Issuu

чісло 7 2016 | рiчник хiIi.

сезон Театру Александра Духновіча

русин

iнфо

Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ‫ ׀‬цiна 0,50 € факты ‫ ׀‬култура ‫ ׀‬історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв

Наша тема

З домова

Нашы особности

Русины – самы о собі

Камюнка завершує юбілей

Николай Бобак

В Проґрамовім выголошіню влады є і русиньске школство. Словакія має уповномоченого про меншыны 13-го апріля 2016-го року быв публікованый текст Проґрамового выголошіня влады Словацькой републікы на найблизшы штири рокы. Влада на основі свого проґрамового выголошіня буде жадати о довіру в Народній раді Словацькой републікы. Петро Медвідь Владу, котра буде жадати довіру в парламенті творять штири політічны партії: Smer – SD, Slovenská národná strana, Most-Híd i партія Sieť. Текст Проґрамового выголошіня влады днесь як першый публіковала словацька ґазета Denník N. Выголошіня є розділене до 5-ох пунктів: 1. Посилнити сполоченьску і політічну стабіліту, 2. Флексібілно реаґовати на нагоды і неґатіва вонкашнього оточіня, 3. Плынуло продовжовати в підпорі господарьского, соціалного і енвіроменталного розвитку країны, 4. Проглубити господарьску, соціалну і теріторіалну соналежность Словакії, 5. Посилнити задачу державы і охрану верейного інтересу. Тоты пункты мають свої підстаті.

Влада хоче рішыти школство Русинів

Проґрам новой влады занимать ся і вопросами народностных меншын. В рамках 4-го пункту, котрый має назву Проглубити господарьску, соціалну і теріторіалну соналежность Словакії находить ся і статя під назвов Політіка підпоры народностных меншын. В ній ся, окрім далшых іншых справ, котры ся дотуляють народностных меншын, прямо споминать і замір влады підпорити русиньске школство. Русиньске школство є єдине, о котрім ся у выголошіню пише конкретно. Влада подля документу „выпрацує концепцію розвитку навчаня русиньского языка і културы в матерьскых школах, основных школах і середніх школах.“ В ставі, кідь майже нияк не фунґують першы два ступні освіты і русиньске середнє школ-

с. 2 ◢

Русины собі на будучій рік

будуть припоминати Адолфа Добряньского

У Пряшові 2-го апріля 2016-го року проходило 18-те засіданя Округлого стола Русинів Словеньска (ОСРС). За голову русиньской платформы, в котрій суть зъєдинены русиньскы обчаньскы здружіня, професіоналны інштітуції і незалежны актівісты, быв зволеный Мілан Піліп. Петро Медвідь, говорця Міджі найголовнішы пункты проґраму належало проїднаня ближачого ся 200-го юбілею од народжіня вызначного русиньского народного будителя Адолфа Добряньского, котрый быв першым посланцьом в Угорьскім сеймі за Вышнє Угорьско і як посланець в нім обгайовав права Русинів і Словаків. О його приятельскім одношіню ку словацькому народу свідчіть і то, же быв єдным із основаючіх членів Матиці Словеньской. Із нагоды округлого юбілею од його народжіня ОСРС выголосив рік 2017 за Рік Адолфа Добряньского. В рамках того року хоче ОСРС зорґанізовати актівности, котры будуть мати за задачу підняти інформованость о тій вызначній історічній особности міджі Русинами, но і цілково в словацькій сполочности. Русиньска платформа буде так само коордіновати актівности прямуючі ку всокочіню родного дому А. Добряньского – старого будинку парафії в селі Рудьлов, в котрім бы ся в будучности могла вытворити Добряньского памятна ізба зо свойов сталов експозіціов. О можливостях всокочіня родного дому Добряньского і його далшого хоснованя уж перешли і першы стрічі з представителями Ґрекокатолицькой церькви на Словакії, кідьже будинок є церьковным маєтком. ОСРС собі по року выберав і свою нову презідію. Председом платформы ся став Мілан Піліп, котрый быв од заснованя ОСРС його секретарьом. Новыма членами презідії ся стали: Якуб Тулея – секретарь, Імріх Цупер – представитель орґанізацій і Теодозія Латтова – представителька індівідуалных членів. В презідії зістав Ян Липіньскый, член Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы за русиньску народностну меншыну, котрый є членом презідії „ex offo“ і Петро Медвідь у функції говорцю. Бардейовчан Мілан Піліп є русиньскый актівіста, председа Містной орґанізації Русиньской оброды на Словеньску в Братіславі, котрый стояв коло выникнутя ОСРС. Є абсолвенстом політолоґії на Пряшівскій універзіті в Пряшові. В роднім Бардейові є депутатом містьского заступительства, до котрого быв зволеный як незалежный кандідат. Робить на Міністерстві обраны Словацькой републікы.

Актуално

ство не існує абсолутно, тот замір новой влады може быти надійов про Русинів на Словакії. В рамках підпоры меншын документ так само обсягує, же влада підпорить вынятя малокласных школ на языково змішаній теріторії із обовязковых квот, котры ся мають подля закона дотуляти мінімалной кількости дітей на то, жебы могла школа існовати. То є так само важный пункт з погляду Русинів, кідьже моментално суть лем дві основны школы з навчалным языком русиньскым на Словакії, і кібы народностны школы не были выняты зо закона, значіло бы то, кідьже є дітей на русиньскых селах штораз менше, конець русиньского школства. Як сьме скоріше інформовали, позіцію державного тайомника на Міністерстві школства Словацькой републікы дістав Петро Крайняк із партії Most-Híd, котрый є довгорічным русиньскым актівістом. Пункты, котры суть обсягнуты в Проґрамовім выголошіню влады, были пропонованы як раз тов політічнов партійов.

с. 1 ◢

По майже трьох роках має Словакія уповномоченого про меншыны

Словацька влада 13-го апріля 2016-го року выменовала і свого нового уповномоченого про народностны меншыны і етнічны ґрупы. Од четверьга, 14-го апріля є у тій функції Ласло Буковскі, котрый на уряді уповномоченого робив і в часі, кідь функцію уповномоченого мав Ласло Надь із партії Most-Híd. Втогды ся Буковскі старав о секцію народностной політікы. Інформовала о тім словацька державна пресова аґентура TASR. Функція уповномоченого про меншыны была необсаджена майже три рокы, од юна 2013-го року, коли із функції одышов як раз Ласло Надь. Причінов было, же у парламенті не перешла новелізація закона о хоснованю языків народностных меншын, котру хотіла перетиснути партія Most-Híd. Од 1-го юла была повірена веджіньом уряду уповномоченого Марія Єдлічкова, котру номіновала втогды єдина владна партія Smer – SD Роберта Фіца.

Уповномоченый хоче фонд

Буковскі подля TASR бере за єден із головных цілів у своїй функції схваліня нового закона о фонді на підпору културы народностных меншын. Обіцять собі од того стабілізацію і одполітізованя підпоры народностной културы на Словакії.

iнфо РУСИН

Умер Володимір Танчинець – русиньскый поет Як інформовав на порталі Голос Карпат Валерій Падяк, 23-го марца 2016-го року по тырвалой хвороті умер русиньскый поет Володимір Танчинець. -пемНародив ся Володимір Танчинець в селі Шырокый Луг, в Тячівскім районі на Підкарпатю, 31-го октобра 1956-го року. Походив із родины учітелів. Отець учів історію і мати математіку. Основну школу выходив у роднім селі. Середню освіту здобыв у Тячові. По двох роках у совітьскій армії робив деякы роботы. Од 1978-го року одышов служыти до міліції. Здобыв освіту у Высшій школі міліції і дістав діплом шпеціалісты высшой кваліфікації. У 1995-ім році закінчів роботу в міліції як майор. Писати зачав пізно. У 2002-ім році выдав першу збірку під назвов „Тямте нас“. Найзнамішыма были його стихы „Плач матери

на Краснум полю“, „Красне поле в Рокосові“, „Гей русине!“, і др. Печатав ся наприклад в новинках „Христіяньска родина“ (Ужгород), „Русиньскый світ“ (Будапешть), або в алманаху „Календарь-Альманах“ (Будапешть). Танчинець по собі зохабив лем дві збіркы. Спомянуту „Тямте нас“ із 2002-го року і „Русине віруй!“ із року 2010. Як пише Падяк, Володимир Танчинець думав на свою третю книгу, котра мала быти збірков поезії і куртой прозы, но із причіны хвороты не подарило ся му книжку докінчіти.

Може ся учіти русиньскый язык? На oпрос, ці ся може учіти русиньскый язык на основных школах єднозначно одповідам - може. У многых окресах заникли центры вольного часу і їх функція перешла на окремы основны школы. Іван Бандуріч, Бардейов Так як тоты центры орґанізовали різны кружкы, ці іншы діятельства, котры інтересують дітей, так тото можуть робити теперішні основны школы, де в рамках того може проходити і выука русиньского языка і културы. А то подля основ выданых Мiністерством школства СР в добі, коли было дане поволіня, жe русиньскый язык в рамках школьского сістему ся може учіти. Уж у 2009-ім році была Міністерством школства СР выдана Концепція выховы і выукы народностных меншын, котра ся заподівала проблематіков школьской політікы на Словакії міджі народностныма меншынами. Шкода, же о заужываня споминаной Концепції до жывота не проявили інтерес окремы школы, школьскы інштітуції і сельскы уряды, котры суть зряджователями школ. На Концепцію забыв

і Методічный центер у Пряшові, а найвекшов хыбов было і є, жe Miнiстeрствo школства не контрольовало повніня даной Концепції. Вину мають і русиньскы орґанізації на Словакії, Школьска комісія при МШ про русиньскы школы, слабшу ініціатіву проявив і методік про русиньскы школы. Я пропоную, жебы ся проблематіков розвитку русиньского школства в найближшім часі заподівала і Русиньска оброда на Словеньску за участи представителя Міністерства школства СР і методіка русиньского языка. Задачов і выслідком даного рішіня бы могла быти зволена форма выукы русиньского языка на тых основных школах, де буде інтерес дітей і їх родічів. Кідь учітелі, директоры школ і старостове русиньскых сел проявлять векшый інтерес, можeмe досягнути в розвитку шыріня русиньского языка холем яке-таке зліпшіня.

У словацькім парламенті є офіціално єден Русин По марцовых парламентных выборах має Словакія нову владу і депутаты Народной рады Словацькой републікы вже засіли до своїх кресел і розділили ся до окремых парламентных выборів. Офіціално є на сайті словацького парламенту єден депутат, котрый собі записав русиньску народность. Є ним Миколай Крайковіч, котрый кандідовав за соціалнодемократічну партію SMER – SD премєра Роберта Фіца. -пем-

„За єднак важне беру і рештартованя вшыткых актівностей уряду, котры выпливають із його штатуту і за остнані рокы браковали,“ повів новый уповномоченый про TASR. Ласло Буковскі в минулости робив і як директор секції Інштітуту памяти народа (Ústav pamäti národa), котрый ся занимать тоталітныма режімами. Выбудовав і вів Архів беспечностных зложок (Archiv bespečnostních složek) в Чеській републіці. Є членом дозорной рады Інштітуту памяти народа і в попереднім періодi діяв як омбудсман партії Most-Híd.

Ч. 7 2016

Крайковіч кандідовав із 63-го місця і до парламенту ся з того місця не дістав, кідьже його партія здобыла лем 49 кресел. По вытворіню коалічной влады многы зволены депутаты ішли до владных функцій, припадно до іншых функцій на міністерствах. Такым способом до парламенту одкрыла ся путь незволеным кандідатам. Так до парламенту дістав ся і Миколай Крайковіч, котрый як єдиный депутат в сучаснім словацькім парламенті пише собі русиньску народность. Миколай Крайковіч народив ся 13-го апріля 1968-го року. Походить зо села Вапеник в окресі Свідник, в котрім быв єден час і старостом. Выштудовав Высоку школу міджінародного бізнісу в Пряшові. У парламнті сидів два цілы

функчны періоды першой і другой влады Роберта Фіца (рр. 2006 – 2010 і 2012 – 2016) і єден скороченый функчный період за влады Іветы Радічовой (рр. 2010 – 2012), котрый скінчів передчасныма парламентныма выборами. В минулім функчнім періоді мав Крайковіч найвеце служобных загранічных драг на Україну, де вецераз брав участь як позорователь на выборах. Словацькы медії го означіли за єдного із найменше актівных депутатів парламенту без єдиной леґіслатівной пропозіції ці позмінюючой або доповнюючой леґіслатівной пропозіції. Крайковіч є у тім функчнім періоді членом Выбору Народной рады Словацькой републікы про земледілство і жывотне оточіня і Окремого выбору Народной рады Словацькой републікы на контролю діялности Воєньской беспекы.

Ч. 7 2016

Депутаты Закарпатьской областной рады припоминають Києву референдум із 1991-го рока. Хотять шырокы самосправы За інформаціями порталу UZHGOROD.in, котры были публікованы 6-го апріля 2016-го року, депутаты Закарпатьской областной рады на своїм першім пленарнім засіданю третього засіданя, котре проходило 5-го апріля, схвалили рішіня обернути ся на презідента Україны Петра Порошенка, голову Верьховной рады Україны Володиміра Гройсмана і премєра Україны Арсенія Яценюка, но і на депутатів україньского парламенту, котры походять із Закарпатьской области, жебы підпорили їх леґіслатівну ініціатіву. Петро Медвідь В офіціалнім тексті выголошіня депутатів Закарпатьской областной рады, котре портал приніс одкликуючі ся на Пресову службу Закарпатьской областной рады, депутаты підкреслюють, же ся за 25 років існованя Україны вопросы повязаны з формованьом і належным норматівным забеспечіном обчаньского порядку не вырішыли. Депутаты припоминають резултаты Закарпатьского областного референдума із 1-го децембра 1991-го року, в котрім 546 450 воличів Закарпатьской области, што представлює 78,8%, голосовало „за“ выголошіня Закарпатьской области Україны як шпеціалной самосправной теріторії, котра є субєктом в складі Україны. В тексті ся тако само находить, же іщі 24-го януара 1992-го року Закарпатьска областна рада своїм рішіньом, на основі резултатів референдума, потвердила і прияла документ адресованый Верьховній раді Україны „О внесіню змін і доповнінь до Конштітуції Україны“. Подля депутатів і днесь жытелі краю очекують внесіня якостных, і сістемовых змін до Конштітуції Україны, котры бы принесли розвиток і зміцнили незалежну, демократічну, соціалну і правну державу. Текст депутатів звертать увагу на Стратеґію сталого розвитку „Україна – 2020“, котра была схвалена рішіньом презідента Україны іщі 12-го януара 2015-го року, в котрій ся рахує із реформами Конштітуції, в тім чіслі із децентралізаційов. В стратеґії ся пише і о забеспечіню містной самосправы, будованю ефектівной сістемы теріторіалной орґанізації влады. Ціла реформа бы подля стратеґії мала выходити із Европской харты містной самосправы, прінціпів субсідіаріты, ці фінанчной достаточности містной самосправы. Із тых і далшых в тексті зазначеных причін депутаты Закарпатьской областной рады про-

сять неодкладно внести зміны до Конштітуції Україны і далшых законів, жебы забеспечіти зміну із централізованого моделу ряджіня державы на модел шырокой містной самосправы.

Москаль дав референдум до суду

Одповідь на текст на себе не зохабила довго чекати. Наперед озвала ся націоналістічна Свобода, котра жадать роспустити Закарпатьску областну раду і о депутатах бісідує як о сепаратістах. Із причіны сепаратізму досліджати текст зачала і „Служба беспеки Україны“. А озвав ся і ґубернатор. Ґеннадій Москаль, ґубернатор Закарпатьской области Україны жадать од суду, жебы были резултаты референдума із 1-го децембра 1991го року незаконныма. Інформовала о тім 12-го апріля „Українська Правда“. Москаль ся за інформаціями порталу обернув на Окружный суд. Окрім того хоче зрушыти односны резултатам референдума рішіня Закарпатьской обласной рады. „Сам референдум у 1991-ім році быв в части признаня области окремого статусу незаконным. Він прямо протиречів тогдышньому Закону Україны „О всеукраїнькім і містнім референдумах,“ повів Москаль. Продовжовав, же зміны до Конштітуції може внести лем векшына у Верьховній раді Україны, зато резултаты референдума не мали і не мають жадной юрісдічной силы. Москаль выступать в цілій кавзі як „патріот“. Говорить, же кідь нихто із патріотів за 25 років не рішыв судом референдум, подля його слов іншпіроване КҐБ і комуністами, котры лем хотіли дестабілізовати сітуацію на Україні, буде то зроблене ним. „По рішіню суду резултат референдуму буде мож шмарити на смітник історії Закарпатя,“ додав ґубернатор.

ІI-ый Міморядный конґрес „Стоваришыня Лемків“ По Русиньскій оброді на Словеньску міморядный конґрес чекать і партнерску орґанізацію з Польщі, котра є так само членом Світового конґреса Русинів і належыть ку його заснователям. Боґдан Ґамбаль, Краків На суботу, 23-го апріля 2016 р. (11.00 г.), Головный заряд „Стоваришыня Лемків“ в Ліґниці скликав міморядный конґрес орґанізації. В пропонованім проґрамі засіданя конґресу находять ся два головны пункты. Першый, як написано в запрошіню, можливы „персоналны зміны в головній ревізній комісії Стоваришыня – зголошованя кандідатів і выборы”. Другым пунктом має быти діскузія і голосованя за пропозіції змін в штатуті „Стоваришыня Лемків“, котры приготовила і представила кінцьом януара 2016 р. робоча ґрупа, котра была повірена тов справов.

Актуално

iнфо РУСИН

„Стоваришыня Лемків“ є першов у Польщі лемківсков орґанізаційов по політічных змінах 1989 р., котра у своїх штатутовых цілях мать записану мімо іншого інтеґрацію Лемків, розвиток лемківской културы, выуку лемківского языка, популарізацію історії Лемковины.

Стовпчік Петро Медвідь З чіслами ся дасть на момент шумні чаровати. На момент. Кідь ся з вами доїднам же маєме штири грушкы і поділиме ся о них по 50 процент, зохаблю собі дві і вам дам дві. Кідь будеме мати нараз десять грушок, можеме ся довєдна тішыти, же будеме ділити веце. Докінця вам радость може зістати і втогды, кідь по новому тых 10 грушок поділю так, же вам дам штири і собі зохаблю шість. Тішыте ся аж до моменту, покля не прийдете на то, же гей, маєме того веце і ділиме веце, але я єм перестав ділити прінціпом 50 на 50 і дав єм вам менше, як вам належало. Маєте веце, але мали сьте мати іщі веце. Кідь на то прийдете, приходить тот момент, коли скінчіть чаро чісел, коли вже таку радость не мате, бо знате, же єм не їднав честно. Маєме нового уповномоченого, котрый окрім іншого хоче просадити пропозіцію партії Most-Híd, жебы выникнув фонд на підпору културы народностных меншын. Мало бы в нім быти 8 міліонів, што є раз веце, як теперь в дотаціях а і Русины бы мали потім дістати веце. Тішме ся! На момент. Аж до того моменту, коли не прийдеме на то, же гей, буде ся ділити о 8 міліонів, але уж не прінціпом, котрым ся ділить теперь. І так, кібы перешла пропозіція партії Most-Híd, значіло бы то курто тівко, же маєме 10, не 4 грушкы, но уж ся не ділиме по 50-ох процентах. Кідь днесь, подля моделу роздільованя грошей міджі окремы меншыны, котрый протисли представителі Русинів, діставаме із нецілых 4 міліонів веце як 290 тісяч евр, при такім самім обємі фінанцій – 4 міліоны, бы сьме подля пропозіції моделу Most-Híd дістали лем коло 252 тісяч евр. Тым, же Most-Híd звекшыть обєм фінанцій на 8 міліонів, Русины дістануть істо веце, але менше, як бы то было, кібы платив сучасный модел роздільованя грошей. Просто – хтось почаровав з чіслами, жебы ся то виділо быти добре, самособов з тым, же Most-Híd добрі знав, же на то так скоро нихто не прийде, бо не іде о просту математіку із 10-ма грушками. Но а хто собі головно приліпшыть? Ясно, же Мадярі. А іщі Мораваны і Булґары (якбач ґаранція, жебы голосовали з Мадярями), але нa розділ од Мадярів іде про тоты меншыны о дрібны грошы, покля у Мадярів ся то рахує на стотісячі аж міліоны навеце. Мало бы быти задачов вшыткых членів Выбору про народностны меншыны повісти ясне „ніт“ такому роздільованю. То, же має даяка меншына представителів в парламенті, докінця у владі, предці не може значіти, же суть пріорітнішы, ліпшы і менше пріорітнішы меншыны, котрым можеме заліпити очі векшым обємом грошей, яке лем крыє несправедливе діліня. Іншак може быти в словацькій сполочности іщі дусніше, як є. Бо чарованя з чіслами має лем куртый ефект.

Інформачный сервіс

Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼ Борів напоять на водовод в Меджілабірцях Жытелі Борова ся на проблематічне додаваня питной воды скаржать уж рокы. Дотеперь гo забеспечовала сусідня Габура, котра на проблемы упозорньовала місто Меджілабірці уж дакілько років. „Проблем є главні в літніх місяцях, у часі довгого суха. Навысше сьме не могли і не хотіли інвестовати до оправ водоводу, котрый є маєтком міста а мы го маме лем в справованю,“ пoвів стaрoстa Гaбуры Михал Прейса, додав, же уж його предходця ініціовав, жебы місто дорішыло додаваня воды про Борів, што ся теперь і зреалізовало. Веджіня міста по конзултації з Выходословеньсков водареньсков сполочностьов (ВВС) вырішыло, же Борів напоїть на містьскый водовод. Забеспечіло проєктову документацію і пожадало o выданя ставебного поволіня. Перепоїня водоєму Борів на водоєм Меджілабірці зреалізує і зплатить ВВС. Посланці на недавнім засідані містьского заступительства схвалили договор о поступліню прав інвестора на дану ставбу. Сполочность перебере водовод до справованя і буде ся о нього старати. Перепоїня борівского водоєму на містьскый, котрый напаять вода з Дановой, оцінює пріматор В. Вишньовскый і ВВС за добре рішіня. „Приносом того рішіня – додаваня питной воды, бы мали быти спокійны і жытелі коло 70 родинных домів,“ увела А. Марушінова з аґентуры Пенелопа, ПР заступкыня ВВС, котра додала, же перепоїня водоєму є загорнуте в тогорічнім плані. Роботы бы ся мали зачати в другім кварталі і скінчіти в авґусті. Предпокладаный розрахунок ставбы є вычісленый на 120 000 eвр. Пo напоїню будуть Борівчане платити за воду так як жытелі міста. (Ціна воды у ВВС є єднотна, 1,57 eвр з ДПГ). Kоrzár

◼◼ 2 фестівалы у Свіднику

І в тім році будеме мати у Свіднику 2 фестівалы - oд 23-го дo 29-го мая Русиньскый фестівал а од 17-го дo 19-го юна Свято културы Русинів-Українців Словакії. Покы Русиньскый фестівал під покровительством презідента Словацькой републікы Андрея Кіскы напише свою четверту капітолу, в припаді Свята културы Русинів-Українців Словакії піде о 62-ый річник, чім є найстаршым фолклорным фестівалом на Словакії. „Я як пріматор Свідника все буду бісідовати, же місто є приготовлене робити і 2 фестівалы. Кідь будуть два фестівалы, зробиме вшытко про то, жебы были 2 фестівалы, aлe знам собі представити, жебы быв лем єден. Но все є то в руках і на рішіню главных орґанізаторів. Нaшa візія є помочі максімално реалныма чінами. Mушу повісти, же сьме зробили все максімум, жебы тоты фестівалы были успішны,“ выголосив свідницькый пріматор Ян Голодняк. Додав, же може малоколи ся бісідує o, пoдля нього фінанчній помочі у тій формі, же ход колоточів і далшых атракцій охабили в режії главных орґанізаторів, котры з того мають приєм, тото саме платить о

Ч. 7 2016

iнфо РУСИН

шатрах з освіжіньом. „Вшытко сьме охабили орґанізаторам а так місто Свідник приспівать реално значным фінанчным вкладом на єден і другый фестівал. Iдe o суму oд 5 дo 7 тісяч eвр, пoдля того, яка є успішность колоточарів ці продавачів. Є то барз выразный вклад і треба повісти і тото, же місто о дану суму приходить“ повів Я. Голодняк і припомянув, жe містo як сполуорґанізатор готує при єднім і другім фестівалі супроводны події. В часі одбываня Русиньского фестівалу місто і того року готує супроводны події в сполупраці зо сербскым партнерскым містом Вербас, при другім фестівалі місто сполупрацує з україньскым партнерьскым містом Рахів. „Mісто забеспечує чістоту і пoрядок в місті в часі фестівалів, роботу на амфітеатрі, кельчік орґанізаторів ся намагаме знижыти на штонайменше,“ звыразнив пріматор, котрый інформовав і о тім, жe нa Русиньскый фестівал до Свідника приде наприклад і 17 посланців із чеського партнерьского міста Хрудім а на Свято Русинів-Українців уж місто подля пріматора запросило і посланця НР, председу партії Сьме родина Боріса Коллара. „Я пересвідченый, же обидва фестівалы будуть міморядно успішны,“ высловив своє пересвідчнія Я. Голодняк. Podduklianske novinky

◼◼ Розділы в заробках На Словакії суть уж довше значны розділы в заробках міджі окремыма реґіонами. У Пряшівскім краю у 2015 р. робітници заробили в середньому 779 eвр, то было найменше зо вшыткых країв на цілій Словакії. В порівнаню із середнім заробком за цілу Словакію то было o 214 eвр менше. Міджірічный номіналный плат у краю ся підвышыв о 4,6%, тo значіть, же робітници собі приліпшыли в середньому o 34 eвр. У верейнім секторі досягла плаца 827 eвр, у пріватного подникателя сьте могли заробити 749 eвр. Ку зліпшіню платів дішло у вшыткых окресах Пряшівского края. „В окресі Гуменне робітници в орґанізаціах з кількостьов 20 і веце робітників у неприбытковых орґанізаціах заробили в 2015 р. в середньому 747 eвр a в окресі Меджілабірці 672 eвр. Oпроти 2014 року собі в окресі Гуменне приліпшыли o 17 eвр a в окресі Меджілабірці o 15 eвр. Вышка плату в окресі Снина (650 €) остала на єднакій уровни як у 2014 р.,“ - iнформовала Зузана Шолтісова зо Штатістічного уряду в Пряшові. Найвысшый плат што до окремых резортів, быв 1 096 eвр в области додаваня електрикы, пліну, пары і студеного люфту. Нaйнижшый плат 500 eвр мали робітници в остатніх резортах (нaприклад діятельства членьскых орґанізацій, oправ компютерів, oсoбных потреб і пoд.) і робітници в адміністратівных службах, котры мали плат 545 eвр. Найвысшый нарост платів быв зазначеный в области негнутельности. Humenné 24

◼◼ Русины Войводины готують Літню школу в Попраді Войводиньскы Русины в рамках свойой орґанізації ся 29-го марца 2016 р. зышли в просторах Націоналного совіту (НС) Русинів в Руськім Керестурі, у Сербії, жебы обговорили сітуацію коло планованой Літньой школы про школярів, котры ся учать русиньскый язык і котры влони навщівили місто Попрад на Словакії. І на тот рік готують своє перебываня у Попраді в літнім часі од 18-го до 24-го юла, до котрого є залученый і Желько Ковач, председа Верьховного одбору

НС. Як было повіджено на стрічі, орґанізаторы Літньой школы намагають ся про дітей приготовити різны формы освіты, як наука русиньского языка, історії, реліґії, ґеоґрафії, музичного выхованя, розвагы і шпорту. Тото вшытко хотять реалізовати з цільом, жебы дітям штонайліпше выповнити цілый час на Літній школі в Попраді під Высокыма Татрами. Ruthenpress

◼◼ Помічный проєкт ЕЛЕНА

Вісем самосправ у Пряшівскім краю м. р. вдяка проєкту ЕЛЕНА змодернізовало своє освітліня, што їм помогло ушпорити енерґію і знижыти емісії „CO2“. Тот тренд буде продовжовати і того року, бо в януарі было подано вісем проєктів на обнову будинків в рамках пропґраму Якость жывотного оточіня. Далшы проєкты были поданы в рамках 2-го кола вызвы 15-го марца т. р. Міджі нима суть і будинкы у Справі ПСК в Меджілабірцях і Стащіні. ЕЛЕНА є проєкт Европской інвестічной банкы, котрый є фінанцованый Европсков уніов і є заміряный на знижіня енерґетічной затяжености верейных будинків і модернізацію сістемів верейного освітліня. Технічну поміч ЕЛЕНА здобыв ПСК кінцьом 2014 року, коли підписав договор із Европсков інвестічнов банков. До трьох років мать край і 14 залученых самосправ з реґіону выужыти фінанції в сумі 1,2 міліона евр на штудії, енерґетічны авдіты і іншы актівности. Подмінков є, жебы проєкты на основі документацій были зреалізованы до кінця 2017-го року або холем выголошены верейны обстараня на конкретны роботы в мінімалній сумі коло 22 міліонів евр. Як інформовала о проєкті ЕЛЕНА Вероніка Фітзекова, говоркыня ПСК, же тот бы міг у Пряшівскім краю вытворити простор на реалізацію будучіх енерґетічных інвестіцій в цілковій сумі веце як 60 міліонів евр. Podvihorlatské noviny

◼◼ ЗЛАТА БОЧКА – 22-ый річник

Першый апріль і пиво – то є датум і тема, котры ся уж высше 20 років не мінять. А так у Шарішскій ґалерії в Пряшові ся і того року 1-го апріля одбыла уж традічна славностна вернісаж выставкы кресленого гумору на тему пиво під назвов ЗЛАТА БОЧКА 2016 i славностне выголошіня вітязів конкурзу кресленого гумору. Конкурз уж 22 років орґанізує знамый русиньскый карікатуріста Федор Віцо, котрый на пресовій конфренції росповів о зачатках конкурзу, котрый спочатку готовив з Пивоваром Шаріш. Хоць ся по зміні маїтелів пивовару сітуація змінила, вытварници з цілого світа не перестали посылати свої кресбы. Того року ся до конкурзу із своїма образками о пиві приголосило 147 авторів із 42 держав із цілого світа з кількостьов 384 кресленых праць. Найвеце авторів было з Польщі. Велику ціну Ґранд Прікс собі перевзяв Константин Казачев з Україны, котрый за 22 років єствованя конкурзу здобыв

Ч. 7 2016 тото найвысше оцініня уж другый раз. Окрему ціну Пивной ґалерії з Пряшова здобыв Генрік Цебула з Польщі за кресбу Мур наріканя. По выголошіню вітязів могли участници вернісажі нелем попозерати творчість многых авторів і скошковати тот златый мок, котрого ся найвеце выпє у нашых сусідів на Чехах. -ак-

◼◼ Світ здравя росшырює службы до Свідника і Стропкова Про тот реґіон буде служыти 6 новых саніток за 275-тісяч евр. Реґіоналны шпыталі злучены в сполочности Світ здравя росшырили здравотны службы транспорту до реґіонів Свідник і Стропків. Саніткы суть повно кліматізованы і мають высокый поділ беспечностных елементів. Дякуючі їх централному ряджіню з врановского діспечінґу ся може выразно скоротити час транспорту і чеканя про хворых людей. Світ здравя є найвекшым транспортером здравотной службы на Словакії. „Добры транспортны службы про хворых мають все векше значіня. Хочеме підпоровати мобілность хворых людей ліпшов здравотнов старостливостьов. Єм рад, жe тоту службу з модерным возовым парком приношаме уж і хворым людям із шырокого реґіону Свідника і Стропкова," повів Любош Лопатка, ґенералный директор сполочности реґіоналных шпыталів Світ здравя, а. с. Світ здравя забеспечує перевоз хворых уж до вшыткых 14 шпыталів Світа здравя. В сучасности мать в ході 125 саніток. Транспорт хворого платить подля діаґнозы здравотна кранкаса. Тоту інформацію мать хворому повісти його лікарь, котрый му предписує транспорт. ТАSR

◼◼ Конференція о Підкарпатьскій Руси Чесько-словеньска/Словеньско-чеська комісія історіків, Iнштiтут історії Філозофічной факулты Пряшівской універзіты, Історічна сполочность кральовского міста Пряшів, Словацька історічна сполочность при САН (Словацькій академії наук), Історічный інштітут САН в Братіславі, Штатный архів Кошыці - были орґанізаторами научной конференції під назвов Підкарпатьска Русь і ідентіфікачны процесы на єй теріторії в першій половині 20-го столітя, котра ся одбывала 13-го апріля 2016 р. у Пряшові. Роспад Австро-Угорьска, выник наступницькых держав і їх допад на етноідентіфікачный процес русиньского жытельства, Словаци і Русины і вплив їх взайомной коекзістенції, Мадяры і Русины на Підкарпатьскій Руси, Чехы і Русины і вплив їх взайомной коекзістенції в міджівойновій добі, Жыди і Русины на Підкарптю ці Ґрекокатолицька церьков і єй вплив на етноідентіфікачный процес русиньского жытельства, але і многы іншы темы зазвучали на споминаній конференції. -ред-

◼◼ Мала война в марцу 1939 Інштітут русиньского языка і културы Пряшівской універзіты зреалізовав 35-ый Научный семінар карпаторусиністікы, якый быв 6-го апріля того року в засідалні Ректорату Пряшівской універзіты. З лекціов на тему Мала война в марцу 1939 i зачаток другой світовой войны про підкарпатьскых Русинів выступив доцент Іґор Шніцер, кандідат наук з Катедры новодобой історії і історіоґрафії Ужгородьской народной універзіты. В проґрамі семінара была і традічна презентація найновшых выдань з карпаторусиністікы. Книжкы презентовала Зденка Цітрякова, котра є докторандков на русиньскім інштітуті. -ред-

iнфо РУСИН

Інформачный сервіс

◼◼ Убля буде центром конференції Село Убля, котре ся находить в окресі Снина, 20-го апріля 2016-го року (середа) буде центром конферецнії. Тоту там під назвов Русиньска і жыдівска културна дідовизна – неодділительна часть европской дідовизны орґанізують Карпатьскы деревяны церькви, безпрофітова орґанізація (Karpatské drevené cerkvi, n. o.) і Фундація про охрану біодіверзіты Карпат (Nadácia pre ochranu biodiverzity Karpát). На конференції, котра є орґанізована в рамках підпорного проєкту із проґраму Всокочіня і ревіталізація културной і природной дідовизны і Підпора розмаїтости в културі і уменю в рамках европской културной дідовизны, буде мож выслухати інтересны лекції о русиньскій церьковній архітектурі, о кірілометодійскых памятках в окресі Снина ці о жыдівскых памятках і цінтерях на тій теріторії. Безпрофітова орґанізація Карпатьскы деревяны церькви была заснована у 2012-ім році на прінціпі партнерства самосправ і обидвох церьквей выходного обряду (ґрекокатолицькой і православной). Цільом є сполочный поступ при всокочіню, обнові і презентації деревяных храмів. Орґанізація ся замірявать на гляданя пристойных способів хоснованя церьквей в припадах, кідь їх із різных причін не мож хосновати на богослужіня. Окремо ся орґанізація орьентує на самосправы з цільом ефектівно схосновати потенціал деревяной церьковной архітектуры про розвиток економічно слабшых пригранічных реґіонів. Із той причіны є векшына актівностей в сучасности концентрована на окресы Снина і Собранці. Конференція зачінать о 10.00 год. в убляньскім Културнім домі. -пем-

◼◼ Сто років боїв, жертв і надій

Словацькый народный музей – Музей русиньской културы в Пряшові зорґанізовав гостюючу експозіцію під назвов Сто років боїв, жертв і надій (1914 – 1920), котрой вернісаж проходила 14-го апріля 2016-го року о 15.30 год. в просторах русиньского музею в Пряшові на уліці Масаріковій ч. 20. Выставка, котру приготовила Фундація Мілана Растіслава Штефаніка вєдно із Інштітутом політічных наук Словацькой академії наук в Братіславі, є присвячена сторічным юбілеям од Першой світовой войны, од выникнутя і вступліня Чехословацькых леґій – сполочного боя Чехів і Словаків за свободу, од выникнутя Чехословацькой републікы і од траґічной смерти Мілана Растіслава Штефаніка. -пем-

◼◼ На Пряшівскій універзіті передавали медайлы Перша сполочна стріча Академічной громады і Академічного сенату Пряшівской універзіты в Пряшові ся одбыла 6. апріля 2016 в просторах штудентьского інтернату ПУ. Веджіня універзіты, робітници, педаґоґічны, научно-бадательскы робітници і штуденты ся сполочно стрітили при презентації новых подій зо жывота універзіты. Ректор і веджіня ПУ з нагоды тогорічного Дня учітелів вырішыв оцінити творчу і довгорічну

роботу высокошкольскых педаґоґів. Докопы было передано 36 медайл, во вшыткых трьох ступенях – бронзовій, стріберній і золотій. Оціненых пропоновали деканы факулт, на котрых роблять, а пятьома медайлами оцінив особности сам ректор універзіты проф. ПгДр. Петер Коня, ПгД. Золоту медайлу дістала і проф. ПгДр. Юлія Дудашова, др. н. із Інштітуту русиньского языка і културы ПУ у Пряшові. www.rusynacademy.sk

◼◼ Вкрали поливку

Як інформує пресова аґентура PAP, з музею в Спрінґфілді, в штаті Місурі (США), незнамы злодїі вкрали сім ціннных образів Енді Варгола. Америцька беспека FBI оголосила, же дасть нагороду за поміч при поїманю виноватых і здобытю творів „краля поп-арту”. Серед іншых вкрадженых творів, котрых вартость рахує ся на 500 тісяч доларів, є і славна „парадічкова поливка Кембела”. FBI признала, же ку вкраджіню дішло рано 7-го апріля. З огляду на добро досліджінь, іншы детайлы поліція не хоче подати. По крадежі директоріат музею в Спрінґфілді запер експозіцію презентуючу творы америцького і брітаньского поп-арту. Боґдан Ґамбаль, lem.fm

◼◼ Духновічів Пряшів - окресне коло у Свіднику „Каждый рік суть ліпшы“ – так участници оціньовали минулирічне 16-те окресне коло русиньского декламаторьского конкурзу Духновічів Пряшів у Свіднику. На першім місці при орґанізованю окресного кола є такой на зачатку змаганя навести про дітей і молодеж приємну атмосферу, котра змагаючого посмілить і поможе ліпше пережыти декламовану поезію ці прозу. І в тім році наша орґанізація – МО РОС в сполупраці з Піддукляньсков бібліотеков у Свіднику сьме ословили вшыткы матерьскы, основны і середні школы у Свіднику і околіці. Вшыткых талентованых декламаторів, любителів русиньского слова зо свідницькой долины сердечно запрошаме на окресне коло 17-го річника русиньского літературного конкурзу Духновічів Пряшів 2016, котре буде проходити 21-го апріля 2016 р. у просторах Піддукляньской бібліотекы у Свіднику із зачатком о 10.00 год. Певно віриме, же так як дотеперь, свідницькы участници і на тогорічнім цілословеньскім конкурзі Духновічів Пряшів 2016 (тот буде 14-го юна 2016 р. в Театрі Александра Духновіча в Пряшові) обсадять попередні місця i Свідничане будуть горды на своїх декламаторів. Я. Фецуш

Наша тема

iнфо РУСИН

Ч. 7 2016

Русины – самы о собі (із завершалной справы з досліджіня ЗІРС-у в 2015-ім році Мотто: Право хосновати язык народностной меншыны є основне людьске право, то значіть, же го не мож дакому взяти, є непромовчателне, неоднятелне і незрушытелне право, котре не може быти предметом референдума (із Конштітуції СР). Люба Кральова, авторка і реалізаторка досліджіня Соціолоґічне досліджіня, котре сьме реалізовали на пожаданя Здружіня інтеліґенції Русинів Словеньска у 2015-ім році, было заміряне на досліджованя позіцій Русинів на Словеньску ку страті свойой народной ідентічности як старобылого европского народа і ку своїй властній асімілації із векшыновым словеньскым народом. Етнічна самоідентіфікація Русинів на Словеньску ся зачала по 1990-ім році возроджовати (кодіфікація літературного русиньского языка в 1995-ім році, звышованя кількости Русинів, котры ся голосять ку русиньскій народности і ку русиньскому языку як ку свому материньскому языку в послідніх переписах населіня у рр. 1991, 2001, 2011....). Но і так, реална кількость Русинів, котры бісідують актівно по русиньскы як своїм материньскым языком, упадать. Упадать головно кількость молодых і наймолодшых Русинів, котры знають свій материньскый язык так, як знають словацькый язык, язык свойой державы. Вєдно з тым в тім самім часі не росне кількость Русинів, котры бы знали хосновати свій материньскый язык в писемній і говоровій формі. Писмом хоснує свій язык актівно менша часть Русинів на Словеньску, котра є скорше вынятком, як правилом. Русиньске школство на Словеньску властно не існує. Бо дві малы основны школы за наше школство не можеме раховати. Хоць сьме вдячны їх директоркам за обидві основны школы з матерьсков школов з навчалным языком русиньскым в Чабинах і в Калній Розтоці, бо нам вказали і вказують, яке важне є їх основати, не мож на основі їх екзістенції бісідовати о русиньскім школстві. Їх важность підкреслює і факт, якы шыковны діти до нашых двох русиньскых школ ходять, як ся люблять учіти азбуку, як ся научать за рік – два чітати і писати по русиньскы. Інде, як в русиньскій школі, ся писемну форму свого языка не мають де молоды Русины научіти. Тото зачароване коло поступного страчаня чутя свойой народной ідентічности і неохоты переломити го одкрываньом школ з навчалным языком русиньскым мож переломити. Выбудованьом русиньского школства. Лем в школах з навчалным языком русиньскым ся можуть русиньскы діти

учіти о своїй нелегкій, аж траґічній історії, лем в русиньскых школах ся діти Русинів можуть дізнати, якый богатый і прекрасный є їх материньскый язык, лем в школах з навчалным языком русиньскым можуть чітати і спознати свою народну літературу і так быти патріотами, гордыма на своїх будителів і вызначны

особности свойой історії і на свою історію як таку. Неохота выйти із того блудного кола є основана як раз на непознаню свойой історії, свойой народностной літературы, то значіть свого материньского языка в цілій його красі.

Выслідкы соціолоґічного досліджіня із 2015-го року

Выберову ґрупу творило 384 респонденток і респондентів (37,1 % хлопів і 62,9 % жен). Респонденты были выбераны допереду на основі катеґорії народность. Само собов то были Русины із русиньскых сел і міст, де жыють Русины.

Тройґенерачна міґрація Русинів із сел до міст – їх тройґенерачна асімілація Родічі респондентів походять або походили із сел. Тым потвердили нашу бадательску гіпотезу, же теперішні ґенерації Русинів в середнім і молодім віку одышли од своїх родічів із сел до школ в близкых або і далекых містах, потім про роботу або про жывотных партнерів

в містах зістали. Іншпіровало ня то ку названю трьох етап асімілації Русинів на Словеньску. Вызначна міґрація молодшых і середніх ґенерацій Русинів до міст вызывать їх поступну обєктівну асімілацію з майорітов на трьох уровнях. Першоступньова асімілація є выкликана стратов властного автохтонного сельского оточіня, в котрім жыли в єднім селі векшынов лем Русины із того самого села, рідко із сусідніх або кус далшых сел, барз рідко із міст. У выберовій ґрупі были дідо з бабов респондентів найчастіше із того самого села, або хоцьлем з боку єдного родіча. Часто і родічі респондентів походили із того самого села і зато скоро ціла родина походить із того самого валалу. В сітуації гомоґенного заселіня русиньскым жытельством цілых теріторій, на котрых жыли нашы предкове цілы столітя в своїх автентічных аґрарных пунктах населіня, не приходило ку асімілації з векшыновым, ани аґрарным ани містьскым жытельством. Тым веце на компактно заселеній теріторії в окресах Пряшівского краю близко теріторії бывшой Підкарпатьской Руси або на словацько – польскій граніці. В традічній сполочности нелем русиньскы, але і словацькы, польскы, мадярьскы села жыли ізоловано в запертім, скоро непропустнім аґрарнім світі. З розвитком сполочнсти в напрямі ку модерній добі ся граніці пунктів населіня переломили, стали ся пропустныма. Міґрація жытельства за роботов або на основі вінчаня была чім далше, тым частіша в модерній сполочности. На основі першоступньовой асіміліації, выкликанов міґраційов русиньского жытельства до міст за роботов, розвивать ся в тім часі, з нашого погляду, другоступньова асімілація выкликана намагов приспособити ся векшыновому жытельству із різных причін. Абсолвованя школ різного ступня а потім обсаджованя різных робочіх позіцій выжадовало од Русинів добре познаня державного языка в говореній і писемній формі, но паралелно непознаня в двох споминаных формах свого материньского языка про неекзістенцію русиньскых школ. Тото была основна причіна скрытой, поступной, но глубокой, добровольной другоступньовой асімілації Русинів в містах. Кідь ку тому прирахуєме третьоступньову асімілацю - вінчаня із Словаками

Ч. 7 2016 і змішаны манжелства в містах – ближе або дале од своїх родных сел або в словеньскых селах, потім зрозумієме, же асімілація русиньского жытельства наберала в другій половині 20-го стороча великы розміры. Ку асімілації з майорітным народом в тім самім часі але приходить і в русиньскых автохтонных селах. Єднов із причін можуть быти тяжкы раны в новодобій історії Русинів (многы старшы Русины ся боять їх повторіня і приводять їм подля властных слов ночны кошмары)... На основі высшеуведженого може будуть зрозумітельны зміны в жывоті модерных Русинів на Словеньску, котры выкликали обєктівы факторы триуровньовой асімілації. Но не мож обыйти ани субєктівны факторы, котры суть вызваны неохотов многых Русинів познати свою властну історію, ани свій материньскый язык в обидвох формах розвинутого языка і хосновати го в каждоденній комунікації з другыма Русинами. Тоты субєктівны факторы подля нашых досліджінь суть выкликаваны головно освітов, выховов в родинах. Родічі, котры бісідіють із своїми русиньскыма дітми од народжіня лем по словеньскы, самы із них выховлюють Словаків, котры ся наслідно ганблять за то, же їх родічі або дідо з бавов суть Русины. Самы родічі суть зодповідныма за то, же ся їх діти за них ганблять. Самособов – в окремых і конкретных припадах. Многым русиньскым родічам бы ани не пришло на розум бісідовати із своїма дітми по словеньскы. І вдяка їм зато.

Наша тема

iнфо РУСИН Склад выберовой ґрупы подля віроісповіданя Vierovyznanie

Počet

Gréckokatolícke

233

60,8

Pravoslávne

117

30,5

Rímskokatolícke

4,4

bez vierovyznania

3,4

Evanjelické

0,3

Jehovista

0,3

slobodný vo viere

0,3

383

100,0

Spolu

Дістрібуція респондентів подля віку

Дістрібуція респондентів подля уровни освіты

векшынового народа, не свого властного народа. Кідь рідічі дома бісідіють із своїма дітми по словеньскы, хоць суть обидвоє Русины, а і кідь вшыткы предкове суть Русины, потім діти і внуци не мають од кого здобыти чутя народностной гордости і соналежности із своїма предками і народныма корінями.

Дістрібуція респондентів подля языка, котрым бісідіють дома з родічами

Дістрібуція респондентів подля народности

Дістрібуція респондентів подля їх материньского языка

Респонденты декларовали, же із своїма мужами, женами, партнерами або партнерками бісідують дома 56,7% припадів по русиньскы, 0,2% по україньскы і в 28% припадах по словеньскы. 14,9% не мать партнера, партнерку. В змішаных манжелствах бісідіють манжелы або партнеры векшынов по словеньскы. Но є єдно, ці суть муж і жена. Із дітми бісідіють респонденты по русиньскы в 41% припадів і з мужом ці женов в 56,7% припадів.

Дістрібуція респондентів подля языка, котрым бісідіють дома з дітми

Вік респондентів

Середній вік респондентів быв 46,22 рока із штандарднов одхылков 14,39 в діапазоні од 18 дo 88 років. Вік і освіту як ідентіфікачны катеґорії сьме встановили квотным выбером. Хотіли сьме познати себарефлексію Русинів на Словеньску о своїй народностній ідентічности у вшыткых віковых катеґоріях і на вшыткых уровнях їх освіты.

Вызначным фактором асімілації Русинів на Словеньску з майорітов ся вказує поснунутя в хоснованю свого материньского языка респондентами по одношіню ку своїм родічам, но передовшыткым ку своїм дітям. Потверджіньом нашой гіпотезы є незвернутельный факт, котрый выходить із одповідей молодых респондентів. Якым языком бісідуть родічі дома із своїми дітми, такый язык потім їх діти беруть за свій материнскый язык. Кідь русинськы родічі або дідо з бабов бісідують із своїма дітми або внуками по словеньскы, потім їх діти або внуци беруть за свій материньскый язык словеньскый, хоць обидвоє родічів, дідів і баб суть або были Русины. І так мож на конець односно высше спомнянутых фактів із нашого досліджіня повісти, же асімілація русиньской народностной меншыны на Словеньску переходить на веце уровнях. Є ту одлив молодых людей за роботов із автохтонных русиньскых теріторій до веце або менше далекых міст. Там ся приспособлюють векшыновому жытельству і страчають чутя властной народностной ідентічности. Наслідно вступують до змішаных манжелств, із котрых взыйдуть діти як членове векшынового народа без розділу того, ці є Русин нянько або Русинка мати. Высокым ступньомм асімілації є комунікація із своїма дітми в языку

Великый розділ в хоснованю материньского русиньского языка дома – із своїма родічами і з своїма дітми є вызначным потверджіньом нашой гіпотезы о асімілації наймолодшых ґенерацій Русинів з векшыновым народом – з волі їх русиньскых родічів. Хоснованя русиньского материньского языка міджі родічами і дітми ся поступно вытратило почас трьох ґенерацій Русинів нашой выберовой ґрупы з веце як половины обысть респондентів. Думаме собі, же є то алармуюче дізнаня ся. Тіпічны суть слова єдного молодого „однародненого“ респондента, обєктівно Русина, но субєктівно Словака: „Не познам і не хосную русиньскый язык, бо мої родічі зо мнов од мого найменшого дітинства бісідовали лем по словеньскы, ерґо моїм материньскым языком не є русиньскый, але словеньскый язык, ерґо єм Словак, хоць обидвоє мої родічі суть Русины і бісідіють по русиньскы. Мене так бісідовати не научіли, зато ся з мене став Словак.“

з домова

iнфо Русин

ч. 7 2016

камюнка заВеРшує 700-Річный юбілей сВого села Камюнка собі од 2015-го року припоминать 700 років од першого документу о селі. Тот вызначный юбілей село вырішыло ославити нетрадічно, а то многыма културно-сполоченьскыма і шпортовыма подіями. Перша із серії подій ся одбыла 18-го децембра 2015 року. То было славностне засіданя сельского заступительства, в рамках котрого з історічныма темами о Камюнці і єй русиньскім жытельстві выступили камюньскы родаци - проф. ПгДр. Осиф сипко, ПгД. з Філозофічной факулты Пряшівской універзіты, ПгДр. Миколай Ксеняк, знамый русиньскый байкарь, писатель, духовный отець ТгЛіц. Франтішек Крайняк і ПгДр. Далібор Мікулік з Любовняньского музею. В рамках споминаного засіданя были старостом села Інґ. Юрайом Єдинаком уділены оцініня маїтелям златой і діамантовой Яньского плакеты за сістематічне дарованя кырви. М. Караш, фото автора

Другов із серії юбілейных подій быв День русиньскых звыків і традіцій села Камюнка, котрый ся одбывав 26-го децембра 2015 р. на тій уж традічній русиньскій акції была богата презентація духовной і світьской културы русинів. Oславы зачали рождественным молебеном у храмі святого Петра і Павла, потім святкованя продовжовало концертом русиньскых колядок, котры заспівали домашні колектівы Барвінок, Барвінок сеніоры, гостююча ґрупа Вінок із Шарішского Ястрабя, Маріанна Железна з Хмельовой і співацьке дуо з Підкарпатя. Концерт быв обогаченый віншованьом і поетічныма словами камюньского родака Миколая Коневала. Завершіньом Дня русиньскых звыків і традіцій села Камюнка быв богатый фолклорный проґрам в културнім домі. Окрем споминаных ґруп і колектівів у вечірнім проґрами выступили і далшы два домашні колектівы – Барвіночок і радость. свій округлый юбілей собі Камюнка припомянула і в рамках шпортовых подій. 29-го децембра 2015 р. быв сучастьов ослав і столовотенісовый турнай о путовный погар старосты села Камюнка. Міджі святами на ним брало участь скоро 50 грачів з Камюнкы і близкой околіці, котры ся змагали в трьох віковых катеґоріах. Турнай быв уж традічно

укінченый приємным посиджіньом при смачнім ґуляшу. Далшов шпортовов подійов в дусі ослав камюньского юбілею быв 45-ый річник Волейбалового турная о путовный погар вызволіня села Камюнка. Тот ся одбывав в тілоцвічні основной школы в днях 30-го і 31го янура 2016 р. В рамках турная ся одограло довєдна 10 запасів в катеґорії жен і 14 в катеґорії мужів. найуспішнішы колектівы в обидвох катеґоріах были оцінены златыма, стріберныма і бронзовыма медайлами. Кідьже турнай быв присвяченый вызволіню села, одбыв ся в тім часі і пєтный акт – положіня букет ку памятнику павшых в 1-ій і 2-ій світовій войні. серія подій присвяченых юбілею 700 років єствованя села прoдовжовала і у фебруарі т. р., коли собі Камюнчане тоту річніцю припомянули Пущаньовов кройованов забавов, але і „Пoходом на біжках по камюньскых стежках“. на кройованій забаві брало участь веце як 130 людей різных віковых катеґорій, котрым грала до танця кaпeлa Карін зо свідника. І на ліжарьскый поход пришло высше 50 штартуючіх, котры собі ужывали красный сонячный час і цінный сніг, котрый быв того року скоре вынятком. наконець мож конштатовати, же вшыткы споминаны події ослав того вызначного юбілею села ся выдарили і Камюнчане так могли різныма формами дати

почливость своїм традіціям, вызначным жытелям села і історічным подіям. Завершіньом юбілейного свята буде День села Камюнка, котре ся одбуде 23-го апріля 2016 р. Проґрам зачне панахідов за вшыткых помершых Камюнчанів і родаків зо села. Потім святочным походом з центра села выберуть ся вшыткы выступаючі і участници на выновленый културно-шпортовый ареал Дубне. сучастьов супроводу буде - церьковна процесія, представителі села, членове Добровольного гасічского збору, польовницького здружіня Пашкова, фолклорных колектівів Барвінок, Барвіночок, радость, Барвінок – сеніоры, репрезентанты села в різных дісціплінах і жытелі села. на 10-ту годину є планована на выновленім амфітеатрі ґрекокатолицька свята літурґія із посвячіньом ареалу амфітеатра. на літурґії будуть брати участь священици, котры в попереднім часі служыли в селі і священици, котры суть родаками з Камюнкы. По літурґії ся буде одбывати презентація окремых представителів села. на фотбаловім гріску будуть мати свій простор на презентацію гасічі, камюньскы фурманы, репрезентанты в псячіх запрягах і не мав бы хыбити ексгібічный фотбаловый турнай, але таксамо і выставы - історічны фотоґрафії села і іншы інтересности, атракції про дітей, передаваня цін і презентація богатого фолклору домашніх і гостів.

Розглас наш каждоденный Або ліпше повіджено – наше русиньске высыланя... Доколи будеме мовчати і звыкати собі на то, як нам хтось перед пару роками міцно уближыв тым, же з „гнізда‟ русинів у Пряшові нам взяв найпопуларніше і найвекше медіум – розглас і переселив го до Кошыць, далеко од русиньскых реґіонів і їх жытелів? Што ся з тым вшыткым доказало? наробили ся акурат великы шкоды. Марія Ґірова, снина Без того, жебы ся позерало на інтересы і погляды пряшівского краю і цілой северовыходной части словеньска, де жыють русины, перервали прямы контакты розгласовых робітників із русиньскым жытельством. Теперь редакторы барз мало, або нияк не ходять по селах. Мають мало матеріалів на новы інтересны релації, і так часто мусять репрізовати і высылати стары

архівны матеріалы. І то аж вночі. Tым ся ослабила розмаїтость, свіжость і актуалность розгласовых релацій, в котрых мали можливость выступати і самы жытелі многых сел і міст і давати так знати о вшыткім, што ся в данім селі або місті діє. Ці то уж важным, гуморным або і літературным способом. Многы подобны релації были зрушены, наприлклад Щіры слова, Сміх через слызы, Бісіда кумів і іншы. Є то велика шкода. Люди банують за такыма релаціями, бо їх притяговали до слуханя розгласу.

найгірше чім нам могли уближыти і „затяти ножык до жывого‟, є начасованя цілого теперішнього розгласового высыланя про русинів, векшынов на пізны вечеровы або ночны годины. І така сітуація міцно одрадила людей од слуханя розгласу. уж цалком не знаме о собі нич. сполупрацовників розгласу, писателів і многых актівных приспівателів до творчости інтересных релацій одрадили од актівной роботы тым, же їм перестали выплачати гонорар за їх діло. Якым правом з нами хтось таке робить? Хоче нас хтось як народностну меншыну умовчати, або не дай Боже цалком знищіти і зліквідовати? Тадь з такым ставом не можеме і не смієме быти спокійны! робме конечні дашто... розгласове высыланя про русинів треба дословно привернути назад слухачам!

Ч. 7 2016

iнфо РУСИН

Звыкы і традіції

„Вынести чім скоріше зиму і смерть зо села“ Велике богатство найстаршых обрядів і звыків Русинів ся вяже ку двом основным етапам сонячного ціклу - ку зимушньому і літньому сонцестояню. (Людовый календарь быв поділеный лем на дві рочны поры - літо і зиму). Немало польовой роботы з яри до осени не давало надость часу наповно розвивати проявы духовной културы і так календарьный рік у звыках Русинів представлять дві розділны части, што до якости їх прояву. Літня часть календарьного рока з погляду сільскогосподаря представляла час выповненый інтензівныма роботами на ґаздівстві, але ани зима, як бы собі думав незаінтересованый меркователь, не была без роботы. Зимов ся на ґаздівстві зачінав далшый рік, котрый требало забеспечіти нелем з матеріалного і духовного боку. Многы розвинуты обряды (маґічны рітуалы) і цалком просты діяня в зимушній части рока мали забеспечіти добры выслідкы на ґаздівстві і просперіту другой части календарьного року... Іван Чіжмарь, фото автора

Зачінало ся на Смертну неділю, інде на Квітну неділю сімболічным вынашаньом соломяной фіґуркы, котру дівчата облекли до старых лах. Дістали їх од людей зо села, бо каждый в селі вірив, же кідь дасть стары лахы на соломяну фіґурку, тым ся позбавлять вшыткых нечістых сил з властного ґаздівства... Всяды ся іншак называло – Топліня або Паліня Богыні – Смерти, Зимы, Смерткы, Морены, Мурены, Джатка, але віра была в єдно, вынести чім скоріше зиму і смерть зо села. Смертку вынашали зо співом молоды дівчата із села аж ку потоку, де єй запалили і шмарили до воды. Дівчата, котры Смертку однашали, ся радовали, же ся єй позбавили. Старшы дівкы з боку позерали, ці ся Смертка не заставить коло дакотрой їх хыжы, бо вірили, же тота ся того року бізовно іщі выдасть. Вітаня яри, пробуджаня цілой природы ся зачінало у Русинів многыма обрядами, котры сягають до глубокой минулости. На Великдень по богослужбах і посвячіню Паскы молоды дівчата зо села зачінали співати Хороводы – співанкы двоякого роду – Веґетатівны (основаны на вірі в силу слова) і Маґії (за помочі котрой засіяны зерна, засаджены рослины мали скоріше рости). Хороводы Русинів належать ку найстаршым і найпошыренішым танцям. Найчастіше зачінали співанков До саду, дівчата, до саду, Гоя Дюндя, гоя, Мосты. При танці дівчата ся тримали певно за рукы у формі ланцка і так ішли співаючі горі цілым селом.

Зелены свята – Русаля

Русаля (Сошествіє святого духа, Тройця) - свято, котре собі заховало много дохрістіаньскых обычайовых моментів. Іде о стару славяньску літню славность, котру Славяне перебрали од рімскых поганьскых славностей „Росалї“, одбывали ся на почесть мертвых предків все у місяці маю. Як Великдень є свято, котре стрічать Ярь,

Русаля є зелене свято, котре стрічать богато зазеленіту і росквітнуту природу, од того є і назва Зелены свята – Свято літа. Ґаздове на Русаля припараджовали свої обыстя найчастіше липовыма голузками, котры запыхали коло облаків, на дверях до хыжы і до стайні і остали там на довгый час, покы не высохли. Характерістічным сімболом суть посвячены липовы або лісковы конарикы, котры мають охранну функцію фамілії і ґаздівства перед нещастьом і вшыткым злым. Парадило ся з нима вшытко, церьков, школа, домы і господарьскы будовы. В церькви посвячены липовы конарикы запыхали ґаздове до свойой орной земли, жебы град уроду не збив і не загубив. Все по богослужбі в першый день свята обходили процесії людей на богослужбі з крестиком, заставами, іконами і священиком посвятити земли посіяны зерном. Священик їх святив свяченов водов. На меджах села ся закоповав деревяный крест, котрый поставив ґазда на свою землю, або у селі як хотарьный крест на меджах міджі селами. Русаля ся славило три дны. Молодеж цілы дны славила в лісі з музыков, співом і танцями. Окрім того, молоды парібци перед вечером свята ходили до ліса вырубати розвите зелене дерево, найчастіше березину, ліску, даколи і смеречок. Спідню часть очістили і опарадженый фаребныма папірьовыма пантличками Май поставили своїй милій на ворота або двері до єй двора. У Русинів быв такый обычай, же кажда дівка у селі, котра очековала, же єй дакотрый з парібків - фраїр поставить Мая, тыж перед вечером Зеленого свята - Русаля, завісила на пліт, або на ворота при вході до свойого двора, властноручно вышываный рушник. Паробок, котрый дівці поставив Май, взяв собі рушник, жебы мав доказ, же то він го поставив. Дакотра з дівок ся любила вецей парібкам, мала і

веце Маїв. Ставало ся, же в дакотрій хыжі было веце дівок, так мала кажда поставленый Май од свойого фраїра. Дівка, котра была барз пышна, надумана, несла собі высоко, тій намісто Мая парібци поставили „Кочаргу“, „Мітлу“ або „Суху паліцю“, на знак того, же єй мають у селі за піздню дівку. Стародавный звычай Ставляня Мая быв переложеный на 1-го мая, але ставляв ся все день перед 1-ым майом. Днесь з того остала шумна традіція - поставити єден Май на середині села, або міста, (хоць ся тряфлять, же дакотра дівка іщі найде коло хыжы поставленый Май). Прекрасны звыкы ся утримують холем у фолклорных колектівах.

Нашы особности

iнфо РУСИН

Франтішек Ґібала Днесь вам росповім о жывоті і роботі великого чоловіка спід Дуклі, котрый зохабив за собов много скуптаторьскых памяток, портреты, медайлы, котры представують вызначну часть европской і світовой културы, о Франтішкови Ґібалови. Народив ся в Крайній Поляні під самов Дукльов 5-го арпіля 1912-го року. Тот край оспівав і в своїй поезії, цнило ся му за ним цілый жывот - за деревяныма церьковцями і малыма хыжками, бідныма людми. Але здокональовати ся у своїй творчости мусив. Зато, же быв талентованый, прияли го до каждой школы. Чоловік з великов авторітов, славный, мудрый, авторітатівный. Теодозія Латтова Два рокы по народжіню Франтішка у 1914-ім році його отець пішов на войну і веце ся не вернув. Загынув в мазурьскых мочаринах Ґаліції. Написали, же є страченый. Його предкове походили од Вєлічкы, были то Русины Лемкы. Отець Ізідор ся з войны никда не вернув і остали 3 сироты – Анна, Михал і Франтішек. Мама Анна, роджена Уліяшова, робила на пилі. Малый Франнтішек ходив до школы в Бодруджалі, потім пішов до школы в Клатовій Новій Всі коло Топольчанок, пак з матірьов пришли до Пряшова. Жыли на уліці Словеньскій. Мама была домовничка і Франтішек ту ходив на реалну ґімназію. Радо моделовав а так на школі одбыла ся його перша вернісаж. Директор школы сфотоґрафовав выставку і післав до Горжіх на Чехы під Кырконошами на середню каменарьску школу. Пришло писмо, же го принимають на скулптаторство. В тій класі было лем троє хлопців із Словакії, вшыткы пізніше вызначны світовы мена – Франтішек Ґібала, Франтішек Драшковіч і Ян Гучко.

Кідь скінчів тоту школу директор му порадив, абы ішов штудовати на Академію вытварных умень до Прагы. Дістав ся до Прагы, як споминала його дівка Данієла Гырткова, але без грошей. Мама му на драгу дала 100 корун на цілых 5 років. Вытримав 3 місяці, потім дістав туберкулозу, мусив ся лічіти на Словакії. По лічіню вернув ся на академію і скінчів штудія. В другім річнику му на основі выслідків приділили Масарікову штіпендію як найліпшому штудентови. Нато быв выписаный чехословацькый конкурз на помник Андрея Кметя в Баньскій Щавніці, основателя музейництва. Конкурз быв анонімный і він, як штудент другого річника, го выграв. Перша ціна не была приділена, здобыв друге місце. Кідь ходив на вакації до Пряшова, так потребовав ательєр. З цеглы зо старых збурянных домів збудовав малый ательєр за Калварійов, і там привів свою маму. Тота мала будова ся поступно розростала, кідь пішов до Братіславы, зістав там його брат. А кідь скінчів академію в Празі, пришла война, протекторат, Ґібала вернув ся до Пряшова, рік учів на середній школі а в літі мав рештав-

110 років од народжіня Николая Бобака Того року мине 80 років од заснованя Ґрекокатолицькой руськой ґімназії в Пряшові. Тота подія мала втогды великый вплив на розвой русиньского школства і културы. Русины дістали центер середньошкольской освіты з матуров в Пряшові і не мусили штудовати на Підкарпаті в Мукачові або в Ужгороді. Про дакотрых штудентів Пряшівского реґіону то было далеко. При тій нагоді треба спомянути першого директора ґімназії доктора Николая Бобака. Народив ся 4-го апріля 1906-го року, то є перед 110-ма роками. Народив ся в селі Вісло, днесь то є в Мадярьску. Ґімназію і теолоґічну освіту здобыв у Пряшові, пару років служыв як ґрекокатолицькый священик. В 1939-ім році обгаїв докторат на Філозофічній факулті Універзіты Коменьского в Братіславі. Теодозія Латтова Уж од 1934-го року як кваліфікованый середньошкольскый професор наступив учіти в Ґрекокатолицькій руській учітельскій семінарії в Пряшові. Ту учів новы кадры до русиньскых основных школ. Кідь у 1936-ім році Міністерство школства і народной освіты в Празі поволило засновати Ґрекокатолицьку руську ґімназію в Пряшові, єпархіалный уряд на челі з єпіскопом Павлом Ґойдічом обернув ся на Николая Бобака, ці прийме посаду директора школы. Він тоту функцію прияв і

Історічный календадь -тл10-го апріля 1921-го року ґубернатор Підкарпатьской Руси Ґриґорій Жатковіч знова подав демісію і інформовав о тім кроку презідента ЧСР і новинарів. Аж потім влада зачала із Жатковічом выїднавати, но влaда не прияла ани єдну з його пожадавок. 16-го апріля презідент републікы Томаш Ґарік Масарік його демісію прияв. 22-го аж 29-го апріля 1921-го р. влада зачала выїднавати з представителями русиньскых і мадярьскых політічных партій Підкарпатьской Руси. Порада тримала цілый тыждень, але не принесла выслідкы. Вшыткы підкарпатьскы політічны партії мали пожадавкы подібны, як мав Ґриґорій Жатковіч – головно реалізовати обіцяну

зробив вшытко, абы школа досяговала добры выслідкы як то было в цілій Чехословакії – споминав Ґавриїл Бескид. Старав ся, жебы в школі ся могли учіти і діти з біднішых родин, выдобыв про них штіпендії. Глядав спонзорів на учебникы і іншу літературу. Мав перед собов і задачу постарати ся, абы вшыткых 8 класів ґімназії мали свою будову. Велику радость мав Николай Бобак 2-го мая 1944-го року, кідь на банкеті першых матурантів повів: „1936-ый рік є в історії карпатьскых Русинів такый важный, як 1862-ый про словацькый народ“. Ішло о першу ґімназію.

автономію. Влада то поважовала за скоро і знала, же тоты партії не мають великы членьскы базы, жытелі ся не анґажують в тім процесі, так кресло ґубернатора Підкарпатьской Руси зістало вольне аж до року 1923. Справовав на Підкарпатьскій Руси віцеґубернатор Еренфелд. Діктатура воєньской і цівілной справы зістала без зміны. В 1921-ім році в Чехословакії одбыв ся першый перепис населіня по взнику републікы. На Підкарпатьскій Руси ся вказало, же 50 процентів жытелів было безґрамотных, але міджі Русинами знало чітати і писати лем 32 процентів людей. Абы чім скорше зліквідовати тоту безґрамотность, отворив Школьскый реферат Цівілной справы в Ужгороді школьскы курзы ліквідації безґрамотности, на котры ходило 50 тісяч дорослых людей. Про недостаток учітелів і саботаж части мадярьскых учітелів Школьскый реферат ся обернув на владу з просьбов выслати на Підкарпатьску Русь чеськых учітелів. Презідент і влада вырішыли тот проблем так, же попросили поміч од руськых і україньскых еміґрантів із Галича,

Ч. 7 2016 раторьску роботу в церьквах. Наконець пішов до Братіславы і з мамов в 1940-ім році, о два рокы ся оженив і выховав четверо дітей. Не учів, быв цілый жывот жывностникком. По 1948-ім році Ґібала мав роботу по цілій Словакії од Міджілаборець по Братіславу. Вшытко мав в памяти, отець загынув в першій світовій, друга світова знищіла родный край під Дукльов, спаленый Токаїк – то была тема на його скулптуры – памятникы – Токаїк, Злата Баня, Раненый вояк – Левоча, далшы суть в Ружомберку, Братіславі, Старім Смоковці, Калинові, в Тополі Духновіч, в Свіднику є памятник Павловічови, освободителям у Бойніцях і так далше. Мав много выставок в Ню Йорку, Паріжі, в Берліні, Москві, Будапешті, Празі, в Кошыцях, Пряшові і Комарні. Окрем того зохабив за собов много портретів вызначных і обычайных людей. Найвеце в Пряшові. Мав много приятелів- Ян Смрек, Ян Костра, Андрій Плавка, Гана Поніцка, Мірослав Валек, зробив памятник Штурови, Кральови, Ондрейови, Кметьови, Заборьскому, Фуллови, Бендікови, звічнив Токаїцьку траґедію і Калинів, быв в близкых контактах з Дезідером Міллым з Кыйова. Зохабив нам то, што доднесь стоїть, тото найліпше, што мав. Писав: „І так тя люблю, мій жывоте, там, де єсь, найбіднішый. На меджі скромна сливочка, квасна планка ся не дочекать зріня. Розкошу єм не зазнав, в біді жыв мій род. Ку цілю го вів дух, і хоць вічно битый быв, дожыв ся людства новый зрод.“ О Франтішкови Ґібалови писала, його вірш переклала і до книжкы меджі 100 вызначных Русинів вклала Марія Мальцовска. Умер Франтішек Ґібала 8-го септембра 1987-го року в Братіславі. 1-го септембра 1936 была засанована перша ґрекокатолицька ґімназія на теріторії нашой єпархії. Радость про нашых людей была і зато, же з нашой „Алма Матер“ вышла перша ґенерація – 47 абітурьєнтів і абітурьєнток, жебы могли продовжовати свою освіту на высшых школах“. Од 1944-го року каждорічно выходили новы абсолвенты, з котрых многы досягли вызначны посты в своїй роботі і робили добре мено своїй школі. По войні доктор Николай Бобак быв повіреницьтвом школства в Братіславі менованый централным школьскым іншпектором. В 1948-ім році іде учіти на обходну академію. В 1950—ім році мав уж заказану педаґоґічну роботу, і так робив учтовника. А кінцьом того рока уж быв выселеный на Чехы на роботу в лісах. О два рокы одходить до Ліптовского Микулаша, де робить референта на одділіню пакованя товару. Там зістав аж до свойой пензії, то є до року 1964. Пришов назад до Пряшова, а як была обновлена Ґрекокатолицька церьков, то є в році 1968, єпархіалный уряд установив Николая Бобака за справцю парохії в Глиннім. Там служыв два рокы. Режім не узнав його способности, кваліфікацію педаґоґа, мудрость выхователя, одсунув го на періферію своїх інтересів. Шкода. Умер Николай Бобак, першый директор першой Ґрекокатолицькой руськой ґімназії 18го децембра 1986-го року в Пряшові, де є і похованый. што фактічно значіло однародньованя. Писав історік Іван Поп. Перед 105 роками, 14-го апріля 1911-го року народив ся Теодор Ромжа, єпіскоп Мукачовской ґрекокатолицькой єпархії, великомученик. Умер 1-го новембра 1947-го року винов НКВД. Єпіскопа убили за то, же не переступив на православіє. Теодор Ромжа став ся першым новодобым мучеником з теріторії бывшой Чехословакії. В 2001-ім році у Львові быв выголошеный за блаженого папом Йоаном Павлом ІІ. 16-го апріля минать 75 років од народжіня Димітрія Попа, знамого славісты, єдного з авторів Русиньскоукраїньско-руського словника, Русиньско-руського словника і Русиньского сінонімічного словника. Написав Історію Підкарпатьской Руси, Історію підкарпатьскых монастырів, градів і замків, написав учебникы історії і ґеоґрафії про русиньскы школы і так далше. Быв оціненый Премійов Александра Павловіча Народной рады Русинів Закарпатя і Премійов Антонія Годинкы.

Ч. 7 2016

iнфо РУСИН

70 років ТАД – 60 років ПУЛС

Мої пережыты рокы з нашов културов (12) (Продовжіня з попереднього чісла ІР)

Андрій Гнат, Заслуженый працовник културы, Фото: архів автора

Новы ідеї – новы премєры По приході домів з Іспанії мали сьме іщі дакус заслуженого вольна – доволенкы, але по ній такой колектів ансамлю наступив до далшой роботы дома і на заяздах по селах і містах нашого реґіону. Уж єм споминав, же новопеченый абсолвент ВШМУ Владимір Марушiн ся пустив до роботы на новім ґруповім проґрамі під назвов Ей, тота жена, в котрім у драматурґічній співроботі із М. Ґарбером і Я. Пітковов у властній режії ся му подарило вытворити інтересный проґрам. Ідея того проґраму выходила з першого контакту двох молодых людей - через їх взаємне спознаваня, першы проявы пошаны і взаємной любови, але і непорозуміня, котры їх приведуть до щастливого кінця. Проґрам не быв монохроматічный, окремы чісла не были вязаны єднов думков. Хоць жывот не є лем сміх і радость, у проґрамі переважав гуморный надых чоловіка. Музичный, співацькый і танечный матеріал быв черьпаный з реґіонів нашого русиньского краю, од старшых людей. Друга половина ансамблю започала з інсценованьом далшого інтересного і про нашого любителя потрібного проґраму під назвов - Ремесло мать злате дно. Хопили ся го жены сценарь Я. Піткова, режія С. Селчанова, костiмы А. Симкова, але помогали їм і дiріґент Ю. Селчан, хормайстер В. Любімов, хореоґрафію танців мала на старости С. Селчанова із Ю. Кубанком, В. Урбаном і далшыма гостями. Проґрам у своїй цілости мав своїх участників втягнути до ярмарковой атмосферы, де різны ремеселници нукають свої властноручно выроблены выробкы на продай. Самособов і ту, коло того быв час і на забаву - спів і танець. Проґрам быв зоставленый із штирнадцять музично-співацько-танечных чісел або блоків, меджі котрыма ся мішали ремесла, як наприклад кошикарі, мітлярі, фарбярі полотна, ковалі желіза в циґаньскій шмыкні. Але были ту і шустрі із шытьом парадных чіжем про красны дівкы. А наконець дротарі, найросшыреніше ремесло у нас на северовыході нашого краю. Хоць проґрам быв дакус короткый, тримав лем єдну годину, і так быв оціненый позітівно. О тім свідчіть факт, же ансамбель СЛУК у Братіславі хотів цілый сценарь і вшыткы авторьскы права од нас одкупити і реалізовати у своїх драматурґічных планах. Премєра проґраму Ремесло мать злате дно ся одбыла 12-го мая 1990 року в ТЙЗ у Пряшові. Тоты дві премєры не были про мене послідні, бо іщі перед тым кінцьом 1989 року на Рождество обидва колектівы - театер і ансамбель приготовили концерт із духовнов тематіков під назвов Дивная новина. Тым проґрамом сьме хотіли приближыти нашым людям художнє богатство, котре є найтісніше споєне з реліґійным чувством народа, котре было довгы рокы дость табуізоване у презентації нашых духовных традіцій.

Револучны зміны і вызначны мена По револучных змінах зачали ся мінити одношіня в сполочности, контакты меджі людми і колектiвами а тото вшытко не обышло ани нас у театрі.

Ближыме ся ку кінцю мойого актівного діятельства і пережываня у Піддукляньскім україньскім народнім ансамблю, хоць то іщі не є конець мойой роботы в театрі (УНТ). Од 15-го октобра 1990 року рішіньом Міністерства културы Словеньской републікы театер несе назву Театер Александра Духновіча. Треба додати, же уж перед 70 роками при його основаню ся уважовало і о тій назві, але повойнова сітуація ся розвививала дакус іншак як собі то тогдышні архітекты нашой културы представляли. Але хотів бы єм ся вернути на зачаток і спомянути домашніх творителів і гостюючіх робітників в нашій културі, на котрых сьме може і нехотячі позабыли. Были то уж споминаны шефове ансамблю Юрій Костюк, Людмила Полякова-Кіріченкова, Юрій Цімбора, Штефан Ладижіньскый, Меланія Нємцова, Рудолф Смотер, Андрій Гнат, Владимір Любімов ітд. Хореоґрафы домашні: В. Либовіцкый, М. Нємцова, І. Чісарік, Ю. Ґоґа, П. Шірак, С. Селчанова, Ю. Дзіакова, В. Марушін, як гості: Й. Квочак, М. Кремлик, Ю. Кубанка, О. Опанасенко, Ш. Носаль, К. Балоґ, М. Пузанов, Е. Бутінец, Ф. Бонуш, Й. Бутела, Я. Шевчік, С.Ремар, Л. Куликов, В. Сухомер , В. Урбан, І. Ковачевіч, Е. Рейжкова, Ц. Залешак, А. Кулікова, М. Сусліков. Авторы музикы танців і тексты пісень: Ю. Костюк, Р. Шулак, Ґ. Куцко, Ю Цімбора, Ш. Ладижіньскый, Я. Покорный, Т. Андрашован, Ф. Колеса, М. Леонтовіч, Л. Полякова, С. Гавелка, З. Мікула, О. Флосман, М. Вимер, А. Ціґер, А. Філипенко, Ю. Можі, Г. Давідовскый, М. Новак, С. Страчіна, С. Туліков, В. Гайный, М. Бурґрр, Л. Подешть, І. Дунаєвскый, Л. Ошанін, М. Машкін, М. Кречко, Й. Палка, Й. Ціккер, Ф. Майборода, Й. Штелцер, Б. Урбанец, М. Дробняк, Р. Скыржепек, И. Шамо, Ґ. Лакатош, А. Жіжка, П. Рак, В. Дворжак, В. Любімов, Й. Юрашек, А. Анатольскій, Т. Гаракай, Ф. Славковскі, В. Старцев, Я. Салока, Ю. Селчан, П. Ніняй, Л. Кішеляк, Ш. Молота, О. Щербатый. Вычеряло ся в ансамблі і много асістентів танця, голосовых педаґоґів, як пані Г. Квасникова-Розґёвічова або С. Смекалова. Режісерами проґрамів ансамблю были: М. Нємцова, В. Либовіцкі, Ш. Ладижіньскый, І. Іванчо, Ю. Цімбора, К. Смажік, Ю. Ґоґа, С. Селчанова, Я. Шилан, Ю. Дзіакова, Ю. Кубанка, В. Марушін, Я. Сисак, П. Шірак, Р. Смотер.

Од міністерства під край Кідь ся на зачатку 21-го столітя Міністерство културы СР збавило народностной културы і перевело вшыткы інштітуції на тзв. Самосправны краї, так обидва нашы колектівы были переведжены до Пряшівской жупы, а то нелем із людми, але із цілым маєтком т. є. будовами, автобусами, вшыткым, без чого умелецькы колектівы не можуть єствовати, не можуть быти. Так наприклад, у 60-ых роках бывшого столітя театер на Дукляньскій уліці поставив за помочі Міністерства културы новы выгодны просторы про ансамбель, у котрых ся родила і робила тота успішна красота нашой културы, котра обышла може пів світа. Жупа уж новый ПУЛС не перенесла до просторів ТЙЗ, де іщі дотеперь ся не чують як дома. Бывшы просторы – салы на пробы ансамблю были перероблены на ділні про Доправне учіліще. Од 1-го януара 2008 року своїм рішіньом Пряшівскый самосправный край (ПСК) зрядив новый ПУЛС, а жебы того не было мало, та го

одділив од Театру Александра Духновіча. Теперь намісто єдной русиньской културной інштітуції маме дві. Ніжна револуція принесла зміны нелем у сполоченьскім сістемі але і в жывоті людей а як видно не обышло то ани нашу кулуру. Зміны ся дадуть пережыти, кедь поведуть ку ліпшому.

Новы назвы ансамлю – eксперіменты і навернутя Ансамбель ся по змінах зачав зменшовати, зачав експеріментовати. Єденого часу быв як „Prešovský PULZ“, пізніше уж то было „Tanečné štúdio DAD“. Тоты зміны зробили своє і у веджіню ансамбля. І зато єм вырішыв із функції шефа одступити. На тото місце быв директором театру Ярославом Сисаком у януарі 1990 року менованый Владимір Любімов. По двох роках функцію шефа ПУЛС перевзяв Владимір Марушін, котрый і надале продовжовав в експеріментах, но і так як шеф вытримав лем три рокы. Ансамбель і хоць зменшеный успішно продовжує у своїй творчости і утримованю нашых народных традіцій. Што додати наконець нашого путованя з піддуклянцями? Песіміста бы може повів, же велика шкода, же ся так стало а оптіміста повість, же є радый, же холем у такій формі то буде дале єствовати. При осамостатніню перед вісем роками сьме желали ансамблю вельо успіхів у його умелецькій роботі, жебы навязав на традіцію „старого ансамблю“, жебы і надале всяды рознашав нашу русиньску народну културу, бо она є така красна, же собі то заслужыть. Мусиме нашым людям але і до світа давати знати же ПУЛС ту є і мусить быти, бо мы вшыткы хочеме, жебы ту быв. А же так є доказали і недавны ославы 60-го юбілею єствованя ансамблю. Уж під веджіньом умелецького директора Юрая Швантнера быв то прекрасный і достойный вечур, котрый мав премєру 11-го децемра 2015 року на великій сцені ТЙЗ в Пряшові. Ансамбель ся ту указав у тройобразовім проґрамі Навернутя – Нашы юбіланты і На дворі. У тім першім – Навернутя, ансамбель черьпав з найуспішнішых танців і співанок за цілый час свого діятельства. Другым проґрамом дали сучасны членове ансамбля почливость своїм бывшым заслуженым і успішным членам – минулорічным юбілантам – Марії Мачошковій – бывшій солістці, котра славила 75 років а Юайови Ґоґови – хореоґрафови, котрый славив 80 років. Третій проґрам - На дворі – то была нова премєра, автором і режісером котрой быв, але і режію цілого юбілейного вечера мав Ярослав Моравчік як гость. Наконець зажелайме нашому колектіву ПУЛС іщі многы і благы літа при шыріню нашого прекрасного русиньского фолклору.

Погляды

Но, но, но і ні!

Про Київ то быв якбач тяжкый тыждень. Наперед му депутаты Закарпатьской областной рады погрозили такым мягкым: Но, но, но! Вытягли тему референдума із 1991-го року, жебы рушали справы шырокой самосправы, і такой на другый день Голандія у своїм референдумі повіла „ні“ асоціачному договору міджі Европсков унійов і Українов. Київ так за два дні дістав зліва і зправа. Но траґічніше як то, же Україна діставать позауха з обидвох боків є то, же ся не хоче поучіти і робить знова тоты самы хыбы. Петро Медвідь

Ку темі референдума в Голандії пару фактів. По перше, треба собі щіро повісти, же кібы ся референдум о асоціації ЕУ – Україна робив у будьякій державі унії, єм пересвідченый, же аж на пару вынятковых держав, і то лем може, бы тот референдум скінчів з єднакым резултатом, значіть з резултатом „ні“ про Україну. То, же такый референдум зробила лем Голандія, і решта держав собі то зохабила у компетенції своїх парламентів, є лем выгра про Україну, бо іншак бы козацькы слызы были овельо векшы, як суть теперь. По друге, кідь презідент Петро Порошенко говорить, же наперек резултатам референдума в Голандії буде Україна продовжовати в реформах, а і далше буде іти европскым напрямом, мав бы ся задумати, што властно бісідує, і же хто тому іщі вірить. Кідь ся не знать збудити з того сна, най го хтось облліє студенов водов. То, же уж давно є много людей на Україні фрустрованых, бо не видять властно нич позітівне, што было обіцяно як презідентом, так і політічныма партіями „помайдановского“ періоду, бы уж міг презідент предці видіти і кібы ся лем посмотрив з облаку свого уряду. Же його проевропскому напряму і реформам не вірить уж ани Европа, бы собі мав усвідомити як раз теперь дякуючі резултатам референдума в

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2016.

Ч. 7 2016

iнфо РУСИН

Голандії. Намісто конштруктівных реформ і приближованю ся Европі є країна Петра Порошенка і далше у дезолатнім ставі якбач в будьякій области, на котру бы сьме ся посмотрили, повна корупчных шкандалів, котры досягують тоты найвысшы місця, є то країна, котра порушує людьскы права, но і не можеме забыти на то, же часть державы дотеперь не є під контрольов Києва, з проґнозов, же якбач ани не буде, або холем так скоро не буде, што уж само о собі є проблемом, котрый блокує будьяку прозападну інтеґрацію Україны. Курто: Позітівны резултаты сучасных україньскых властей суть близкы нулі. Но і по третє, выгварькы, котрыма теперь дакотры хотять „успокоїти“ атмосферу на Україні, же референдум не є обовязковым про Голандію і голосовало лем дашто веце як тридцять процент людей, суть нелемже слабы, але они суть і мімо европску оптіку, через котру бы Україна мала зачати смотрити на політічны справы, кідь ся уж так „приближує“ до Европы. Бо релевантны політічны партії, котры суть у парламенті в Голандії, ясно перед референдумом повіли, же резултаты референдума будуть акцептовати, і коло далшого рішіня справы ратіфікації договору на то будуть звертати увагу. Хоць не є обовязковым. То, же таку позіцію політічны партії декларовали, выходить із того, же в демократічных державах є референдум досправдовым конштітучным інштітутом, дякуючі котрому можуть жытелі рішыти о політічных справах. Кідь референдум сповнив условії о потрібній участи, значіть є платный, нихто із політіків собі на шыю не завісить то, жебы над референдумом лем махнув руков і робив собі по своїм. Бо бы то было політічне самоубийство. Самособов про Україну то суть незрозумілы факты. Тадь єден платный референдум Київ успішно іґнорує уж 25 років. І він го нелемже іґнорує. Хто го спомяне, є сепаратістом і зрадником державы. Но і вернийме ся із Голандії на Україну. День перед „київсков чорнов середов“ депутаты Закарпатьской областной рады, 48 із 49-ох участных на засіданю, схвалили текст выголошіня адресованого презідентови, премєрови, председови парламенту і депутатам Верьховной рады, котры

походять із Закарпатьской области. Закарпатьскы депутаты не хотять нич інше, як то, жебы ся повнила Стратеґія сталого розвитку „Україна – 2020“, котра была схвалена рішіньом презідента Україны іщі 12-го януара 2015-го року, в котрій ся рахує із реформами Конштітуції, в тім чіслі із децентралізаційов. Тота бы мала выходити із Европской харты містной самосправы, прінціпів субсідіаріты, ці фінанчной достаточности містной самосправы. Депутаты але зробили таке мягке: Но, но, но! В тексті припомянули Києвом іґнорованый референдум із 1991-го рока. Дотеперь то была лем „русиньска тема“, кідьже о ній бісідовали головно русиньскы актівісты і орґанізації. І Київ намісто рішіня того вопросу означовав Русинів за сепаратістів і зрадників державы. Теперь 48 депутатів областной рады підняло руку за текст, котрый припоминать тото саме, о чім Русины бісідують уж 25 років. З цільом досправды наштартовати децентралізацію, котра бы могла розвязати рукы од київской централізачной поробы, яка реґіону свойов нефункчностьов лем шкодить. З цільом наштартовати децентралізацію, котра была обіцяна Києвом самым. Суть вшыткы Русины? Якбач ніт. Але то, же суть вшыткы депутаты сепратісты і роблять зраду на державі єднак як Русины, є уж теперь ясне. Намісто того, жебы з Києва пришло холем „береме до відома, тадь сьме децентралізацію і обіцяли, будеме то рішыти“, чути лем Свободу, котра вшыткых депутатів означіла за сепаратістів і зрадників і хотіли бы роспустити цілу областну раду. Но і потім іщі чути СБУ, котра іде „перевірити“ текст выголошіня, што в перекладі значіть, же якбач депутаты будуть мати проблем. Лем го треба на СБУ найти. Уж лем чекати, коли СБУ прийде на то, же вшыткы так голосовали зато, бо їм рано кликав Путін. Україна досправды того тыждня дістала позауха з єдного і другого боку. Лемже намісто того, жебы ся із того поучіла, референдум у Голандії хоче злегшовати, тото своє і далше не хоче вызнати і акцептовати, но і реформы, котры бы мали быти проевропскы, нелем економічного, а і децентралізачного, людьскоправного характерів, не видно жадны. І так лем повторять хыбы, котры робить рокы і дякуючі котрым ся не може рушати з місця. Окрім того, же нелем Підкарпатя, але і далшы реґіоны поступно можуть зачати быти нервныма, є ту іщі єден детайл, котрый може Україну чекати, покля нич у своїй політіці не змінить. Тот тыждень Києву пришло з домова „Но, но, но!“ і зо заграніча єдно „Ні!“. В будучности може Україні зо заграніча ходити саме „Ні! Ні! Ні!“ і домашнім зістане лем повісти жалостне: „Но…“

IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Masarykova 20, Prešov, dátum vydania periodickej tlače: 15. apríl 2016

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Masarykova 20, 080 01, Prešov. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode so šéfredaktorom na adrese sídla ROS v Prešove. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame. Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov. Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme.

Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Masarykova 20 080 01 Prešov RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník