чісло 6 2015 | рiчник хii.
25 років
Русиньской оброды на Словеньску
1990 - 2015
русин
iнфо
Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ׀цiна 0,50 € факты ׀култура ׀історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв
З домова
Култура
Актуално
Остали несповнены надії
Гарум, барум, ґеліра
Стріча Русинів і „Русинів-Українців“
6
8
25 років Русиньской оброды на Словеньску
25-го марца 2015 минуло 25 років од того часу, коли была в Меджілабірцях заложена перша русиньска пореволучна орґанізація Русинів на Словеньску – Русиньска оброда. З нагоды того юбілею і з цільом дізнати ся якый погляд є на дотеперішнє діятельство, сучасну сітуацію ці візію на далшы рокы, позвідали сьме ся в нашій анкеті на три вопроси: А. Кузмякова, П. Медвідь 1. Як бы сьте оцінили діятельство РОС за 25 років єствованя, в чім видите принос, в чім недостаток? 2. Сьте спокійны зо сучаснов сітуаційов роботы орґанізації, што бы сьте пропоновали на зліпшіня актівностей? 3. Яка є ваша візія діятельства РОС до будучности? Кідьже не вшыткы ословлены одповідали на вопросы, приносиме холем одповіді тых, котры так зробили. Боґдан Ґамбаль, член і бывшый председа „Руской Бурсы“ в Ґорлицях 1. Зо вшыткых русиньскых орґанізацій, в русиньскых країнах РОС мала од зачатку найвекшый потенціал, компетенції, обсяг діянь і заміряны планы. На хосен РОС діяли - компактно жыюче русиньске населіня, функчны державны інштітуції културы і діятелі давного КСУТ, котры тримаючі у своїх руках інштітуції културы зістали де-факто найвызначнійшыма діячами РОС. З „польской“ перспектівы вызерать то так, же коли наше „Стоваришыня Лемків“ (СЛ) мусило будовати на „зеленій луці“ свої актівности, РОС могла такой вдяка реґіменту компетентных людей робити заміряну на шырокій маштаб роботу в різных просторах. В Польщі СЛ од зачатку „тратило“ людей і оддавало поле проукраїньскому напряму. Не творило отвореных штруктур, заперало ся у своїх просторах. Доднесь будова, котру мають од зачатку 90-тых років є згноєна, а людей тота планота одтамале лем одводить. СЛ не кликало новых, лем все операло ся на роботі тых самых людей, котры тримали в своїх руках вшытко. РОС од зачатку могла ся хвалити найліпшыма ефектами роботы. Выдавала найліпшы русиньскы новинкы і журналы, змінила з успіхом тварь театру (і ПУЛС-у), іншпіровала і підпоровала одкрытя філолоґії, тыж стояла коло глубоко
с. 2 ◢
10
„Мусиме споїти догромады вшыткы силы...“ В марці минуло 25 років од основаючой громады Русиньской оброды на Словеньску, котра проходила в Міджілабірцях в 1990 році. О Русиньскій оброді, русиньскім руху на Словакії, но і світовім русинстві, сьме в нашім розговорі бісідовали з Інж. Міланом Мнягончаком, котрому в маї мине рік, од коли наступив по сеймі до функції найвысшого представителя нашой орґанізації. Петро Медвідь
◼◼ Пане председо, што як перше Вам прийде на розум, кідь ся повість назва Русиньска оброда на Словеньску? Русиньска оброда на Словеньску ня єднозначно ословлює народным оброджіньом Русинів на Словеньску, котре ся дало зреалізовати аж по демократічній новембровій револуції і змінах по 1989 році. Тота назва мі припоминать і заснованя Русиньской оброды в 1990 році в Меджілабірцях.
◼◼ В маї буде рік, што сьте перевзяли функцію председы найвекшой і найстаршой пореволучной русиньской орґанізації на Словеньску. З якыма проблемами ся вам требало попасовати на зачатку, што ся вам дотеперь подарило сповнити? Минулорічный Сейм Русиньской оброды на Словеньску (17. май 2014 в Меджілабірцях) оцінюю в русиньскім руху як переломный. Указав „червену“ тым русиньскым актівістам, котры веце ду-
с. 3 ◢
2
Наша тема
прінціпами обґрунтованой, передуманой першой кодіфікації русиньского языка. Того вшыткого СЛ не зробило. РОС має іщі єдну прикмету, котра може на Пряшівщіні вызерать як основный ґанч, але подля мене ним не є. РОС не концентровала ся николи на робліня великой штандартной „свойой“ фолклорной події. На даякый фестівал, котрым бы ся РОС пышыла по світі. Богу дяковати не робите того. СЛ тото робить зо жалюгодным ефектом. РОС даколи підпорує свойов авторітов дакотрый фестівал. І най так сі лем зістане, то є в порядку. Продовжує зато в якостній выдавательскій роботі, в патріотічнім пробуджаню Русинів (посмоть Духновічів Пряшів). РОС має доднесь таке значіня, же не є можливе, жебы хоцьяке обчаньске здружіня могло односити ся в легковажный способ до той орґанізації. Зато про мене РОС зіставать головнов орґанізаційов русиньского світа, котра годна свій прімат і діяльность розтягнути, експортовати як найліпшу русиньску значку до іншых нашых країн. А головно на Підкарпатя і Лемковину. РОС зіставать про мене найважнійшов орґанізаційов, на Лемковині была все іншпіраційов. Барз єм, з той перспектівы жаловав, же не мала Руска Бурса простых, безпосередных одношінь, контактів і співпраці з нашыма найблизшыма сопутниками.
с. 1 ◢
2. Быв єм довгорічным председом орґанізації, котра мусила ся старати од зачатку о „вшытко“. Зато мої скушености сут такы, же не мож николи быти спокійным зо сітуаційов в жадній орґанізації. Тогды, коли председа, выбор, ці членове суть спокійны, знайте же з орґанізаційов є конець. Як зачнуть голосити, же порішыли вшытко, втечте гет од той орґанізації, бо не є там місця уж про нич і никого окрім групы запозераных до себе діятелів. Тогды, коли бы орґанізація бы не порішыла нич, занедбала дашто, то в моїм оцініню надія про ню іщі все є. А зась головным стараньом каждого члена будьякой орґанізації повинно быти здобываня новых членів. Думаня од перешого дня свойой діяльности над заміряным проґрамом, діянями і тым, хто мав бы тоты задачі найуспішніше робити. Мерзить ня фурт, чом нихто не видить тых вшыткых найздібнішых Русинів, котрых мож бы было заохотити, дати їм вольну руку про їх способности, жебы доказали, што знають. Талантів на Пряшівщіні не бракує. Сам єм їх спознав цілы реґіменты. Але і председа РОС повинен мати план основных своїх рішінь. По друге, він од зачатку повинен думати над тым, хто буде його наслідником. Хто його діло понесе далше. Єм зась, з той мойой перспектівы бывшого председы, годен оцінити, же в русиньскім руху лем конзеквентне діяня з єдного поколіня на друге, з єдного председництва на друге, робліня конкретных творів – новинок, книжок, цедечок, подій, а докінця способы вырішованя даякых проблемів, котры суть основны, можуть принести (по роках) успіх. До того лем додав бы-м обовязок триманя ся ідеовых прінціпів, законів, русиньской етічной сістемы, котру бы-м дав як обовязковый курз вшыткым председам і кандідатам каждой русиньской орґанізації. Тото є найважніше і основне, жебы сі з Русинів нихто не дозволяв сміхы по світі робити. 3. Тот вопрос в анкеті, по мойому, не повинен быти вставляный никому, хто не є членом, властями ці председом РОС. Зато я одповім може як кандідат на члена РОС. Коли бы ня хотіли членове Оброды за члена при-
Ч. 6 2015
iнфо РУСИН яти, так бы-м пришов ку ним а повів єдно. Днесь Русиньска оброда на Словенску повинна так діяти, якбы была єдинов русиньсков орґанізаційов в цілім світі. Треба бы было вшыткым членам видіти шыроку перспектіву діянь, контактів, а проєктів, котры не будуть ся зосереджати лем до єдного села, окресу ці краю. Днесь лем Русиньска оброда є в силі зъєдинити цілый русиньскый рух і сотворити неєдну (!) платформу меджідержавных порозумлінь в основных справах вшыткых Русинів. Лем Оброда годна быти основательом політічных русиньскых ініціатів, котры будуть честовати у світі. Андрій Ліґа, председа Округлого стола Русинів Словеньска, член РОС 1. Заснованьом РОС ся зачало звидительнюваня Русинів і досправдове возроджіня. Проблем настав так, як во вшыткім, через пінязі. Взником САРО і дальшых малых орґанізацій ся зачали Русины розбивати – ділити на ліпшых і гіршых. До днешнього дня РОС не доказала Русинів зъєдинити. 2. Не єм спокійный. Подля мене вымінов председы і Выконного выбору, окрім якости Інфо Русина, ся нич основне не змінило. Уж на сеймі єм крітіковав, же в днешній добі ся Русины можуть найвеце звидительнити через інтернет. Но жаль, так, як то было дотеперь, так є і далше, сторінка РОС ся на інтернеті не змінила од 23. 6. 2014 р. і так просты люди не знають, што Русины роблять. Іщі щастя, же є актівный холем Округлый стіл Русинів Словеньска (ОСРС). 3. Думам собі, же на функції до РОС треба глядати высокоспособных професіоналів, котры але будуть і зато добрі одмінены. Влада бы мала вычленити на то фінанції. А тоты функціонарі бы мали іти твердо подля проґраму, котрый буде Округлым столом схвалений. Іван Бандуріч, основаючій член РОС 1. Робота РОС од їй заснованя аж до 10го сейму была барз успішна. За рокы 1991 – 2009 досягли сьме в 15-тьох припадах конкретны резултаты. Порґрам приятый на 1-шім сеймі быв успішно повненый. Недорішеный зістав дотеперь вопрос того, же нашу русиньску културу знеужывать Союз Русинів-Українців СР і присвоює єй україньскій меншыні. 2. Не єм спокійный з тым, же по 10-тім сеймі на пропозіцію п. М. Кереканіча были зрушены окресны орґанізації РОС і так пропав єден із головных орґанізачно-методічных елементів в сістемі РОС. Зрушіня окресных орґанізацій беру за велику хыбу і значно ся тым ослабила робота в окремых окресах. Моментално окрім свідницького окресу суть окресны орґанізації нефункчны. Рекомендую Выконному выбору РОС штонайскоріше сповнити узнесіня остатнього сейму РОС о об-
нивити роботу окресных орґанізацій, котры будуть повнити орґанізачно-методічну роботу в окремых окресах. Не єм спокійный ани з тым, же резултаты перепису людей не суть рефлектованы в роботі РОС. Забывать ся на роботу в окресах Стропків, Спішска Нова Вес, Попрад, Кежмарок і под. Не любить ся мі, же сьме дотеперь не залучіли русиньску інтеліґенцію до розвитку русиньского народного возроджіня. 3. Пріціпіално треба жадати Уряд влады СР о наповніня Конштітуції СР, жебы україньска орґанізація не знеужывала русиньску културу на благо україньской културы. СРУСР і теперь робить однароднюючу політіку меджі Русинами. Од членів выбору Уряду влады СР, котры суть номінованы за русиньскы орґанізації, треба жадати анґажованішу заінтересованость на рішіню нашой проблематікы в рамках Рады влады СР про народностны меншыны. Візії? РОС прияла на остатнім сеймі узнесіня і проґрам, котрый треба одповідно наповньовати. Завести сістему тісной співпраці зо вшыткыма русиньскыма орґанізаціями. Дотеперішня сітуація є така, же робота русиньскых орґанізацій не є коордінована з боку РОС і кідь ся того русиньскы орґанізації домагали на остатній стрічі в Бардейові. Не любить ся мі, же до процесу русиньского народного возроджуючого процеса ся вношають многы неґатівны впливы од людей, котры не суть членами РОС і выдумують нереалізовательны напрямы. В нашім руху забываме на реалность, же із цілкового чісла Русинів, котры жыють на русиньскых селах, веце як 80 % процент людей не голосить ся ку русиньскій народности.
Стовпчік Петро Медвідь В тім чіслі новинок Вам приносиме інформцію і о тім, же нашы дві інтернетовы радія – русин фм і лем фм, підписали договор з єднов із словацькых фірем, якы пошырюють діґіталне телевізне высыланя і забеспечують інтернет. Є то великый успіх, бо нашы, русиньскы радіа, пропаґують нашу културу і наш язык по цілім світі, і так зъєдинують Русинів, де бы лем не жыли а ословлюють і тых, што не суть Русинами. Гей, хтось може повісти, же не вшытко в нашых інтернетовых радіах є професіоналне. Є того істо іщі много, што ся дасть зліпшовати. Но што є на тых радіах найосновніше, то тото, же суть творены головно молодыма людми, котры суть запалены і вірю, же ся поступно будуть у своїй роботі зліпшовати. Єдно діє на Словакії, друге в Польщі, хоць у світі інтернету то єдно, де має радіо центер. Молоды люди, котры в них роблять, суть надійов, же мы, Русины, а і нашы медії, будуть мати продовжователів, надійов того, же маєме якусь будучность. Русиньска оброда в тім часі святкує 25 років од коли была заснована. Жычу орґанізації, жебы і в їй штруктурах было штонайвеце молодых людей, жебы може і до нашых медій ішли люди як раз такы, котрых ку русинству притягне і выховать наша орґанізація. Молоды суть будучность. Жычу Русиньскій оброді довгу будучность.
Ч. 6 2015 Мілан Піліп, председа МО РОС Братіслава, секретарь ОСРС 1. За найвекшый успіх роботы Русиньской оброды на Словеньску, а головні людей, котры в єй фарбах робили, причім дакотры з них уж не суть міджі нами, поважую досягнутя тых цілів, котры были в 90-тых роках становлены. Было їх 10, а за найважнійшы беру успішну кодіфікацію русиньского языка і русиньскый театер. Велика заслуга належыть Оброді і в кампані перед зрахованьом жытельства у 2011 р. Окрім того мушу выразити великый обдив ку тым людям, головно ку їх смілости, бо часы, кідь была Оброда основана, не были легкы, а будучность той діяльности была неіста. І напрік тому ся подарило здобыти вельо. 2. І здобытьом важных цілів, зістали многы вопросы недорішены. Окрем того ся Оброда дістала в послідніх роках до стаґнації, а з бывшым веджіньом і до ізолації в просторі русиньского руху. Теперь, з новым веджіньом, Оброда, але і цілый русиньскый рух на Словеньску, вступує до нового періоду. Є спрацована пропозіція цілів і візій на далшых 10 аж 20 років. Тот документ під назвом „Проґрам розвоя русиньской народностной меншыны“ ся фіналізує на уровни Округлого стола Русинів Словеньска, на котрім партіціпує і Оброда, як єдна з членьскых орґанізацій той платформы. 3. Лем перед пару тыжднями єм быв зволеный до рады школы єдной з основных школ в Бардейові. Як перше єм ся з той позіції зачав анґажовати у вопросі одкрыти на тій школі холем єдну класу з навчаньом русиньского языка. Дізнав єм ся, же з адміністратівного погляду то не є аж такый проблем, якый проблем выникне у нашых, русиньскых родічів, котры не хотять давати свої діти до такых клас з різных причін. Тото саме мі потвердив і директор єдной з основных школ в малім селі. Даремно роблять актівіты, нукать можности на навчаня нашого языка, проблем є в малім інтересі нашых людей. Без молодой ґенерації не є шанса захранити нашу културу і язык, а з тым ани нашу народность. То є простор, в котрім бы ся мала одтеперь зачати анґажовати Оброда, котра є орґанізаційов, яка мать штруктуры – містны орґанізації на шырокій теріторії Словеньска. Оброда бы мала і надале выдавати новинкы а орґанізовати акції, котры мають традіцію, головно конкурзы. Але мала бы ся зречі такых актівностей, котры не приносять придану вартость. Енерґія бы ся мала в Оброді одтеперь заміряти на родічів і дітей. А то жадать цалком новый приступ, зміну роботы а головно добры думкы.
iнфо РУСИН мали на себе як на русинство. Быв то тяжкый рік, треба было посплачати довгы, котры остали по бывшім председови В. Противнякови. Найвекшым довгом было вернути Міністерству загранічных справ СР 8,5 тісяч евр за проєкт „Rusíni a Židia povedzme si vzájomne ďakujem“. То было за недотриманя терміну одучтованя проєкту, котре мало быти зроблене до 30.1. 2014 а было аж 4. 2. 2014, а тото міністерство брало як порушіня закона з боку РОС, зато тоту суму мусила орґанізація вернути. Пан Противняк пропоновав, жебы частка 8,5 tis. € была вертана в сплатках по 1.200 € місячно, з чім было згодне і міністерство, а так єм місячно зо своїх фінанцій тот довг до кінця децембра 2014 сплатив. Выконный выбор РОС завязав пана Противняка узнесіньом сплатити довг із спонзорства, но тото ся не стало. Были і далшы довгы і недорішены проблемы минулого господаріня РОС. Но што ся мі подарило, є позбыти РОС довгів, котры гамовали далшый ход орґанізації.
с. 1 ◢
◼◼ Як видите внутрішню сітуацію в
нашій орґанізації?
Внутрішня сітуація в орґанізації не вызерать на першый погляд аж така добра. Але сьме розмаїты люде, з котрых мать каждый свій погляд на далше прямованя русиньского руху. Але думам собі, же наконець іде каждому о єдно, жебы Русины остали надале Русинами зо вшыткыма правами, котры нам выпливають з основного документу нашой републікы – Уставы СР.
◼◼ Єден із Вашых пунктів проґраму, котрый сьте такой сповнили, было то, же РОС вступить до Округлого стола Русинів Словеньска (ОСРС). Чом ся подля Вас старе веджіня бранило вступити до той платформы, і в чім видите смысел ОСРС? Старе веджіня РОС не мало інтерес вступити до ОСРС може зато, же не хотіло стратити лідерство в русиньскім руху. Але мы ся не можеме ізоловати од остатніх Русинів і хвалити ся тым, же сьме найстарша і найвекша русиньска орґанізація.
Наша тема
3
Жывот іде дале і приносить новы проблемы а мы їх маме веце як дость. Смысел ОСРС є в тім, же є то шырока платформа, де мають приступ вшыткы Русины, русиньскы орґанізації, професіоналны інштітуції, представителі самосправ – пріматоры, старостове, културны центры, учітелі, предсставителі ґрекокатолицькой і православной церькви, а то нелем Русины, але і люде, котры нам хотять помочі в далшім прямованю.
◼◼ Русиньска оброда была і закладаючім членом Світового конґресу Русинів. Того року одбуде ся конґрес в румуньскій Деві. Як оцінюєте роботу конґресу за остатні рокы? Думам собі, же Світовый конґрес Русинів не сповнює свою основну функцію, уж бы ся і ту жадала зміна. А кідь тота не настане т. р. в румуньскій Деві, грозить неєднотность Русинів на цілосвітовім форумі.
◼◼ Од Світовой рады Русинів вышла пропозіція, жебы ся на конґресі в Деві вылучіли дакотры членьскы орґанізації. Сьте за вылучованя членів з конґресу? Вылучованя членів зо Світового конґресу Русинів поважую за барз неґатівный почін. Такый поступ бы быв гробарьом цілосвітового русиньского руху і єдноты Русинів Европы і Америкы.
◼◼ 25-го марца 2015 р. собі РОС припомянула 25 років од основаючой громады. Што бы сьте нашій орґанізації ку тому юбілею зажелали? 25. марца сьме собі припомянули 25-ку основаня РОС в Меджілабірцях. Што бы єм зажелав орґанізації? Штонайвеце актівных Русинів, котры бы з нашов орґанізаційов мали тоты найліпшы умыслы. Мусиме споїти догромады вшыткы силы і надвязати лем на тото, што было позітівне. Треба перейти зо старых ходників на новы, котры нас поведуть по правдивій пути возроджіня Русинів. Тото желам РОС і самому собі. Пане председо, дякую за розговор.
Александер Дулеба, бывшый председа і сучасный член презідії ОСРС Не прийде мі пристойне, жебы-м одповідав на вопросы о РОС, бо єм ниґда не быв членом. Но мій погляд є простый. РОС сповнила свою задачу на першій етапі – вызнаня русиньс ко й народности, кодіфікація языка, выник нашых інштітуцій. Далшый крок мусить мати політічный характер – або партія, з чім сьме далеко не дошли, або Округлый стіл, з чім сьме ся холем дакус рушали.
▲▲ Мілан Мнягончак, Ольґа Ґлосикова, Гавриїл Бескид і Петро Штефаняк на засіданю ОСРС.
4
Інформачный сервіс
iнфо РУСИН
Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼ Познай свій крой Любовняньскый освітній центер (ЛОЦ) дня 16-го марца 2015 зреалізовав у Домі културы в Старій Любовні робочу стрічу ведучіх фолклорных колектівів свого реґіону. Стрічу вів директор ЛОЦ Інґ. Мартін Караш. Головным цільом стрічі были інформації о готовленых замірах ЛОЦ, з котрых найвекшов вызвов є реалізація проєкту Познай свій крой. Іде о выскум заміряный на подрібне здокументованя автентічных кроїв і кройовых елементів у селах окресу Стара Любовня. Вшыткы участници стрічі ся згодли на потребі реалізації такой роботы і договорили ся на далшых поступах. По успішній роботі бы єй выслідком мала быти комплетна док ументація кроїв за Старолюбовняньскый окрес, котра бы в будучности могла быти выдана як енціклопедія, але і выстава. На стрічі ся бісідовало і о далшім ході фолклорного руху в окресі, можностях презентації фолклорных колектівів через ЛОЦ дома і за граніцями. Директор ЛОЦ. М. Караш інформовав притомных і о тогорічных поступовых конкурзах, котры будуть орґанізованы в окресі. На стрічі брало участь 17 фолклорістів і ведучіх колектівів із сел Літманова, Нова Любовня, Камюнка, Колачков, Якубяны, Стара Любовня, Удол, Чірч, Лацкова, Хмельніца, Орябина, Шамброн і Плавеч. Далшы стрічі ся будуть одбывати раз за квартал. -км-
◼◼ Русиньска народна сімболіка – похрещена
до портфолія фірмы залучене в половині марца. Молодше русин фм є офіціално пошырьоване од 1-го апріля 2015 р. О што властно ходить? Высыланя радій было придане кліентам фірмы, котры од ньой хоснують IPTV, OTT або мобілну аплікацію про смартфоны. В рамках IPTV фірма Antik покрывать головно выходну і северну часть Словакії – місто Кошыці і навколишні села, Требішов, Сечовці, Воронів над Топльов, Гуменне, Стропків, Попрад, Світ і далшы. В рамках ОТТ є служба фірмы Antik доступна на теріторії цілой Словакії – од Чорной над Тисов аж по Голіч. Єднаке покрытя є і в рамках їх мобілной аплікації Antik TV GO. Од 1-го апріля так можете нашы дві русиньскы радіа слухати і без компютера ці смартфона. Вшыткы клієнты фірмы Antik собі радіа можуть слухати і через свої сет-топ-боксы, ці через свої „розумны“ телевізоры. Радія можете найти і на сайтах www.rusyn.fm i www.lem.fm. -пем-
◼◼ За єдным столом – Русины і Ромы Обчаньска візія про Шаріш была назва стрічі представителів двох народностных меншын на Словеньску – Русинів і Ромів, котра проходила 16-го апріля 2015 р. в пряшівскім готелі в центрі міста. Якы суть односины меджі обома народностями і векшыновым народом, сучасны проблемы в рішіню школьской проблематікы, але таксамо візії на далшых десять років – то были домінантны темы, о котрых бісідовали лекторы – за русиньску меншыну Доц. ПгДр. Анна Плішкова, ПгД., директорка Інштітуту русиньского языка і културы на Пряшівскій універзізі, ПгДр. Люба Кральова, ґарантка проєкту Русиньскы вечірні школы а за Ромів Інґ. Іґор Дужда. На стрічі брали участь нелем пряшівскы Русины і Ромы, але таксамо учітелі, старостове і пріматоры міст пряшівского края. Акцію зорґанізовав Інштут Матея Белы і модеровав Мґр. Петро Крайняк. -ак-
◼◼ Перше засіданя КВ РОС
Ч. 6 2015 Русин, котрым ся став Мґр. Петро Медвідь. О діятельстві Світовой рады Русинів і будучім засіданю Світового конґресу Русинів, котрый буде т. р. вліті у Румунії, інформовав на засідані КВ РОС Владимір Противняк, тайомник Світовой рады Русинів. -ак-
◼◼ Першый фестівал Молода Лемковина Найстарша русиньска орґанізація Стоваришыня Руська Бурса в польскых Ґорлицях вєдно з Радіом ЛЕМ.фм выголосили конкурз на I-ый річник Фестівалу авторьской лемківской творчости під назвом Молода Лемковина. До конкурзу ся можуть голосити ґрупы і солісты до кінця мая того року, а то без розділу на вік і народность. Цільом фестівалу є презентація русиньского языка в різных формах сучасной музичной творчости авторів. Подрібнішы інформації о фестівалі найдете на сайті Радіа ЛЕМ. ФМ Лем.фм
◼◼ Яка буде судьба Вігорлатьского освітнього центра Членове Култрурной комісії Пряшівского самосправного края на своїм недавнім засіданю схвалили пропозіцію злучіня гуменьскых інштітуцій - Вігорлатьского освітнього центра з Вігорлатьскым музейом в Гуменнім. Не іде о заник Освітнього центра, тот буде і надале свої акції орґанізовати, але уж під стріхов Вігорлатьского музея. Дефінітівный вердікт є теперь в руках посланців Пряшівского самосправного края, котры будуть о злучіню рішати на своїм засіданю 21-го апріля того року. Жрідло: Korzár
◼◼ Вердікт суду - перевзятя РД нелеґітімне 26-го марца т. р. одбыло ся далше засіданя Окресного суду в Пряшові в знамій кавзі Руськый дом. Суд рішыв спор о леґітімности двох обчаньскых здружінь, а то Руськый клуб 1923 репрезентованый Штефаном Секераком, а другый Ґабрєлом Бескидом. Подля вердікту суду были членьскы сходзы, на котрых вылучіли Ґабрєла Бескида а новым председом клубу ся став Штефан Секерак, неплатны. Руськый дом в сучасности ужывають „секераковци“, но по споминанім суді ся сітуація обернула в їх непроспіх, бо як вырішыв суд, перевзятя їх веджіня было нелеґітімне. -куз-
◼◼ Русиньскый фестівал під покровительством презідента 18-го апріля 2015 р. у Бардейові одбыв ся літературный вечур, котрый орґанізовало обчаньске здружіня Кандалабер. В рамках вечера была, окрем іншого, презентована нова публікація РУСИНЬСКА НАРОДНА СІМБОЛІКА, котру представив єй автор Бардейовчан Мґр. Мілан Піліп. Триязычна публікація є адресована русиньскым орґанізаціям, самосправам і шырокій громаді. На акції брав участь ЮДр. Андрій Ліґа, председа Округлого стола Русинів на Словеньску і Інґ. Мілан Мнягончак, председа Русиньской оброды на Словеньску, котры книжку і похрестили. -ак-
◼◼ Нашы радіа уж і поза інтернетом Од 1-го апріля дві русиньскы радіа лем фм і русин фм пошырюють своє высыланя і за граніцями інтернету. Радіа підписали договор з кошыцьков фірмов Antik. Радіо лем фм было
28-го марца т. р. одбыло ся в Гуменнім перше тогорічне засіданя членів Коордіначного выбору Русиньской оброды на Словеньску, котре скликав председа орґанізації Інґ. Мілан Мнягончак. Коордіначный выбор є по сеймі найвысшым орґаном Русиньской оброды на Словеньску, в котрім мають своє заступліня вшыткы окресы русиньского реґіону. Проґрам марцового засіданя творили три основны пункты: оцінка роботы і господаріня орґанізації за минулый 2014 рік, план културного діятельства, періодічных і неперіодічных выдань на тот 2015 рік і схваліня шефредактора періодіка Інфо
Над третім річником Русиньского фестівалу у Свіднику, котрый буде проходити у послідній майовый тыждень того року і буде кулміновати через вікендовы дні на свідницькім амфітеатрі, перевзяв покровительство Андрей Кіска, презідент Словеньской републікы. ОО РО Свідник
◼◼ Велику ціну Златой бочкы здобыв Румун Злата бочка є конкурз на тему пива, котрый уж 20 років, а то все 1-го апріля орґанізує наш знамый карікатуріста Федор Віцо в Пряшові. Того року быв уж його 21-ый річник, на котрый ся приголосило 120 авторів із 34 штатів цілого світа. До конкурзу пришло 318 кресб, з котрых порота выбрала тоты найліпшы. Вітязі были выголошены 1-го апріля 2015 в день вернісажі в Шарішскій ґалерії в Пряшові. Велику ціну т. р. здобыв автор кресбы Ґабрєл Русу з Румунії.
Ч. 6 2015 Што є інтересне, у тім році пришли кресбы нелем з Европы, Австралії, Америкы, але і з Індонезії, Кені ці Марока. Жрідло: Korzár
◼◼ Світовы дні поезії за участи П. Мурянкы
10-го апріля зачали у Варшаві 15-ты Світовы дні поезії УНЕСКО, котры будуть проходити в різных містах мазовецького войводства. Богатый проґрам творять стрічі з поетами, лекції про молодеж, музично-поетічны вечеры і концерты. Меджі чесныма гостями на тім културнім світовім форі є і русиньскый поет, културный діятель і публіціста Петро Трохановскый з Криниці, котрый пише під псевдонімом Петро Мурянка. Він ся на літературных стрічах представить властнов русиньсков поезійов, але таксамо заспівать і на музичных концертах. З нагоды 15-ых Світовых днів поезії буде выдане шпеціалне чісло часопису Поезія днесь, в котрім буде опублікована обшырна статя о Русинах на Лемковині і о самім Петрови Трохановскім, якый быв у 2002 році оціненый Меджінароднов Премійов Александра Духновіча за русиньску літературу, котру уділює Карпато-русиньскый научный центер Споєных штатів Америкы, а минулого року і Цінов Василя Турока-Гетеша од Світовой рады Русинів. Лем.фм
◼◼ Tеатралный фестівал в Руськім Керестурі
Інформачный сервіс
iнфо РУСИН сандра Духновіча з Пряшова. Театер там выступить 25-го апріля наперед о 13.00 год. пополідне з новов приповідков, котра мала премєру лем минулый місяць і має назву Кідь бы пришов… Остатнім представліньом фестівалу, котре так само принесе Театер Александра Духновіча, буде пєса, котра є драматізаційов прозаїчной предлогы вызначной словацькой писателькы з епохы крітічного реалізму Божены Сланчіковой – Тімравы з назвов Тяпаковці. -пем-
културы. О проґрам ся там постарать Основна умелецька школа – танечне одділіня під веджіньом Любіці Годованцьовой. Уж о 14.30 год. пополідне зачне културный проґрам на амфітеатрі в Гуменнім. В проґрамі будуть выступати Фолклорный співацькый колектів Верховчан, Фолклорный колектів Розмарія і Мужскый співацькый колектів Русинія. -пем-
◼◼ Зміны на уряді в Меджілабірцях
Любовняньскый освітній центер і місто Стара Любовня орґанізує окресну конкурзну проглядку сельскых фолклорных колектівів під назвов Носителі традіцій, на котрій будуть участны і русинськы ансамблі. Подія одбуде ся 25-го апріля 2015 р. і зачне о 14.00 год. в Домі културы в Старій Любовні. В проґрамі выступлять ФК Калина з Плавча, ФК Плавчанка з Плавча, Фолклорна ґрупа Кечера з Якубян, Фолклорна ґрупа Барвінок із Камюнкы, Фолклорна ґрупа Таляр із Новой Любовні і Фолклорна ґрупа Удолчанка з Удола. -пем-
Владимір Вішньовскый, пріматор Меджілаборець зачав раціоналізацію уряду злучіньом трьох одборів, зрушыв місце предносты і особного шофера. Но першого апріля прияв новых робітників, але тоты не будуть плачены містом, але з екстерных жрідел Імплементачной аґентуры Міністерства роботы, соціалных справ і родины СР і Уряду роботы. Од зачатку апріля наступило на Містьскый уряд в Меджілабірцях шість робітників в рамках народного проєкту Комунітны центры. Далшых девять робітників, дотеперь евідованых на уряді роботы, были прияты на 6 місяців на коордінацію актівачной роботы, будуть брати мінімалный плат. До храненой ділні, котра моніторує камеровый сістем, прибыв єден робітник, котрый буде мати на старости новы камеры, якы місто купило того року. Прибыло і місце варташа на дворі сепарованого зберу. Далшы двоми робітници - на пост ведучого комунотного центра і теренного соціалного робітника, бы мали на уряд наступити зачатком мая, по выберовім конкурзі. Жрідло: Korzár
◼◼ На словеньско-україньскій граніці без довгых шорів В тых днях зачала реконштрукція гранічного переходу Вышнє Німецьке - Ужгород. По єй докінчіню бы на гранічнім переході мало быти веце місц на выбавльованя документації при вступі і выступі, а што є головне, тым ся скоротить час чеканя. Оправа найвызначнішого гранічного переходу на словеньско-україньскій граніці буде стояти высше єдну цілу сімдесятьтри (1,73) міліона евр. Прибуде корідор про пішых турістів, біціґлистів, камеры і обновленый адміністратівный будинок. Реконштрукція ся реалізує в рамках модернізації гранічных переходів, котра є сполуфінанцована Европсков унійов. Роботы бы ся мали скінчіти до септембра т.р. -ак-
◼◼ В Лютині буде вірна копія старой церькви
В Руськім Керестурі в Сербії од 17-го апріля проходить вже 47-мый річник театралного фестівалу під назвов Драматічный меморіал Петра Різнича Дяді. Фестівал є як все орґанізованый керестурскым Домом културы і його завершіня буде в суботу 25-го апріля. Фестівал понукать богатый розмаїтый репертоар і публіка буде годна видіти 14 театралных пєс, з котрых вісем буде про дорослу публіку і шість про діти. На меморіалі будуть брати участь Руськый народный театер „Петро Різнич Дядя“, Дрматічне штудіо „АРТ“ керестурского Дому културы, але і далшы ансамблі з Кулы, Петровець в Хорватії, Нового Саду, Дюрдьова і далшых місц у Войводині. Завершіньом фестівалу буде выступліня єдиного на світі русиньского професіоналного театру – Театру Алек-
5
В Лютині будують нову деревяну церьков, котра буде вірнов копійов той першой, яка в тісячдевятьстовосьмім (1908) році згоріла. Безпроблемова робота свідчіть о тім, же уж в авґусті буде храм посвяченый. Інтереснов буде двадцять (20) метрів высока выглядкова вежа. Село Лютина є про ґрекокатоликів знамым одпустовым центром Базілікы мінор. Новый храм ся будує на найвысшій скалі над ареалом базілікы. -куз-
◼◼ В Гуменнім будуть ставляти май Містьскый културный центер в Гуменнім орґанізує дня 1-го мая 2015 р. културну подію, в рамках котрой ся буде, як то традічно было на нашых селах, ставляти май. Ставляня мая зачне о 16.30 год. пополідне перед Домом
◼◼ Носителі традіцій
◼◼ Лекція о „Пряшівскім соборі“ Містна орґанізація Русиньской оброды на Словеньску в Кошыцях вас з нагоды 65-ой річніці „Пряшівского собору“ запрошать на лекцію Др. Властімила Дрозда в рамках котрой ся буде бісідовати о тых темах: Розвиток Ґрекокатолицькой церькви в Чехословакії в рр. 1945 – 1950, Ліквідація Ґрекокатолицькой церькви в 1950 р. і їй далшый розвиток по році 1968, Пронаслідованя єпіскопів Павла Петра Ґойдіча, ЧСВВ і ТгДр. Василя Гопка, Пронаслідованя ґрекокатолицькых душпастырів, богословів і віруючіх. Лекція одбуде ся дня 29-го апріля 2015 р. о 16.00 год. в Клубі народностных меншын (Mäsiarska 35) в Кошыцях. МО РОС Кошыці
◼◼ „Варголовскы“ писанкы в Ужгороді
9-го апріля в Ужгороді коло мініпамятника Анді Варгола, якбач найзнамішого у світі Русина і основателя поп-арту, были одпрезентованы писанкы вытворены як раз у тім умелецькім штілі. Писанкы приготовили штуденты Катедры турізма Ужгородьской націоналной універзіты і робили їх на основі знамых творів Варгола. Почас місяця было зробленых веце як сто „поп-артовых“ писанок. Орґанізаротами той події были скулптор Михаил Колодко і шпеціаліста на турістіку Федор Шандор. Основным цільом, як інформовали оґанізаторы, было вказати, же великодны писанкы не суть лем традіційов, але же то може быти і цалком новый штіл уменя. Теперь варголовскы писанкы робили штуденты, но орґанізаторы надіяють ся, же за рік, ці два, бы ся така подія могла зробити із участьов професіоналных умелців, котры занимають ся поп-артом. Найліпшы варголовскы писанковы творы были выбраны про експозіцію Закарпатьского музею народной архітектуры і жывота. Жрідло: uzhgorod.in
6
З домова
Ч. 6 2015
iнфо РУСИН
Остали несповнены надії, планы, недоповіджены слова... Присвячено смерти Божены Ганатовой (1951-2015) Повна енерґії тішыла ся на теплішы дні, на стрічу, як приде ку ній на навщіву з Польска дівочка Адріяна з мужом і новородженов першов внучков Алізков, котру нажыво не встигла увидіти, обняти, притулити ку собі, покохати ся з довгоочекованов радостьов в родині. Неупросна смерть 5-го апріля 2015 р. поховала вшыткы єй надії, планы, недоповіджены рады своїм двом дівочкам Адріяні і Маріяні, матери, братови, жывотному партнерови, шваґрині, многым приятелям, сокласникам, бывшым колеґам з радіа і уряду... -акуз-, фото з архіву радіа Божена Ганатова (дівоцьке призвиско Терекова) народила ся 12-го марца 1951 році в селі Квасилово на Україні, де єй родічі, дідо і баба пришли в 1947 році з русиньского села Пчолине на Снинщіні. У Квасилові, а пізніше в Ужгороді, де ся родина переселила, выходила основну і умелецьку школу, де ся научіла грати на гуслях. Уж одмаленька готовила про цілу свою родину домашні концерты, на котрых грала, співала, модеровала, декламовала, просто забавляла цілу фамелію. За каждый концерт, котрый собі і сама режіровала, діставала, главні од свого діда, фінанчну нагороду, котру собі чесно одкладала і шпорила. У 1966 році, подобно як многы родины зо Словакії, і родина Терековых вернула ся назад до свого родного села Пчолине. Середню школу з матуров Боженка абсолвовала в Пряшові (СВШ), сучасна україньска ґімназія. Нелегкы были про ню зачаткы в словацькім просторі, треба было ся учіти новый язык. На уроках у школі і мімо ньой нераз зажыла высміваня і понижованя. Кедь у школі зачула через павзу бісіду дітей, котры найвеце хосновали шарішскый діалект і такы слова, як „ходзіц,
робіц, учіц, дзівка, людзе“ і т. п., думала, же она робить хыбу у своїй высловности. А так на найближшім уроці словеньского языка і она зачала хосновати спомянуты слова, очекуючі похвалу учітеля. Але ту знова наслідовав лем сміх... Про свої далшы штудії выбрала собі такы предметы, в котрых ся нейвеце чула добрі. На ПФ УПЙШ в Пряшові штудовала апробацію україньскый язык і музичне выхованя. Уж в часі штудій навщівляла многы тогдышні колектівы в Пряшові, як Весна, штудентьскый колектів Торіса, Театер поезії Смолоскип, докінця грала і в нашім професіоналнім театрі, тогдышнім УНТ, днесь Театер Александра Духновіча. По успішнім завершіню факулты высше 20 років робила в україньскій штудії Словеньского розгласу в Пряшові на пості музичной редакторкы. Но нераз заскочіла за колеґів – редакторів при модерованю справодайства, музичных поздравів, абсолвовала много розговорів, приготовила немало репортажів і т. д., просто была поготова до будьякой розгласовой роботы. За свойого довгорічного діятельства обогатила розгласову фонотеку о множество музично-співацькых награвок русиньскых, україньскых, руськых і іншых співанок многых співаків, музикантів, колектівів зо Словакії і споза граніць нашой
▲▲ Божена Ганатова у своїм кральовстві фонотекы (горі).
країны. Знала нелем грати, але і прекрасно співати. Не мож ани пораховати тоту величезну кількость співанок, котры наша Божка знала заспівати. Божена Ганатова была добрым і одданым чоловіком, охотна порадити, выслухати трапіня другого і помочі хворым і соціално бідным. Одышла наша Божка до вічности, але остало по ній велике і цінне співанкове богатство в радіу, котре буде нас і далшы ґенерації тішыти іщі довгы рокы. Божка, дякуєме ті за твоє ціложывотне діло і твою доброту. Во блаженом успенії вічный покой подаждь, Господи, і сотвори єй вічную память.
ВЫЧЕРЯТЬ РОДАК ІЗ ОРЯБИНЫ ПАН КІ-МУНА? Мирослав Лайчак бы міг здобыти найвекшый діпломатічный успіх про Словакію в історії незалежности. Шефови словацькой діпломації ся нукать кандідатура за ґенералного секретаря Орґанізації зъєдиненых народів. Петро Медвідь Премєр Словацькой републікы Роберт Фіцо ся ку кінцю марца публічно приклонив ку єдному із двох можливых словацькых кандідатів на тоту функцію. Найважніша діпломатічна функція вабить і ексміністра загранічных діл Словакії Яна Кубіша. Фіцо собі за свого фаворіта выбрав сучасного міністра Мирослава Лайчака лем день по його 52-гых народенинах. Теперь є на тягу міністер Лайчак. На то, жебы повів своє дефінітівне рішіня, значіть оголосив кандідатуру, собі іщі зохаблять простор. Натеперь повів медіам лем то, же бы было нелоґічне повісти апріорі ніт. Но вєдно з тым додав, же має на приятя рішіня доста часу. О кандідатурі Лайчака і Кубіша ся на Словакії бісідовало вже довшый час. Подля загранічнополітічных аналітіків має Мирослав Лайчак вдяка своїй діпломатічній карьєрі доста велику шансу досправды здобыти функцію ґенералного секретаря Орґанізації зъєдиненых народів (ОЗН) і вычеряти так теперішнього секретаря Пан Кі-муна. О наступцьови Пан Кі-муна в креслі шефа ОЗН ся буде рішыти в другій половині 2016 р. В літі 2016 ся буде публіковати вызва на передкладаня кандідатур і на основі того дає свою позіцію пятнадцятьчленна Беспечностностна рада ОЗН, по котрій буде голо-
совати Вална громада ОЗН. Другый крок є вже лем формалный, бо основнов є згода в орґані, в котрім засідать пять сталых членьскых держав (США, Росія, Кітай, Франція, Бртітанія). Кандідат потребує голос вшыткых 5-ох держав. Очекована кандідатура Лайчака выходить із того, же головне кресло ОЗН має обсадити выходоевропска реґіонална ґрупа 23-ох держав, міджі котры належыть і Словакія. Лайчак ся многым видить як найреалнішый кандідат.
Хто є Мирослав Лайчак
Народив ся 20-го марца 1963 р. і має походжіня в русиньскім селі Орябина. Веце жрідел о ним пише, же є словацькым діпломатом русиньского походжіня, но він сам то ниґда публічно не повів, на розділ од сучасного міністра Роберта Калиняка, ці бывшого міністра Івана Міклоша. В діпломації зачінав у 1988 р. на федералнім міністерстві в Празі. Першу діпломатічну місію мав у Москві. Мав лем 31 років, кідь быв у 1994 р. выменованый за словацького амбасадора в Японії. В рр.
1999 аж 2001 робив як окремый асістент выняткового уповномоченого ґенералного секретаря ОЗН про Балкан. У 2001 р. дістав ся знова до функції амбасадора до Белеграду і вєдно з тым мав в аґенді і Албанію і Македонію. В роках 2005 – 2007 быв ґенералным директором про політічны справы міністерства загранічных діл і єдночасно в службах Европской унії в 2006 р. помагав з приготовліньом референдума о незалежности Чорной Горы. На Балкані зістав діяти і в роках 2007 – 2009, кідь там быв як вынятковый представитель Европской уніїї про Босну і Герцеґовину. Першыраз як непартійный став ся міністром загранічных діл во владі Роберта Фіца в році 2009. По навернутю партії Роберта Фіца ку владі ся і Лайчак знова став міністром, котрым є доднесь.
Ч. 6 2015
Із нашой історії
iнфо РУСИН
7
Андрій Доніч – Русин на желізніці, котрый здравив Бенеша
В Лабірьській долині, подібно як в іншых реґіонах передвойновой републікы много капіталу тримали в руках роджены подникателі – жыдівскы співжытелі, а в тій долині міцну позіцію мала і желізніця. Русины были ґаздове і робітници, мали можность піти на машыні, як втоды называли желізніцю, до світа, до шкіл, на ярмаркы і за роботов до близкых і далекых районів. Желізніця Богумін – Кошыці – Меджілабірці ту была выбудована в роках 1873 аж 1875, дала роботу многым людям, отворила трасу через Лупківскый тунел до Польщі а в часі Першой і Другой світовых воєн забеспечовала про фронт стріливо, нафту, бензин, провіант, жыву посилу і вшытко, што потребовало войско на фронтах. Назад у ваґонах везли ся головно ранены вояци. То значіть, же кажде войско хотіло быти ближе або мати до діспозіції тоту трасу через горы. Так то было і в часі Другой світовой войны. Край коло тунела з єдного і другого боку граніці быв уж порядні спустошеный, люди терпіли, ховали павшых вояків каждой народности. Теодозія Латтова Од 1938-го року на желізніці робив і Андрій Доніч з Чабин. Його траса была од Радвани до Лупківского тунелу. Зачала ся война і вшыткых вывезли Німці копати закопы в Добрій над Ондавов, в Стропкові і інде. Поступно ся дістав аж далеко на мадярьскы земли, одкаль ся напіше выбрав домів. Пришов з болячіма ногами в януарі 1945-го року. Кідь ся о тім дізнали руськы вояци, такой го взяли на обнову силно пошкодженой желізніці. Быв добрый майстер а хоць го перевіряли, ці не буде даякым шпіоном, нашли ся люди і заґарантовали ся за нього. Требало выбудовати не хоцьяку, але шырокорозходну желізніцю, бо Німці, як одступовали, вшытко нищіли за собов. І сам тунел быв розбитый. Штреку женісты тягали з польского боку, было то высоко, бо тунел ся находить 655 метрів над морьом, довгый быв 416 метрів, з того 239 метрів на нашім боці.
тунела. Вшытко горіло, експлодовало, потік горів аж до Меджілаборець. Зістало ту много мертвых. Втогды, кідь ся дашто не подарило, так вояци думали, же то є саботаж. Робітници ся і того бояли. Шырокорозходна ся кінчіла в Гуменнім на великій станіці, была поскладана із шын, што пережыли по одході Німців. Андрій Доніч споминав і на день, кідь через Лупківскый тунел з Москвы домів до Чеськословеньска ішла влаком наша делеґація з презідентом Едуардом Бенешом. Было то 3-го апріля 1945-го року і він на стоячого презідента махав руков а тот го тыж поздравив. Шырокорозходну в маї 1945 мусили приспособити нашым потребам. Потім робітників чекала обнова мостів. Провізорны мосты розбили і збудовали бетоновы – зо своїм колектівом Доніч зробив 18 мостів за єден рік. По тій роботі майстра забрали на будованя Штрекы дружбы коло Мих6алян до Чорной над Тисов. Аж до пензії Андрій Доніч робив на желізніці, штрекы контрольо-
▲▲ Лупківскый тунел, котрый зістав без влаків.
Пришла ярь 1945. Топив ся сніг а так вказали ся наслідкы войны – самы мертвы молоды вояци. Требало їх скоро поховати. Окрем того было мокро і під штреков, што была положена провізорно, ся рушала земля. Машына тягала тяжку воєньску техніку з муніційов а деревяны шліпарі западали до мокрой земли. Робітници ручно з кромпачами їх вытяговали і підсыповали каміньом. Так робила Донічова чата і вдень і вночі, ночовали під лісом коло огня. Все было на тій желізніці небеспечно і хоць машыны спущали ся долов до Меджілаборець кроком, вшытко ся трясло. Єден транспорт коло Выдрани ся вывернув а другый ся вывернув при погранічній станіці Победа, тісно коло
вав каждый день аж до 1970-го року. На пензії все споминав на тоты рокы і быв радый, же його робітници пережыли без того, жебы ся дакому дашто стало. По войні ту было много муніції на каждім кроку. Но і тунел стоїть, обновили го руськы вояци і нашы робітници. Станіця Победа уж не служыть, турістічна база коло Лупківского тунела наслідком войны заникла на нашім і на польскім боці. В минулых роках зачав ходити влак з Гуменного до Команчі, нашы желізнічарі як виділи брак многого у своїх польскых колеґів, так помагали чім могли. Влак уж не ходить. А перейти граніцю днесь не є проблем – каждому
послужыть нова асфалтова драга з Полаты на польскый бік. І в літі на яфыры мож іти на тоты ліпшы, то значіть на польскый бік граніці. Іщі было в Меджілабірцях і кіно, называло ся так само Победа. І тото заникло. Лем історія на тото вшытко памятать, люди уж ніт.
Історічный календарь -ак6-го апріля 885 р. умер св. Методій, єден із славяньскых братів, першоучітелів, проповідників реліґії. На просьбу князя Ростіслава в 863 році візантьскый імператор Михал ІІІ. выслав їх на Велику Мораву і Панонію, жебы шырили хрістіаньство. Принесли церьковны книгы написаны славяньскым языком. Мали великый успіх меджі славяньскым жытельством, што ся не любило німецькому духовенству, зато св. Методія на 3 рокы заарештовали. З арешту го пустили (874 р.) лем на просьбу папы римского Іоанна VIII. Діяв як єпіскоп Моравы і архієпіскоп Панонії, шырив хрітіанство. Народьв ся коло 815 р. в Солуні, Македонія. 12-го апріля 1800 р. умер у Мукачеві на ПР Арсеній Коцак, педаґоґ, языкознатель і церьковный діятель, учів монастырьскых школах у Краснім Броді, Імстічові і Марія-Повчі, быв ігуменом монастыря в Буківці, є автором высше 30 книг, як: „Грамматика руская“ (1768-88), Слово ко народу католическому чрез монахов“ (1797), выступав на захрану руського языка, проти латинізації і мадярізації. Народив ся 14-го марца 1737 р. в Буківці. 17-го апріля 1925 р. народив ся у Збудьскій Білій, окр.Меджілабірці, Іван Кімак, педаґоґ, языкознатель, кан. наук, доц., автор публікацій „Морфологія говірки с. Збудська Біла та околиці“ (1974), „Синтаксис говірки с. Збудська Біла та околиці“ (1980) і іншых. Умер 21-го януара 1982 р. у Москві. 22-го апріля 1915 р. народив ся в Бехерові, окр. Бардейов, Василь Гривна, історік і педаґоґ, учів історію Славянів і чехослов. історію на ПФ і ФФ у Пряшові (1953- 82), доц., автор публікацій „Народні звичаї Маковиці“ (1973), „Історія ЧССР“ (1966) і ін. Умер 19-го януара 1987 р. у Пряшові. 27-го апрлія 1896 р. народив ся в селі Вапеник Свідницького окресу Іван Жак. Належыть меджі найпопуларнішых русиньскых поетів першой половины 20-го ст. Хоць го обминула освіта, любов ку народній співанці го привела до писаня нелем текстів народных співанок, але і віршів. В центрі його поезій є все чоловік і його доля в різных історічных періодах. У 1960 р. вышов збірник його поезій Маковицькы нуты. Умер 11-го новембра 1972 р.
8
Култура
iнфо РУСИН
Ч. 6 2015
Гарум, барум, ґеліра. Не є шумна тота гра? "І слова кумшту зачінають діяти Як златы хмары, ярным вітром гнати Аж очарована публіка піднимать ся з місц Аж факлями суть жарячі ґноты свіц І єдно суть – ГЕРЕЦЬ і ОНИ» К. І. Ґалчіньскый Бесіда з актором Боґдан Ґамбаль «Быв єм присутній в часі 361-ой премєры Театру Александра Духновіча в Пряшові. Надзвычайна была тота моя участь з дакількох причін. Жебы тото зрозуміло пояснити, треба ся мі вернути пару десяток років назад. Товды, можу повісти, быв єм сталым позерачом театралных представлінь. «Навщівы театру» были орґанізованы через школу. І кажда наша ескапада до театру несла даякы сінерґічны вартости. Коли школа брала ся до орґанізованя театралной публікы, на потіху учеників одпущала лекції. То была передумана стратеґія выхованя вірной театралной публікы. В Польщі, в місті, де ся выховав автор тых рядків, не было звыком, жебы театер пришов ку нам. Треба было самому ся до нього выбрати, до векшого міста: до Лігници, або дале, до Вроцлава. Хоць доднесь собі споминам, яке велике вражіня на мене зробило представліня поемы Беньовскі Юліюша Словацкєґо гране театром в Єленій Горі, місті положенім в Кырконошах. Але друге є тото, што може є веце прінціпіалне (од часів, коли єм ся навчів одрізняти прінціпы), што іншак, як в моїй облюбленій Пряшівщіні, на тій шлескій земли, де жыє доднесь найвеце Русинів, не было нашого театру. О такім ся никому ани не снило. Зато Лемкам в Польщі легше приходить културна самоідентіфікація. Они ся не мусять старати о артістічный рівень зінштітуціоналізованой інштіт уції културы. Там треба самого єствованя. То як з воздухом. Коли Русины на Словеньску можуть ся старати лем про свіжость, чістоту і якость озону, нашы Лемкы пробують фурт розбити облак, котрый їм зробив ідеалный вакум, і не допущать ниякого русиньского воздуху. Лемкам уж вшытко єдно, най бы тот воздух дакус і смердів, але най він сістематічно через тот выгляд лем фурт приходить. Формалні 361. премєра театру, до которго мі особні ближе, як до каждого краківского театру (хоць жыю в тім місті) то было получіня - байкы, моралізаторской приповідкы і обходу зо співанками. Про правописну точность напишу, же текст гры написали і адаптовали: Гелена Бендова і Міро Хорват, котры до того схосновали тексты Хрістіана Морґенштерна, Олґы Гейной, Йозефа Кайнара, Йозефа Вацуліка, Ондржея Сeкоры, Йозефа Брукнера, Франтішка Грубіна, Ілоны Борской і Карла Шіктанца.
Кідь бы дакотрый чітатель быв заінтересований, то наголовок той представы є: Кідь бы пришов..., а піднаголовок - естрада про малы і дорослы діти. Єдну з головных ролей мають музика і співанкы із шумныма тесктами і самособов могли бы звучати і окремо, як незалежный творчій проєкт. Але зміст і драматурґія той представы зосереджать ся на схоснованю колажі позошываной догромады, як з різнофаребной артістічной матерії даякой сполочной історії полученой помочов з клубяток одвиваных ниточок.
іншой, театралной реалности, порозумлять значіню слов, рухів і ґест, котрых Пан Кідь вымагать. Вчать ся грати, творити дашто нове через співтворіня представ і роздумованя. Учать ся іншпіровати. Гарум, барум, ґеліра. Не є шумна тота гра? А наконець, як ся діти навчили і дяковати Панови Кідь бы, зо смутком додавають, же як бы ся їм добрі жыло, кідь бы пан пришов частіше? Кажда добра приповідка годна мати моралізованя, поучіня, но тота такого не потрібує. Лем кідь авторы єй наконець дали, то най зъявить ся она і гев, хоць спарафразована. На театер сі позераме, з дітми, котры рады маме... З сестрами, братами нашыма.
Не є основне при тім само оповіданя, ани ґерої пєсы. Так фантастічно при тім любили ся мі поставы Попкы і Паяця, котры не прорекли ани словка. А як бы то было, кідь бы они не пришли на сцену? Зась іншы особы, котры зъявляють ся в приповідці то: Она (Зузка Ковальчікова), Він (Михал Ільканін) і дорогы чітателі... Пан Кідь бы заграный концертово особов Володя Чемы. Кібы єм не познав його голос, та бы єм не знав, же то він. Пєса Пан Кідь бы оповідать о двох дітинках Насткі і Юркови, котры збыткують, плано ся справують і їх выхованя є проблематічне. По єднім із такых планых учінків крыють ся в театрі, де натрафлять на Пана Кідя, котрый їх принимать і заганять до свойой цірковой школкы. Ту дознають ся о можливости креованя
З дакотрых сел на Лемковині є близко до Пряшова. Ближе, як ся приняло через вшыткы рокы стереотіпно думати. Треба лем вшыткым холем припадком ці примушіньом трафити до театру. Пан Кідь бы, як бы пришов і быв підпореный цілым своїм авторітетом, зробив бы лекцію передуманой сінерґічной стратеґії выховы вірной театралной публікы. Театер Александра Духновіча, мій облюбленый театер, тото знать робити. Досвіданя онедовга.
Ч. 6 2015
Розговор
iнфо РУСИН
9
Učiteľka rusínskeho jazyka sa uplatnila v Bratislave. Na východe Slovenska nebolo miesto. Vyštudovaných učiteľov rusínskeho jazyka je na Slovensku len zopár, no ani tí nemajú uplatnenie. Štátne rusínske školstvo takmer neexistuje, rovnako jeho podpora zo strany štátu. A pritom na Slovensku žije 55-tisíc ľudí, ktorí si v sčítaní obyvateľov uviedli rusínčinu ako rodný jazyk. Táňa Rundesová Jednou z vyštudovaných rusínskych učiteliek je aj Petra Semancová. Pred dvoma rokmi prišla z malej obce v okrese Medzilaborce do Bratislavy, lebo v školách na východe si nedokázala nájsť miesto. Prešli dva roky a dnes už Petra učí v Bratislave nielen deti, ale aj dospelých. Tých prvých na základnej škole slovenčinu spolu s inými predmetmi, tých druhých na večernej škole – rusínsky jazyk. Absolvovali ste odbor rusínsky jazyk a geografia, ale na východnom Slovensku, kde žije najviac Rusínov, ste si prácu nenašli. Kde všade ste sa zaujímali, či vás prijmú?
sa mi sedem ľudí, aj školáčka zo základnej školy. No bolo veľmi ťažké zladiť sedem ľudí do jedného dňa na jeden večer, takže zatiaľ chodia štyria žiaci. Myslím však, že by sa ich v budúcnosti nazbieralo aj viac. Vďaka projektu Večerná škola rusínskeho jazyka, ktorý finančne podporil aj Úrad vlády, sa na východe Slovenska otvárajú nové „večerné“ triedy na ďalších školách. Páči sa vám takýto projekt?
ktoré už azbuku poznajú, lebo predtým mali ruštinu, a keď napríklad berieme nové slovíčka, hovoria: To je ťažšie než ruština! Mám tu i bývalú učiteľku, ktorá predtým učila ruštinu a ukrajinčinu. Zaujímavé, že nemáte mužských zástupcov. Jeden vysokoškolák chcel chodiť, ale v tom čase má prednášky. Ďalší sa tiež ozval, že je služobne v Gruzínsku a chce prísť aj s bratom, ale už sa neohlásil. Ako ste sa pripravovali na to, že budete po prvýkrát učiť niekoho po rusínsky?
Žiadosť som si dávala na tri základné školy: vo Svidníku, v Snine a Bardejove. Všade som dostávala odpovede, že s takou odbornosťou ma nevezmú. Už pred štúdiom ste vedeli, že uplatniť sa s rusínčinou nebude ľahké, napriek tomu ste si ju vybrali. Prečo? Dôvod je jednoduchý, pôvodne som si zvolila ruštinu s geografiou, ale takú kombináciu neotvárali, bola len geografia a rusínsky jazyk. Povedala som si, že viem hovoriť po rusínsky, nebude to problém. Na štúdiu som bola prvé tri roky jediná študentka. Potom sa pridalo ku mne ďalšie dievča. Magisterský stupeň rusínskeho jazyka sme ukončili ako prvé dve absolventky. Na štandardných základných školách ste ako učiteľka rusínčiny nepochodili. Oslovila vás však iniciátorka Večernej školy rusínskeho jazyka Ľuba Kráľová z Prešova, aby ste otvorili jednu „večernú“ triedu aj v Bratislave. Mimo rusínskeho regiónu. Boli ste ochotná ísť do toho? ▲▲ Petra Semancová pri autogramiáde svojej knihy Rozsypané riadky. Áno. Bolo mi však čudné, že vyučovať rusínsky jazyk, teda to, čo mi nebolo umožnené na východe, mi je teraz umožnené na západe. Samozrejme, hneď som sa zamýšľala, či sa mi niekto prihlási. A tak som začala vylepovať po meste plagáty s oznamom, aby sa ozvali ľudia, ktorí by o to mali záujem. Ako dlho ste robili nábor v hlavnom meste? Od Veľkej noci do začiatku školského roka. Vylepovala som plagáty, šírila som to cez Facebook, zdieľali to kolegyne, dala som oznam do gréckokatolíckeho kostola v Bratislave a požiadala som aj farára, aby to vyhlásil na omši. Zdá sa, že to zabralo najviac. Ozvalo
Určite. Páči sa mi, že sa nájde skupina ľudí, ktorá sa chce venovať rusínskemu jazyku. Obdivujem moje žiačky, mladé dievčatá, ktoré sa podvečer po skončení práce ponáhľajú do mojej triedy a rusínskemu jazyku obetujú svoj voľný čas. Aký majú motív, aby sa učili tento jazyk? Prekvapila ma napríklad dievčina z Giraltoviec. Jej babka je Rusínka, preto sa chce naučiť tento jazyk, nie že by jej mama alebo otec boli Rusíni, ale až babka. Pre dievča to nie je rodný jazyk, ale keď už nič iné, aspoň bude vedieť azbuku. Mladí to vnímajú skôr ako ďalšiu cudziu reč. Mám tu aj žiačky,
Po Veľkej noci sme mali ako učiteľky stretnutie s Ľubou Kráľovou na ZŠ v Medzilaborciach. Prišlo nás asi päť či šesť – aj z Humenného aj z Hriňovej na strednom Slovensku, kde sa, mimochodom, tiež otvorila jedna trieda Večernej školy. Metodik Marek Gaj nás zaúčal do metodiky a Ľuba Kráľová vybavila na škole v Medzilaborciach učebnice. Odtiaľ máme rusínsky bukvar – šlabikár aj čítanku, no tie celkom nevyhovujú. Prečo? Lebo šlabikár, z ktorého učím, má jazyk podľa prvej kodifikácie, kým ja som už študovala v čase, keď začala platiť druhá kodifikácia rusínskeho jaz yka. Tex t y prispôsobujem, ale podklady si pripravujem aj sama, rozmnožím ich na papieri a rozdám. Som vyštudovaná učiteľka, takže didaktiku poznám, školenie som až tak nepotrebovala. Ako prvý cieľ som si dala naučiť žiakov, prípadne precvičiť s nimi azbuku. Keď si ju prejdeme, postupne začneme brať gramatiku rusínskeho jazyka. Čo bolo doteraz pre vašich žiakov na rusínčine najťažšie?
Nezvyklé je pre nich vyslovovať takzvané široké „e“. Nevedia ho povedať. Keď berieme jednotlivé písmená, snažím sa pre ne vyberať a hľadať rôzne slová. Potom sa žiačok spýtam – ako sa to povie u vás, napríklad v šarištine, a porovnávame to. Žiačky vidia, že často sú to také isté výrazy. Veľa slov je v rusínčine, šarištine aj v slovenčine rovnakých alebo podobných. Realizované s finančnou podporou Ministerstva zahraničných vecí a európskych záležitostí SR rámci dotačného programu Podpora a ochrana ľudských práv a slobôd. Za obsah tohto dokumentu je výlučne zodpovedné OZ Združenie inteligencie Rusínov Slovenska.
10
Актуално
iнфо РУСИН
Ч. 6 2015
Стріча Русинів і „Русинів-Українців“ Уряд уповномоченого влады Словацькой републікы про народностны меншыны 25-го марца 2015 р. зорґанізовав сполочну робочу стрічу, на котру были покликаны представителі русиньской народностной меншыны і україньской народностной меншыны, котру заступав Союз Русинів-Українців Словацькой републікы. Стріча проходила в Баньскій Быстріці. Петро Медвідь За русиньску народностну меншыну были участны членове Округлого стола Русинів Словеньска (ОСРС): Андрій Ліґа, председа ОСРС, Мілан Мнягончак, председа Русиньской оброды на Словеньску, Мілан Піліп, член Русиньской оброды на Словеньску і Ян Липиньскый зо Здружіня інтеліґенції Русинів Словеньска. Мнягончак і Липиньскый суть єдночасно і членове Выбору про народностны меншыны. За Українців были, як вже ся спомянуло, участны членове Союзу Русинів-Українців Словацькой републікы. Цільом робочой стрічі было подля пресовой справы Уряду уповномоченого вести діскузію о одкрытых вопросах взаємных односин тых народностных меншын (значіть русиньской і україньской). Робочой стрічі была участна і сама повірена задачами уповномоченого влады Словацькой републікы про народностны меншыны Марія Єдлічкова і Алена Котванова, директорка Канцеларії Уряду уповномоченого влады Словацькой републікы про народностны меншыны. Марцова стріча была выкликана протестным писмом, котре підписало сім русиньскых орґанізацій і председа ОСРС. В писмі ся жадало, жебы не были з проґраму Култура народностных меншын підпорованы події, котры робить Союз Русинів-Українців Словацькой републікы, і жебы обще рішыв ся вопрос існованя такой орґанізації. Русины вецераз акцентовали, же не мають проблем з україньсков народностнов меншынов, ани з орґанізаціями, котры суть україньскы. Проблемом є як раз Союз Русинів-Українців і їх події, кідьже Союз не хотів вызнавати русиньску народностну меншыну, не вызнавать русиньскый язык, бере го лем за діалект українського языка і бісідує о Русинах як о части україньского народа і русиньску културу на своїх подіях презентує як културу україньску. На Словакії суть як окремы народности вызнаны русиньска і україньска меншыны.
Зато зіставать вопросом, кідь хотів Уряд уповномоченого діскутовати о односинах Русинів і Українців, чом знова покликав орґанізацію, котра репрезентує неіснуючу меншыну Русинів-Українців, а не представителів Українців, котры заступають окрему україньску меншыну. Іщі перед стрічов Уряд уповномоченого написав на своїм сайті не так цалком правду, кідь о робочій стрічі писав, же єй Уряд зорґанізовав на жадость двох спомянутых меншын, значіть русиньской і україньской. Русиньска народностна меншына не жадала о стрічу, но жадала не підпоровати події Союзу Русинів-Українців і жадала обще рішіня існованя Союзу. Так само была дезінформація на сайті Уряду, же стріча мала быти о взаємных односинах русиньской і україниской народностных меншын. Протест піпдисаный Русинами не быв проти україньской меншыны. Русины то вже много раз повторяли, же не мають проблем зо жаднов меншынов, лем не можуть пристати на то, жебы їх народность была далше знеужывана проукраїнізачныма орґанізаціями. Стріча, котра мож повісти была про Русинів вымушена, бо о ню не жадали, але не могли повісти, же не мають інтерес о діскузію, стріча орґанізована і жадана Урядом уповномоченого, не меншынами, мала і свої резултаты. Хоць участны з боку Союзу Русинів-Українів наперед не хотіли жадне сполочне выголошіня, наконець были согласны і было прияте выголошіня (без голосованя і без підписованя выголошіня, значіть в режії Уряду) же дві народности, русиньска і україньска меншыны, хотять: прияти закон о народностных меншынах, заставити асімілацію народностных меншын, намагати ся с цільом всокотити кірілометодійскы церьковны традіції, намагати ся на благо реґіоналного розвитку в областях, де жыють членове тых двох меншын, намагати ся довєдна, жебы ся всокотила азбука в области школства і освіты, продовжовати во взаємній комунікації о тых проблемах.
▲▲ Марія Єдлічкова. (Жрідло: http://www.narodnostnemensiny.gov.sk/)
На стрічі ся не порішыв основный проблем, о котрім быв і протест представителів Русинів. Не рішыло ся існованя орґанізації, котра має в назві неіснуючу народность „Русин-Українець“ і так само ся не рішыло фінанцованя подій, котры тота орґанізція реґуларно робить і бісідує о русиньскій културі як о културі україньскій. Треба так само підкреслити, же така стріча не была першов. Єдна проходила на покликаня втогдышнього підпредседы влады Йозефа Калмана в Кошыцях у 1996 році, далша проходила в році 2009. Тоты стрічі ниґда нич не вырішыли. Холем не про Русинів. Мож повісти, же навспак были добрым арґументом про другый бік цілого спору, котрый ся тягать од зачатку 90-тых років 20-го столітя. Як раз на стрічу із 1996 року, коли проходили розговоры міджі представителями Союзу Русинів-Українців Словацькой републікы і Русиньской оброды на Словеньску, одкликує ся у своїй книжці під назвов „20 років – здобутки і втрати“ і Павло Боґдан. Документ з того засіданя му в його інтерпретації давать арґумент, же Русины і Українці суть єден народ двох орьєнтацій. Ці марцова стріча досправды принесе даякы позітівны резултаты в одношіню ку вырішіню довгы рокы тырваючого проблему, або буде лем знова арґументом про другый бік спору, вкаже аж час.
Ч. 6 2015
iнфо РУСИН
Актуално
11
Домів єм ся вернув без дякы... Дня 25-го марца 2015 р. проходила в Баньскій Быстріці стріча. По ній пришов Уряд уповномоченого з пресовов справов, де была стріча Русинів і „Русинів-Українців“ оцінена позітівно, як хосенна. Приносиме реакцію Андрія Ліґы, котрый з пресовов справов не быв согласный. (позн. редакції) Андрій Ліґа, председа ОСРС Кідьже не єм согласный з тым, же стріча была про Русинів хосенна, як є то написане в пресовій справі, дозволюю собі реаґовати. 29. 12. 2014 быв Уряду влады Словацькой републікы і вшыткым одповідным інштітуціям на Словакії загнаный протест підписаный дакількома представителями русиньскых орґанізацій і председом Округлого стола Русинів Словеньска, котрый быв напряменый проти каждорічного придільованя державных фінанчных средств на орґанізованя фестівалів културы неєствуючой народностной меншыны Русинів-Українців на Словакії, котры суть придільованы Урядом влады СР Союзу Русинів-Українців Словацькой републікы, котрого незмінным посланьом є українізовати і однародньовати Русинів на Словакії. На тот писемный протест одповів ведучій Уряду Влады СР Іґор Федеріч писмом із 18. 2. 2015 р., в котрім на наш протест ничім конкретным не реаґовав, лем написав общі цітації выглашкы ч. 21/2011 Збіркы законів о роздільованю дотацій на културу народностных меншын і вказав на посланя Словацькой републікы при рішіню „гармонічного сполужытя майорітного народа і народностных меншыны і етнічных ґруп в згоді з міджінародно закотвеныма штандардами“. На кінцю писма рекомендовав выхосновати потенціал Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы, котрый є платформов такой конштруктівной діскузії. Мож собі лем додумати, же як раз на основі його актівности Уряд уповномоченого про народностны меншыны дня 17. 3. 2015 р. загнав нам позваня на сполочну робочу стрічу на день 25. 3. 2015 р. в Баньскій Быстріці. З текстом: „Честованы представителі русиньской і україньской народностных меншын, у звязку з попередньов комунікаційов і жадостьов русиньской і україньской народностных меншын о зорґанізованя сполочной робочой стрічі представителів русиньской і україньской народностных меншын і секретаріату Выбору, собі Вас дозволюєме запросити на сполочну робочу стрічу з цільом сполочной діскузії.“ Запрошіня было адресоване конкретным особам: мі (по телефонічнім розговорі з Міланом Мнягончаком єм дав на то згоду), Міланови Мнягончакови, Янови Липиньскому і Міланови Піліпови і в такім складі сьме на тій стрічі были участны. За Українців там быв Павло Боґдан, Іван Лаба і Віктор Бандурчін. І кідь єм не знав о жадній жадости з нашого боку о сполочну стрічу, себекрітічно признавам, же єм порядні позваня не прочітав, бо іншак бы єм ся дізнав, же на тій стрічі ся нич рішыти не буде, што
выходило з їй ціля, котрый быв на запрошіню – „сполочна діскузія“. Такой на зачатку, як єм дістав слово, єм повів, же в запрошіню было, же тота стріча є на основі нашой жадости, причім мы жадну жадость не дали, на што мі але поясніня не было дане. Потім єм вказав на то, же така стріча вже была 22. 1. 2009 р. на Уряді влады СР, де по нашім протесті на бесправне єствованя Союзу Русинів-Українців Словацькой републікы были прияты даякы крокы, котры Русины сповнили і передложыли фаховы выражіня незалежных історіків і фаховців – проф. Ф. Улічного, др. н., проф. І. Седлака, к. н. і Лю. Гараксіма, к. н., причім як раз винов Союзу РусинівУкраїнців, котрый собі обовязок не сповнив, далша стріша вже не была. Потім єм повів, в чім є наш основный проблем у 4-ох пунктах: 1. В Назві Сюузу Русинів-Українців є писано Русины-Українці зо злучков, лемже такой народности ниґде у світі не є ани de iure ани de facto. 2. Союз не вызнавать русиньску народность і русиньскый народ, что ся проявило головно його пропаґаційов перед переписом жытелів у 2011 р., чім тот Союз став ся протиконштітучным. 3. Союз собі присвоює нашу русиньску културу і бере єй як културу україньску. 4. Союз о неєствованю русиньской народности і русиньского народа выдавать різны публікації і україньскы редакторы по навщівах на нашых русиньскых селах публікують в пресі, радіу і телевізії о тім жывоті, же то жывот Українців і то напрік тому, же нихто з нима по україньскы не бісідує. Далшы позначкы до той темы доповнили мої колеґове. Головно на мої слова потім реаґовав Павло Боґдан звычайныма псевдоарґументами о тім, же мы вшыткы сьме Русины, бо за Русинів ся брали і Росіяны і Українці і подля нього існують лем три выходославяньскы народы – російскый,
білоросійскый і україньскый. По нашых реакціях од Піліпа і Липиньского собі взяв слово Мілан Мнягончак, но по пару минутах го пані Котванова перервала з тым, же нетреба смотрити на минулость, але глядати то, што нас звязує про будучность і такой потім выголосила перерву. На моє несподіваня ся по перерві ку діскузії уж не вернуло і пані Котванова дала слово своїм колеґыням, жебы вказали на проблемы коло подаваня ґрантовых проєктів з позначков, же іщі має подію в Попраді, та є потрібне діскузію скоротити. Перед кінцьом їднаня апеловала пані Котванова, жебы сьме до сполочного выголошіня дали сполочны пункты, на котрых ся доїднаме про будучность тых двох меншын і Мілан Піліп ініціатівно запропоновав тоты пункты, котры по малій коректурі з боку Українців наконець „як бы“ были прияты, і кідь жадне голосованя о них не было і я єм выступив, же то суть лем общі тезы, котры обидві меншыны мають у своїх проґрамах вже давно. На мою позначку, же на стрічі ся нич не вырішыло, же сьме там были даремно, бо з боку Українців ани словом не было спомянуте холем о можности зміны назвы їх орґанізації, же і далше нашу народность і народ не вызнавають, реаґовала пані Котванова, котра ня „потішовала“ тым, же предці лем сьме нашли сполочну бісіду і доїднали ся на тім, што маєме сполочне. Напрік тому, же на зачатку стрічі Павло Боґдан быв проти того, жебы резултаты стрічі были публікованы, по приятю тых пунктів вже быв согласный з тым, же публіковати то мож. Моє оцініня: Уряд уповномоченого Уряду влады СР собі зробив чарку, же на наш протест реаґовали і мы сьме собі зробили підло, бо сьме de facto непрямо вызнали їх орґанізацію (Союз Русинів-Українців Словацькой републікы), же має право здружовати Русинів-Українців. Домів єм ся вернув без дякы.
12
Погляды
Ч. 6 2015
iнфо РУСИН
О мертвых лем добре Звыкне ся говорити, же о мертвых лем добре. І люди то векшынов і так роблять. Просто по смерти чоловіка уж не звыкнеме бісідовати о дачім планім, што може з його особов было в нашім жывоті повязане, а бісідуєме і споминаме на тото добре, приємне, што в нашій памяти зістало. Петро Медвідь Коло великых особностей то має іщі і іншый розмір. Кідь така особность позітівно записала ся до історії, нелемже ся не споминають його хыбы, ці дашто неґатівне, што было в його жывоті, але докінця ся тот чоловік зачне ідеалізовати, вытворить ся коло нього якась міфолоґія, а і кідь пізніше історікы хотять деміфолоґізовати тоту особу, є то векшынов неуспішне, бо люди того чоловіка уж все будуть брати як даякый сімбол. Бо люди потребують сімболы, потребують міфы, потребують дашто, ку чому ся можуть гордо голосити. Так є то наприклад і зо словацькым будительом Людовітом Штуром. Все є браный як великый будитель народа, як тот, котрый войовав за права Словаків, за їх язык, котрый і кодіфіковав. Є просто сімболом. Нихто вже але не споминать то, же єдно із остатніх і найвешкых творів під назвов Славянство і світ будучности Штур, бойовник за словацькый язык, не написав по словацькы, а по німецькы і першый раз тот твор вышов по словацькы аж у 1993 р. Полемізовати о тім, же Штур сам быв скламаный із розвитку сітуації і так ся вертать ку писаню „світовым“ языком, чім властно цілу свою роботу знеґовав, собі до днешнього дня доволив лем малохто. Сімбол предці не можеме рушати. Сімбол є на то, жебы сьме на нього здолы смотрили і могли быти горды. Кідь суть даякы його округлы річніці, Словаци Штура все честують, припоминають, роблять свято. Кідь бы сьме мали найти Людовіта Штура міджі Русинами, потім без будьякых похыбностей є такым Штуром Александер Духновіч. Быв нашым найвекшым будительом, він нас політічно одокремив як народ, його два стишкы ся докінця стали русиньскыма гімнами. Він є тот, на котрого бы сьме мали смотрити здолы, честовати го, быти на нього горды, голосити ся ку ньому. Єдина різніця міджі ним і Штуром была в тім, же Духновіч не чув потребу кодіфіковати русиньскый язык на основі діалектів, а прикланяв ся ку тій позіції, же літературным языком бы мало быти „язычіє“. Жаль, бо і на основі того могла быти Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2015.
наша історія інша. Но і так не є векшого сімбола, як Духновіч. 30-го марца была округла річніця його смерти. 150 років од часу, коли во вечурніх годинах Александер Духновіч одышов із того світа в Пряшові. Великому будительови в Пряшові стоїть і його памятник. Ту, на Пряшівскій Руси, ся тот отець нашого народа народив а ту і умер. В Центрі україньской културы в Пряшові із той нагоды проходила презентація книжкы о Духновічови, котру приготовив Союз Русинів-Українців Словацькой републікы, де были участны і люди зо Закарпатьской области Україны. На Словакії суть реґістрованы десяткы русиньскых орґанізацій, але жадна з них ку так великому юбілею не зорґанізовала нич. Ани то, жебы ся положыв даякый квіток під памятник і заспівала гімна. Оно на то не є теперь ани часу. Тадь людей в нашых орґанізаціях теперь так, як каждый рік в такім часі, інтересує головно то, хто кілько дістав і на якы проєкты грошей од державы і де щезло тых нецілых 300 тісяч евр, кідь мій проєкт схваленый не быв. Но повічте, хто бы коло той проблематікы, яков ся теперь треба занимати, мав памятати іщі і на Духновіча? Же собі на тот юбілей не спомянули просты люди, кідь ани нашы орґанізації, о тім не є похыбностей. Честь выняткам. Ґрантова сістема, на основі котрой фунґує і русиньскый рух на Словакії, нас зопсула. Про многых є то лем о тім, жебы мати штовеце успішных проєктів, без огляду на то, ці тот проєкт дашто про розвиток Русинів принесе, або ніт. На вшытко ся смотрить через грошы. І то многым заповнило голову так, же там не є місця на ідеї і сімболы. Лемже правда є така, Русины не пережыють лем на осно-
ві грошей, і кібы до нас держава напхала тяжкы міліоны. Так, як народ потребує мати свою історію, културу, язык, так про свою будучность потребує і ідеї а сімболы. Без них нас не має што тримати покопі. І тоты сімболы треба честовати а ідеї наповньовати. Нашы предкы Духновічови збудовали памятник, без горшей з ґрантів, з властных грошей, хоць были бідны. Днесь бы то было якбач неможливе. О мертвых лем добре. Жаль, же векшына з нас, собі на Духновіча не знать спомянути ани в добрім, ани в планім. Лем нияк не спомянути. Треба предці рішыти проєкты.
IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Štefániková 18, Humenné, dátum vydania periodickej tlače: 21. apríla 2015
Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Štefánikova 18, 066 01, Humenné. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode s povereným vedením redakcie na adrese sídla ROS v Humennom. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame! Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov! Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme. Info Rusín je distribuovaný aj do novinových stánkov prostredníctvom MEDIAPRESS Poprad, spol. s r.o. (okresy: Stará Ľubovňa, Poprad, Levoča, Kežmarok, Spišská Nová Ves) a KAPA DAB Prešov, spol. s r. o. (okresy: Prešov, Bardejov, Humenné, Medzilaborce, Sabinov, Snina, Stropkov, Svidník, Vranov n/T.).
Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Štefánikova 18 066 01 Humenné RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník