чісло 24 2015 | рiчник хii.
русин
25 років
iнфо
Русиньской оброды на Словеньску
1990 - 2015
Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ׀цiна 0,50 € факты ׀култура ׀історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв
З домова
Нашы особности
Погляды
Друга книжка М. Коневала і з поемов
Так, як в Стружніці ниґде мі не буде...
Київскый „Time-Out“
6
ДО НОВОГО РОКУ (Ґ.Ґ., а Ґ.Т.) Є хвалы достойным кроком Же, коли ся рік сходить із роком, Ставляме добры наміріня: Єден охаблять куріня, Другый переставать пити, Третій хоче „іншак постити“, Четвертый не буде кляти, Пятый забуде огваряти... Так, рік за роком, і все знова Повторяме „честны“ слова. Што з того, кідь тым „честным“ словам Хыбує певна основа?.. Вытримають нам два-три тыждні І змінять ся на порожні; Стратять ся як вітор в керти Не мали ся о што оперти... Рік утік як через ріку вода, Не вытримали сьме – шкода. Остали як пісок на рінях, Невыповнены наміріня. Зачінать ся на Новый рочок. Спорайме каждый свій „пісочок“! Однесьме його іщі днесь Під жывотворный Хрістів крест І попробуйме зачати Знова з Ісусом будовати – Не на піску, но на камінях.
8
11
2
Актуално
Ч. 24 2015
iнфо РУСИН
Семінар присвяченый А. Кралицькому СНМ - Музей русиньской културы в Пряшові в сполупраці з Русиньскым културно-освітнім обществом Александра Духновіча i Словеньсков асоціаціов русиньскых орґанізацій зреалізовали 9-го децембра 2015 р. одборный семінар на тему: Анатолій Кралицькый (1835-1894) історік, прозаік, публіціста, етноґраф і фолклоріста, класік історічной літературы Русинів в другій половині 19-го столітя. МґР. Ґ. Бескид, Фото Й. Конечні
Семінар, котрый ся одбыв з нагоды 180ой річніці од його народжіня, отворила і привітала участників ПгДр. Олґа Ґлосікова, ДрСц., директорка СНМ - Музею русиньской културы в Пряшові. У своїм вступнім слові характерізовала особность класіка русиньской літературы, вызначных духовных якостей і творчого потенціалу. Быв і великым
русиньскым народолюбцьом і зато його жывот, богате і розмаїте діятельство є актуалне і про сучасну ґенерацію. Головно його історічно-літературне діяня, яке занимать честне місце в будительскій творчости писателів 19-го ст. Бо знаня історії, як повіла О. Ґлосікова, є першоряда задача каждого з нас, хто хоче робити на неоранім полю нашой минулости. Далшым реферючім быв о. Мілан Ясик, парох у селі Олька, 13 років перед тым быв душпастырьом в Чабинах, роднім селі А. Кралицького. У своїм інтереснім выступі характерізовав жывот А. Кралицького як єромонаха із цінных документів, котры здобыв при своїм творчім выскумі. Тоты цінны документы і новы інформації зужытковав при выданю публікації під назвов Анатолій Кралицькый, русиньскый писатель і історік 19. ст. Таксамо приближыв участникам і літературну творчость будителя, етноґрафа, фолклорісту, але і як єдного з першых фотоґрафів. Мґр. Ґабрєл Бескид у своїм рефераті зосередив увагу на богате діятельство А.
Україна знова одложыла перепис Кабінет міністрів Україны того тыждня схвалив, же слідуючій перепис жытелів на Україні одбуде ся аж у 2020 році. Україна так одкладать перепис вже по четвертый раз. Як было оголошене на офіціалнім порталі україньской влады, 21-го децембра 2015 року Кабінет міністрів знова одложыв перепис жытелів, котрый мав проходити у 2011 році. Зміну підписав премєрміністер Україны Арсеній Яценюк. Петро Медвідь Од выникнутя незалежной Україны перепис проходив лем у 2001 році. Перепис, котрый мав одбыти ся у 2011 році втогдышні власти у 2010 році перенесли на рік 2012. Потім быв перепис одложеный на рік 2013. По зачатку україньской крізы уряд в Києві під веджіньом Миколы Азарова рішав о тім, же перепис одбуде ся аж у 2016 році. Теперь, ку кінцю рока 2015, знова Києв вырішав перенести перепис о далшы штири рокы пізніше. В тім часі ся вже европскы державы будуть готовити на далшый перепис у 2021 році. Перепис жытелів є штатістічне здобываня особных, соціалных і економічных даныx, котре ся робить подля міджінародных рекомендацій звычайно раз за 10 років. Робить ся традічно в Европі, но і в ішых державах світа. Першый перепис проходив у Швеції в 1748 році. Про народностны меншыны в Европі є перепис важнов справов, бо як раз подля перепису може меншына знати свою кількость, слідовати процесы асімілації і подля резултатів на то реаґовати. Таксамо є то єдно із даных, котры можуть служыти як параметер коло роздільованя державных грошей на підпору меншыны. В европскых державах суть традічно народности, котры суть признаны державов і їх материньскы языкы, надрукованы на анкетовых листах перепису.
Україна окрім того, же дотеперь зробила лем єден перепис жытелів, доднесь не признавать русиньску народность і не давать можность голосити ся ку окремій русиньскій народности. Люди, котры ся приголосили ку Русинам у 2011 році, были зарахованы до Українців. Русиньскы орґанізації на Україні, но і во світі, в тім чіслі і Світовый конґрес Русинів, дакілко раз звертали увагу на тот проблем і жадали україньскы власти вызнати русиньску народность із тым, жебы Русины могли свободно голосити ся ку своїй народности і свому материньскому языку, і жебы не были зарахованы міджі Українців. На тото была веце раз звернута увага і міджінародных людьскоправных орґанізацій, кідьже іде о флаґрантне порушованя людьскых прав. То, ці по далшім перенесіню перепису будуть власти в Києві рішати і о тім, жебы Русины могли в слідуючім переписі голосити ся за Русинів, зіставать вопросом.
Кралицького, на то, яке велике значіня мали його творы про познаня історії, літературы, етноґрафії і духовного жывота. Споминав многы псевдонімы, котрыма ся А. Кралицькый підписовав, многы його статі были і анонімны. По семінарі ся одбыла і творча діскузія о богатім діятельстві нашого вызначного Русина Анатолія Кралицького.
Стовпчік Петро Медвідь Вже дакілько місяців ся тягне в словацькых медіах кавза, котра дотулять ся інтересу америцькой фірмы зробити досліджіня і в припаді позітівных резултатів зачати здобывати ропу і ґаз на теріторії северовыходной Словакії. Теріторія вытіпована Америчанами є теріторійов, де окрім іншого находить ся много русиньскых сел. Люди вказують на то, же про них з того не буде жаден профіт і навспак, боять ся о то, же є коло такого здобываня велика небеспека знечіщіня жывотного оточіня, што бы могло по часі значіти неможливость жыти на тій теріторії. Теперь жытелі сел, котры суть кандідатами на здобываня, списали петіцію і одкрытым писмом обертають ся на премєра. Розумію їм, думам, же бы єм робив на їх місці тото саме. Но інтересныма суть про мене одповіді на дакотры вопросы, котры мі із той нагоды пришли на мысель. По перше, ці люди досправды думають, же на основі даякой їх петіції і писма премєр зрушыть державов доїднаный бізніс, кідь влада Роберта Фіца перед тым флаґрантно порушыла конштітучне право жытелів на референдум і доднесь не акцептовала референдумом вырішыне переменованя із волі жытелів села Тешедіково на історічну назву Перед. По друге, ці у премєра озве ся холем дакус совісти і буде в припаді петіції поступати дакус іншак, як коло спомянутого референдума, кідь собі порахує, же як раз ту, на выході, в нашых селах, має найвекшу воличску підпору. Но і по третє, кідь буде премєр петіцію і писмо іґноровати і досліджіня напрік тому зачне, ці му то тоты його спомянуты воличі порахують так, же му свій голос в слідуючіх вольбах не дають. Не радо єм песімістом, але коло тых трьох вопросів мушу быти. Бо подля мене є одповідьов на вшыткы три вопросы трираз ніт. Взглядом на остатній вопрос ся потім можеме задумати самы над собов, бо о дакотрых соціалных пакликах ся бісідує, о дакотрых антісоціалных зясь ніт...
Ч. 24 2015
iнфо РУСИН
Інфо Русин у 2016 році
Дорогы чітателі, тото є остатнє чісло новинок Інфо Русин на тот рік і зачінаме зясь од зачатку. В януарі выйде перше чісло вже тринадцятого річника нашых, але головно вашых новинок. Но з тым, жебы новинкы могли выходити, є повязаных много далшых фактів. І тот найголовнішый, то суть фінанції, за котры можеме новинкы друковати, за котры можуть робити редакторы свою роботу, за котры заплатиме поштовне, жебы Інфо Русин пришов на вашы адресы. Петро Медвідь, шефредактор Істо сьте спостерігали, же Інфо Русин є од першого чісла 2015 року зміненый. І то нелем ґрафічно, а головно обсягово. Завели сьме реґуларны рубрікы, котры ся у окремых чіслах повторяють і мають свій штандардізованый обсяг, новинкы суть богатшы на кількость тексту, приносиме імформації о жывоті Русинів нелем з домова, але і з далшых держав, де жыєме. Так само приносиме інформації із цілосполоченьского жывота на Словакії, бо Русины суть так само частьов того жывота. Новинкы перестали выходити у 8-сторінковім форматі, і єдночісла мають все 12 сторінок, двочісла 16 сторінок. Росшырив ся і круг людей, котры стабілно приспівають до редакції, розбігли сьме співрацу із найвекшым і найчітанішым русиньскым інформачным порталом на світі lem.fm. Самособов, не все ся нам дістало позітівных реакцій, но тішыть нас, же тоты позітівны приходять ці уж во формі мейлів або писем у омного векшій кількости і приходять каждый місяць. Як раз зато ся днесь обертаме на вас, нашы чітателі, жебы сьме вам припомянули, як можете выдаваня Інфо Русина підпорити. Самособов, Русиньска оброда на Словеньску каждый рік подавать ґрантовый проєкт на Уряд влады Словацькой републікы, але треба раховати з тым, же орґанізація мусить до каждого проєкту дати і свій фінанчный вклад, і што є найважнішым проблемом, ниґда не знаме яка дотація нам буде схвалена і коли грошы орґанізації досправды прийдуть на банковый рахунок. Того року сьме пінязі дістали у авґусті, лемже такы проєкты, якым суть і нашы новинкы, ся выдавають од зачатку рока. Зато вам днесь даваме до увагы способы, як Інфо Русин можете підпорити. Першым способом є передплатити собі Інфо Русин на цілый наступный рік. Абонемент на слідуючій рік зіставать незміненый в сумі 10,50 €, за што вам прийде 18 єдночісел і 3 двочісла нашых новинок. Є то лем сума за поштовне, за новинкы не платите, кідьже є Інфо Русин выдаваный із ґранту од Уряду влады.
Шек найдете в першім чіслі новинок у 2016 році. Кількость абонентів нам нелем поможе з тым, же будеме знати кілько фалатків нам досправды треба друковати, жебы сьме не друковали про нашы пивніці, але поможе нам то головно з плачіньом поштовного при каждім єднім посыланю новинок на пошті. Другым способом суть вашы дары. Окрем того, же собі нашы новинкы обїднате, можете нам на наш банковый рахунок дати благодійный дар, котрый нам годен помочі в місяцях, коли іщі редакція не має з Уряду влады грошы. На дары не будуть окремы шекы, але із дат, котры будуть на шеку передплатного, буде легко дізнати ся наш банковый рахунок з тым, же дары бы мали іти окремов платбов, з геслом „Dar Info Rusín 2016“, жебы сьме мали точный перегляд о предплатителях і донорах і жебы никому, хто собі новинкы обїднав, або їх обдарив, Інфо Русин не браковав. Третім способом є способ, котрым од нас дістанете за свої грошы протислужбу. Вы, котры робите бізніс, сьте подникателі, жывностници, або будете того року хотіти ословити своїх воличів, кідьже ся нам ближать парламентны вольбы, можете схосновати і нашы новинкы на то, жебы сьте о собі дали знати. Вшыткым, котры бы такым способом хотіли помочі нам, але вєдно з тым можуть помочі і собі свойов пропаґаційов, радо заженеме цінник з можностями інзерції в Інфо Русині. Стачіть контактовати нашу редакцію, котрой адресу і імейловый контакт найдете в тіражі новинок. Четвертый способ є нефінанчна підпора, але таксамо потрібна. Хто має інтерес писати, быти співпрацовником Інфо Русина, най сміло контактує редакцію. Людей, котры нас заінтересують своїма статями, будеме радо публіковати. Вірю, же так як мы, і вы хочете діставати і чітати добры русиньскы новинкы. Же їх хочете діставати реґуларно, і же в них хочете мати добрый обсяг. Зато каждый, хто має інтерес о нашу пресу, най своїм способом поможе утримати і розвивати наше писане слово.
Актуално
3
Міджінародна конференція в Ужгороді Міджінародный проєкт під назвов „Всокочіня і презентація сполочной дідовизны“ фінанцованый зо средств Норвеґійского фінанчного механізма в рамках Проґраму черезгранічной співпраці SK08, продовжовав міджінароднов конференційов, котра проходила 4-го децембра 2015 р. на Ужгородьскій ґрекокатолицькій богословскій академії блаженого Теодора Ромжы в Ужгороді. Жрідло: grkatpo.sk., обробив: -пемГоловнов темов было гляданя простору на співпрацу коло всокочіня і презентації деревяной церьковной архітектуры на Словакії і Україні. Почас конференції быв одпрезентованый і приготовльованый півграный документарный філм о блаженім єпіскопови Павлови Петрови Ґойдічови ЧСВВ, котрый жыв і діяв і на теріторії днешньой Україны. О блаженім єпіскопови одзвучали і лекції. Петер Борза мав лекцію на тему Актівности єпіскопа Павла Петра Ґойдіча ЧСВВ на Словакії в рр. 1939 – 1945. Любомір Петрик на конференцію пришов із лекційов під назвов Проповідална діялность блаженого Павла Петра Ґойдіча ЧСВВ. До проєкту є окрім парафії Лютина залученых далшых 10 партнерів із обидвох держав. Сполочны актівности реалізованы в рамках проєкту на обидвох боках граніці приспіють ку актівному розвитку словацько-україньской черезгранічной співпраці з підкресліньом сполочного коріня. В рамках проєкту ся планують оправити штири деревяны церькви на Словакії і іншталація далшых 20-ох мініатур деревяных церьквей зо Словакії і Україны в мінісканзені в Лютині.
Otvorený list premiérovi so žiadosťou o pomoc Vážený pán premiér, my, obyvatelia zo severovýchodného Slovenska, Vás žiadame o pomoc v poslednej chvíli. Od roku 2007 sa realizuje americkou spoločnosťou Alpine Oil and Gas, s. r. o., prieskum výskytu ropy a horľavého plynu v okolí viac ako 50-tich dedín na severovýchode Slovenska. Prieskum sa nachádza v štádiu začatia prieskumných vrtov. Oslovení odborníci z oblasti geológie a environmentalistiky sa zhodujú, že zásah do ekosystému v podobe prieskumných a vrtných prác je natoľko závažný, že môže mať trvalý dopad na kvalitu života obyvateľov dotknutých obcí. Existuje reálne nebezpečenstvo znečistenia vody ropnými látkami, straty vody v studniach a otrava šesťmocným chrómom, ktorý je dokázaným karcinogénom, používaným pri vrtoch. (V prílohe predkladáme odbornú správu Juraja Maceka – Environmentálne aspekty likvidácie ropných kalov v naftovom priemysle, UK Bratislava, katedra geochémie). Obyvatelia obce Ruská Poruba nesúhlasili s prieskumom, čo dali jasne najavo spísaním petície proti prieskumným vrtom, ťažbe ropy a plynu. Pridali sa aj ďalšie obce, ktorým hrozí to isté nebezpečenstvo. Obecné zastupiteľstvá prijali uznesenia proti aktivitám ropnej spoločnosti, ide o obce Ruská Poruba, Smilno, Oľka, Ruská Kajňa, Pakostov, Hrubov a pridávajú sa Prituľany,
Závada a ďalšie. Už nás nie sú stovky, ale tisíce, ktorí chceme chrániť životné prostredie pre ďalšie generácie. Všetky štátne inštitúcie sa svojimi rozhodnutiami postavili proti vlastným občanom, nechránia nás, ale americkú ropnú spoločnosť Alpine Oil and Gas, s. r. o. V prípade plánovaných vrtov v Ruskej Porube povolenia tejto spoločnosti vydali: Ministerstvo životného prostredia, Štátne lesy – OZ Vranov, Okresný úrad Humenné, Slovenský pozemkový fond, Slovenský vodohospodársky podnik, š. p., odštepný závod Košice. Sudkyňa Okresného súdu v Humennom vydala predbežné opatrenie, ktorým umožnila ropnej spoločnosti prechádzať cez súkromné a urbárske pozemky aj bez súhlasu ich vlastníkov, ide o prvostupňové rozhodnutie, voči ktorému podávame odvolanie na Krajský súd v Prešove. Proti postojom štátnych úradov sme ostro protestovali a situácia bola i medializovaná dňa 19.10.2015 v TV JOJ. Boj so spoločnosťou Alpine Oil and Gas, s. r. o., nie je jednoduchý, jej predstavitelia sa snažia vyvolávať u občanov strach vyhrážaním sa obrovskými náhradami škody. Za ťažbu ropy sľúbila podľa našich informácií spoločnosť Alpine Oil and Gas, s. r. o., ktorá vo svojom hospodárení vykazuje stratu, platiť Banskému úradu SR 5 % zo zisku a z toho sa má časť vyčleniť pre obce, v ktorých sa bude ťažiť. Je pre nás nepochopiteľné,
ako štát môže s takýmto evidentne nevýhodným obchodom súhlasiť, napomáhať americkej spoločnosti obohacovať sa na našom nerastnom bohatstve a strpieť obrovské riziko vážneho poškodenia životného prostredia nielen pre nás, ale aj pre našich potomkov. Najmä v dobe, keď je táto téma celosvetovým aktuálnym problémom, ochrana zdravia a ochrana pitnej vody má absolútnu prioritu a keď väčšina vyspelých štátov takýto spôsob výskumu a ťažby na svojom území zakázala, naposledy Nemecko, a zákon o zákaze týchto činností je pred schválením i v Českej republike. My, obyvatelia dotknutých obcí, nemáme záujem na percentách zo zisku, ale chceme žiť v zdravom, čistom prostredí, v ktorom sme sa narodili. Ťažba ropy a plynu v hornatých oblastiach nám neprinesie prosperitu, ale riziko znečistenia životného prostredia je obrovské! Pán premiér, je o 5 minút dvanásť. Pomôžte svojim občanom, ktorí Vám veria. Nenechajte drancovať naše prírodné nerastné bohatstvo cudzími subjektmi. Podporte svojich ľudí, ktorí Vám dali dôveru a dajú Vám ju opäť. Prosíme Vás, zastavte toto šialenstvo na severovýchode Slovenska. Veríme, že nás nesklamete. V Ruskej Porube 7. decembra 2015, Členovia petičného výboru: Ladislav Andrejco Vladimír Ferko Dáša Andrejcová
4
Інформачный сервіс
iнфо РУСИН
Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼ Звыками ославили 700 років Камюнкы
В богатім културнім рождественнім проґрамі выступила співацька ґрупа Вородай з Великого Липника, солоспівачка Наталія Сікорякова-Кучова з Літмановой і домашні – мужска співацька ґрупа Шамбрінці, діти з колектіву Скавка і женьска співацька ґрупа зо Шамброна. Красный рождественный вечур помагали приготовити ОЗ Шамбрінці, шамбріньска орґанізація Єднота пензістів Словакії і село Шамброн. (ред)
◼◼ „Нова радость стала“ і в Габурі 26-го децембра 2015 р. село Камюнка, Русиньска оброда на Словеньску і Общество св. Йоана Крестителя приготовили богату културно-сполоченьску подію під назвов Дні русиньскых звыків і традіцій села Камюнка, котры были і сучастьов ослав 700-го выроча од першого писомного документу о селі Камюнка. Святочный проґрам зачав в камюньскім Ґрекокатолицькім храмі св. Петра і Павла, де отець духовный Франтішек Крайняк одправив Рождественный молебен, дале проґрам продовжовав в церькви концертом русиньскых колядок. Потім ославы – выступаючі і участникы – перешли до културного дому, де проходив ґалапроґрам під назвов Юбілей. В проґрамі, окрем домашніх колектівів – ФК Барвінок, Барвінок–сеніоры, Барвіночок і Радость, высупили і запрошены гості - фолклорный колектів Любовнян зо Старой Любовні, Співацька ґрупа Вінок зо Шарішского Ястрабя і співацьке дуо Червена ружа з Мукачева (Україна). (ак)
◼◼ В Гуменнім забавляла РУСИНІЯ Прекрасны голосы знамого мужского співацького колектіву Русинія звучали 27-го децембра 2015 р. в културнім домі в Гуменнім на бенефічнім концерті, котрому дали назву – Подьме собі, добры люде, подьме заспівати... (Слова той назвы походять зо співанкы знамого шамбріньского дуа Лукацко-Карафа). Многы новинкы уж о Русинії писали, же то є аматерьскый колектів з професіоналныма выконами. Тоты слова гуменьскый колектів Русинія потвердив уж нераз. Нелем своїм выступом у телевізії, але двараз і на єдній сцені із славныма Александровцями. На свій концерт до Гуменного собі Русинія позвала цінных гостів – сопраністку Марію Гаврілякову, Данієла Кульгу і Марека Кіма. (-к-)
◼◼ „Швата по руснацкы“ 27-го децембра 2015 р. зорґанізовала Русиньска оброда на Словеньску, єй Містна орґанізація в Шамброні, святочный вечур під назвов „Швата по руснацкы“, котрый проходив в рамках проєкту По шамбріньскы – по русиньскы.
Містна орґанізація Русиньской оброды в Габурі на челі з Емілійов Ґубовов, котра веде і домашній колектів Габурчанка, зорґанізовали 27-го децембра 2015 р. уж традічну рождественну подію з віфлеємскыма звыками і традіціями під назвов Нова радость стала. Проґрам святочного пообідя, окрем многых рождественных колядок домашньой Габурчанкы збогатили і гості – співаци і співачкы – родина отця духовного Новака із села Іновець (окрес Собранці) і з недалекых Меджілаборець. (-к-)
Ч. 24 2015 америцькы і уділив їм архієрейске пожегнаня. SITA
◼◼ Пастырьску гру записав Чертіжнян в Америці
Малохто знать, же Пастырьска гра, котру мають в репертоарі фолклорны ґрупы в Чертіжнім, Габурі, Няґові ці Выдрані в Меджілабірскім окресі і з колектівами приготовила Анна Реґрутова, мать глубоке коріня. В Америці єй у 1917 році записав Чертіжнян Михал Опуда. Довгорічна учітелька, културна діятелька і фолклорістка Анна Реґрутова єй дістала од свого отця Петра. „В русиньскых селах на Лабірскій долині в часі Рождественных свят ся колядовало і віншовало все. Святочный час давав родины догромады при різдвянім столі і сімболі Рождества Ісуса Хріста – рождественнім стромику. Діти позерали і слухали маґічну атмосферу дзвіночків і блищачіх світелок, співу колядників, і страху, же як раз їх собі найде тот чорт, бо не все слухали родічів. Старшы ся радовали, же в здравю ся зышла ціла родина,“ повідать Анна Реґрутова (позн. ред. родом Опудова). Такым способом ся утримала красна традіція і народностне усвідомліня, котре ся переношало з поколіня на поколіня. Подля Реґрутовой віншованя мало хосен і веце значінь. „Люде ся і таков формов учіли выступати і передавати благородну місію народжіня спасителя у Віфлеємі до каждого обыстя. А то зміцньовало нелем тоту святочну атмосферу, але приношало i хосен про ціле село і церьков. Вызбераны грошы за колядкы ся часто хосновали на оправу ці припараджіня храму,“ говорить. Korzár
◼◼ Русины в Левочскых верьхах вірили в силу воды з потока
◼◼ Архієпіскоп навщівив ірацькых хрістіанів в Гуменнім Повів їм, же Свята родина то была родина біженців, кідьже мусила утечі до Єґіпта. Пряшівскый архієпіскоп Ян Бабяк в середу (23-го децембра 2015 р.) навщівив ірацькых хрістіанів, котры суть уквартельованы в гуменьскім таборі. „Каждому єм подав руку і поздравив їх, дітям передав малы дарункы на Різдво і зажелав пожегнаны свята“ – повів Бабяк по стрічі з тым, же хоць по одході з того табора може підуть на западну Словакію, повів їм, же і там мають ґрекокатолици свої парохії. Теперь мають міджі собов свойого священика, котрый ку ним на дакілько днів пришов з Рима і буде про них одправляти святу літурґію. „Зато єм їм повів, жебы його участь выужыли і высповідали ся у своїм роднім языку, жебы як скінчіть їх карантена, могли в нашім храмі в Гуменнім на Дубнику, котрый є близко, славити богослужбы і приїмати Евхарістію" – додав Бабяк. Архієпіскоп з ірацькыма хрістіанами помолив ся по
Рождественны свята суть єдным з того маґічного часу в році, кідь ся найкрасше проявлять богатство людовой словесности. Свята народжіня Ісуса Хріста были в календарі вызначным святочным часом. Тото ся одзеркальовало і на пережываню людей. Русины в Левочскых верьхах нашли свої родны гнізда в чотырьох селах – Торіскы, Нижні Репаші, Вільшавіца, Тихый Поток. Мы ся попозерали на Рождество як раз в Торісках. Уж щедрый день, называный Вілія, быв дньом радости з близкого
Ч. 24 2015 народжіня Ісуска. Найвекшу радость мали, як інакше, діти, котры уж од рана ходили віншовати. У віншованю ся прямо передбіговали, кажде хотіло быти перше. В Торісках быв такый звык, же ходили віншовати і старшы хлопі, ґаздове. Барз нерады в тот день виділи на навщіві ці при віншованю жену, вірило ся, же то приносить до дому нещастя. Жены мали на старости приготовити щедру вечерю. Тота была в порівнані з каждоденным їдлом досправды щедра. В Торісках на столі не могли хыбити традічны їдла: кух (кыснутый колач), часнок, мед, посыпанкы зо сливками і бобалькы з маком, квасна капуста. Молодеж ходила з дому до дому по співаню, колядованю. Як ся гварить, што село і хыжка, то інша варішка, іншы звыкы а тото было і в тых селах. Наприклад в недалекім Тихім Потоці то были бобалькы з маком, грибова і горохова поливка. Але цілый день ся дотримовав строгый піст. Korzár
◼◼ Сніг аж на Трьох кралів Споминате собі на затля послідні досправды білы Рождественны свята в 2012 році? Так собі ожывте споминаня, бо сніг окрем „Мразіка“ в телевізії увідите найскоріше в януарі коло Трьох кралів. І то з великым вопросом а може лем на горах. Памятници може собі іщі спомянуть, як перед 19 роками на выході в тых днях красні нападав сніг, в Плавчу было -25°, в Подолинці -24° Ц (в окресі Стара Любовня), в Спішскых Влахах -23° а в Попраді -22°Ц. Знамый метеоролоґ Петер Юрчовіч пророкує на тот святочный час подобный сценарь, як перед роком, но теплоты ся ку календарній іщі о дашто веце. Korzár
◼◼ Запрашаме до Бардейова
Русиньска оброда – Реґіоналный клуб в Бардейові запрашають вшыткых Русинів і Нерусинів на традічну і уж довгы рокы успішну подію - Новорічну танечну забаву, котра буде 16-го януара 2016 р. од 19-ой годины в їдаленьскій салі Готеловой академії Яна Андращіка в Бардейові (ул. під Вінбарґом 3). До танця і співу буде грати знама ґрупа Медіал зо Свідника. Конкретнішы інформації дістанете на ч. 0910 581 431 або 0905 407 922. -ак-
◼◼ Запрашаме до Прагы Общество приятелів Підкарпатьской Руси Чеськой републікы запрашать вшыткых на презентацію кухарьской книжкы Даґмар Бжезіновой Простерто на Підкарпатьскій Руси
iнфо РУСИН
Інформачный сервіс
5
Проґрам Театру Александра Духновіча в Пряшові на місяць януар 2016 13-го януара 2016 Фантазія (Велика сцена, 19.00 год.) Пруткова Фантазія є легоньков комедійов зо співанками. Публіка ся буде коло позераня на ню файно забавляти. А нелем тото! Козьма Прутков (леґенда, но вєдно з тым выдумка і фікція) – в реалности Алексей Толстой і Алексей Жемчужников, написали „vaudeville“ Фантазія із ясным заміром: пародованьом того жанру высміяти ся туньому смаку втогдышньой сполочности. Криве дзеркало того твору і днешній публіці вказує то, што денно конзумує. Річі і творы, котры єй вже ани не бавлять або бы єй бавити не мали. Бо іде о бесцінну забаву і ґіч. Пєса такы творы нелем зосмішнює, але ся односно них і крітічно вставлять. Кладе вопросы: У якім світі то днесь жыєме? У світі досправдовых вартостей або повсякденной поверьхности? Існує іщі уменя, або лем його карікатура? Обколесує нас ґіч – в чінах і думаню? На чім ся іщі (або вже лем?!) в театрі докажеме забавляти? І о тім є кекешна, делікатно себепародічна, но все іронічна театрална комедія із пера російского класіка.
може му найти то, по чім вшыткы тужыме – златый ключік, котрым дають ся одкрыти двері до щастливого жывота…
16-го януара 2016 Ковалі (Велика сцена, 19.00 год.) Пєса сербского автора Мілоша Ніколіча є абсурднов, місцями терьпков комедійов, котра вас заведе до ковальской ділні, десь в Німецьку. В ній ся десяткы років по войні стрічають трьоми ковалі, бывшы вояци, котры вдяка „службі отцюзнині“ проплели свої долі і свої роды. Каждый забеспечів свого потомка і наслідника свойой кузні. Но як раз тота реалность їх по роках дожене до безнадії і выжадать собі їх стрічу. Но кому властно іщі потрібны ковалі і їх кузні? Чекать на вас много запліток і розузлінь.
27-го януара 2016 Америка (Велика сцена, 19.00 год.) Прославленый роман Франца Кафкы є оповіданьом о шістьнадцятьрічнім Карлови Россманови, котрого родічі пішлють на шыфі до Америкы, бо в Европі мав одношіня зо старшов служницьов. Молодый, нескушеный і наівный Карел по тім, што выступить зо шыфы в Америці, в Ню Йорку прожывать взоступы і паданя, дякуючі своїй довірливости ід людям. Ставать ся частьов світа з абсурдныма і присныма правилами, котры мусить акцептовати, жебы в сістемі нового світа, в котрім діє сам за себе, пережыв.
17-го януара 2016 Златый ключік (Велика сцена, 16.00 год.) Буратіно, головный герой приповідкы Алексія Толстого Златый ключік або Буратіновы авантуры, то жываньска, непослухняна і неконечно зведава, но напрік тому сімпатічна деревяна лялька із довгым носом, котрый як кібы быв на тото, жебы го маїтель пхав там, де не треба. Буратіно має ніс, котрый вынюхать кажду авантуру, небеспеку, но і способ, як із того добрі выйти, і не лем то – по-
30-го януара 2016 Фантазія (Велика сцена, 19.00 год.)
(Prostřeno na Podkarpatské Rusi), котре ся одбуде 25го фебруара 2016 р. о 17.00 год. в сполоченьскій салі кавярні Дому народностных меншын (Vocelova 3, Praha 2). Проґрам зачне презентаційов спомянутой книжкы, буде п р о д о в ж о в а т и выступіньом фолклорного тріа Мартіна Велічка. Русиньскы співанкы заспівать а на акордеоні за-
20-го януара 2016 Чуєш мамо (Велика сцена, 19.00 год.) Твор сербского автора Воїслава Савіча, в котрім автор на взорці єдной родины вказує на взник напятя і траґічных недорозумлінь в одношіню міджі найблизшыма. Жебы автор обышов травматізуючі зажыткы із боку публікы, намагать ся формов комедіялности рішыти тоты проблемы.
31-го януара 2016 Полепетко (Велика сцена, 16.00 год.) Музикална приповідка Петра Столічного з текстами співанок Яна Штрассера і музиков Іґора Базліка приносить забаву, гумор і смішны сітуації, до котрых діставать ся головный герой Полепетко, што поплете вшытко. грать Роберто Ломбіно, із русиньскыма традіціями і співанками выступить Фолклорный колектів Скеюшан з Хомутова, з танечныма креаціами ся представить русиньска ґімнастка і балетка Анґеліна Мошколова. На події не буде хыбити і коштованя лакотинок з рецептів кухарькы. -ак-
6
З домова
iнфо РУСИН
Ч. 24 2015
Друга книжка М. Коневала і з поемов День перед Різдвом (23-го децембра 2015) з выдавательства Русиньской оброды на Словеньску вышла друга книжка поезій Миколая Коневала під назвов З русиньского сердця, Мої стишкы (2), перша вышла у 2012 році. „Дістав єм на Рождественны свята про мене тот найкрасшый і найціннішый подарунок – свою другу книжку...“ – зателефововав мі потішеный автор, котрый ся як раз вернув домів з попрадьского шпыталю по тяжкій операції. -куз-
У другій збірці, котру выдруковала Свідницька друкарня, ся находить 60 стишків із богатым тематічным заміряньом, біоґрафійов автора і фотододатком. Як у єй вступі пише рецензент Осиф Сіпко: „Далша книжка поезій М. Коневала, родака з Камюнкы, нукать многы лірічны образы, котрыма ся тягне міцна сполочна нитка русиньской тематікы. Чутливы темы о смерти найближшых (Смерть матери, Плач матери, Смерть старой мамы) не можуть не выкликати якусь розжаленость, окремо тогды, кідь сьме дакотрых із помершых барз добрі знали. Староба і судьба пензістів, є в сучасній добі досправды жыва тема, котра є повязана з тым, же дорослы діти в многых припадах охабляють своїх родічів, і хоць мають великы домы, научны тітулы і вызначне сполоченьске поставліня, на властных родічів не находять ани час, ани любов, ани порозуміня (Смутна староба). Автор не обкеровав і поетічны роздумы о тім, яка староба чекать нас. Останеме самы? Дожыєме свій жывот в старобінці? (Розмышляня о старобi). Силна носталґія в поетічных творах автора є видна за тыма часами русиньской минулости, кідь люди меджі собов дружно нажывали, єдны другым помагали, вєдно пережывали радости і старости, болі і веселы події (Споминаня старых людей)“ Земля і віра про нашых Русинів были в минулости тым путом, котре найпевніше соєдиняло чоловіка з тым світом і цілым жывотом. Такым цінным путом была родна земля і про камюньскых дротарів, котры одходжали до світа на заробок, за фалатком хліба. Каждый собі до свойой крошні брав жменю родной земли. Тота жменька глины послужыла і на послідній пути дротаря, котрому до гробу сыпали родну „земличку“ і до гробу, кідь умер в чуджім світі, бо і таке ся ставало. Тій темі М. Коневал присвятив стишок Роднa земля і іншы. Немалый простор занимать у книжці поезія про дітей або о дітях. Автор высловлює велику радость з дітей, внуків і цілой родины. Но таксамо крітізує дегуманізацію сучасного жывота, в рамках котрой молоде поколіня оддалює ся од природы, земли і у великій мірі є під впливом пануючой електронічной технікы ці іншых медій сучасной добы. Наприклад у выдаренім стишку Внук і компютер, автор пише, як дідо кличе свого внука, котрого не може одтягнути од компютера, жебы му ішов помочі до загороды, а внук ся высмівать з діда, же в днешнім світі уж вшытко може вырішыти компютер: Внукови лем компютер в голові і так він одповідать дідови діду днесь є цілком інша доба нашто вам стромы загорода не треба вам уж так робити компютер знать вшытко зарядити Смутный дідо од внука одходить бо компютер плоды не народить не дбать дідо на сучасну добу взяв пилку пішов до загороды...
Значну часть свойой новой поетічной збіркы, як і в першій книжці, присвячує М. Коневал хрістіаньскій тематіці. З чістым сердцьом і цілов свойов душов пише о своїй вірі в Сотворителя, усвідомлює собі тяжобу сучасного світа і многых протиречінь, котры го мерзять і не давають покоя, наприклад і словакізація нашого красного обряду. На розділ од першой книжкы поезій М. Коневал у своїй другій збірці великый простор присвятив поемі Ґазда, де описує цілый процес тых історічных подій, котры ся одбывали при пересвідчованю камюньскых ґаздів до дружства, причім його поетічне споминаня ся вяже на єдного конкретного Камюнчана, якый вшыткы свої силы присвятив ґаздівству з цільом ужывити свою родину чеснов роботов. Перед поемов Ґазда О. Сіпко, таксамо камюньскый родак, котрый мать жыво в памяти події коло „здружстевньованя“, пише о тім, хто то быв тзв. „ґазда“ в нашім русиньскім селі і як пережывали тот „діректівный“ акт нашы люди. „То были люде, котрых головным жывотным посланьом была робота од світу до змерку - по цілый рік. Камюньскы ґаздове од самого зачатку свого дорослого жывота были звязаны з роднов земльов. Женили ся дость молоды і єднов із їх першых старости было здобыти орну землю, лукы (поляны) мати домашню худобу – звірину, выбудовати дом. На тото вшытко требало заробити пінязі. Головным фінанчным жрідлом векшыны камюньскых ґаздів была од 19-го столітя дротарька, кідь ходили зо своїм ремеслом скоро по цілім світі. Одходжаня і приходжаня дротарів были нераз проваджены драматічныма подіями, як то наконець указує і єдна з камюньскых співанок: Уж дрытаре ідут, уж сут при капліці, а мого милого лишыли в Быстріці. Ґенерація нашого реалного ґазды пережыла дві світовы войны, а по тій послідній, кідь была в найліпшых роках, жыла великов надійов на успішный жывот, котрый ся в їх мысли наповняв родинов, роботов і віров. Но тоты надії не тримали довго. Нова політічна влада кінцьом 50-ых років зачала колектівізацію-здружстевньованя, котре цалком і драматічно перервало попередній жывот ґаздів і їх родин. Хоць офіціална політічна сила презентовала колектівізацію як добровольну кампань, по правді ся на нашых ґаздах допущали великого насилства і несправедливости. Як раз тота часть поемы М. Коневала є евідентні найсилніша... Дакотры камюньскы ґаздове были вязнены, доднесь собі памятаме вєдно з автором, як непіддайным ґаздам підвышовали контіґенты. А тым, котры їх не владали повнити, взяли коровы, нераз головны жывителькы родины, забломбовали пивніці, жебы ґаздове не могли їсти властны бандуркы...“ – пише О. Сіпко. Конкретны пригоды, як то было при пересвідчованю до дружства і вшыткы з тым повязаны періпетії на прикладі єдного камюньского ґазды собі можете прочітати в найновшім выданю Коневаловой книжкы З русиньского сердця. Завершална часть його збіркы є присвячена його найближшым – жені, братови, дівці, але і вызначным Русинам,як А. Добряньскому, Ю. Панькови, М. Маль-
цовскій ці колектівам – Скеюшан (Русиньскый фолклорный колектів з Хомутова в Чеській републіці, котрый творять бывшы Русины - выселенці з Камюнкы ці Орябины до Румунії, якы ся по довгых роках вернули до бывшой Чехословакії).
З біоґрафії Миколая Коневала Миколай Коневал народив ся 30-го октобра 1948 року в селі Камюнка Старолюбовняньского окресу, як першый із трьох сынів родічам Миколайови і Марії, родженій Сівульковій. Своє дітинство і молоды рокы пережывав вєдно з молодшыма братами – Юром і Штефаном, як вшыткы ґаздівскы діти. Пас коровы, косив, грабав, сіяв, садив, копав бандуркы – єдным словом, робив вшытку потребну роботу на ґаздівстві. А попри тім вшыткім верьховато насавав прекрасный камюньскый фолклор, богаты традіції і наш прекрасный церьковнославяньскый обряд. По скінчіню ОДШ в роднім селі продовжовав в штудію на Середній промысловій школі в Пряшові, котру успішно завершыв матуров (1964 – 1968). Закладну воєньску службу выконав в Малацках, Брезовій у Соколова і в Братіславі (1968 – 1970). По воєнчіні в році 1970 зачав робити як електропроєктант во Свті при Попраді. Коротко робив і в Рожньові під Радгоштьом. 24-го мая мали цівільный шлюб на МНВ в Гніздах із свойов будучов женов Геленов, родженов Юрашковов, а 9-го юна в 1973 р. і церьковный шлюб в ґрекокатолицькій церькви Святого Петра і Павла в Камюнці. Із свойов женов Геленов выховали четверо дітей – Івету (1974), Гелену (1979), Миколая (1980) і Марію (1984). До ніжной револуції робив в Старій Любовні (Аґростав, Заводы 1-го мая), на дружстві в Гніздах, а короткый час і в Празі. Потім одышов за роботов до далекой Америкы (Ню Йорк), де робив скоро 8 років. З Америкы ся вернув до родной Камюнкы, де жыє доднесь. Од 2006 року абсолвовав штудії на Універзіті третього віку при ФФ Пряшівской універзіты в Пряшові, найперше одбор філозофія і етіка (2006 – 2009), потім одбор політолоґія (2009 – 2011), котры закінчів промоціями і здобыв освідчіня о штудію. По приході з Америкы кінцьом девятьдесятых років ся актівно запоїв до діятельства русиньского руху і став ся членом Русиньской оброды на Словеньску (РОС). Окрем писаня властной поезії, уж довшый час зберать і записує од старшых людей у селі камюньскы звыкы, традіції, пословіці співанкы, як і вызнамны даты, котры суть тісно повязаны з історійов його родного села Камюнка. Дало бы ся повісти,же його найвекшов іншпіраційов або главным геройом при писаню поезії є сам жывот. Тот приносив і приношать каждый день штось нове – в цілім світі, в нашій сполочности, но главні в народностнім жывоті його родных Русинів. Із свойов поезійов выступовав на різных акціях, як наприклад, в Криніці на 6-ім. і 7-ім Меджінароднім бєнале русиньской културы, на културных акціях РОС в Кошыцях, Пряшові, Старій Любовні, Малім Липнику і в своїм роднім селі Камюнці, як і конференцєр, але тыж при вернісажі выставок в Музею русиньской културы (МРК) у Пряшові і т. д. Дакотры із його стишків были опублікованы в русиньскых выданях на Словеньску, як наприклад, Інфо Русин (двотыжденник РОС), Народны новинкы, Ґрекокатолицькый русиньскый календарь (выдавать Общество Святого Йоана Крестителя), в Бабарунці (МРК), у часописі Бесіда (Стоваришыня Лемків в Польску) і т. п.
Ч. 24 2015
iнфо РУСИН
Православне Рождество в Кошыцях Приговарям ся ку вам од Православной парохії в Кошыцях і хочу вас позвати на барз святочне і духовне пообідя, котре ся одбуде в неділю 10-го януара 2016 року о 16.00 годині в новім Катедралнім православнім храмі Успенія Пресвятой Богородиці і св. Яна Милостивого в Кошыцях. Інж. Іван Фрiцькый В тот день Православна парохія орґанізує уж пятый річник традічного різдвяного концерту під назвов Православне Рождество в Кошыцях. Тот концерт ся одбуде під покровительством хору Катедралного православного храму під веджіньом ПгДр.Славкы Рудачковой, ПГД. Тоту традіцію концертів колядок і рождественных пісень засновав іщі перед пятьома роками о. Імріх Белейканіч, душа котрого уж два рокы є во вічности. При засновані той традіції нам повідав мудры слова, жебы сьме тоты звыкы і обычаї дотримовали і обновляли їх, бо то є велике богатство, котре нам зохабили нашы дідове і прадідове. Тоты різдвянны співы і колядкы нас Русинів і вшыткых притомных в храмі обогачують нелем формално, но они проникають до нашых сердець і думками нас заведуть до тых часів, коли ясна звізда на небі світила і голосила, же во Віфлеємі Пречістая Діва Сына породила. На першім концерті перед пятьома роками в Кошыцях тоту колядку заспівала і наша русиньска співачка Народна умелкыня Марія Мачошкова. Почас штирьох років на тых концертах співали такы знамы співацькы колектівы як кошыцька Поляна,, свідницьке тріо Тропарь, ромскый православный співацькый колектів Vienala із Марковец, загранічна оперна співачка Ольґа Угнівенко із Києва, співацькый колектів орябиньскых жен під веджіньом Др. Анны Деревяниковой і далшы православны хоры з Михаловець, Свідника, Словінок, Меджілаборець і наш домашній Православный хор в Кошыцях. На теперішнім пятім концерті в Кошыцях рождественны пісні і колядкы будуть спі-
З домова
7
33-ій научный семінар карпаторусиністікы 16-го децембра 2015 ся в засідалні ректорату одбыв остатній в тім році семінар карпаторусиністікы, орґанізованый на Пряшівскій універзіті Інштітутом русиньского языка і културы. Мґр. Зденка Цітрякова, www.new.rusynacademy.sk
вати тоты співацькы колектівы: Мужска співацька ґрупа Поляна з Др. Маріков Побеговов під умелецькым веджіньом Ярослава Дірґы, Співацькый літурґічный хор св. Великомученіці Варвары зо Словінок під веджіньом умелецькой ведучой і діріґенткы Мґр. Надежды Січаковой, Православный хор св. Тройці во Свіднику під веджіньом умелецького ведучого і діріґента єрея Мґр. Мірослава Гуменика, Співацькый хор Православной богословской факулты під веджіньом умелецькой ведучой і діріґенткы ПаедДР. Анны Деревяниковой. Концерт ся одбуде за участи высокого церьковного представителя Його Высокопреосвященства архієпіскопа Михалівско-кошыцькой єпархії Ґеорґія, позваных гостів міста Кошыці і духовенства. По скінчіню концерту буде про вас притомных на концерті і позваных гостів приготовлене богате погощіня в рештаврації Маґноліа, Просиме Всевышняго о поміч успішно завершыти уж пятый концерт під назвов Православне Рождество в Кошыцях. Тым і сповниме просбу отця Белейканіча, же богатство, котре нам зохабили нашы предкы і в днешніх неспокійных часах не загынуло. Хрістос раждаєт ся!
Семінар быв присвяченый історічно-літературній темі аматерьскых театрів на Підкарпатьскій Руси. Реферат мав приправленый Мґр. Валерій Падяк, к.н., історік літературы, выдаватель і робітник Інштітуту русиньского языка і културы, якый штудентам ІРЯК на ПУ чітать лекції з теоретічных дісціплін літературы, історії літературы і історії драматічной творчости Русинів. Його лекція на семінарі несла назву Розвой аматерьского театра у карпатьскых Русинів в міджівойновім періоді і формованя народностного театра (1919 – 1938). Представив в ній інтересны етапы русиньской театралной творчости з акцентом на міджівойновый період, котрый быв в русиньскім театралнім жывоті шпеціфічным і доста плодным. В рамках семінара были презентованы найновішы публікації з карпаторусиністікы, якы были в остатнім часі выданы. Ішло о барз потрібну і довго очековану другу часть Словеньско-русиньского словника доц. Юрія Панька, цінну публікацію доц. ПгДр. Анны Плішковой, ПгД, і ПгДр. Кветославы Копоровой, ПгД. – „Русиньскый язык про чуджінцїв“, выдану главно про потребы Міджінародной літньой школы русиньского языка. Выданы были і книжкы красной літературы і літературы про діти. В тім чіслі вышли штири книжкы Гелены Ґіцовой-Міцовчіновой – Бескид нянько а Камяна мати, Просьбы і молитвы матери, Три раз гадай (ілустрована книжочка гаданок про діти) і Школярик (поезія про діти). Далшу ілустровану книжку про діти під назвов З приповідкы світ написала Івета Мелнічакова, довгорічна учітелька русиньского языка в Міджілабірцях.
Блудиско Римовой ся такой залучіло міджі „бестселлеры“ Писателька Андреа Римова жне успіхы із свойов новов книжков Блудиско. Говорить, же на далшу новоту собі будуть мусити чітателі почекати і же в Братіславі ся чує як дома на выході. Жрідло: Korzár, редакчно обробила –акНова книжка Блудиско ся стала „бестселлером“ такой по выданю. Успішна авторка Андреа Римова мать уж на своїм конті 6 книжок, тота послідня є єй нагрубшов.„Было то зато, же тота книжка во мі довго зріла. На папірь уж єм єй потім дала барз скоро. Западать до мого жанру темной романтікы, суть в ній попереплітаны пригоды окремых головных постав, котрых є веце,“ прозрадила А. Римова о новоті, на котру мусили єй любителі рік почекати. Чекать на імпулз. А так скоро ся може не дочекають ани далшого роману. „Не знам ся так напроґрамовати, же собі повім, же іду писати і пишу. Мушу то чути, же уж настав тот
час. Чекам на тот ідеалный імпулз. Теперь собі ужывам тото, же книжка є вонка і мам чутя, же єй довгую тото, же собі мушу ужыти тоты першы реакції чітателів.“ Одозвы суть дотеперь приязны, чісла таксамо. Першый наклад попереднього тітулу Лавина ся выпродав за три тыждні а подобна судьба може чекать і Блудиско“. Книжка Римовой по выданю ся вдяка предпродаю дістала міджі найпродаванішы новоты. Крещіня водов з Дуная увели Блудиско до жывота в Бібліотеці модераторы Барбора Раковска і Александер Штефуца з облюбленого радіа А. Римовой. „В минулости єм робила такы екстренмы крещіня, теперь єм собі выбрала сімболічно. Крестило ся водов з Дуная, бо теперь жыю в Братіславі, де і выникла ціла книжка. Попередні выникали на іншых місцях, наприклад на доволенці в Німецьку, або на выході. А таксамо выдавательство
мать свій центер на Дунайскій уліці,“ высвітлила родачка з выходу, котра жыла в Меджілабірцях, пізніше, в часі штудій, у Пряшові. А як ся єй як выходнярці жыє в Братіславі? „В Братіславі ся жыє добрі, бо є там вельо выходнярів, вельо Русинів. З котрыма гев–там ся стрічам на даякых акціях,“ додала А. Римова.
8
Нашы особности
Ч. 24 2015
iнфо РУСИН
Так, як в Стружніці ниґде мі не буде... (Присвячено 20-ій річніці од смерти Анны Галґашовой)
Анна Галґашова народила ся 20-го фебруара 1923 році в селі Остружніця, Гуменьского окресу, у валалі, котрого уж днесь на мапі світа не є. Заляла го велика вода Стариньской перегороды вєдно із далшыма русиньскыма селами – Руське, Звала, Старина, Дара, Смулник, Велика Поляна. Із семох затопленых сел была Остружніця найменша із Стариньской долины. Перед выселіньом жыло у селі 136 жытелів, котры свій валал называли Стружніця. Першый раз село ся споминать у 1585 р. як „Ostroznicza“. Од 1920 року перешло з гуменьского панства під Пряшівску ґрекокатолицьку єпархію а в 40-ых роках до Угорьска. Жытелів нижнього кінця кликали варошяне, середнянів – забрудяне. У 1935 році згорів цілый вышній конець села (15 хыж). Основна школа была в селі до 1979 року, де послідньов учітельков была Гелена Кормошова зо Старины, председом МНВ – Василь Малиніч. Меджі знамых Стружнічанів належать Анна Галґашова, зберателька богатых русиньскых традіцій, народна писателька і росповідачка, Юрко Харитун, русиньскый поет, збератель русиньского фолклору і културный діятель, Марія Полчова (дівка А. Галґашовой), народна поетка і русиньска културна актівістка, Юлія Вранова, приповідкарька, бабка Ю. Харитуна. По выселіню з родной Стружніці родина А. Ґалґашовой перешла жыти до Пряшова а Ю. Харитун до Кежмарку. -АК-
ОСТРУЖНІЦЬО МОЯ Хочу вам повісти, мої добры люде, же так, як в Стружніці ниґде мі не буде, бо я там выросла меджі Бескидами і я там ходила од мала з козами, а нелем з козами, але й з коровами, а як єм підросла, та і з парібками. Не думайте собі, же-м ниґде не была, бо я одмаленька по містах служыла, служыти-м мусила, бо нянька не было, не думайте собі, же ся як днесь жыло: дуй, вітре, по полю, я піду з тобою, може собі найду в світі ліпшу долю.
Основну школу Анна Галґашова здобыла у своїй родній Стружніці, де під впливом учітеля Т. Гренюка, котрый їй учів чітати, писати і раховати, все на нього любила споминати, здобыла красне одношіня до літературы. Мала добру память, была ученлива і што учула – навсе собі запамятала, але і тото, што на властны очі виділа, остало в єй памяти навікы. О тім свідчіть книжка в єй авторстві Стружніцкыма пішниками, котру в 1993 році выдала Русиньска оброда, іщі три рокы перед єй смертьов - умерла 15-го януара 1996 р. Єй росповідачскый талент можеме з інтересом чітати у вшыткых єй творах, а тых є у споминаній публікації невроком, на высше 200 сторінках. Обсяг книжкы творять фантастічны приповідкы, бытовы ці демонолоґічны приповідкы, леґенды, народне і гуморістічне оповіданя, о звычаях, анекдоты, пословіці і поговоркы, гаданкы, діцькый фолклот і т.д. Многы єй творы были надрукованы і в русиньскій періодічній і неперіодічній пресі, але таксамо і в Антолоґії русиньской поезії (Руске слово, Новый Сад, Югославія, 1997 р.), в Зборнику поезії Русинів на Словеньску – Муза спід Карпат (Русиньска оброда, 1996 р.), Тернёва ружа, Зборник русиньской народной поезії (Русиньска оброда, 2002 р., котрый несе назву як раз по баладі А. Галґашовой. І свій тяжкый жывот доказала А. Галґашова добрі заклеїти до свого поетічного діятельства, бо меджі найкрасшы єй творы належать балады, темы котры черьпала з видженого і пережытого на властны очі. Знала найти певне місце і з той позіції у своїй творчости барз добрі указала на правду і кривду, добро і зло, ласкавость і крутость, честность і безхарактерность, чісту душу і тоту брыдку. Може собі многы ани не усвідомлюєме, але свойов творчостьов нам Анна Галґашова охабила оріґіналне і дорогоцінне богатство Русинів, котре є тісно повязане з нашыма традіціями, історійов і нелегкым жывотом нашых людей кінця 20-го століття. Богатство села, котрого уж ніт. Любила людей, свої традіції і віру, і з тым жыла цілый свій жывот. О єй добросердечній душі і ласкавім сердці свідчіть і то, же двері до родины Галґашовых ся часто отворяли, бо люде до них рады ходили.
Вітрик подуває, биє ня по лиці, верни ты ся, Анько, до свойой Стружніці, не можеш ты быти ту, меджі чуджіма, кедь тобі у сердцю лем Стружніця мила, там, де ты выросла, при своїм поточку, де-сь сі заплітала все рано чулочку. Не было мі треба довго розмышляти, такой єм зачала зайдку рихтовати, ани я не знала, што сі до ньой брати, на думі мі была моя добра мати, де добрі, там добрі, дома все найліпше, понагляй ся, Анько, домів шыковніше. А кедь єм ступила на нашу граніцю, стекла мі щастлива слызонька по лицю, хоць ся на валалі худобніше жыло, ниґда мі там але смутненько не было, в місті вшытко чудже – никого не свого, а ту, на валалі, не є нич чуджого. Де лем я ся гнула, ці горі, ці долов, люде і звірятка – вшытко жыло зо мнов, бо в нашім валалі были такы люде, што може під сонцьом подобных не буде, а кедь ся радили, ішли до громады і ниґда не было у Стружніці звады. Понад нашы хыжы вовци завивали, а у нашых лісах, сернякы брехали, совы загукали такой над хыжами, мы ся їм взывали з двора голосами, при тім місяць світив із ясного неба, не было нам красше позераня треба. Аж раз сьме учули велику новину, же будуть буряти Стариньску долину, бо у тій долині тече добра вода, не дати єй людям была бы барз шкода, не бійте ся, люде, преграду зробиме, а нашы слызочкы у ній затопиме. Валалы збуряли, заросли вільхами, уж їх не спознаме меджі берегами, діло докінчіли, як церькви збуряли, тогды нашы сердця гірько заплакали, не зістало по них лем копа каміня, роспало ся цалком наше потішіня. Але щі ся зберам до Стружніці вліті, возьму сі тот камінь, він ня буде гріти, а щі собі возьму ай із нашой глины, най мі припоминать пахот домовины. Не можеме тебе, Стружніцьо, забыти, покы холем єдна душа буде жыти.
РУСИНЬСКЫ ЮБІЛЕЇ – ЯНУАР 2016 -АК1.1.2016 – 120 років од народжіня і 20 років од смерти вызначного русиньского културного і політічного діятеля ІВАНА ПАРКАНІЯ (1.1.1896 – 23.12.1996).
4.1.2016 – 60 років од народжіня о. ФРАНТІШКА КРАЙНЯКА (4.1.1956), вызначного церьковного діятеля, перекладателя реліґійной літературы до русиньского языка і покровителя нашого обряду в церьквах русиньскых сел.
7.1.2016 – 55 років од народжіня ЯНЫ ТРУЩІНЬСКОЙ СИВОЙ, редакторкы, режісеркы Народностно-етнічного высыланя в Кошыцях і модераторкы першых русиньскых маґазінів СТВ. 14.1.2016 – 85 років од народжіня ІВАНА КОШУТА-МАТУРКАНІЧА (14.1.1931), герця УНТ, теперішнього Театру Александра Духновіча в Пряшові. 15.1.2016 – 20 років од смерти АННЫ ГАЛҐАШОВОЙ (20.2.1923-15.1.1996), народной поеткы і зберателькы русиньскых фолклорных традіцій. 16.1.2016 – 175 років од смерти ҐРІҐОРІЯ ТАРКОВІЧА (8.11.1754-16.1.1841), церьковного і културного діятеля, першого єпіскопа Ґрекокатолицького єпіскопства в Пряшові. 26.1.2016 – 225 років од народжіня ЙОАНА ЧУРҐОВІЧА (26.1.1791-2.10.1862), церьковного діятеля, педаґоґа, історіка, языкознателя і фолклорісты. 26.1.2016 – 75 років од вынику в Ужгороді ПІДКАРПАТЬСКОГО ОБЩЕСТВА НАУК, (26.1.1941), заподівало ся выскумным і выдавательскым діятельством в русиньскім языку. 27.1.2016 – 275 років од народжіня ЙОАНА ПАСТЕЛІЯ (27.1.1741-1799), церьковного і културного діятеля, історіка і писателя о походжіню Русинів.
Ч. 24 2015
iнфо РУСИН
Розговор
9
Міро Смолак: Єм у Празі, но по русиньскы бісідую каждый день Майже пів столітя жыє мімо Словакії і мімо русиньского оточіня. Но предці має майже каждый день нагоду бісідовати роднов русиньсков бісідов. Маїтель празькой „Galerie MIRO“, бізнісмен із уменьом, основатель европской премії Trebbia за підпору културы і творчости Міро Смолак твердить, же родный язый ся не дасть забыти. Таня Рундесова Вже давно сьте одышли зо Словакії і русиньского оточіня, де сьте выростали. Теперь довгодобо жыєте у Празі, передтым сьте іщі довше жыли у Берліні. Як часто маєте нагоду хосновати русиньскый язык, свій родный? По русиньскы маю нагоду бісідовати каждый день. Бо моя чеська асістентка Татіяна є родачка із Ужгорода, значіть, почас робочого часу плынуло переходиме із чеського до русиньского, но і до словацького без того, жебы сьме собі то усвідомльовали. Майже денно єм у телефонічнім контакті зо своїма братами а із дакотрыма русиньскыма камаратами, котры днесь жыють у різных частях світа. Притім собі ани не усвідомлюю, же почас розговору спонтанно перейдеме на русиньскый язык.
Кідь є чоловік так довго одлученый од вшыткого, што го колись спаяло із родным языком, може ся стати, же де-што забуде. Дотулять ся то і вас, чуєте штось таке? У тім єм вынятком і тверджу, же материньскый язык ся не дасть забыти. У Празі жыю вже 21 років, передтым єм 25 років жыв у Берліні а іщі раз підкреслю, же на родный язык не мож забыти. Но мате правду, дакотры русиньскы особы по дакількодньовім побываню у Празі і по навернутю до родного села докажуть русиньскы слова высловльовати з якымсь чеськым акцентом. То не мій припад.
Стоїте за многыма вызначныма културныма подіями. У Празі сьте ініціовали і дотеперь ведете наприклад Фундаторьскый фонд Trebbia зо святочным передаваньом премії Trebbia. Знате собі представити, же бы ся на десь на подобно великолепній події повіло і дашто по русиньскы? Я собі тото не мушу представовати. Уж єм то і дакількораз зробив. У своїм вступнім приговорі єм на ґалавечорі Trebbia у прямім ефірі Чеськой і Словацькой телевізій спонтанно поздравив своїх родаків у Улічско-Убляньскій долині по русиньскы. Потім є миле, як мі „стрына Бушова“, котра днесь жыє у Пряшові, закличе і до телефону повість: „Мірку, рыбко моя, та я ти дуже красно дякуву, же вчера в телевізорі єсь нас поздравив по руснацькы.“
Выростали сьте у русиньскім селі із русиньскым языком од народжіня. В школі пришло оточіня, де ваш
родный язык мусив „уступити“, бо русиньскы школы не были. Як сьте в дітинстві брали україньску школу і стрітнутя вшыткых трьох языків: русиньского, словацького і україньского? До якого віку сьте бісідовали лем по русиньскы і по якім сьте бісідовали на основній школі? Щіро повіджено, днесь собі вже абсолутно не споминам на то, ці єм внимав роспор міджі русиньскым і україньскым языками. Дакус собі споминам, же сьме мали і урокы україньского, але і словацького. Самособов, же комунікачным языком на селі быв русиньскый. По скінчіню 9-ой класы ня няньо одвіз накладнов шкодовков на середню школу до Зволена. Першый діктат єм у Зволені написав на пятку. Трираз підкреслену. І як єм вже діктат написав на „чісту“ пятку, пані учітелька словацького языка ня давала цілій класі за взор, як ся зліпшую. Зматуровав єм на єднічку.
Чехы вам розуміють, кідь до них бісідуєте по русиньскы? Думам, же гей, Холем тоты „мої“ Чехы бізовно. Думам, же каждый інтеліґентный Славян бы ма інтуітівно зо славяньскых языків розуміти холем 30 процент.
Знали бы сьте русиньскым языком выразити вшытко, што бы сьте хотіли повісти по чеськы або по словацькы? Бізовно гей. І кібы мі як Русинови даяке слово браковало, та собі го пожычу із дакотрого чуджого языка і „перетавлю“ го до русиньской подобы. Як приклад дам кітайске „ші-ші“. Коли ся ня в кітайскій рештаврації кітайска сервірка просила, ці хочу придати, та єм їй по русиньскы одповів „гей хочу, ші ші...“, і она ся мі зачала кланяти і одповідала „ші-ші“, із чого ся выклюло „барз шумні дякую“ по кітайскы. Та видите, якый русиньскый язык універзалный.
Русиньскы родічі і на выході Словакії днесь преферують про свої діти єднозначно словацьку школу перед русиньсков. Хотять, жебы їх діти звладли головно словаьцкый язык – із причіны будучого уплатніня. Як то берете, ідуть тоты родічі проти себе? Каждый жытель Словакії, в тім чіслі Русины, Мадярі і далшы народности, бы
ся мав научіти головно комуніковати в державнім языку. Його материньскый язык му, самособов, нихто не бере. Я не виджу будучность у тім, жебы діти ходили до русиньской школы і словацькый язык мали лем окрайово. Было бы то нещастя про їх будучность.
Русиньскый язык, подля знижуючого ся рахунку молодых людей, має заникнути до 30 – 50 років. Дало бы ся то подля вас дачім змінити? Нажаль, мусиме ся змірити з тым, же языкы головно малых народів взникають і заникають. Нє є то в історії людства нич нового і видить ся мі, же то буде і судьба русиньского языка. Може ся стати, же дакілько особ свій русиньскый DNA код докаже попхати о далшых сто років до будучна, но будуть то лем світлы выняткы. Окрім іншого, котре русиньске слово сьте кодіфіковали за слово „ніж“. Чом ся звідам? Бо на вопрос не стигла одповісти мі днесь вже небіжка русиньска писателька Марушка Параскова. В Старині сьме тому говорили „кустура“, в Острожніці тому самому „ножык“, а в Руськім Потоці то была „чуса“. Міро Смолак (1951) абсолвовав філозофію на Уніврзіті Яна Амоса Коменьского в Братіславі і на Гумболтовій універзіті в Берліні. Екстерно выштудовав Документарну філмову режію на FAMU в Празі. Почас соціалізма робив у Чехословацькім културнім центрі в Берліні, де пізніше засновав фірму MIRO з рівноменнов ґалерійов. У 1994 році єй переніс до Прагы до Костела святого Роха. У 2001 році выголосили його ґалерію MIRO на основі публічного досліджіня The Gallup Organization за найоблюбенішу ґалерію в Празі. До Прагы і Братіславы приніс творы такых великанів модерного уменя як Пікасо, Далі, Варгол і многых далшых. Засновав міджінародно реномовану премію Trebbia передавану особностям в области културы і уменя.
10
70 років ТАД – 60 років ПУЛС
Ч. 24 2015
iнфо РУСИН
Мої пережыты рокы з нашов културов (6) (Продовжіня з попереднього чісла ІР)
Андрій Гнат, Заслуженый працовник културы Фото: архів автора
ПУЛС в Театрі кральовной Елізабеты На Меджінароднім аеродромі у Венковері нас чекали уж орґанізаторы і „нашы“ автобусы, котры уж перед двома днями одышли із Айовы, жебы сьме у Венковері были вшыткы довєдна „на своїм“. А доказом того, же літадло было лем про нас, было тото, же вшыткы „остаткы“ з літадла, як наприклад вода, кокакола, пиво, шкатулкы з фляшочками палінкы, рiзне печіво і сувеніры, котры нам до аутобусів напаковали з тым, же: „то є ваше кідь i шпеціал быв ваш“. Автобусы нас привезли до красного і атрактівного, но дакус старшогo готела Сілвія, котрый стояв недалеко плажового заливу Тихого океану. Уквартельовали сьме ся перед вечером. Першый наш зажыток быв позорованя фантастічного западу сонця над Паціфіком. Таке велике, таке огняно-червене сонце сьме виділи першый а може і послідній раз. Тот вечур было вольно, без выступліня, та сьме могли посмотрити холем часть міста, бо на цілый Венковер бы было треба холем два тыждні. По заслуженім одпочінку далшый день, а то уж 7-го i 8-го октобра 1972 р. на нас чекали два канадьскы выступліня у прекраснім Квін Елізабет Театрі – Кральовной Елізабеты Театрі. А тот быв нелем прекрасный, але і величезный, сала про навщівників театру мать 2 800 сідадел. Окрем домашнього театру просторна сцена служыть вшыткым жанрам: концертам, балету, опері, музикалам а мы были рады, же тот прекрасный театер послужыв і нам – нашому фолклорному жанру. 5 600 Венковерчанів два вечеры ляпкали нашым умелцям почас цілого, про них найатрактівнішого проґраму, а на кінці по танцю Гопак іщі скандованя „дукла, дукла!!!“ - завершіня котрого требало повторити холем трираз. Фантастічный венкверскый успіх став ся і посліднім у великій Канаді, з котрой колектів одышов 9-го октобра 1972 року. Через гранічный переход Баіне перешли сьме на северозапад Америкы, до штату Вашінґтон.
Знова в Америці „Кідьже сьме уж другый раз на теріторії США мусиме собі дашто повісти о нашій і вашій беспечности“ – повів нам пан манажер Курт Нюмен - „бо ниґда не знaме, што, де і коли ся нам може стати або можете i заблудити. Каждый сьте достали таку жовту карточку, котра є вашов леґітімаційов і до котрой собі напиште своє мено. Носьте єй все зо собов. А кебы вас дашто неприємне стрітило на уліці або в готелі, так ся преукажте тов карточков. А іщі дашто: на готелі, кебы сьте і спали а дахто бы пришов на ізбу, не кладьте му одпор, робте ся же спите, бо бы то не мусило добрі скончіти. Радше собі двері дачім підложте – креслом або і столом а положте на стіл танір з прібором, бо як то зачеркоче, та злодій ся може острашыть“. Таке было поучіня „на америцькый способ“ нашого далшого перебываня в Америці. Перше заставліня было у місті Сєтл. Бывали сьме в готелі Майфлавр і такой тот вечур было перше выступліня у театрі званім Опера Гоусе. Сєтл – то атрактівне і богате місто, місто бо-
інґів, алвеґу, турістічных атракцій, плажового паціфічного заливу, за котрым ся находить Олімпійскый народный парк. Ту ансамбель быв барз очекованый орґанізаторами в модернім театрі, але і заступцями пресы і телевізії. Успіх у высше дватісячовій салі театру быв чудесный а по довгых аплавзах, по скончіню, членів колектіву обступили – „нашы люди“ – Русины і Українці, але і Русы – котры там уж довгы рокы жыють і щіро дяковали за „фантастічный концерт“ . На другый день рано в новинках „Сеаттле Пост-інтеліґенцер“, редактор Ролф Стромберґ написав: „Дукля належыть до найкрасшых ансамблів, якы сьме могли видіти. Членове ансамбля указали розмаїты танці, студником якых є невычерьпна славяньска народна култура. Дукля – то колектів дінамічных артістів, котры легко і чутливо выконують і тоты найакробатічнішы чісла. Приємным заскочіньом быв выступ Марії Мачошковой, котра заспівала прекрасны і мелодічны підкарпатьскы пісні, котрыма выкликала бурхливе ляпканя і жывотодарну радость вшыткых навщівників концерту. У дакотрых ся од них і серце запалило і слыза выпала“. Наконець свойой рецензії на концерт Дуклі пан редактор Стромберґ придав і рецепты на нашу русиньску мачанку, перогы і голубкы. На другый день дакотры з нас выужыли свій вольный час на шпацірку по місті, повозити ся на алвеґу – єдноколяйці, котра мала быти і в нашых Татрах в 60-ых роках, лемже поскладаны грошы ся даґде „стратили“, а з нима і надія на татраньскый алвеґ. До готела приходили старшы русиньскы і україньскы краяне і многых позывали до себе домів, або їх взяли за місто на свої хаты, де їх щіро гостили і вели взаємны бісіды о жывоті у них і у нас. А вечур знова наш концерт у Домі Оперы, де была сала переповнена до посліднього містечка. Дукля зожала може іщі векшый успіх як вчера, бо пришли і навщівници, што были на першім концерті. Я зажыв і маленьку несподіванку, по скончіню пришла за мнов пані з подякованьом, была то Росіянка, бо говорила по руськы і дала мі карточку з текстом: „Єщё раз благодарю, что приєхали к нам и привезли столько удовольствия. Передайте всем мой сердечный привет, Ваш друг Лидия“. Окрем успіхів на сцені і в сєтлівскій оперы одходжали сьме з того інтересного і сімпатічного міста наповнены радостьов і спокойом на душі. Свою місію у штаті Вашінґтон сьме сповнили і перешли до нового сусіднього штату Ореґон. По два і пів годині драгы аутобусы нас привезли до готелу Гавіланд Парк. Тішыли ся главні танечници, же вечур і на другый день не буде выступліня, же по довшім часі собі одпочінуть. Але потім два дні за собов были выступліня у велекім центрі Цівік Аудіторіум. Знова великый інтерес о концерты Дуклі. По два вечеры жытелі Портланду слідовали у переповненій салі про них незвычайный фолклор, якый іщі ниґда не виділи. Найвекшый успіх ту мали пісні з бандурами, то была про них атракція і при танцях Хороводі Біла фантазія, Козацькім вітрі, по Гопаку аплавзам не было кінця. Завершіня каждого танця мусили повторяти. По проґрамі їм не ішло до головы, же як то є, же україньскый ансамбель є із Чехословакії а не з Україны - і тото сьме їм мусили высвітляти. В Ореґоні то іщі не быв конець нашого перебываня. По успішных двох выступах у Портланді, сьме перешли на югозапад, бли-
же ку Тихому океану, до міста Корвалліс. Бывали сьме у краснім мотелі Товне Мотор Інн. Ту про нас настала позітівна зміна. Прекрасны галы і театры вымінила природа. У величезнім парку ся одбывала Славность міста, штось таке як у нас фестівалы. Амфітеатер може як у Свіднику, атракції, шатры, главні прекрасный парк, а в ним тісячі людей, котры нетерпезливо чекали на проґрам Дуклі. Было то першый раз штось нове, таке як у нас дома в часі фестівалів. І про выступаючіх, главні танечників выступати в природі было радостніше. Быв то про вшыткых нас і про притомных Америчанів незвычайный зажыток. Аплавзам не было кінця-края, уж од овертуры вшыткы аж гыкали, же што то за красоту они видять. Танці Коломійка, Черяна і Хоровод Біла Фантазія доставали глядачів до транзу. Вольна природа принесла своє. А пісні хору за допроводу дванадцятьох бандур зробили чудо, бо таке дашто іщі не виділи. Златым клинцьом і ту як всяды быв танець Гопак. Наконець велике дякованя, скромне освіжіня і так сьме ся розлучіли може із пять тісячовов публіков у Ґілл Колосеум Парку. Ту бы сьме ся могли приставити і положыти вопрос: Чом на проґрам нашого ансамблю всяды ходило таке множество людей? То може мати веце причін, а то, же ансамбель із Чехословакії а ку тому україньскый, же в Америці і Канаді жыє много людей україньского, русиньского і немало славяньского походжіня, у тім часі то были головно Русы і Югославці. Але як нам говорили членове нашого допроводу: „Головным манидлом є наша аґентура і сам пан Гюрок. Народ на його „презенты“ ходить зато, бо він своїх сістематічных глядачів ниґда не скламав“. З того выходить, же тоты нашы навщівници ішли на Дуклю пана Гюрока, бо допереду знали, же то буде великый умелецькый зажыток. Кідь залистуєме у його білтені сезоны 1972-1973, то в його репертоарі были окрем нашой Дуклі і такы знамы тілеса як: Большой балет Москва, Ленінґрад Кіров балет, Націонал балет Канада, Булґаріан Чілдренс Хорус, Вєна Хор Бойс, Гунґаріян балет, Балет фолклоріко Мексіко, Мойсеєв Москва данц компани, Вірскій україніан данц компани, Мазовше Поліш компани, Райко Гунґаріян Джіпсі орхестра а наконець і славна Берёзка, з котрыма сьме ку кінцю нашого турне в Ню Йорку і бывали в єднім готелі. Теперь ся нам приближыла байна Каліфорнія, але о тім аж в далшім чіслі новинок. Продовжіня в далшім чіслі ІР
Ч. 24 2015
iнфо РУСИН
Погляды
11
Київскый „Time-Out“
21-го децембра 2015 р. Кабінет міністрів Україны вырішыв, же ся знова перенесе перепис населіня. Новый термін є рік 2020. Не є то по перше, што україньскы власти перенесли перепис. На Україні в історії незалежности быв властно лем єден. У 2001-ім році. Перепис у 2011-ім році наперед одложыли на рік 2012, потім на рік 2013, так на 2016, но і теперь знова зміна. Причіна, чом го одложыти, ся все нашла. Раз то наприклад было орґанізованя Европского шампіонату во фотбалі. І так собі Київ взяв на перепис „Time-Out“. Петро Медвідь У многых шпортах існує „Time-Out“. Наприклад в такім гокеї собі го може тренер каждого із двох команд выпросити раз за ціле змаганя. Є то обмедженый час, почас котрого ся заставить гра і грачі ідуть ку свому тренерови. Тот ся їх намагать морално повзбудити, выдумати наскоро даяку стратеґію, жебы команда замаганя выграла, в гіршім припаді холем ремізовала. Векшынов ся тот „Time-Out“ выберать втогды, кідь команда програвать і зіставать мало часу до кінця змаганя. Но „Time-Out“ не є ґаранційов успіху. Є то проба о всокочіня, котра не мусить быти все успішна. І так зіставають дві можливости. Будь „Time-Out“ поможе, выдумать ся даяка нова стратеґія, котра приведе команду до резултату, котрый потребує, або не поможе і грачі ся уж лем безмоцно призерають на то, як біжыть час до кінця змаганя, коли ся остатній раз запискать, чім ся потвердить їх програ. Бо покля собі єдна команда выпросила „Time-Out“, треба думати на то, же почас того мають можливость радити ся із тренером і тоты другы грачі, котры грають проти них. А і они думають над стратеґійов, як не прийти о свій успішный резултат. Шпорт під назвов перепис „à la“ Київ має чудны правила. Правила, о котрых рішыть лем Київ сам, і котры суть добры лем про міцну команду майоріты. Остатні команды, папірьово слабшы, значіть меншыны, не рішають о ничім і правила ідуть проти них. Головно проти русиньской меншыны. В тім шпорті не платить, же лем раз собі можеш выбрати „Time-Out“. Можеш собі їх выбрати кілько хочеш, але лем із єдного боку, лем з боку Києва. Так само можеш, кідь єсь команда Києва, встановити далшы правила. Наприклад, же дакотрых грачів, або ліпше повіджено цілы команды, зо змаганя діскваліфікуєш. Лем так. Не мусить на то быти причіна з боку дісккваліфікованых, стачіть, же то може быти огрожіньом ясного вітязного резултату про Київ. Такыма діскваліфікованыма у єдинім дотеперь переписі на Україні были Русины. Або можеш зро-
бити тото, же кідь предці лем тоты, котрых не хочеш, наступлять на змаганя і дають даякы пункты, насилу на них здієш свій дрес, жебы тоты пункты ішли тобі. Знова припад Русинів, котрых записали за Українців і знова то можеш зробити лем втогды, покля єсь команда Києва. Но і могли бы сьме продовжовати. Моментално не є ясне, ці Русины у переписі, котрый, покля ся знова не найде причіна то перенести на іншый рік, має проходити у році 2020, будуть годны змагати ся, або ніт. Ці будуть годны змагати ся самы за себе і їх пункты будуть приписаны лем їм. Затля є ясне лем єдно. Київ собі выбрав далшый „Time-Out“. Но припустьме, же Русины дістануть можливость змагати ся, же будуть в грі. І Київ выбрав час про себе до року 2020. А каждый „Time-Out“ може вести ку двом резултатам. Тым першым можливым резултатом є, же тот, котрый собі „Time-Out“ выбрав, найде стратеґію і підниме моралку свойой команды так, жебы выграв. Київ моментално програвать. Путь до Европы ся якось не одкрыла, ани до НАТО, о Кримі, котрый Україна стратила, якось уж нихто зо Западу не бісідує, часть теріторії на выході державы не знать армада дістати під свою контролю. Навеце є держава задовжена і людям ся знижує жывотна уровень. Україна властно лем діставать ґол за ґолом і не є способна зробити нич. Так хоче выграти холем змаганя в переписі. Там може здобыти даякы пункты. Стратеґія выграня і підниманя моралкы є ясна. Треба страшыти людей, же голошіня ся ку Русинам є сепаратізм, же то є російскый інштрумент на вытворіня Донбасу в Закарпатьскій области, треба далше асіміловати, ненасилнов, але як треба, та і насилнов формов, кріміналізовати русиньскых актівістів і так далше. Но і як скінчіть „Time-Out“, хоць Русины будуть припущены до гры, по вшыткых тых асімілачных і одстрашуючіх діях, зістануть лем стояти на гріщу як каміня, і ледво хтось може холем дакус буде ся намагати грати, но вітяз буде ясный. І втогды собі Київ вітязно повість: видите, так сьте хотіли грати, а притім ани не мать хто за вас грати. Другый можливый резултат, кідьже почас „Time-Out“ ся може радити і тота команда, котра го не выкликала, є тот, же Русины выдумають іщі ліпшу стра-
теґію, іщі веце будуть знати підняти моралку свойой команды і в переписі стрілять тілько ґолів, же Київ обанує, же брав „Time-Out“. Бо може без того часу навеце, котрый мав послужыти україньскій команді, бы предці лем Київ выграв без векшых проблемів, а так буде перед собов мати „проблем“, о котрім ся му не снило ани в найгіршім сні. Власти прийдуть на то, же люди досправды не суть лем жовто-сині, і буде то звічнено на офіціалных документах. Гей, є то лем музика будучности, і тоты дві теорії можуть быти актуалны лем втогды, покля русиньска команда не буде знова діскваліфікована. В каждім шпорті є важне то, же кідь хочеш тот котрый шпорт грати і называти го свойов назвов, кідь хочеш, жебы твої змаганя были офіціалны, жебы были світово вызнаваны, жебы єсь міг быти членом даякой міджінародной федерації того шпорту і брати участь на міджінародных змаганях як платный реґістрованый грач або команда, мусиш практіковати світовов федераційов про тот шпорт схвалены правила. Україна хоче быти членом різных такых „світовых федерацій“, де платять при „шпортах“ даякы правила. І при тім, котрый ся зве перепис населіня. Єдным із условій бы про вступ Україны до тых нашых федерацій мало быти, же так, як іншы державы, і она буде грати подля правил. То значіть, не діскваліфікує без причіны Русинів зо змаганя. Дасть їм свої права. Но і потім уж лем треба в рамках „fair play“ чекати, што буде, як скінчіть „Time-Out“, кідь уж собі го зясь Київ выбрав. Выграть по нім тот, хто почас нього найде ліпшу стратеґію і высшу моралку команды.
12
Книжніця
Ч. 24 2015
iнфо РУСИН
Михаил Булґаков: Еґіптьска мумія (Оповіданя члена профсоюза) Протлумачів: Петро Медвідь Вєдно із председом нашого містного комітету профсоюза выбрали сьме ся на служобну драгу до Ленінґраду. По тім, што сьме выбавили вшыткы справы, говорить мі председа: „Знаш што, Вася, підеме до Народного дому.“ „А нашто?“, позвідав єм ся. „Та ты чудак,“ говорить мі наш председа, „Народный дом є жрідлом здравой і нешкодной забавы і одпочінку в зогді із 98-ов статьов Кодекса роботы. (Председа знає наспамять вшыткы статі, і так го люди мають за чудо природы.) Добрі. Пішли сьме. Заплатили сьме вступне, бо так треба, і зачали апліковати статю девядесятьвісем. Наперед сьме пришли ку колесу смерти. Нормалне велике колесо і в середині кол. І колесо зачне ся із незнамой причіны точіти із невіроятнов скоростьов, з тым, же до вшыткых чортів пішле каждого єдного члена профсоюза, котрый на нього сяде. Барз смішне, но залежыть на тім, як вылетиш. Я вылетів барз комічно на даяку молоду даму і росторгнув єм собі ногавкы. Председа собі оріґіналным способом выклубив ногу і єдному панови, котрый ся призерав, поламав магаґонову бакулю, причім страшно кричав од страху. Як летів, вшыткы люди падали на землю, бо наш председа – то хлоп як дуб. Просто, я вже думав, же собі будеме мусити выберати нового председу. Но він ся быстро поставив як „Статуя Свободы“, і навсапак, тот, котрому поламав бакулю, кашляв коло себе кров. Потім сьме ся выбрали до чародійной комнаты, де ся обертать плафон і стіны. Ту із мене выскочіли фляшочкы пива „Новая Бавария“, котры єм собі із председом дав у буфеті. В жывоті єм не ригав так, як у тій проклятій комнаті. Жалудок председы быв міцнішый. Як сьме одтыль вышли, повів єм му: „Приятелю, я на тот твій параґраф кашлю. Ціла тота забава, согласна статі деватьдесятьвісем, най є проклята! І він повів: „Як уж сьме ту пришли і заплатили, мусиш іщі видіти прославленну еґіптьску мумію.“
Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku
Вступили сьме до команты, де ся у синім світлі появив молодый муж і оголосив: „Теперь, честованы гражданы, чекать на вас стріча із нехырованым феноменом. Увидите еґіптьску мумію, котра ку нам была привезена перед 2500 роками. Она прорече минулость, сучасность і будучность, причім одповідать на вопросы і давать рады в складных жывотных сітуаціях, міджі нами, і женам, котры чекають дітину.“ Вшыткы сьме хапали по дыху од зачудованя і страху і вірьте, або ніт, перед нами появила ся мумія в подобі женьской головы і довкола мала єроґліфы. Скочанів єм при зачудованю над тым, же мумія вызерала молодо. Так чоловік не вызерать ани як має сто років а не як му є 2500. Молодый чоловік нам почливо повів: „Теперь можете класти вопросы. Даякы простішы.“ В тім вышов председа і дав першый вопрос: „На якім языку бы мали быти вопросы? Бо я не знам по еґіптьскы.“ Молодый чоловік без роздумованя одповів: „Звідайте ся по російскы.“ Председа собі одкашляв і опросив ся: „Повіч нам, дорога мумійо, што єсь робила до фебруарового переворота?“
„Ага, та так... І повіч, дорога мумійо, была-сь даколи перед народным судом при совітьскых властях? І як гей, та чом?“ Мумія заджмуркала очами і мовчіть. Молодый чоловік нато такой скричав: „Думате собі, товарищу, же за 15 копійок можете мумію так терорізовати?“ Но председа быв як на коню: „І мила мумійо, яке є твоє одношіня воєньскій службі?“ Мумія зачала плакати і повіла: „Была єм сестров милосердя.“ „І што бы-сь зробила, як бы єсь у церькви збачіла комуністу? І знаш хто то товарищ Стучка? І де теперь жыє Карл Маркс? Молодому чоловіку є ясно, же мумія не знать як далше, і так ся намагать сам одповісти холем на того Маркса: „Він умер!“ І председа на то заґрявчав: „Ніт! Він жыє в сердцях пролетаріата!“ І ту загасило світло і мумія зо скынчаньом счезла в преісподніх. Публіка зачала прославляти председу: „Гура! Дякуєме за перевіріня фалшывой мумії.“ Хотіли го і на руках колысати. Но председа їх із тов їх почливостьов радше обышов і мы вышли із Народного дому, причім за нами ішла ціла товпа пролетарів, котры выкриковали.
vlády SR - program Kultúra
Мумія поблідла і повіла: „Ходила єм на школіня.“
národnostných menšín 2015.
IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Štefániková 18, Humenné, dátum vydania periodickej tlače: 28. decembra 2015
s finančnou podporou Úradu
Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Štefánikova 18, 066 01, Humenné. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Náklad: 1500 ks. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode s povereným vedením redakcie na adrese sídla ROS v Humennom. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame! Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov! Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme. Info Rusín je distribuovaný aj do novinových stánkov prostredníctvom MEDIAPRESS Poprad, spol. s r.o. (okresy: Stará Ľubovňa, Poprad, Levoča, Kežmarok, Spišská Nová Ves) a KAPA DAB Prešov, spol. s r. o. (okresy: Prešov, Bardejov, Humenné, Medzilaborce, Sabinov, Snina, Stropkov, Svidník, Vranov n/T.).
Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Štefánikova 18 066 01 Humenné RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník