чісло 7 2015 | рiчник хii.
25 років
Русиньской оброды на Словеньску
1990 - 2015
русин
iнфо
Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ׀цiна 0,50 € факты ׀култура ׀історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв
Розговор
Карпатьска Русь
Погляды
Документ о Русинах бы міг мати і 6 частей
Раз, два, три Самы пяткы
Папірь знесе вельо
6
8
Співаночкы мої ...
12
З юбілейного концерту заслуженой артісткы Марькы Мачошковой
Русины схвалили проґрам розвитку. Зволили собі і нову презідію
Вызначна особа русиньской културы 20-го і 21-го ст., перша дама русиньской співанкы, заслужена артістка то є наша Марька Мачошкова, котру русиньскым чітателям, публіці не треба екстра представляти. Народила в Стропківскім окресі, в селі Потічкы, де як дар од Бога дістала до вінка прекрасный голос і своїм співом веселить людей скоро шістьдесять років.
В Пряшові в суботу 2-го мая 2015 р. проходило 15-те засіданя Округлого стола Русинів Словеньска (ОСРС). Найважнішым пунктом проґраму было схваліня Проґраму розвитку русиньской народностной меншыны в Словацькій републіці. Платформа собі зволила і нову презідію.
Томаш Михал Бабяк, бывшый член ПУНА Высше штиридцять років выступала в професіоналнім колектіві Піддукляньского україньского народного ансамблю, одкы одышла на пензію. І ту не переставать ходити міджі свою публіку, приятелів, а як інакше кідь не співом. З нагоды юбілея, котрого ся дожыла кінцьом марца, єй співацькы колеґове приготовили концерт під назвов Співаночкы мої, котры кінцьом апріля в Пряшівскім парку културы і оддыху, в кіні Скала звучали із словами споминань скоро дві годины. Повна сала любителів русиньской співанкы, приятелів Марькы Мачошковой, а ку тому міцны аплавзы і днесь свідчіли о тім, же Марькін голос, співанкы знають розогріти сердця людей. Співала нелем Марька Мачошкова, але вєдно з ньов і ціла сала людей. Гостями співачкы были Івета Світкова, головный орґанізатор концерту, Анна Порачова і Анна Сервіцька. Так само пришли Марьку співом поздравити і бывшы членкы ПУНА, котры одходили зо сцены за великого аплавзу. За допроводу людовой гудьбы колектіву Шарішан могли участници концерту послухати нелем Марькіны співанкы, але і спів дітячого фолклорного колектіву Сердечко, женьску співацьку ґрупу Шарішан, колектів Карпатянин, а то будь в гармоніковім допроводі Осифа Пірога ці Іґора Креты. Не хыбив і бывшый прімаш Шарішана Любомір Шімчік і духовный отець Новак. Люде в салі вытворили на концерті прекрасну і приємну атмосферу, а так по концерті каждый одходив з глубокым умелецькым зажытком. Співачка Анна Порачова о цілім концерті повіла: „Єм барз рада, же днеська ся тото вшытко могло зреалізовати і же пришло так вельо
с. 2 ◢
ОСРС Засіданя зачало в суботу святочнов частьов. Членове ОСРС ся стрітили коло памятника Александра Духновіча, де положыли квітя, жебы так почестовали 150-ту річніцю смерти того найвекшого народного будителя карпатьскых Русинів. Потім вже проґрам продовжовав традічно робочов частьов. Найважнішым пунктом 15-го засіданя ОСРС было схваліня Проґраму розвитку русиньской народностной меншыны в Словацькій републіці, документу, на котрім робили членове од початку свойой діяльности у 2012 р. Проґрам розвитку має окрім преамбулы пять частей – Народностна самосправа, Школство, Култура, Інштітуції, Села і міста. За выпрацованя окремых частей были одповідны ґаранты окремых комісій, котры были коло ОСРС заснованы. Головным кооріднатором
▲▲ Часть членів ОСРС коло памятника Духновіча.
с. 2 ◢
2
Актуално
людей, што свідчіть о тім, же Марьку мають барз рады. Мы єй маме так істо рады, є про нас великым прикладом і мамов. Тішыть ня, же Марька є міджі нами, же іщі є на сцені, де може людей надале тішыти своїма прекрасными співанками“. Зазвучали на концерті і мена авторів співанок, котры про Марьку писали. З тых першых то быв днесь уж небогый Юрко Цімбора родом із Свідника. На концерті брав участь і теперішній свідницькый автор Ладіслав Мацко, котрый о нашій русиньскій співачці повів: „Барз ня хопило за сердце, кідь на зачатку концерту Марька ся представила публіці мойов співанков Кідь ня моя мамка, першый раз повила, гей, та мі до колыскы голос вымолила... котра є як шыта на єй жывот, на єй душу. Высоко собі ціню, же маме таку звізду, таку велику злату душу коло себе, котра нам співала цілый жывот, на котру я памятам од шість – сім років, кідь єм з няньком ходив на фестівалы. Як Мачошкова співала, то сьме мусили быти близко під явіском. Барз єм ся на тото уж як дітина тішыв. То были такы троє люде, на котрых ся не дасть забыти - Мачошкова, Пригода, Смотер, на котрых споминам од молодости, од малой дітины“. Споминали і бывшы членкы ПУНА. Пані Анна Смотерова по концерті не таїла, же доднесь мать перед очами тот образ, як Марька із своїм няньком пришла до театру на конкурз: „Тото єм мала і днесь перед очами і велику радость з того, же єм ту днесь могла быти“. На концерті юбіланткы Марькы Мачошковой брав участь і пріматор Свідника Інґ. Ян Голодняк, котрый за місто і жытелів під Дукльов, де голос Марькы нераз звучав попід історічну русиньску гору Маковіця, з нагоды єй округлого юбілею оцінив співачку Дяковнов ґрамотов за ціложывотне діло в области фолклору, шыріня културы Русинів нелем на Свідницькім фестівалі, на Словеньску але і за граніцями нашой країны. Хоць рокы утікають і голос ся мінить, публіка, як перед роками і теперь сердечно і з великым аплавзом приїмала кажду співанку, котру і днесь Марька співать од сердця, тым голосом, котрый дістала од Бога, жебы людей веселила. І днесь Марька на вопрос, кібы мала в жывоті іщі раз выбрати свою жывотну путь, одповідать: „Все бы то была лем судьба співачкы.“ Наконець додавать: „Велике подякованя належыть моїй матери, на яку собі все заспоминам співанков „Мамко моя люба.“
Ч. 7 2015
iнфо РУСИН
с. 1 ◢
▲▲ 15-те засіданя ОСРС.
с. 1 ◢
документу быв першый председа і сучасный член ОСРС Александер Дулеба. Тот документ має быти проґрамом Русинів на слідуючіх 10 аж 20 років і має забеспечіти розвиток русиньской народностной меншыны і спомаліня асімілації. Окремым доповніньом того проґраму має быти пропозіція Закона о народностных меншынах із ділні ОСРС, котрый хотять Русины дати на публічну цілосполоченьску діскузію з цільом глядати штонайшыршу обчаньску і політічну підпору про приятя закона, котрый доднесь Словацькій републіці в одношіню ку меншынам бракує. Часть того закона находить ся і в першій части схваленого проґраму і говорить о народностній самосправі, котра бы мала быти чісто в области културы і народностного школства, значіть не іде о теріторіалны самосправы. По року собі ОСРС волив і нову презідію. Функцію председы по році знова обгаїв Андрій Ліґа, правник жыючій в Пряшові. Далшыма членами презідії суть: секретарь Мілан Піліп, говорця Петро Медвідь, представитель колектівных членів Люба Кральова (О. з. Колысочка – Kolíska), представитель індівідуалных членів Петро Юрчішін. Членами презідії ex offo суть членове Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы Мілан Мнягончак і Ян Липиньскый. (Цілый текст приятого проґраму вам приносиме на сторінках 10 - 11 того чілас новинок Інфо Русин.)
▲▲ Фотоґрафія зо сцены. Цалком вправо Томаш Михал Бабяк, автор статі.
Стовпчік Петро Медвідь Кідь в році 2012 выникнув Округлый стіл Русинів Словеньска, многы были в одношіню ку ньому скептічны, многы бісідовали, же піде лем о далшу орґанізацію, котра ся зареґіструє і піде ї лем о грошы з ґрантів. Многы з той причіны роздумовали, ці до нього вступити, або ніт. Быв єм коло основаня ОСРС і таксамо єм не знав, ці буде тота платформа успішна, або ніт. Но знав єм, же треба зачати робити серьйозну роботу, бо зараз може быти пізно. А люди в ОСРС досправды зачали такой робити на найважнішій справі, котров быв проґрам розвитку. Знали сьме, же на то буде треба много нашого часу і много нашых сил, но то, же ся до того досправды люди пустили, мі давало надію, же то має смысел і же то може быти успішне. Кідь єм быв участный на остатнім засіданю ОСРС, де ся по два і пів роках комплетный проґрам схвалив, зачув єм, же то якыйсь святочный, переломовый момент в історії. Же мам тоту честь быти коло дачого, што є важне. Чоловік якбач вельо такых моментів зажыти не може. Кідь то мам порівнати з дачім з нашой найновшой історії, якбач такы моменты могли зажыти тоты, котры были коло основаня Русиньской оброды на Словеньску, коло кодіфікації языка. Моменты того, же ся діє дашто вызначне. Щастливы тоты, котры то вшытко могли зажыти. Єм вдячный, же єм міг быти холем коло того моменту. Коло приятя проґраму розвитку. Но так, як заснованя Русиньской оброды быв лем зачаток, так як кодіфікація языка быв лем зачаток, так і проґрам розвитку є лем зачаток, котрый треба розмінити на дрібны, значіть зачати робити много роботы на тім, жебы сьме ся намагали пункты проґраму выповнити. Знам, же то буде выжадовати вельо часу і вельо сил, но то, же сьме дішли аж ту, мі давать надію, же то має смысел і може то быти успішне.
Ч. 7 2015
Актуално
iнфо РУСИН
3
Споминова стріча з нагоды 65-го юбілею „Пряшівского собору“ До найновшой історії Ґрекокатолицькой церькви в бывшій Чехословакії міджі найвызначнішы дії належыть і смутный про ґрекокатоликів „Пряшівскый собор“. Його 65-тый юбілей сьме собі припомяннули 28-го апріля. З той нагоды на суботу 25-го апріля в Пряшові была приготовлена споминова стріча, котра проходила в Театрі Йонаша Заборьского в Пряшові. Петро Медвідь
Сітуація церькви в Чехословакії по перевзятю властей комуністами у 1948 р. была штораз складніша. Найвеце наконець потерпіли католицькы чіны і ордены і Ґрекокатолицька церьков, котра ся дістала мімо закон. Вже перед „Пряшівскым собором“ была свобода єпіскопа Петра Павла Ґойдіча значно обмежена. То быв але лем зачаток страстей, котрыма мусив перейти він, но і його священици і віруючі. Якымсь предступньом „Пряшівского собору“ быв тзв. „Малый собор“, котрый проходив 24-го апріля 1950 р. у Вышніх
Ружбахах. Задачов было здобыти ґрупу ґрекокатоликів, котры бы робили на православізації ґрекокатолицькой церькви. Сама Православна церьков на тій події нияк не експоновала ся. Документы были допереду режімом приготовлены, но священици, котры ся там зышли, тото не прияли. Малый собор так скінчів фіаском. Штири дні по тім зышов ся собор в Пряшові. Тот знаме як тзв. „Пряшівскый собор“. Взяло на нім участь 820 делеґатів (із котрых лем мінімум было ґрекокатоликів) і сто священиків. Ціль собору быв тот самый як у Ружбахах – приятя узнесіня, на основі котрого бы ся православізовала Ґрекокатолицька церьков. Текст маніфесту быв наміреный проти Католицькой церькви обще, не лем проти Ґрекокатолицькой церькви. Ґрекокатолиьцка церьков ся тым дістала до ілеґаліты. Єпіскопы, священици, але і много віруючіх, котры не хотіли прияти режімом передписане православіє, скінчіли в арештах, в урановых копальнях ітд. В арешті умер і пряшівксый єпарха Петро Павел Ґойдіч. Темный період, котрый приніс ґрекокатоликам і блаженых мучеників, тырвав цілых 18 років. Із той нагоды в суботу 25-го апріля 2015 р. проходила споминова подія в про-
сторах новой будовы Театру Йонаша Заборьского в Пряшові. Од 15.00 год. проходила пресконференція, на котрій были участны преосвященый владыка Йоан Бабяк, архієпіскоп пряшівскый і метрополіта Словакії, преосвященый владыка Кіріл Василь, секретарь Конґреґації про выходны церькви в Римі і сестра Маґдалена Суміласова, провінціална іґумена Конґреґації школьскых сестер св. Франціска. Од четвертой годины пак зачав святочный проґрам в рамках котрого выступали з хоровым співом богословы, но приговорила ся і пріматорка Пряшова Андреа Турчанова і далшы. В рамках проґраму была і премєра документарного філму „Пасха“.
Стріча РОС і метрополіты Йоана 21-го апріля 2015 р. стрітили ся представителі Русиньской оброды на Словеньску (РОС) – Мілан Мнягончак, председа і Петро Медвідь, секретарь в просторах Ґрекокатолицького архієпіскопского уряду в Пряшові з преосвященым владыком Йоаном Бабяком, архієпіскопом пряшівскым і метрополітом Словакії. Петро Медвідь Стрічу ініціовав председа РОС Мілан Мнягончак і пожадали го о ню ґрекокатолицькы священици, котры суть членами Общества св. Йоана Крестителя. Темов стрічі была будучность русиньскых літурґічных тлумачінь і їх хоснованя в ґрекокатолицькых храмах на парафіях, де жыють Русины. Жадость ґрекокатолицькых священиків была выкликана писмом владыкы Йоана, в котрім уділив status quo на десять років, якым заказав будьякы далшы літурґічны тлумачіня в русиньскім языку. Дотеперь было выдане напр. Тетраєвангеліє, Апостолы, Требник І-шый том і далшы. Причінов владыком выданого заказу далшых тлумачінь мало быти подля слов владыкы Йоана то, же священици зачали служыти зо саміздатом выданого Требника ІІ-гый том, котрый не быв дотеперь схваленый і тым подля нього священици справовали ся непослухняно. Священици на свою обрану і перед Округлым столом Русинів Словеньска повіли, же ІІ-гый том Требника є 10 років приготовленый і архієпіскоскый уряд не мав інтерес рішыти його схваліня.
На стрічі были тоты проблемы обговорены. Представителі РОС підкреслили владыкови, же 10-річный заказ може важно пошкодити Русинам і помочі асімілації жытелів. Так само звернули увагу на то, же як раз ґрекокатолицьке духовенство было все підпоровательом розвитку русинькой ідентічности, з того духовенства вышли нашы найвекшы будителі. Так само было з боку представителів РОС повіджене, же такым заказом не покарають ся священици, котры подля слов владыкы не слухають і не честують церьковну авторіту, але найвеце покарають ся просты люди, котры бы хотіли мати штонайвеце богослужінь в материньскім языку. Владыка Йоан з порозумліньом выслухав тоту проблематіку і быв согласный о тых проблемах діскутовати і вырішыти їх ку спокійности. Так само быв согласный з тым, жебы ся стрітити з представителями Общества св. Йоана Крестителя, де бы ся о тій проблематіці бісідовало, і де бы могли быти участны і пред-
ставителі РОС. Но ясно повів, же о тоту стрічу мусять в першім ряді пожадати самы священици, котры так дотеперь не зробили. По годиновій діскузії представителі РОС з владыком Йоаном доїднали ся, же ся будуть намагати о таку стрічу з представителями Общества св. Йоана Крестителя в просторах архієпіскопского уряду. Владыка ку кінцю стрічі підкреслив, же про Русинів є найважніше школство, котре ту бракує, бо без нього не буде далшых ґенерацій. О то бы ся подля слов владыкы мав русиньскый рух найвеце намагати.
4
Інформачный сервіс
Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼ Хочеш быти членом Рутенії? Русиньскый колектів Рутенія прийме співаків, танечників і гудаків до проєкту Русиньске сердце. Новый репертоар буде заміряный на танці зо Спіша, Шаріша, Землпіна, Горігроня і Войводины. Ведучім колектіву є Інґ. Петро Штефаняк, ПгД., председа орґанізації Молоды Русины. Колектів Рутенія быв заложеный в році дватісячдесять з цільом утримованя русиньской ідентічности, презентації културы і фолклору Русинів дома і у світі. Веце інформацій найдете на стор. орґанізації Молодых Русинів Словеньска http:// ruthenia.rusyny.org/ Молоды.Русины
◼◼ Нова книжка о Русинах з Підкарпатя
го апріля 2015 р. вызначный акт. Урочіста подія – положіня памятной таблы Духновічови - была приготовлена з ініціатівы Крайского общества Підкарпатьскых Русинів з Україны, Світового конґресу Русинів вєдно із Сельскым урядом в Тополі. Урочістый акт зачав добіда святов літурґійов в деревяній церькви в Тополі, продовжовав положіньом памятной таблы Духновічови, приговорами орґанізаторів, посаджіньом липы і културным проґрамом, в котрім выступило наше знаме Тріо Маґуровых з Гуменного і ґрупа Фатьове з Україны. -ак-
◼◼ Лемкы на VII. конґресі У польскім місті Ліґніца ся ся 25-го апріля 2015 р. зышли Русины зо вшыткых кутів Польска на своїм VII. Конґресі Стоваришыня Лемків Польска. Делеґаты окремых орґанізацій на конґресі із своїх рядів волили новый выбор і председу Стоваришыня Лемків Польска на наступный 4-річный період. Стоваришыня Лемків є по політічных змінах перелому 89-го року ХХ ст. першов лемківсков орґанізаційов, котра у своїм штатуті, окрем іншого, мать за ціль інтеґрацію Лемків, розвиток лемківской културы, наукы лемківского языка і популарізацію історії Лемковины. Од самого початку (1991 р.) є членом Світового конґресу Русинів. На чело орґанізації делеґаты за свого лідера на 4-річный період зволили знова Андрія Копчу з Вроцлавы. Меджі найпопуларнішы події, котры уж довгы рокы орґанізують польскы Русины належыть Лемківска ватра на чужіні в Михалові ці Меджінародне бєнале русиньской културы, котре ся кажды два рокы орґанізує в купелнім місті Криниця, недалеко нашых граніць. лем.фм
◼◼ По 15-ох роках кіно в Стропкові
В Ужгороді вышла недавно книжка під назвов Фолклор підкарпатьскых Русинів Мараморіщіны в авторстві Михайла Каміня і Михайла Завдяка. Зміст книжкы творять найзнамішы пословіці, загадкы, крылаты высловы, фразеолоґізмы і народны співанкы той части Закарпатя, котра належала до Мараморошского комітату. Народны перлы Закарпатя суть надрукованы літературнов ґраматіков Івана Гарайды з тісячдевятьстоштиридцятьпершого (1941) року, котра найвірніше одзеркалює русиньскы діалекты той области і котру можуть зрозуміти і сучасници. -куз-
◼◼ Памятна табла Духновіча в родній Тополі
Стропківчане ся можуть уж днесь тішыти з успішно докінченой реконштрукції свого Културного центра, де буде модерна кінотехніка і технолоґія три-ДЕ. По пятнадцятьох роках ся так обновило кіно і в Стропкові. Културный центер отворив свої двері уж в пятніцю 24-го апріля 2015. Зачали ґалапроґрамом, де выступили домашні колектівы і колектівы з партнерскых польскых міст Корчіна і Ржешов. Цінным гостьом ґалаконцерту была наша знама солістка і родачка з того реґіону Марка Мачошкова. Субота належала вернісажі выставы чесного жытеля Стропкова, академічного маляря Петра Коцака, проєкції філму Запроданый од містьскых філмарів Даріюса Барнаша і Лукаша Шалапа. Културный вікенд завершыли премєров гры Камінный ходничок од Ферка Урбанка, з котров ся представив театралный колектів Ондаван. Културный дом в Стропкові обновили вдяка проєкту Стріча култур під Карпатами. З приділеных скоро 960 тісяч евр, Стропків здобыв высше 701 тісяч а польскый партнер 257 тісяч. З властных фінанцій придали веце як 35 тісяч €. Жрідло: Korzár
◼◼ ПАМЯТЬ – нова выстава в Музею Енді Варголы 28-го апріля 2015 р. ся в Музею модерного уменя Енді Варголы в Меджілабірцях одбыла вернісаж выставы під назвов ПАМЯТЬ, котру можуть навщівници видіти до 29-го мая 2015 р. Експозіцію выставы творять выбраны ділка авторів Яна Бартка, Петра Якубіка, Петра Коцака, Прокопа Колісника, Ярослава Онды, Любоміра Пурдеша, Душана Сырваткы, Михала Токаря, Мартіна Збояна, Едіты Волощуковой і Іваны Жідік. -ak-
В Тополі, роднім селі вызначного русиньского будителя Александра Духновіча проходив 25-
Ч. 7 2015
iнфо РУСИН
◼◼ Свято яри 2-го мая т.р. у парку „Nestville“ в Гніздах, в окресі Стара Любовня, привитали ярь богатым
проґрамом. Уж перед обідом зачало фурманьске змаганя на конях. Од обіда зачало Свято яри културным проґрамом, в котрім найперше выступили маленькы фолклорісты, по них дорослы, домашні і гостюючі колектівы – Любовнян, Раславічан, Маґуранка, але і колектівы ПУЛС з Пряшова, Барвінок з Камюнкы, Тріо РОСА, Анна Порачова з Пряшова, Шумячан зо Шумяца і іншы. -куз-
◼◼ Лабірскы майовы дні з ярмарком Културна подія, традічный ярмарок і многы незвычайны змаганя принесли до Меджілаборець Лабірскы майовы дні, котры ся зачали уж в послідній апрільовый тыждень змаганьом о найкрасшый май. До нього ся залучіли школярі лабірскых школ з тым, же каждый приспів властнов оріґіналностьов. Парадны маї скрашлюють просторы перед лабірсков радніцов. Не хыбило і традічне ставляня великога мая перед будинком Містьского уряду, де выступила людова гудьба фолклорного колектіву Камяна. Лаборецькы майовы дні принесли до міста і выставу образів Ленкы Каракульковой, ярьны ікебаны і презентацію роботы людовых ремеселників з реґіону. 6-го мая т. р. отворять в Домі културы сполочну выставу – Ярьны імпровізації. Окрем ярмарковых шатрів буде т. р. першыраз (7-го мая) і змаганя в печіню перогів, до котрой ся приголосило веце ґруп. Лабірскы майовы дні завершать 15-го мая 2015 р. проґрамом присвяченым Дню матірям, котрый готують учітелі лабірскых школ із своїма школярями, котры выступлять в домі културы. Жрідло: Korzár
◼◼ Коли муровали білу Маковіцю – задунить на повный голос 9-го мая 2015 р. перед обідом зачне выступ на славну гору Маковіця під покровительством Петра Худіка, председы Пряшівского самосправного края. Главным орґанізатором традічной акції є село Цернина із своїм Добровольным гасічскым збором і добровольници пожарной охраны зо Свідника. Поможе і свідницька Окресна дирекція гасічів і хранителів, місто Свідник і села Рівне, Курімка і Юркова Воля. І того року ся участници зыйдуть на Маковіці, де буде духовный молебен. А потім уж по 22-ый раз цілов горов задунить милозвучный спів – Коли муровали білу Маковіцю. Точно на обід о 12-ій годині ся розгорить ватра, як сімбол слободы, котру у тім році приготують гасічі з Рівного. Легкы змаганя в гасічскых шпортовых дісціплінах о ціны про вшыткы віковы катеґорії, але і богата томбола суть таксамо в плані акції. На добру наладу будуть грати ромскы гудаци зо села Пітрова а Цернинчане про вшыткых участників наварять смачный маковіцькый ґуляш. На ославы орґанізаторы закликали многых вызначных гостів, але кличуть і вшыткых вас, котры любите турістіку, красу майовой природы і стрічі з приємныма людми. Майова гора Маковіця вас вшыткых рада притулить. -куз-
◼◼ Ніч героїв Фундація Деревяна церковця Габура вас запрошать на 1-шый річник події під назвов „Ніч героїв“. Подія одбуде ся в двох етапах. Першов буде „Ніч під Дукльов“, котра буде проходити вночі зо 7-го на 8-го мая 2015 р. Участници ся стрітнуть 7-го мая о 14.00 год. на Дуклі під выглядковов вежов. Там буде проходити і реґістрація участных. Другов етапов події буде „Ніч під памятником князя Лабірце“, котра одбуде ся вночі із 3-го на 4-го юлія 2015 р. Стріча і реґістрація участных буде в Долині князя Лабірце в Габурі дня 3-го юлія 2015 р. о 16.00 год. пополідне. Подія буде проходити незалежно на тім, яка буде погода. Орґанізаторы події хотять проявити вдяку павшым воякам Другой світовой войны. Ночовати ся буде під голым небом. В припаді інтересу можете орґанізаторів контактовати на мейлі: nochrdinov@gmail.com або на чіслі телефону +421 944 653 688. -пем-
Ч. 7 2015
РУСИНЬСКЫЙ ПРОҐРАМ В РОЗГЛАСІ НА МАЙ 2015 1.5.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Святочный проґрам 2.5.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Радіомаґазін 20.00 – 21.00 Радіо молодых, Приповідка: Як Панбіг ділив людям звірів 21.00 – 21.30 Літературна релація: Струны сердця 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 22.30 Клуб професорів, репріза 3.5.2015 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Особности в розгласі. Й. Бон дарев: Фронтова любов, реп. 21.00 – 21.30 Гітпарада 21.30 – 22.00 Коріня, реп. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 4.5.2015 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины
◼◼ Засіданя Світовой рады Русинів В суботу в Будапешті проходило Засіданя Світовой рады Русинів. На стрічі засідала і културна комісія. Членове Світовой рады обговорили основны справы про успішне зорґанізованя Світового конґресу Русинів, котрый одбуде ся того року в юлі в місті Дева в румунії. Зо Словакії были на засіданю участны Владимір Противняк, секретарь Світовой рады Русинів, Мілан Мнягончак, председа Русиньской оброды на Словеньску. -пем-
◼◼ Пряшівскый край – найхудобнішый реґіон ЕУ Нелегку сітуацію в безробітности в Пряшівскім краю потвердили і найновшы інформації в кількости жытелів Словеньска, котры роблять за граніцями. У 2014 році робило за граніцями скоро 2,4 міліона Словаків. В рамках країв одышло за роботов найвеце людей якраз з Пряшівского края, котрый є і єдным з найхудобнішых реґіонів Европской унії. Было їх веце як 36 тісяч, а то є скоро 27% з цілой кількости людей, котры роблять за граніцями нашой країны. Найменше їх было з Тырнавского і Братіславского края. -ак-
◼◼ Выплачають пешы дотації Од кінця фебруара Уряд уповномоченого влады Словацькой републікы про народностны меншыны выплачать фінанції жадателям проєктів, што є о місяць скоріше як минулый рік. В Централнім реґістрі змлув было минулый тыждень (ку 29. апрілю 2015) зареґістрованых вже 69 змлув на 104 проєктів. Головнов амбіційов Уряду уповномоченого є, жебы жадателі мали фінанції в штонайкуртшім часі і могли так реалізовати свої планованы підпорены події. Жрідло: Уряд уповномоченого
◼◼ Простор про сеніорів Свідницькы сеніоры ся можуть стрічати в зреконштруованых просторах Дому културы. Свідницького пріматора на довготырваючій проблем з просторами упозорнили сеніоры на окреснім сеймі Єдноты пензістів Словакії, котрый недавно проходив. Дотеперь ся сеніоры стрічали лем в Деннім центрі коло містьского уряду, но просторы были обмеджены. Зато їм теперь быв понукнутый найідеалнішый простор в Домі културы де быв даколи Сеніор клуб. Простор є вымальованый і є там нове освітліня. Ключ од новых просторів пріматор Ян Голодняк дав до рук председничкы Містной орґанізації Єдноты пензістів Анні Гужвейовій. -пем-
iнфо РУСИН 6.5.2015 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 8.5.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Святочный проґрам 9.5.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Радіомаґазін 20.00 – 21.00 Радіо молодых. Приповід ка: Ярна приповідка 21.00 – 21.30 Подобы жывота: Повойновы наслідкы 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Бісіда кумів, реп. 10.5.2015 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Село грать, співать і думу думать 21.00 – 21.30 Готпарада, реп. 21.30 – 22.00 Літературна релація. Роз сыпаны рядкы, реп. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву. Хрещены бойом, реп. 23.00 – 24.00 Радіомаґазін, реп.
Інформачный сервіс
5
21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 22.30 Клуб професорів: М. Корманік, реп. 31.5.2015 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Розгласова гра 21.00 – 21.30 Музика народности, реп. 21.30 – 22.00 Коріня, реп. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 23.00 – 24.00 Маґазін, реп.
Порґрам Театру Александра Духновіча в Пряшові на місяць май 2015
11.5.2015 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 13.5.2015 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 15.5.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 16.5.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Радіо молодых, ґрецькы міфы і леґенды 21.00 – 21.30 Коріня 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Особности в розгласі: Фронтова любов, реп. 17.5.2015 НЕДІЛЯ 09.00 – 10.00 Літурґія ҐКЦ Няґів 20.00 – 21.00 Клуб професорів: Іван Бача 21.00 – 21.30 Гітпарада, реп. 21.30 – 22.00 Літературна релація. Струны сердця, реп. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, реп. 23.00 – 24.00 Радіомаґазін, реп. 18.5.2015 PONDELOK 18.15 – 18.40 Радіоновины 20.5.2015 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 22.5.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 23.5.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Радіо молодых, Приповід ка: Мачача країна 21.00 – 21.30 Літературна релація. Ш. Сухый: Червены гуслі 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Село грать, співать і думу думать, реп. 24.5.2015 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Бісіда кумів 21.00 – 21.30 Гітпарада, реп. 21.30 – 22.00 Подобы жывота, реп. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, реп. 25.5.2015 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 27.5.2015 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 29.5.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 30.5.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Маґазін, реп. 20.00 – 21.00 Радіо молодых. Приповід ка: Як Славяны путовали 21.00 – 21.30 Особности в розгласі: Іван Югасевіч
6-го мая 2015 Бетярькы (Велика сцена, 19.00 год.) Пінязі владнуть світу… Здобыти ся дадуть нелем досправдовов роботов, але і участьов в різных конкурзах ці „reality show“. О єднім із такых способів вырішають і дві молоды україньскы дівкы. Тоты реаґують на повідомліня америцькой міліонарькы, котра вырішыла подаровати цілый маєток найсімпатічнішій лесбічній парі бывшого СССР. Сітуація ся комплікує, кідь Америчанка, походжіньом таксамо Українка, прийде на Україну… Пєса Бетярькы сучасной україньской авторкы Наталії Уваров є повна неочекованых переломів, комічных сітуацій і несподіваного кінця. (пєса ся одтеперь грає в русиньскім языку)
13-го мая 2015 Чуєш мамо (Велика сцена, 19.00 год.) Твор сербского автора Воїслава Савіча, в котрім автор на взорці єдной родины вказує на взник напятя і траґічных недорозумлінь в одношіню міджі найблизшыма. Жебы автор обышов травматізуючі зажыткы із боку публікы, намагать ся формов комедіялности рішыти тоты проблемы.
22-го мая 2015 Ковалі (премєра, Велика сцена, 19.00 год.) Пєса сербского автора Мілоша Ніколіча є абсурднов, місцями терьпков комедійов, котра вас заведе до ковальской ділні, десь в Німецьку. В ній ся десяткы років по войні стрічають трьоми ковалі, бывшы вояци, котры вдяка „службі отцюзнині“ проплели свої долі і свої роды. Каждый забеспечів свого потомка і наслідника свойой кузні. Но як раз тота реалность їх по роках дожене до безнадії і выжадать собі їх стрічу. Но кому властно іщі потрібны ковалі і їх кузні? Чекать на вас много запліток і розузлінь.
27-го мая 2015 р. Ковалі (2-га премєра, Велика сцена, 19.00 год.)
6
Розговор
Ч. 7 2015
iнфо РУСИН
Історічный документ о Русинах бы міг мати і шість частей Душы Карпат – Коротка історія підкарпатьскых Русинів є першый документарный філм, котрый ся заподівать веце як тісячрічнов історійов третьой найвекшой меншыны на Словеньску. Дотеперь ту о них нихто нич подобне не накрутив, хоць мають єдну з найороґіналнішых култур в Европі. О його взнику і накручаню бісідуєме з режісером Іґором Сіваком. Марек Ватраль Сьте автором веце документарных філмів. Темов послідніх зреалізованых, як наприклад Тоны в тихоті або Тіні варварской ночі, то суть головно темны події нашой історії споєны з попереднім комуністічным режімом. Якый быв їх першый замір і што слідують? Першым заміром споминаных філмів было указати тематіку неслободы і страху. В обох припадах іде о глубкову аналізу 50-ых і 60ых років минулого стороча. Хотів єм з нима тыж привернути увагу главні на темный і одвернутый бік нашой сполочности.
Ваш найновшый документ Душы Карпат – Коротка історія підкарпатьскых Русинів ся од них тематічно одрізнює. Як сьте пришли ку його реалізації? У тім філмі іде о тематічный запис, котрый ся зосереджує на історію Русинів од найстаршых часів аж по 20-те столітя. В основі є то історічный переріз даных переворотів записуючій найвызначнішы події Русинів, котры ся за даны стороча одограли. На його реалізацію ня ословив Ян Липіньскый, підпредседа Здружіня інтеліґенції Русинів Словеньска, котрый є і його продуцентом. Уж єм з ним в минулости сполупрацовав як камераман при накручаню документарного філму Йозеф і його братя режісеркы Анны Главачовой.
35-минутовый запис мапує высше тісячрічну історію карпатьскых Русинів нелем на нашій теріторії. Не є то дакус мало?
▲▲ Іґор Сівак, другый зліва, на презентації філму Душы Карпат у Свіднику. (Фото: Піддукляньска бібліотека)
Як єм першый раз видів розсяглу тему філму Душы Карпат, думав єм, же то є матеріал найменше на шість частей. Може їх в будучности і досправды накрутиме. Но з боку реалізації філму ся мусить такой на зачатку становити даякый компроміс в рамках довжкы, з котров є повязана договорена тема. Праві зато сьме тот проблем рішыли калейдоскопічнов формов, жебы кажда вызначна тема была повязана з данов часовов етапов історії. Але одзеркалити тісячрічну історічну повязаность як ціле, є з боку філмового языка барз тяжко. Де всяды сьте філм накручали і котры з навщівленых місц вас найвеце заінтересовали? Накручаня проходило в околіці словеньскоукраїньскых і словеньско-польскых граніць аж по саму Прагу. Лем сам выходословеньскый
реґіон нукать прекрасны фактоґрафічны екстерьєры. Наш філмовый штаб заінтересовали і іншы місця. Найвеце нас захопила навщіва Мікулчіц в Югоморавскім краю. Цілу навщіву провадила замолжена снова атмосфера, котра ся перенесла і до фіналной подобы філму.
Філм є провадженый історічным выкладом, котрый ся односить до історії Русинів. Не роздумовали сьте при його реалізації выужыти росповіді конкретных людей? Знам, о чім гварите. Іде о модерну тенденцію документарного філму, кідь конкретна росповідь одказує на конкретну подію. В нашім припаді то было інакше. Елемент споїня в напрямі до позерача представлять герець і театралный режісер Ярослав Сисак, котрый є главным росповідачом. Філмы, як тот наш, ся звыкнуть докінця накручати і без росповідача. Але форму, котру споминате, єм уж у своїх попередніх філмах хосновав. За вшыткы спомяну документ Богом забыты куты. Є присвяченый людям польскословеньского приграніча, котры такой по войні остали на періферії історічных рухів. В каждім припаді платить, же тяжко бы было, жебы вам дахто бісідовав о дачім сперед тісяч років.
Автором сценаря быв реномованый русиньскый історік Іван Поп, котрый на тоту тему выдав много одборных публікацій. Подарило ся вам дотримати вшыткы історічны факты уведжены в сценарі? Діскутовали сьте о тім і з іншыма історіками? Тот вопрос сьме з нашым філмовым штабом дістали веце раз. Стрічаме ся з ним главні на публічных проєкціях, кідь представуєме наш філм. Повім то на конкретім прикладі. Режісер Юрай Якубіско теперь накручать Славяньску епопею з часів Великой Моравы. Жебы обкеровав історічны незрівнательности, конзултовав філмовый сценарь з дакількома сучасныма історіками. Тоты ся одборно высловили ку тому періоду, ку ко-
Ч. 7 2015 трому ся його філмова оповідь вяже. Споминаны історіци ся міджі собов, самособов, повадили, бо каждый з них заставав свою правду. Може собі міджі собов о тім дотеперь посылають одказы через різны одборны часописы і ведуть далекосяглы полемікы і діскузії. Я собі думам, же про позерача то не є вырішалне. Він потребує даный выклад, котрый му тоту проблематіку через філм высвітлить. Вшытко остатнє собі уж міджі собов мусять выяснити самы історіци, жебы нам в будучности могли подати серьйозный выступ, главні через свої книжкы. Недавно сьме собі припомянули 25. річніцю Ніжной револуції. В часі комуністічного режіму была русиньска народность теоретічно урядно заказана. В сучасности суть Русины подля посліднього зрахованя жытельства третьов найчісленішов меншынов на Словеньску. За тот час ся „міґли“ лем в дакількох умелецькых документах, котры справила не досліджовали їх сторію. Не є парадоксне, же аж по штвертьсторічніці, коли їм была назад признана їх народность, выникнув філм, котрый ся безпосередно дотулять їх історії? Чому тото запізніня приписуєте? Тото, о чім говорите, є шырокый проблем навязуючій на цілый тот нещастливый двадцятьпятьрічный розвиток. Кідь єм ся іщі як зачінаючій учень на Колибі зачатком вісемдесятых років вєдно поділяв на накручаню філмів, тырвало то выразно коротше як днесь. Комплетна філмова копія была готова в часі двох аж трьох місяців.
Розумлю, але што то мать сполочне з тым, же історію Русинів у нас через філмовый документ жадный іншый режісер дотеперь не зреалізовав? На тот вопрос бы вам може знав точніше одповісти продуцент філму Янко Липіньскый. Недавно, кідь брав участь на семінарі о приході Кіріла і Методія, Русинів там нихто ани лем не спомянув. А в основі таксамо іде о наслідників першых Славянів, котры доднесь, наприклад через святы літурґії в церьковнославяньскім языку, утримують їх цінный одказ. Втоды собі тот проблем усвідомив і повів, же го треба рішыти і такым способом. На представлінях єм зареґістровав, же Русины о тоту проблематіку мають інтерес.
iнфо РУСИН
7
Історічны переписы населіня і Русины Перепид людей, не є на параду. Стоїть много фінанцій і сил, много аґітації і порад, полемікы і політікы, а є то і паліця на тых меншых, котры собі доволюють дашто просити. Все так было, в каждім режімі. Малоколи ся стане, жебы меншыні або етнічній ґрупі ся на основі штатістікы даяк помогло, вшытко собі треба не вымолити, але выбойовати, даколи збранями, даколи словом. Меншый є в невыгоді. Але лем в грубій силі. В силі духа є много раз тот першый і векшый. Теодозія Латтова В 1870-ім році в Угорьску было коло 450 тісяч Русинів. З них приближно 18 процентів жыло в Пряшівскім реґіоні – на Пряшівскій Руси. Іншак Русины творили лем 3 проценты вшыткых жытелів Угорьска. В роках 1880 аж 1890 історія зазначіла зачаток масового переселіня до Америкы, котре тырвало аж до Першой світовой войны. В 1890-ім році в Галичіні жыли Поляци, Русины, Жыды і колоністы. На западных землях Галичіны, што є Лемковина, жыли Русины званы як Лемкы. На выходній части жыли Русины Бойкы і Гуцулы. За русиньскы міста поважовали Ґрибів, Ґорлиці, Жміґород, Дуклю, Рыманів, Новотанець і Буковско. Знамы мінералны воды были в русиньскых селах Щавніця, Криниця і Івоніч. Ку русиньскому языку ся голосило втогды в Середній Европі 2 міліоны 826 тісяч 262 жытелів. В тім часі на Галичіні было 1 868 русиньскых школ. Жытелі себе называли Русинами або Руснаками. Кінцьом 19-го і на зачатку 20-го сторіча писателі і културны діятелі Пряшівского реґіону мусили творити в ізолації і публіковати там, де ся дало, наприклад в Ужгороді або у Львові ці на сусідній Лемковині. Споміджі найзнамішых русиньскых писателів втогды ту быв Александер Павловіч, котрый помер перед 115-ома роками, Анатолій Кралицькый, котрый народив ся перед 180-ома роками, Юліюс Стравровскый Попрадов, котрый того року тыж мав юбілей, бо народив ся у 1850-ім році, але і універзітный професор, академік Антоній
Мате з тым філмом і далшы заміры? Не плануєте го понукнути телевізіям, або го выдати на ДВД? На філмовім фестівалі Єден світ, де ся темы подобного характеру каждорічно презентують, його уведжіня собі знам представити. Правдаже маме замір, жебы ся тото діло дістало нелем до верейноправной, але і до іншых телевізій. А самособов і выданя ДВД.
Іґор Сівак Штудовав документарну творбу у проф. Мартіна Слівкы на ВШМУ в Братіславі. Спочатку робив в Словеньскій телевізії, де реалізовав выробу шпортово-справодайскых блоків. В сучасности ся заподівать режійов документарных філмів. Выбер з філмів: Богом забыты куты (2010), Тоны в тихоті (2011), Тіні варварской ночі (2012), Душы Карпат – Коротка історія підкарпатьскых Русинів (2014).
Із нашой історії
▲▲ Мапа історічного населіня Русинів.
Годинка, котрый народив ся в селі Ладомиров в сниньскім окресі. Вшыткы розвивали свою творчу роботу на основах Александра Духновіча і Адолфа Добряньского, вжывали „русский язык“, язык великой Росії і думали, же тым пригамують мадярізацію і асімілілацію міджі Русинами. Не прияли высновкы і пересвідчованя українофілів з Галичіны Володимира Гнатюка і Івана Верхратьского, котры думали, же по їх штудійных експедіціях подарить ся заскіпити Русинам Підкарпатьской і Пряшівской Руси україньске народне усвідомліня. Підкарпатьскы Русины не прияли україньску ідеолоґію. Лемже тогдышні учены, наша русиньска інтеліґенція у нас тыж не выховала жадного нового авторітатівного діятеля з новішым поглядом на русиньскый світ. Уж на зачатку 20-го сторіча, в 1915-ім році, тота руська надія упала на коліна і потерпили за то многы Русины. Владна машынерія выужыла акурат наше русофілство як зброю проти нам. Кідь перед першов світовов войнов в 1911-ім році было ту, на Пряшівскій Руси, веце як 96 тісяч Русинів, в 1931-ім році в Чехословацькій републіці было веце як 90 тісяч, но по войні пришла велика асімілація, українізація, што ся вказало на переписах населіня в 1991-ім і 2001-ім році. В 2001-ім році русиньску народность записало собі веце як 20 тісяч людей. В 2011ім році веце як 34 тісяч. А русинськый материньскый язык написало до штатістікы коло 55 тісяч людей. А як скінчіть перепис населіня у 2021 році? То о пару років буде таксамо наша історія...
8
Карпатьска Русь
Ч. 7 2015
iнфо РУСИН
Раз, два, три – Самы пяткы Боґдан Ґамбаль, співпрацовник lem.fm Раз… Kамарат з Кросна – тот, котрый зазнав такой зимы, же аж му замерзла палюнка в авті – росповів мі, же у 80-ых роках вєдно з родічами перебывали в місті Толятті в Совітьскым союзі. Товды, довєдна з репрезентаційов робітників з іншых комуністічных держав (в тім і з фабрикы Червена звізда зо Сербії) мордовали ся над реалізаційов плану доказаня перевагы совітьской моторізації у фабриці авт ЛАДА над сістематічно банкротуючіма западныма концернами. Цільом доповніня ідеолоґічного вкладу до продукованых машын, мали забеспечену екскурзію до славного міста Уляновск (перше Синбірск). Ішли автобусами пів дня, жебы трафити до головной атракції славного міста - до Уляновского музею-меморіалу Леніна. Інжінеры од машын, на місці, попали під векшу порцію іншого роду інжінерства, но выповняли задачу поставлену перед нима, як потребу історічного процесу. Хоць музей быв побудуваный на матеріалістічній ідеолоґіі, мало было матерії, переважала ідея. Але дало ся і там найти дашто інтересне. Мого камарата заінтересовали шкільны свідоцтва будучого ґероя і провадыря револуції. Тадь Ленін, як вшыткы знають, быв одмаленька ґенійом, вчів ся найліпше, як бы собі лем мож уявити. Властні, він ся ани не мусив вчіти. З оцінок выходило єдно. Ленін ходив до школы лем зато, жебы ся од нього дашто навчіли іншы ученикы і самы учітелі. Стоп! Пристаньме. Окрем єдного! Єдиного фаталного припадку. Той оцінкы, котру му пос тавили під лы
контрареволуціонеры, помыї людства і прокляты невдячны завистливці. Самому Ленінови сміли напаскудити на ціле жытя в папері. Достав «четвірку» з лоґікы. Лем подумайте, зо вшыткого, в тім і з православной реліґіі – пяткы, а з лоґікы фаталне штири. О чудо, же тоту оцінку за вшыткы рокы нихто не вымазав. Не поправив на правилну. Тому, котрый реалізовав лікбез, хтось без сердця дав “4”. Два Єдным з першых проґрамів, котры одзвучали в радіу Лем.фм в 2011 році, быв тот, котрый найвеце розчервенів лиця українізаторів родом спід Бескида. Голосно, тадь через радіо, была припомянута правдива – што не є без значіня – історія основаня, далшы події і іншы факты повязаны з «Лемківсков ватров». Там была зацітована і антілемківска пропаґанда, котру роками сервіровали тоты, котры ватру перевзяли. Забрали єй з рук правдивого і єдиного орґанізатора, т. є Ансамблю пісні і танця Лемковина з Білянкы. Найвекшу констернацію слухачів радіа выкликало наведене выголошіня зо сцены через єдну з голов, о тім, з яков історічнов подійов асоціує ся в його україньскій орґанізації, котра ся зове «Объєднаня Лемків», вчіня лемківского (!) языка в школах. По тій авдіції пришли до редакції листы. Єдно писмо было од пана нияк не постоваришеного (лемківска орґанізація Стоваришыня Лемків), а як сам признав – веце обєднаного (проукраїньска орґанізація), в котрім мі написав, жебы єм му іщі раз повів, ці то правда? Бо він чує – на свої уха – лем не може повірити. Як то найвекша народна траґедія Лемків може быти зрівнана з вчіньом
▲▲ Лоґо орґанізації „Руска Бурса“.
лемківского языка в школах? Признам ся, же і я товды і доднесь, так як він, не можу в тото повірити. Єдно лем з того потішаюче, што нашли ся товды проукраїньскы наставлены люде, з котрыма міг єм согласити. О зорґанізованя вчіня лемківского языка в школах по 1989 р. в Польщі постарала ся найвекша лемківска орґанізація – Стоваришыня Лемків. Треба бы росповісти о початку тых ідей, старань і припомянути особы, котры ся той задачі уяли, хоць од зачатку орґанізованя лемківскых школ не чекали на них ниякы гоноры. Але про тоты часы зачатків роботы першых творців підручників, букварів і словника, обіцям окремый текст, котрый уж мам в голові поскладаный. Не одпишу тому, хто бы мі написав, што єм гарді почесаный, же нон має червеный ніс. Нич з того. Може мі быти даколи звычайні, по людьскы, прикро, же хтось оцінять ня так, або іншак, коли я про себе мам ліпше суджіня. Каждый має право на свій погляд на того, ці інше. Шак выміна вістей, новинок і інтерпретацій фактів – т. є. основа при будованю меджілюдьскых одношінь, комунікацій, інформованя, а особливо – то основа журналістікы. Лібералні наставлены новинарі мають у звыку фурт радити – я не согласный з Твоїма поглядами, лем зроблю вшытко, жебы єсь їх міг голосити. І ту – найважніше, о чім бы мав быти тот текст. На зовнішнім форумі поватряного проґраму вказав ся дачій погляд. Не о проґрамі радіа, котрый міг быти оціненый різно, але о цілій орґанізації - Рускій Бурсі. Хтось, оправдаючі ся одразу, же не є прихылником Объєднаня Лемків (та де бы дакому таке на мысель пришло?) по выслуханю проґраму оцінив, же ціле Стоваришыня Руска Бурса презентує крайній радікалізм і крачать по дорозі пошырьованя ненависти. З жальом Ромашка додав, же перестає быти сімпатізантом Руской Бурсы. Текст, котрый зо сцены выголосив фунералный вершодавця, остав претекстом про голосителя правды, же то Руска Бурса шырить ненависть. Вшыткы члены стоваришыня перестали ся йому любити, лем з той причіны, же єден, двоє, або троє участників проґраму повілo о факті, котрый за їх думаньом
Ч. 7 2015 є важный і повинны го знати вшыткы Лемкы. Ромашка хотів, жебы о такім не бісідовати, тримати в секреті, бо то є шыріня ненависти. Три Офіційно поданы штатістікы наукы лемківского языка за остатні рокы наводять, же учіня веде ся в 35 школах, а на курзы є записаных 281 учеників, котры декларують і приналежность до лемківского етніка. Лемківскый язык учіть ся в основных і середніх школах, мож го штудовати і на унівезіті. Першы абсолвенты можуть гоноровати ся зданьом матуры з лемківской варіанты русиньского языка. Дотеперь мають матуру з лемківского языка двоми молоды люди, котрых дідове были выселены в Акції Вісла на землі західной Польщі. Зато на оцінку слів нещастника зо Ждыні найліпше бы было звідати тых двох. Я, зато, в згоді зо своїма языковыма поглядами, беру за позітівный почін науку лемківского языка в школах. Одразу і ясно задекларую свій безкрітічный позітівный погляд тым, котры хотять ся вчіти лемківскый язык, а Лемками ся не чують. Напишу веце. Єм за то, жебы в зорґанізованый державов спосіб, могли ся учіти і тоты, котрым ся лем таке задумать, а не мають польскый паспорт. І їм право повинно давати можливость вчіня на такых самых условях, як Лемкам – громадянам Польщі. Притримуючі ся своїх вартостей, хотів бы-м перепросити учеників і учітелів лемківского языка за підлы речіня представителя віршованой творчости. Не мож, коли вызнає тоты самы прінціпы, оціньовати інакше назераня на науку лемківского языка, ці вводити даяке нюансованя. Збераня ся в стрій єдиного справедливого, котрый повість зясь баналне «неідеолоґічне» циґанство: же суть “такы” Лемкы і “такы”, а каждий з них має право до рівноважного оцініня, не операть ся на етічнім стандарді, котрый бы міг безсторонный чоловік голосити. Кідь так, Ромашко, будь консеквентный, коли, подля тебе, ціле Стоваришыня Руска Бурса шырить ненависть, тримай ся своїх прінціпів і дозволь і мі, жебы-м, як лібералный журналіста, мав право іншым повісти, же моє оцініня того, што голосиш, є неправда, лож, з котрой бє фобія. Коли каждый має право до рівноважных оцінінь і они суть єднак правдивы, то їх єм написав. Зеро – єден. Опінія форумовіча Ромашка про вчіня лемківского може зас быти вельозначна. Коли належыть він до коаліції узнаючой вчіня лемківского языка за катастрофу рівну подіям з літа 1947 рока, то повинно му залежати на звучнім голошіню той його «правды» і борьбі з учіньом. Коли не думать так, як братя козацького роду, то повинен таксамо не ганьбити ся, лем тамты слова Українців з объєднаня ясно опротестовати. Зато, коли не мать ниякой уявы о науці лемківского языка в школах, і не знать ці то добрі, ці плано, же ся го вчіть, не повинна му быти на заваді ватряна авдіція в Лем.фм. Так, або інакше, з лоґікы “4” буде і так за гідні.
iнфо РУСИН
325
Карпатьска Русь
9
років од того, як Ґрек став ся єпіскопом Русинів
20-го апріля минуло точно 325 років од часу, коли до функції єпіскопа Мукачівской ґрекокатолицькой єпархії наступив Йосиф де Камеліс. Хто быв тот Ґрек і як його жывот повязав ся з історійов Русинів? Петро Медвідь Світськым меном Йоан – Йосиф де Камеліс народив ся у 1641 на острові Хіос у втогдышній Османьскій імперії. Жыв у монастырі в Ґроттафераті недалеко Рима. В Римі дістав добру освіту і заставав функцію скріптора Ватіканьской бібліотекы. Папа Александер VІІ. го 5-го новембра 1689 р. назначів за апостольского вікаря і высвятив го за єпіскопа Севастийского. Тото высвячіня было зроблене в згоді з Яґерьскым єпіскопом. Призначіня єпіскопа Йосифа де Камеліса до Мукачева было ділом прімаса Угорьска, архієпіскопа Колоніча. Він хотів мати в Мукачевскій єпархії чоловіка, котрый буде вірный унії. Де Камеліса потвердив в тій функції імператор Леополд 11-го марца 1690 р. і меновав го єпіскопом і тайным кральовскым радцьом. Новый владыка Йосиф, вєдно з тым і архімандріта, наступив до свойой функції у стародавнім монастырі на Чернечій горі коло Мукачева 20-го апріля 1690 р. Заведжіня унії єпіскоп Де Камліс рішыв реалізовати через орґанізованя містных соборів. Почас трьох років скликав 12 такых соборів на Підкарпатьскій і Пряшівскій Руси, чім значно посилнив унію. Де Камеліс старав ся і о матеріалне забеспечіня своїх душпастырів. В тім часі ґрекокатолицькы священици не мали такы права, як їх мали римокатолицькы. Дякуючі владыкови быв 23-го авґуста 1692 р. выданый „Діплом Леополда“, подля котрого ґрекокатолицьке духовенство было освободжене од підданства, было обдароване землями і правами. Мукачевскый монас тырь быв освободженый од повинности уквартельовати вояків. Што іщі важніше в його діяльности, єпіскоп Йосиф Де Камеліс намагав ся завести у єпархії канонічный порядок і орґанізовати освіту священиків. Заслужыв ся о то, жебы духовны мали книжкы, із котрых могли ся учіти. Но книжкы выдав і про народ. Де Камеліс написав наприклад „Катехизис“, котрый дякуючі священикови Іванови Корницькому вышов у 1698 році по русиньскы. Рік по тім вышов
і його „Букварь“. Обидві книжкы были друкованы в Тырнаві. Першов книгов, котру там Де Камеліс выдав, была книжка „Казуистика“ із 1692 р. В Тырнаві, котра друковала перед тым лем латиньскы, была заснована славяньска тіпоґрафія за часів Де Камеліса. Він мав планы засновати славяньску тіпоґрафію в Мукачеві. За його часів была заснована і фундація коло семінарії в Тырнаві, котра забеспечовала каждый рік трьом штудентам Мукачевской єпархії штудовати в Тырнаві. Но не вшыткы його планы могли ся зреалізовати. Забранила тому освободженецька война Ференца Ракоція ІІ. В часі того антігабсбурзького бунту Де Камеліс быв примушеный глядати азіл у Пряшові і одышов із Мукачева. В Пряшові Йосиф Де Камеліс 27-го авґуста 1706 року і умер. Його гроб ся ниґда не нашов, но веце жрідел пише, же є похороненый в кріпті під ґрекокатолицькым катедралным собором. Втогды, кідь Де Камеліс умер, то быв іщі храм римокатолицькых монахів. Де Камеліс зрозумів, же є потрібне, жебы священици были штудованы. Рокы служыв міджі Русинами як місіонарь і робив вшытко, жебы ґрекокатолици были єднотны і утримали ся в унії. Свою місію робив не позераючі на тяжкы условії. Дав добру основу про будучность ґрекокатолицькой церькви.
10
Наша тема
Ч. 7 2015
iнфо РУСИН
Program rozvoja rusínskej národnostnej menšiny v Slovenskej republike Program stanovuje ciele rozvoja rusínskej národnostnej menšiny v Slovenskej republike na ďalšie obdobie. Je výsledkom činnosti Okrúhleho stola Rusínov Slovenska a diskusií vedených na jeho zasadaniach v období október 2012 – máj 2015. Prešiel verejným pripomienkovaním zo strany rusínskych mimovládnych organizácií a občianskych aktivistov, ktorým nie je ľahostajný ďalší osud a podmienky života Rusínov na Slovensku. Program je otvoreným dokumentom, do ktorého budú v prípade potreby zapracované ďalšie témy. Potreba spracovania programu vychádza zo skutočnosti, že za posledných 20 rokov od nežnej revolúcie boli v podmienkach demokratickej SR splnené základné požiadavky rusínskej národnostnej menšiny, ktoré napravili krivdy spáchané v minulosti. Predovšetkým, rusínska národnostná menšina bola oficiálne uznaná a jej príslušníci získali právo i možnosť sa slobodne hlásiť k svojej národnosti. V roku 1995 bol kodifikovaný spisovný rusínsky jazyk čo umožnilo začať vydávať periodické i neperiodické publikácie. Vznikli profesionálne rusínske inštitúcie, ktoré sú nositeľmi kultúrneho rozvoja, vzdelávania a historickej pamäti Rusínov na Slovensku (Divadlo Alexandra Duchnoviča, Poddukelský umelecký ľudový súbor, Ústav rusínskeho jazyka a kultúry Prešovskej univerzity a Múzeum rusínskej kultúry v Prešove). V súčasnosti pôsobí v SR viac než 30 mimovládnych organizácií, ktoré v predmete činnosti uvádzajú rozvoj a ochranu rusínskeho jazyka, identity a kultúry. K rusínskym koreňom sa hlásia viaceré významné osobnosti verejného života v SR. Rusínska národnostná menšina sa po sčítaní obyvateľstva v roku 2011 stala treťou najpočetnejšou menšinou v SR. Pozitívne výsledky rozvoja rusínskej národnostnej menšiny za uplynulých 20 rokov je možné vysvetliť dvomi základnými faktormi: 1) demokratizácia pomerov v SR po páde komunistického režimu, a predovšetkým, realizácia ústavného práva občanov SR slobodne sa hlásiť k svojej národnostnej identite; a 2) aktívna činnosť rusínskych organizácií, a predovšetkým Rusínskej obrody, pri presadzovaní základných požiadaviek Rusínov. Pre ďalší rozvoj rusínskej národnostnej menšiny v podmienkach SR je nevyhnutné stanovenie nových strednodobých cieľov, ktoré nadväzujú na splnené základné požiadavky. Nové ciele rozvoja rusínskej národnostnej menšiny sa v prvom rade týkajú legislatívneho zabezpečenia ústavného práva príslušníkov národnostných menšín SR podieľať sa na správe vecí, ktoré sa ich týkajú, pretože v SR doteraz nebol prijatý zákon o národnostných menšinách. Ďalej sú to ciele v oblasti rozvoja rusínskeho školstva a kultúry, zabezpečenia fungovania a rozvoja hlavných inštitúcií rusínskej menšiny, a v neposlednom rade samospráva a regionálny rozvoj, predovšetkým obcí a miest severovýchodného Slovenska, v ktorých kompaktne a v prevažnej miere žijú občania SR hlásiaci sa k rusínskej národnosti. 1.
Národnostná samospráva
1.1. Pre naplnenie ústavného práva príslušníkov národnostných menšín SR, vrátane rusínskej národnostnej menšiny, podieľať sa na správe a rozhodovaní o veciach, ktoré sa ich týkajú, je potrebné schváliť Zákon o národnostných menšinách v SR.1 Je nevyhnutné, aby spôsob a podmienky účasti príslušníkov národnostných menšín na správe vecí, ktoré sa ich týkajú, vrátane financovania rozvoja národnostných menšín v SR, stanovil zákon a neboli závislé od politického rozhodovania exekutívnych orgánov. Schválenie Zákona o národnostných menšinách v SR, ktorý zriadi nižšie uvedený systém národnostných samospráv v SR, je strategickým cieľom a zároveň nevyhnutným predpokladom pre ďalší rozvoj rusínskej národnostnej menšiny v SR. Okrúhly stôl Rusínov Slovenska je 1
Návrh Zákona o národnostných menšinách vypracovaný Okrúhlym stolom Rusínov Slovenska tvorí prílohu tohto programu. V tejto časti textu programu sú zhrnuté iba jeho hlavné ustanovenia.
pripravený diskutovať návrh priloženého zákona so zástupcami vlády SR, parlamentnými politickými stranami, zástupcami organizácií iných národnostných menšín v SR a jednotlivcami, ktorým nie je ľahostajný osud národnostných menších v SR. 1.2. Zákon stanoví práva príslušníkov národnostných menšín, spôsob ich účasti na správe verejných vecí, vrátane práva podieľať sa na prijímaní rozhodnutí, ktoré sa ich týkajú a takisto stanoví pôsobnosť ministerstiev, iných správnych úradov a orgánov územných samosprávnych celkov vo vzťahu k príslušníkom národnostných menšín. Zákon stanoví podmienky pre zriadenie a fungovanie národnostných samospráv pre oblasť používania jazyka národností, národnostného školstva a kultúry. Používanie jazyka, školstvo a kultúra sú oblasti, ktoré sa bezprostredne týkajú zachovania a rozvoja identity národnostných menšín v SR. Národnostné samosprávy nebudú mať kompetencie zasahovať do iných oblastí verejného života. 1.3. V súlade s navrhovaným zákonom je potrebné zriadiť Úrad národnostných menšín ako poradný orgán vlády SR. Vedúci úradu bude menovaný vládou, avšak jeho členmi budú zástupcovia národnostných menšín menovaní Národnostnými radami príslušných národnostných menšín. Každá Národnostná rada menuje do úradu jedného zástupcu menšiny. V kompetencii úradu bude najmä dbať o presadzovanie a dodržiavanie vnútroštátnych a medzinárodných záväzkov SR v oblasti postavenia a práv príslušníkov národnostných menšín, pripravovať, navrhovať a realizovať v spolupráci s vládou SR strednodobé a dlhodobé opatrenia v oblasti zachovania, rozvoja a podpory práv príslušníkov národnostných menšín a za tým účelom, vyjadrovať sa k návrhom zákonov, k návrhom nariadenia vlády a opatreniam, týkajúcim sa práv príslušníkov národnostných menšín, pred ich predložením vláde, pripravovať pre vládu súhrnné správy o situácii národnostných menšín na území SR, pripravovať pre vládu alebo pre ministerstvá či iné exekutívne orgány odporúčania k zabezpečeniu potrieb príslušníkov národnostných menšín, najmä v oblasti školstva, kultúry a médií, používania materinského jazyka, rozvoja spoločenského a kultúrneho života. 1.4. Najvyšším orgánom národnostnej samosprávy bude Národnostná rada príslušnej národnostnej menšiny SR volená príslušníkmi národnostnej menšiny. Voľby členov národnostnej rady sa budú konať v deň volieb do samospráv podľa ustanovení osobitného predpisu. Hlavnou úlohou Národnostnej rady v oblasti školstva bude v súčinnosti s MŠ SR spolurozhodovať pri financovaní národnostného školstva, iniciovať vyučovanie národnostného jazyka na základných a stredných školách, spolupodieľať sa na metodickom dozore nad školami s vyučovacím jazykom národnostnej menšiny, resp. s vyučovaním jazyka národnostnej menšiny, ako aj na úprave učebných osnov, podieľať sa na schvaľovaní učebníc používaných v školách s vyučovacím jazykom národnostnej menšiny, resp. s vyučovaním jazyka národnostnej menšiny. V oblasti kultúry bude jej hlavnou úlohou v súčinnosti s MK SR iniciovať zakladanie a prevádzkovanie kultúrnych inštitúcií národnostnej menšiny, podieľať sa na rozhodovaní o prideľovaní finančných prostriedkov na kultúrnu činnosť národnostnej menšiny. V oblasti používania národnostného jazyka bude jej hlavnou úlohou poskytovať metodickú pomoc a podporu pri používaní jazyka národnostnej menšiny v úradnom styku, v konaní pred súd-
mi a pri viacjazyčnom označovaní obcí, ulíc, verejných priestranstiev, budov verejnej správy, podieľať sa na kontrole používania zákona o jazykoch národnostných menšín, predkladať Rade pre vysielanie a retransmisiu návrhy k obsahu programov a časom vysielania menšinových relácií Rozhlasu a televízie Slovenska. 1.5. Národnostná rada bude rozhodovať o použití prostriedkov z Fondu pre rozvoj národnostných menšín, pre potreby rozvoja menšiny, ktorú zastupuje. Prostriedky Fondu sa vytvoria z príslušných finančných programov Ministerstva školstva SR, Ministerstva kultúry SR a Ministerstva zahraničných vecí a európskych záležitostí SR, vrátane doterajších grantových schém v ich pôsobnosti, určených pre rozvoj kultúry, vzdelávania a obhajoby práv občanov SR hlásiacim sa k národnostným menšinám. Volení zástupcovia národnostných rád zabezpečia transparentnejšie nakladanie s verejnými prostriedkami určenými pre potreby rozvoja národnostných menšín než súčasné komisie. 1.6. Zákon zriadi inštitút volených zástupcov národnostných menšín pri samosprávnych krajoch, mestách a obciach s osobitnými kompetenciami pre navrhovanie a kontrolu vecí, týkajúcich sa príslušníkov národnostných menšín na príslušnej samosprávnej úrovni a v rámci ich správnych kompetencií. Zástupcovia národnostných menšín na krajskej a miestnej samosprávnej úrovni budú takisto volení v deň volieb do obecných samospráv podľa osobitného predpisu. 1.7. Schválenie Zákona o národnostných menšinách v SR, ktorý zriadi vyššie uvedený systém národnostných samospráv v SR je strategickým cieľom a zároveň nevyhnutným predpokladom pre ďalší rozvoj rusínskej národnostnej menšiny v SR. Okrúhly stôl Rusínov Slovenska je pripravený diskutovať návrh priloženého zákona so zástupcami vlády SR, parlamentnými politickými stranami, zástupcami organizácií iných národnostných menšín v SR a jednotlivcami, ktorým nie je ľahostajný osud národnostných menších v SR. 2.
Školstvo
2.1. Žiadať štátne inštitúcie a zriaďovateľov škôl o uplatňovanie Európskej charty regionálnych alebo menšinových jazykov, aby na národnostne zmie-
Ч. 7 2015
iнфо РУСИН skych umeleckých súborov. V rusínskych obciach a mestách existuje bohatá tradícia folklórnych festivalov, ktorú je potrebné udržať, avšak rozvojovou prioritou je vyhľadávanie a rozvoj talentovaných osobností ako nositeľov kultúrnych tradícií Rusínov. 3.2. Zriadiť Dom rusínskej kultúry ako centrum podpory a rozvoja rusínskej záujmovej umeleckej činnosti. Zabezpečiť jeho financovanie v rámci rozvoja kultúry Prešovského samosprávneho kraja.
šanom území ponuka na vzdelávanie v menšinovom jazyku predchádzala dopyt. 2.2. Zvýšiť záujem o štúdium rusínskeho jazyka a vzdelávania mladej generácie v rusínskom jazyku s cieľom zvýšiť počet detí prihlásených do národnostných škôl s vyučovaním rusínskeho jazyka a s vyučovacím jazykom rusínskym. 2.3. Aplikovať históriu Rusínov a rusínske reálie do výučby na základných a stredných školách, vďaka čomu by sa posilnilo národné vedomie u rusínskych detí a majorite by pomohlo pozitívne vnímať Rusínov. 2.4. Iniciovať vznik materských škôl s výchovným jazykom rusínskym, resp. aspoň paralelných tried s výchovným jazykom rusínskym. 2.5. Rozšíriť výučbu rusínskeho jazyka na existujúce základné a stredné školy na národnostne zmiešanom území. 2.6. Zaviesť štandard finančného zvýhodnenia škôl s akoukoľvek formou výučby materinského jazyka rusínskej národnostnej menšiny. Iniciovať zavedenie motivačných mechanizmov (zo strany MŠ SR, samospráv) vo vzťahu k riaditeľom škôl, starostom obcí a zriaďovateľom škôl a takisto smerom k rusínskym rodičom s cieľom vytvárať triedy, resp. školy s vyučovaním rusínskeho jazyka a s vyučovacím jazykom rusínskym. 2.7. Začať s prípravou pedagogických kádrov vychádzajúc z „Koncepcie vzdelávania detí občanov Slovenskej republiky rusínskej národnosti“ (1996), ktorá predpokladá zriadenie tried na stredných pedagogických školách v Prešovskom kraji s vyučovaním rusínskeho jazyka. Riešením by mohlo byť vyčlenenie účelových zdrojov (zo strany ministerstva školstva, samospráv) priamo na zaplatenie kvalifikovaného učiteľa rusínskeho jazyka. 2.8. Vytvoriť systemizované pracovné miesta v rámci MŠ SR a Krajských školských úradov pre odborných pracovníkov poverených a zodpovedajúcich za agendu rusínskeho národnostného školstva. 2.9. Systematicky a vo väčšom rozsahu finančne podporovať výrobu a distribúciu nevyhnutných učebníc rusínskeho jazyka, literatúry, kultúry a dejín Rusínov, inovovaných motivačných učebných pomôcok potrebných pri zatraktívnení vyučovania rusínskeho jazyka (multimediálne CD, spevníky, učebnice, tematické nástenné tabule, vybavenosť predmetových učební multimediálnymi pomôckami a pod.). 2.10. Zriadiť rusínske gymnázium. 2.11. V spolupráci s vedením Gréckokatolíckej teologickej fakulty a Pravoslávnej bohosloveckej fakulty Prešovskej univerzity dosiahnuť zavedenie vyučovania rusínskeho jazyka s cieľom pripraviť absolventov obidvoch fakúlt na pôsobenie v rusínskych mestách a obciach po ukončení štúdia. 2.12. Dosiahnuť zjednotenie používania rusínskeho jazyka na Slovensku v písomnej podobe. 3.
Kultúra
3.1. Sústrediť sa na formovanie umeleckých osobností a vytvoriť priaznivejšie predpoklady pre rozvoj činnosti a vyššiu umeleckú úroveň amatér-
3.3. Zo známych osobností (nielen rusínskeho pôvodu) zriadiť Umeleckú radu pre rusínsku kultúru, ktorá by stanovovala dlhodobé ciele a priority v oblasti rozvoja rusínskej kultúry. Umeleckú radu vytvoriť pri Dome rusínskej kultúry. 3.4. Založiť rusínske konzervatórium, resp. dosiahnuť vytvorenie odboru s rusínskym zameraním pri existujúcich konzervatóriách s povinnou praxou študentov vo vyšších ročníkoch v DAD a PUĽS. 3.5. Do rámca študijných plánov existujúcich študijných programov zahrnúť Učiteľstvo rusínskeho jazyka a literatúry na Ústave rusínskeho jazyka a kultúry Prešovskej univerzity v Prešove predmety v kombinácii bakalárskej a magisterskej formy so zameraním na rusínsky folklór, divadlo a múzejníctvo s cieľom budúceho uplatnenia absolventov v existujúcich profesionálnych rusínskych inštitúciách (DAD, PUĽS, Múzeum rusínskej kultúry). 3.6. Urobiť všetky nevyhnutné kroky k tomu, aby vláda a jej podriadené Ministerstvo vnútra vykonalo preregistráciu Zväzu Rusínov-Ukrajincov Slovenska na Zväz Ukrajincov Slovenska s cieľom zamedzenia ďalšieho zneužívania kultúry Rusínov v prospech Ukrajincov. 4.
Inštitúcie
4.1. V spolupráci s VÚC Prešovského samosprávneho kraja, ktorý je zriaďovateľom Divadla Alexandra Duchnoviča (DAD) a Poddukelského umeleckého ľudového súboru (PUĽS) dosiahnuť navýšenie rozpočtu pre ich kvalitnú činnosť. 4.2. Dosiahnuť prevedenie zriaďovateľskej pôsobnosti PUĽS z VÚC Prešovského samosprávneho kraja na Úrad vlády SR. 4.3. Navýšiť rozpočet pre rozhlasovú a televíznu redakciu vysielania RTVS v rusínskom jazyku na výrobu literárno-dramatických relácií, doplnenie stavu redaktorského kolektívu a umiestnenie vysielania rusínskych relácií do vhodnejších vysielacích hodín. 4.4. Pripraviť na akreditáciu nový neučiteľský študijný program Rusínsky jazyk a kultúra v rámci študijného odboru Cudzie jazyky a kultúry na Ústave rusínskeho jazyka a kultúry Prešovskej univerzity v Prešove, ktorý by bol zameraný na prípravu odborníkov pre rôzne súčasti rusínskej kultúry. 4.5. V spolupráci s MK SR a SNM, ktorý je zriaďovateľom Múzea rusínskej kultúry, dosiahnuť navýšenie rozpočtu pre činnosť múzea s cieľom zlepšiť jeho materiálne vybavenie, rozšíriť zbierku artefaktov a rozšíriť možnosti pre výskum. 4.6. Dosiahnuť, aby hnuteľný aj nehnuteľný majetok v správe SNM - Múzea ukrajinskej kultúry vo Svidníku, kde sa nachádza väčšinový zbierkový fond rusínskej kultúry, MK SR a Generálne riaditeľstvo SNM, po vyčlenení ukrajinského zbierkového fondu, previedli do správy SNM - Múzea rusínskej kultúry. 4.7. Dosiahnuť, aby v rámci SNM – Múzea rusínskej kultúry vzniklo centrum rusínskeho písomníctva a tlačovín. 5.
Samospráva a regionálny rozvoj
5.1. Spracovať a na rokovanie vlády SR predložiť správu o sociálno-ekonomickej situácii a infraštruktúrnej vybavenosti sídiel v Prešovskom a Košickom kraji, v ktorých žijú Rusíni, s cieľom
Наша тема
11
hľadania systémových riešení na zabezpečenie základných služieb obyvateľstva žijúceho na vidieku a zároveň zabezpečenia pracovných príležitostí. 5.2. Podporovať rozvoj poľnohospodárstva, remesiel, agroturistiky a cestovného ruchu. Zorganizovať bezplatné informačné semináre pre zástupcov obcí a záujemcov o predaj z dvora. 5.3. Vytvárať podmienky pre rozvoj alternatívnych odvetví miestnej ekonomiky. Zamerať sa na aktivity s vyššou pridanou hodnotou, napr. turizmus zameraný na prírodné danosti územia (pozorovane neporušenej prírody, pozorovanie zveri a vtáctva, pozorovanie nočnej oblohy, trekking, cykloturistika, hipoturistika) resp. kultúrno-poznávací cestovný ruch. 5.4. Sprísniť kontrolu ochrany prirodzených funkcií poľnohospodárskej pôdy, ktorá je nezastupiteľnou zložkou životného prostredia (zákon č. 245/2003 Z. z. o integrovanej prevencii a kontrole znečisťovania životného prostredia), kontrolu plnenia povinností vlastníkom, nájomcom a správcom poľnohospodárskej pôdy s cieľom predchádzať výskytu a šíreniu burín na neobrábaných pozemkoch (zákon č. 220/2004 Z. z. o ochrane a využívaní poľnohospodárskej pôdy). 5.5. Iniciovať zmenu zákona č. 229/1991 Zb. o úprave vlastníckych vzťahov k pôde a inému poľnohospodárskemu majetku v znení neskorších predpisov s cieľom, aby obce boli povinné dať súhlas k uzatváraným zmluvám o nájme každoročne a zároveň aby bol tento súhlas podmienkou pri vyplatení dotácií, resp. v prípade záujmu a existujúcich kapacít aby mohli obce zabezpečovať túto činnosť vo svojej réžii. 5.6. Iniciovať zmenu legislatívy tak, aby lesné pozemky a poľnohospodárska pôda neznámych vlastníkov nachádzajúcich sa v katastri obce, boli v správe príslušnej obce. 5.7. Iniciovať zmenu zákona č. 49/2002 Z. z. o ochrane pamiatkového fondu, konkrétne § 14, ods. 4: nahradiť vetu „Obec môže rozhodnúť o utvorení a odbornom vedení evidencie pamätihodností obce“ vetou „Obec je povinná utvoriť a odborne viesť evidenciu pamätihodností obce.“ 5.8. V spolupráci s krajskými pamiatkovými úradmi a ďalšími organizáciami vytvoriť zoznamy hmotných nehnuteľných, hnuteľných a nehmotných pamätihodností. Pre predstaviteľov samospráv realizovať informačnú kampaň o význame evidencie pamätihodností. 5.9. Presadzovať zmenu podmienok programov EÚ - rozšíriť oprávnené aktivity o činnosť: „zachovanie, ochrana, obnova národných kultúrnych pamiatok a pamätihodností obcí a ich efektívne využitie pre rozvoj kultúrno-poznávacieho cestovného ruchu.“ Taktiež presadzovať doplnenie tejto aktivity aj do dotačných a grantových systémov samosprávnych krajov. 5.10. S požiadavkou spoločného riešenia rozvoja cestovného ruchu, zachovania a propagácie rusínskeho kultúrneho dedičstva a prírodného bohatstva územia osloviť Krajskú organizáciu cestovného ruchu Severovýchod Slovenska v Prešove a fungujúce miestne akčné skupiny. 5.11. Iniciovať legislatívne zmeny v súčasnom systéme financovania obcí podľa počtu obyvateľov na viac solidárne pre malé obce do 500 obyvateľov. Program rozvoja rusínskej národnostnej menšiny v Slovenskej republike bol prijatý na 15. zasadnutí Okrúhleho stola Rusínov Slovenska dňa 2. mája 2015 v Prešove. Program bol schválený všetkými prítomnými hlasujúcimi členmi. Znenie návrhu Zákona o národnostných menšinách môžete nájsť na internetovej stránke www.pilip.sk.
12
Погляды
Ч. 7 2015
iнфо РУСИН
Папірь знесе вельо Недавно орґанізаторы русиньского фестівалу у Свіднику інформовали з радостьов о тім, же презідент Словацькой републікы Андрей Кіска перевзяв покровительство над фестівалом. Мали бы сьме ся тішыти. Якбач. Но думам, же веце, як підписати фалат папіря, суть чіны. На чіны буде мати презідент нагоду іщі перед фестівалом.
Петро Медвідь Треба собі ясно повісти, же такы покровительства презідент підписує шторік много. Такый папірь, хоць є шумный і давать добре звучаня, кідь ся ним можуть орґанізаторы фестівалу похвалити, реално о одношіню презідента ку Русинам говорить барз мало. Кідь уж сьме коло того, таке покровительство підписав і бывшый словацькый презідент Іван Ґашпаровіч а докінця быв на фестівалі і участный. І што? Нагода, котра ся нукать Кіскови є омного важніша. І якраз тота нагода може повісти много о тім, ці досправды презідент знать о тім, хто то суть Русины і ці їх честує. Презідент Кіска інформовав словацькы медії, же з причіны теперішньой сітуації на Україні, не піде на святкованя закінчіня Другой світовой войны в Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu
Москві. Хоче тым выразити свою позіцію ку політіці Москвы. Єдночасно з тым повів, же то не значіть, же собі не честує память павшых вояків, котры войовали і за свободу Словакії. І так вырішыв, же намісто того, жебы смотрив вєдно з представителями недемократічных режімів на проглядку воєньской силы Росії, од рана буде цілый день ходити по памятных цінтерях, на котрых суть похоронены вояци, котры умерли за нашу свободу. І зачне як раз рано на Дуклі. На Дуклі войовало много Русинів. Много їх там нашло свою смерть. Войовали за свободу Чехословакії і за обновліня свойой державы в такім складі, в якім была перед войнов. Нихто їх не споминать. Нихто їх не споминав за минулого режіму, бо нас „не было“, а нихто не споминав із представителів державы ани на минулорічных святкованях 70-го юбілею Карпато-Дукляньской операції. Што ся дотулять споминаня значіня Русинів коло освободжованя Чехословакії, хоць сьме были друга найвекша народность у Свободовій армаді, так жыєме якбач іщі перед роком 1989. Просто нас не є. Роль іншых
vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2015.
народів і народностей, і кібы їх там было лем пять догромады, ся все спомяне. Но і тото є тота добра нагода про презідента Кіску. Нам непотрібны деякы покровительства, хоць і тоты потішать. Но омного важніша і радостніша бы про нас была морална сатісфакція. Омного веце бы про нас значіло, кібы конечно офіціалный і найвысшый представитель Словацькой републікы по довгых роках мовчаня о нас, о нашых предках, котры ся за свободу пожертвовали, повів холем пару слов і за тоты людьскы жертвы подяковав. Презідент зачне на Дуклі. Кібы была Дукля лем єднов зо заставок презідента на цілоденнім турне, в медіях бы тото честованя павшых вояків было лем єдно із дакілько. Лемже на Дуклі зачне. І на Дуклю, як на зачаток його цілоденной пути, буде звернута найвекша увага медій. То є неповторятельна можливость таку сатісфакцію про Русинів зробити. Повісти, же і тот народ гынув за свободу. Были бы сьме за то вдячны. Повіло бы то о презідентовім одношіню ку нашій народности омного веце, як папірь із підписом. Тадь папірь знесе вельо, но высловлены слова вдякы значать веце.
IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Štefániková 18, Humenné, dátum vydania periodickej tlače: 8. mája 2015
Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Štefánikova 18, 066 01, Humenné. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode s povereným vedením redakcie na adrese sídla ROS v Humennom. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame! Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov! Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme. Info Rusín je distribuovaný aj do novinových stánkov prostredníctvom MEDIAPRESS Poprad, spol. s r.o. (okresy: Stará Ľubovňa, Poprad, Levoča, Kežmarok, Spišská Nová Ves) a KAPA DAB Prešov, spol. s r. o. (okresy: Prešov, Bardejov, Humenné, Medzilaborce, Sabinov, Snina, Stropkov, Svidník, Vranov n/T.).
Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Štefánikova 18 066 01 Humenné RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník