чісло 23 2015 | рiчник хii.
русин
25 років
iнфо
Русиньской оброды на Словеньску
1990 - 2015
Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ׀цiна 0,50 € факты ׀култура ׀історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв
З домова
Нашы особности
Розговор
Умер Янко Гриб
Медайлон о Власті Мороховічовій
Каждый язык мать іншый рітм, смак і пах
6
8
10
НАРОДЖЕНЫЙ ХРІСТОС Є НАШЫМ ДАРУНКОМ Рождественный час є все звязаный з роздаваньом і приїманьом дарунків. Вшыткы тоты дарункы мають сімболізовати тот найвекшый Дарунок, котрый сьме достали од Господа Бога, а то Божого Сына в людьскій подобі. Євангеліста Йоан красно говорить: „Бо Бoг так любив світ, же дав свойого єдинородного Сына, жебы каждый, хто вірить в нього не пропав, но мав вічный жывот“. Значіть, же Божый Сын, Ісус Хрістос ся став подобный людям, жебы ся люди стали подобны Хрістови. о. Мілан Ясик, ґрекокатолицькый священик в Ольці Єден місіонарь быв довгы рокы на місіях в южній Африці. З великым намаганьом ся научів тяжку бісіду примітівного племя Намасів. По короткім часі збачів, же чорньохы му довіряють. Тогды му пришло на мысель, же ся мусить стати близкым бідных Намасів. Зато одложыв европске облечіня, облік ся до вівчой скоры як они, бывав у їх хыжках, їв їх їдла, якы они їли. Кідь го так виділи білы Европане, высміяли ся з нього. Но чорньохы – Намасове порозуміли, же тот місіонарь їх любить. Зачали го слухати і давали ся ним покрестити. Таке подобне понижіня, но іщі і векше зробив про нас Божый Сын, кідь ся став чоловіком. Став ся єдным з нас, кідь ся народив у Віфлеємі з Пречістой Дівы Марії. Народжіня Ісуса Хріста мать веце значінь. Хрістос пришов на тот світ, жебы собі люди усвідомили одаліня ся од Бога, жебы ціле людство притягнув назад ку Богу і жебы каждый чоловік свій жывот упрямив так, жебы раз закончів жывот в Богу. Нихто з нас не можеме похыбовати, жебы Хрістос свою задачу не сповнив. Сповнив єй доконало. А іщі основав про нас і духовный простор, котрым є свята Церьков. Она нас мать з Хрістовов помочов привести ку Небесному Отцьови. Веце про нас Хрістос уж не міг зробити. Тото є про нас значіньом і задачов Рождественных свят. Пережыйме їх з радостьов віфлеємскых пастырів, покойом небесных ангелів і з чістым отвореным сердцьом, жебы сьме были способны прияти і жыти цілый свій жывот з безконечным Рождественным Дарунком. Хрістос раждаєт ся!
2
Актуално
Слава ПУЛС-су ся навернула Як тот найкрасшый приємным гріючім сонцьом розъяснітый літній день, як тепла романтічна ніч освітлена повным місяцьом і стовками світелкуючіх звізд на небі. А під тов небеснов красотов веселы твари молодых, оптімізмом, невычерьпнов выплеканов енерґійов і свому посланю одданых людей - гудаків, співаків, танечників. Вшыткы выпараджены як на найвекшый праздник - в прекрасных кроях розмаїтых фарб од вымыслу світа – блищачі лайбікы, вышываны оплічатка, на шыї паціркы, на голові парты з різнофаребныма пантлічками, надрібно выскладаны кабаты, легіцькы топанчата... А дакус з поздаля ся тов чудеснов красотов кохають, міцно ляпкають, гойкають, кричать: Браво, браво, браво!!! Вшыткы доєдного, но може найвеце тоты, котры колись самы тоту красоту творили, были на місцях тых молодых співаючіх красавіць, танцюючіх парібків в чорных калапчатах. Тыма словами пробую поетічно высловити свої найщірішы чутя з юбілейного концерту премєры нашого професіоналного тілеса ПУЛС, котрый ся одбыв 11-го децембра 2015 р. в Театрі Йонаша Заборского (ТЙЗ) в Пряшові. А. Кузмякова, фото авторкы Вшыткых участників юбілейного свята, славностного ґалаконцерту, на великій сцені ТЙЗ у Пряшові – на святі 60-ой річніці колектіву ПУЛС, привітав і приємный святочный вечур із ославнцьом ПУЛС-ом зажелав його сучасный директор Юрай Швантнер, котрый з ним жыє уж 30 років. Меджі нима были гості з Чех і Сербії, МУДр. Петро Худік, председа Пряшівского самосправного краю, пріматорка Пряшова Андреа Турчанова, представителі русиньскых і україньскых орґанізацій і многы вызначны люде з културного і сполоченьского жывота. Треба повісти, же юбілейный концерт быв выпроданый до полсліднього місця, не мали ани найменшу шанцу тоты люди, котры пришли до театру у тот день і хотіли видіти і чути нашых „Пульсаків“, але докінця, як сьме ся при вступі до театра могли пересвідчіти, не было місця ани про родины выступаючіх. Цілу юбілейну подію модераторьскым словом провадила Міряма Ґайдошова, артістка Театру Александра Духновіча, котра через цілый концерт припоминала історію колектіву ПУЛС од його вынику по сучасну добу. Єй слова образом і звуком доповняли на сцені документы з історічной відіопроєкції Антоніна Жішкы, бывшого музиканта ПУЛС-у, але і аматерьского фотоґрафа і відеодокументарісты цілого діятельства колектіву од його зачатків аж по сучасность. Вшытко лем тото найліпше, найкрасше, што ся нам найвеце од „Пульсаків“ любило і што сьме могли дотеперь видіти і чути, творило першу часть юбілейного концерту під назвов Навертаня. Людям на концерті ся вшытко міцно любило і свою спокійность давали часто наяво аплавзами і хвалюючіма выкриками. Друга часть была присвячена довгорічным юбілантам ПУЛС-у - хореоґрафови Юрійови Ґоґови (80) і співачці Марії Мачошковій (75). З відеопроєкції сьме виділи Ґоґовы танці і чули Марькіны знамы співанкы, докінця єдну співанку на сцені із орхестром заспівала наша знама діва Марька Мачошкова нажыво. Публіка обох юбілантів виділа на сцені, де їм передавали
Ч. 23 2015
iнфо РУСИН
оцініня і букеты. Вшыткы люди повставали і обох оцінили довгым аплавзом. По максімално успішных двох частях проґраму наслідовала перерва, через котру собі могли участници концерту купити юбілейну ЦД награвку ПУЛС, яка вышла під назвов Заспівайме собі. Третя - нова часть проґраму - мала призначну назву На дворі в режії Ярослава Моравчіка. Ліпше повіджено на ґаздівскім дворі, на селі, де першыраз когут закікірікать і до нового рана зобуджать статок і людей. Ани собі не усвідомлюєме, што вшытко ся діє на такім валальскім дворі – граня дітей, ставляня маїв, першы дотуляня любови, свадьба, забиячка, гостина ... Парада, знова іншы крої, музика, співы, танці. Єдным словом неописательна красота. Вшытко было доконало приготовлене, очі публікы цілый час „вісили“ на сцені, не было жадного нудного моменту. Лем єдну тярьху мам на сердці, а нелем я, же при модерованю цілого концерту по словацькы, ся не нашло місце на русиньске слово. Правда, окрем слов подякы Марькы Мачошковой. Звучали такы прекрасны русиньскы співы із многых реґіонів нашой републікы, де жыють Русины, та чом бы ся не могло о тім фолклорнім богатстві повісти холем словком по русиньскы. Інакше цілый высше 3-годиновый проґрам быв на єднічку і „Пульсаци“ своїма выконами потвердили, же їх бывша слава ся навернула в повній параді.
Стовпчік Петро Медвідь В днешнім чіслі приносиме статю Мілана Піліпа о тім, же Выбор про народностны меншыны і етнічны ґрупы порушыв модел фінанцованя, котрый быв приятый у 2014 році, і так, напрік тому, же будучій рік мав быти фінаначно про културу Русинів богатшый, богатшым не буде. Кідь быв приятый новый модел, Русины мали подля нього дістати на 2015 р. омного веце як 294 тісяч евр, лемже зробив ся такый „переходный період“, жебы сьме мы барз „не підскочіли“, но і дакотры меншыны рапідно не ішли долов. І поступно то мало перейти чісто на вырахованя часткы про окремы меншыны на даный рік подля приятого моделу фінанцованя. Тот рік ся так не стане. Дякуючі пропозіції од повіреной уповномоченой про народностны меншыны і етнічны ґрупы і за підпоры мадярьской, німецькой і україньской меншын, котры мали дістати знова менше грошей. А хто бы хотів дістати менше, гейже? Теперь є вопросом, ці є то позаставліня моделу лем на 2016 рік, або собі спомянуты меншыны ниґда не будуть хотіти дати сягнути на свої грошы і будуть робити вшытко, з підпоров уряду, жебы то блоковали і в далшых роках. Мусиме ся намагати думати позітівно. Значіть, гей, „Ісуско“ про културу русиньской народностной меншыны на 2016 рік не буде такый богатый, як мав быти, но холем нас Господь обдарив богатов културов. Вшыткым зато жычу радостны Рождественны свята!
„Руска матка“ має 25 років Як інформує аґентура Рутенпрес, в неділю 20-го децембра 2015 в Руськім Керестурі проходили святкованя із нагоды 25той річніці заснованя орґанізації Русинів Войводины „Руска матка“. Подія із културным проґрамом проходила в містнім Домі културы і зачаток мала о 16.00 год. Петро Медвідь „Руска матка“ є добровольным обчаньскым здружіньом, котре пропаґує і підтримує културный жывот і розвиток войводиньскых Русинів. Наперед была заснована у 1945 році і в тім часі намагала ся фінанчно підтримовати бідных штудентів, выдавала популарно-освітні публікації і обще пропаґовала Русинів і їх войводиньску варіанту русиньского языка. Головный центер „Руской маткы“ быв у Руськім Керестурі, де орґанізація мала і свою друкарню. Окрім того мала 12 містных орґанізацій в містечках Войводины і Сриму. Орґанізація перестала існовати у 1948 році. Діяльность была заказана, як і іншым русиньскым орґанізаціям в іншых комуністічных державах в тім часі, режімом, кідьже „Руска матка“ не прияла україньску орьєнтацію. Орґанізація обновила ся у 1990 році в Руськім Керестурі. Їй формалне обновліня было при нагоді 250-го юбілею переселеня Русинів до Войводины, на теріторії днешньой Сербії і Хорватії. „Руска матка“ є єднов із основаючіх членів Світового конґреса Русинів і членом „Maison des Pays” – орґанізації бездержавных народів.
Ч. 23 2015
Рождественны традіції в нашім музею Вызерать, же передрождественна традіція в СНМ – Музею русиньской културы в Пряшові ся уяла і здобыла сімпатії нелем шырокого кола пряшівскых Русинів ці нашых сімпатізантів, але і многых членів Русиньской оброды на Словакії з іншых реґіонів – Бардейова, Старой Любовні ці Свідника, але і великый інтерес представителів словацькых медій, розгласу і телевізії. О тім свідчіла богата участь на події під назвов Рождественны традіції Русинів, котра ся одбыла 17-го децембра 2015 р. в просторах Музею русиньской културы в Пряшові. -аку-
Вшыткых участників святочной події у своїх домашніх просторах привітала ПгДр. Олґа Ґлосікова, Др.Сц. директорка СНМ Музею русиньской културы в Пряшові, котра перед заповненов салов самоперше подяковала вшыткым тым Русинам, котры пожертвовали ці подаровали до музея дорогоцінны експонаты з різных русиньскых реґіонів, котрыма обогатили цінну експозіцію музея. Окрем іншого, повіла, же тов подійов собі, мы Русины, хочеме припомянути русиньскы рождественны традіції розмаїтых облестей, де жыють нашы люди. Минулого року то была сниньска долина, де на такій події з успіхом выступила ґрупа з прекрасным пасмом рождественных традіцій Снинщіны на челі із знамов русиньсков актівістков і писательков Марійов Ґіровов. На тогорічній події пришли свої традіції указати Біловежане з бардейовского окресу на челі із своїм старостом Петром Мікулом (є і членом Выконного выбору Русиньской оброды на Словеньску). Він перед выступом сельской ґрупы Біловежанка, котра діє у своїм селі уж 36 років і він сам є єй членом,
коротко росповів о історії села, де в давній минулости переважало кошыкарьство. „В Ондавскій верховині, в глубокій долині, меджі верьхом Качалом, Пастівником і Кошарісками, меджі Рачканьом і Ставлінцьом лежыть Біловежа, село наше родне, село найгардше і найдорогше про нас Біловежанів“ – тыма словами зачала своє прекрасне выступліня в музею Марія Семгрицьова, членка ґрупы Біловежанка і знама співачка русиньскых співанок. „На вілію ґаздыні вставали о 4-ій годині, жебы встигли приготовити вшытко на Ріство, напечі хліб, підпалкы зо сыром, грушками, оріхами, маком, што ся на ґаздівстві зродило, але вшытко пістне!“. Як тот маґічный Святый вечур готовили, што было на святовечірнім столі, што ся їло, што ся перед святов вечерьов робило в Біловежі, якы колядкы ся співали, могли видіти і чути участници красного вечора в нашім музею. Знамы колядкы Нова радость стала, Дивная новина і многы іншы, собі вєдно з успішнов Біловежанков заспівали вшыткы участници красной традічной події в нашім музею. А нелем тото, покоштовали смачну капустову поливку а наконець вшыткы вєдно заспівали Многая літ.
Умер Михал Завацькый орґанізатор Миківского фестівалу
Нечекана смутна новина пришла несподівано 4-го децембра 2015 р. про вшыткых любителів і сімпатізантів Миківского фестівалу русиньской културы, котрый быв присвяченый кральови поп-арту А. Варголови. Його головным орґанізатором од 1991 року быв Михал Завацькый (10.4.1960), родак з Миковой і родина А. Варголы. -акВеликый смуток настав про жытелів цілого села, котрого Михал Завацькый быв великым локалпатріотом, якый знав притягнути і до такого невеликого села велику силу людей, знамых музикантів, співаків і многы атракції, за котры бы были вдячны і великы міста. Быв нелем добрым орґанізатором, але знав здобыти до стовкы спонзорів. Докінця на найближшый фестівал плановав у Миковій выступіня знамой ґрупы Елан. Але пришла нечекана смерть, котра перервала вшыткы його великы планы і надії. Село Микова ся мусило із своїм славным жытельом розлучіти і выпровадити на його послідню путь.
Актуално
iнфо РУСИН
Ниже друкуєме скороченый выбер з одкрытого писма жытелів Миковой, котры го провадили на послідню путь, де пришла велика сила людей на автах, котры припоминали, як кебы ся Миківскый русиньскый фестівал з літа пересунув на децембер.
Отворене писмо Михалови Завацькому од його Миківчанів
Мішку, ты быв душов Миковой і нашым мотором, котрый все гнав Миківчанів допереду. Останеш навікы в нашых споминках. Твоє мено ся каждый рік у юлі споминало міліон раз. Фестівал такых розмірів у маленькій Миковій ся дістав до свідомости людей цілой Словакії і за
3
Нова книжка – Простерто на Підкарпатьскій Руси Як інформує на своїм сайті Общество приятелів Підкарпатьской Руси (Společnost přátel Podkarpatské Rusi), орґанізація в остатніх днях выдала свою нову пулбікацію в чеськім языку під назвов Простерто на Підкарпатьскій Руси (Prostřeno na Podkarpatské Rusi). Публікація добра про тых, котры бы хотіли посмаковати собі на підкарпатьскій русиньскій кухні. Петро Медвідь Збірку, як сайт інформує, „карпаторусскых“ рецептів приготовила Даґмар Бжезінова із общества. До книжкы приспіли і приятелі ці чітателі часопису Podkarpatská Rus, якый Общество штирираз до рока выдавать, і в котрім редакція кликала ку співпраці дакілько раз. Просьбы были выслуханы і „до редакції ходили рецепты родічів і властны рецепты на приготовліня русиньскых і підкарпаторусскых страв“, інформує сайт. Книжка є обогачена фотоґрафіями Їжіго Гавла і авторкы книжкы, котра вшыткы стравы нелем сама спробовала, але таксамо фотоґрафічно звічнила. Общество приятелів Підкарпатьской Руси (Společnost přátel Podkarpatské Rusi) є обчаньскым здружіньом, котре было засноване у 1990 році і дійствує в Чеській републіці. Окрім іншого є і членьсков орґанізаційов Світового конґреса Русинів за Чехію. Iдейно одкликує ся на діятельность Клубу приятелів Підкарпатьской Руси, котрый быв заснованый в міджівойновім періоді в Братіславі. Цілями общества суть проглубованя односин зо жытелями і орґанізаціями Закарпатьской области Україны, бывшой Підкарпатьской Руси, підпора Русинів на теріторії Чехії ці популарізація Русинів в Чеській Републіці. Общество выдавать і часопис „Podkarpatská Rus“, но і далшы неперіодічны публікації. Книжку мож обїднати на адресі: Dům nár. menšin, SPPR, Vocelova 3, Praha 2, 120 00, або через мейлову адресу J.V.Havel@seznam.cz. граніці. Ты быв жертвенный жытель, приятель і сусід, не знав єсь слово ні або не дасть ся. Помагав єсь вшыткым, як лем єсь знав. Каждый рік єсь зближовав людей і цілы родины Русинів з каждого куточка і забавляв цілу выходну Словакію. Неєдно село бы хотіло мати такого Мішка. Велика вдяка за твою ціложывотну роботу, котра ся підписала і на твоїм здравю. Дякуєме ті і за фотбалове гріско, котре єсь поміг выбудовати. Там зачінав і фестівал шпортовыма турнаями. З цілого сердця дякуєме і за гасичске авто, ку котрому єсь нам припоміг і з котрым сьте ся ходили змагати і выгравали першы місця. Каждый гасич тя буде носити в своїм сердці. Залучав єсь ся до різных акцій і кідь тя то стояло немало фінанцій. Але ты то робив рад і з великым еланом роздавав радость другым. Выбудовав єсь фестіваловый ареал, но вельо планів єсь не встиг зреалізовати. Жаль, смерть тя заскочіла як і нас вшыткых. Смутиме за тобов, но віриме, же твоя фестівалова звізда остане світити надале. Вічная память, честь твоїй памятці! Твої вдячны жытелі села Микова і приятелі.
4
Інформачный сервіс
iнфо РУСИН
Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼ Обновили храм у В. Липнику
В ґрекокатолицькій парохії у Великім Липнику, котра ся находить у северозападній части окресу Стара Любовня, де ся подля посліднього зрахованя жытельства ку ґрекокатоликам приголосило аж 791 жытелів села, кінцьом новембра (29-го) т. р. одбыло ся велике одпустове свято. Його сучастьов было і посвячіня нового престола, лавкы, процесійной іконы і цілого обновленого інтерьєру храму, котрый є присвяченый св. Архангелови Михалови. Бароковокласіцістічный ґрекокатолицькый храм походить іщі з 1794-го року. Славностный акт посвячіня зробив цінный гость – владыка Мілан Лах, помічный єпіскоп Пряшівской архієпархії. Він у своїй гомілії звыразнив головно розділ міджі кральовством, котре нам нукать тот світ, і до котрого нас кличе Ісус Хрістос. На думку многых участників акції, участь помічного єпіскопа на споминанім святі была про парохію великым даром. Одпустове свято было завершене мірованьом і традічнов процесійов коло обновленого храму. Naše novinky
◼◼ Дочекають ся обновліня путей? До кінця того рока мала быти готова реконштрукція лісовых дорог на теріторії водной перегороды Старина – Руське і Руське сідло. Обнову цінного турістічного споїня путей схвалила і влада на минулорічнім новембровім выяздовім засіданю в нашім селі Убля. Дотеперь на тых дорогах ся нич не зачало робити. Міністерство землегосподарстава, котре тоту задачу дістасло на старостливость, єй поважує за одкрыту і конкретніше на тоту тему ся не высловлює. Старостове навколишніх сел корчать плечами. Дакотрым уж доходить терпезливость. О обнову дорогы через Руське сідло на граніці з Польщов села Улічской долины ся намагають уж рокы. Тота путь є народнов технічнов памятков уж од часів Марії Терезії, одколи служыла на транзіт товару і людей. Пізніше єй значіня упадало а по выселіню людей із той затопленой области Старина, цалком ся на ню забыло. „Зачали ся ньов заподівати з причін розвитку турістічного руху. На другім боці граніці ся находить Бєщадьскый народный парк і озеро Соліна. Тоту теріторію через літо навщівить 2 міліоны турістів,“ повів перед роком староста Уліча Ян Голінка. Дорога з польского боку была зреконштруована уж перед девятьома роками. „Так сьме ся дістали до куріозной сітуації, кідь нима поставлена нова дорога кінчіть в траві на нашім боці. Не нашов ся нихто, хто бы ся тов дорогов заподівав. А притім окрес Снина є на Словакії єдиный, котрый не мать споїня дорогов з Польщов,“ поскаржыв ся Голінка. Зато радость з того, же 6-кілометрову етапу влада на выяздовім засіданю в Ублі схвалила, была велика. Скламаня выкликала пропозіція - 18-кілометровый терен Руське – Ялова. Голінка спомянув і такый факт, же тота дорога веде попри жрідлі Старина з найвысшым ступ-
ньом охраны, а на єй кінці є брана, до котрой можуть люди вступити на поволіня і лем тоты, котры мають ку тій теріторії маєткоправне ці родинне одношіня. Веце вітали дорогу Руське сідло - Рунина. Тот терен є о 9 кілометрів коротшый і економічно выгоднішый. Є то ідеалный почін захраны жывота Улічской долины. Оправити сучасну дорогу Руське сідло – Ялова за сучасного режіму є голый незмысел, котрый не мать жадный позітівный вплив про жывот людей нелем Улічской долины, але і людей у цілім окресі, - повів влони. Korzár
◼◼ Любовняньскый музей оціненый Уж од 2011 року одкрывають сканзен і град людям, котры зо здравотных причін бы ся не могли дістати до тых просторів. Любовняньскый музей – град у Старій Любовні, были оцінены за свою актівность на полю дебарьєрізації културных заряджінь. Директор музея Далібор Мікулік собі перевзяв з рук европосланкыні Яны Жітняньской і підпредседы НР СР Яна Фіґеля честне узнаня в змаганю Самосправа і Словеньско без барьєр 2014 - 2015 - VIII. етапа, в катеґорії Умелецькы проєкты і презентація културной дідовизны. То є уж друге оцініня за презентацію културной дідовизны. Директор подяковав вшыткым колеґам, котры мають заслугы на тім проєкті, головно Й. Балужіньскому. Любовняньскый музей уж од 2011 р. сістематічно одкрывать сканзен і град про хворых людей, сліпых, глухых ці іншак хворых. У 2016 році планують на граді вытворити тзв. гаптічну експозіцію выставы польскых коруновачных дорогоцінностей про сліпых. То є експозіція, пописы котрой суть дотыком приступны в Брайловім писмі про сліпых людей. В будучім року музей планує зорґанізовати конференцію з темов – Дебарьєрізація културных інштітуцій і готує россяглый освітній проґрам про хворы діти. TASR
◼◼ Турізмус міджі Свідником і Раховом
Робоча стріча дакількох ґруп людей, котрых соєдинять ідея сполупраці, ся одбыла в канцеларні пріматора міста Свідник Яна Голодняка. Окрем іншых, на ній брали участь і бывшый пріматор Рахова на Україні Ярослав Думін, заступця пріматора Петро Піліп і директор РРА у Свіднику Мірон Мікіта. Темов стрічі была сполупраца в области турізму міджі містами Свідник і Рахов. Говорило ся і о залучіню до міджінародного проєкту, котрый буде одкрытый конференційов в януарі 2016 р. у Свіднику. Я. Думін є актівный в різных областях сполоченьского жывота в Рахові. Є посланцьом містьского заступительства і основательом ОЗ Нова Рахівщіна. Тото обчаньске здружіня ся залучать до проєкту з Реґіоналнов розвойовов аґентуров у Свіднику. Інтереснов темов засіданя было приготовліня міджінародного фотбалового турная за участи свідницького, раховского ці мадярьского фотбалового ко-
Ч. 23 2015 лектіву. Інформовав о тім председа ФК і ШК Футура в Свіднику Адріан Лабун. О можностях сполупраці бісідовали П. Піліп і Й. Жак. Рахов быв партнером свідницькой ґімназії, зато ся діскутовало і о візії ожывліня контактів у волейбалі. Місто Свідник мать выняткову пологу в рамках близкой черезгранічной сполупраці з польскыма партнерами, а в будучности ся може реалізовати сполупраца Свідника і з Раховом ці Ужгородом. Сполочны проєкты ся можуть реалізовати о короткый час і з нима, подобно як з Поляками. Naše novinky
Літманова отворила зяздовку перша на Словакії Зяздовку в Літмановій в окресі Стара Любовня отворили про ліжарів знова як першы на Словакії. Теперь мають отворено через вікенды. Не суть то Татры, ани іншы горьскы центры, котры бы зазначіли скорішый термін отворіня ліжарьской сезоны. Тото першенство в остатніх роках належыть Літмановій. В селі, котре є веце знаме як путницьке місце, стало ся уж традіційов, же ліжарьскы влекы спущають міджі першыма. У тій сезоні ся так стало уж 28-го і 29-го новембра. „Были сьме добрі приготовлены, так сьме могли зачати. Помогли нам попередні морозы, мали сьме добрый підклад про умеле засніжіня,“ приближыв Любомір Цінтула із центра Факльовка в Літмановій. Подля нього тогорічне першенство тримлють вєдно з Доновалами. До Літмановой приходили на отворіня ліжарі нелем з околіці. „Мали сьме ту веце людей з Полщі, но видів єм главні веце ліжарів – шпортовців, котры беруть участь в змаганях і пришли треновати“ – додав Цінтула. Окрем твердой роботы можуть в Літмановій вдячіти і природі. На ліжарьскім верьху є менше сонця, сніг ся там довше утримле. Сістематічный ход спустиме даколи коло 20-го децембра перед Рождеством, но вшытко буде залежати на часі, “доповнив Л. Цінтула. Naše novinky
◼◼ Марія Грибова оцінена в Австрії Оцініня з рук міністра соціалных справ і родины Австрії дістала Марія Грибова з Выравы, котра была номінована австрійсков родинов і выбрана спомеджі 2300 приголошеных варовкынь. За граніцями нашой країны о варовкынях із Словакії шырять ся векшынов добры хыры, бо суть робітны і сполягливы. Марія уж 12 років варує австрійскых сеніорів з ласков, о чім свідчіть і тото, же ся єй дістало такой почливости. Єй жертвеность і ласкаве сердце познають і сеніоры із соціалного заряджіня Радость у Выраві, де добровольно помагать при сполоченьскых, шпортовых а головно екуменічных подіях. Нашых старенькых людей все погладить, розосміє і выслухать. Тов путьов хочеме ся і мы, „Манько“, придати міджі ґратулантів і пожелати тобі вельо здоровя і терпезливости. Гелена Чернява Радость у Выраві. Podvihorlatské noviny
◼◼ Ладомирскы морiтаты i леґенды в Америці Карпаторусиньске общество запрашать на проєкцію філму о русиньскім селі Ладомирова (окрес Свідник), котра одбуде ся 16-го януара 2016 р. у Філаделфії, США. Документарный філм представлять часто гуморістічный і веселый образ вісем розмаїтых особ. Філм не є гляданьом пережытой правды жытелів русиньского села Ладомирова. Захоплює їх субєктівне споминаня з минулых подій, головно на період 20-го столітя, філм з 1998 рока тырвать нецілу годину, є
Ч. 23 2015
по части в русиньскім языку з анґліцькыма написами. По проєкції філму орґанізація планує і бісіду, в котрій участници можуть повісти свої погляды і чуття з видженого філму. Ладомирова то русиньске село, котре находить ся у свідницькім окресі. Перша інформація о селі походить з 1414 р. У селі находить ся деревяна ґрекокатолицька церьков св. Михала Архангела з 1742 р., котра в 2008 р. была записана до списка Світовой дідовизны УНЕСКО. В часі 2-ой Світовой войны быв пошкодженый правый бік іконостасу, котрый быв одрештаврованый в 1946 р. Церьков представлять традічный лемківскій тіп діспозіції храму. Вызначныма жытелями Ладомировой были м. ін. Миколай Гвозда (1926-2010) – русиньскый писатель і фолклоріста і мітрополіта Лавр (Шкурла), котрый быв єрархом в юрісдікції Руськой Православной церькви За граніцьов. Днесь мать село коло 1000 жытелів. С. Косовскый, lem.fm
◼◼ Віфлеємскый вечур у Свіднику Окресна орґанізація Русиньской оброды на Словеньску у Свіднику зорґанізовала в неділю – 13-го децембра 2015 р. уж 23-ій річник традічной рождественной події Віфлеємскый вечур. У выновленім свідницькім Домі културы выступили діти, дорослы і колектівы нелем зо Свідника, але із многых сел цілого свідницького окресу. На події зазвучали рождественны гры, колядкы і віншы, котры орґанізаторы черьпають з богатых традіцій сел спід Маковіці. (ак)
◼◼ Календарь до каждой родины В тых днях вышов новый Ґрекокатолицькый русиньскый календарь на 2016-ый рік, котрый выдавать Общество святого Йоана Крестителя. У приговорах председы Общества отця Ярослава Поповця і єпіскопа Йоана Бабяка, ся можеме дочітати, же наставаючій 2016-ый рік быв Святішым отцьом Франтішком у Римі выголошеный за Рік милосердя. Окрем календарія свят за ґріґоріяньскым і юліяньскым календарьом, суть ту надрукованы многы поучны пригоды і інтересны статі, котры суть присвячены юбілеям вызначных Русинів і різным історічным подіям зо жывота церькви і русиньского руху на Словакії. Календарь можете купити і в церькви. (ак)
◼◼ Пряшів споєный з Прагов Пряшів, як третє найвекше місто на Словакії буде споєне желізніцьов з чеськым головным містом Прага. Выникло пряме споїня Пряшова з Прагов завдякы пріватному желізнічному транспортертови. Дорогу до Прагы перейде спой за 8 годин і 24 минут. Нічный спой з Пряшова до Прагы буде одходити дві минуты перед півночов з приходом до чеськой метрополы 20 минут по осмій годині рано. В опачнім напрямі можуть люди выужыти споїня з Прагы 14 минут по другій годині з приходом до Пряшова о пів єденадцятій вечур. Найтуньшый листок на влак Пряшів – Прага стоїть 13 евр. TASR
◼◼ Конець герням в Ст. Любовні В місті Стара Любовня уж не будуть герні. Їх одход з міста схвалили містьскы посланці на
iнфо РУСИН своїм засідані 10-го децембра. Із 17-ох притомных посланців за їх зрушіня голосовало 16. Проти газарду в місті была орґанізована і петіція, під котру ся підписало 4 350 людей, то є веце як 30 процент жытелів Старой Любовні. В петіції ся окрем іншого писало, же про газардны гры доходить на теріторії міста до порушованя порядку, што евідує і містьска поліція. Герні подля посланців псують доєм з історічного центра намістя Старой Любовні. Подобным способом были зрушены герні і в недалекім Подолинці, Спішскій Белій ці в Сабінові. Korzár
◼◼ Пряшівска жупа в 2016 р. Пряшівска жупа буде в 2016-ім році господарити з розрахунком 188,5 міліона евр, котрый быв схваленый як дефіцітный збоку приймів і буде вырівнаный розділом фінанчных операцій в сумі 18 міліонів евр. Розрахунок на децембровім засіданю заступительства Пряшівского самосправного края підпорило вшыткых 58 посланців. Головным жрідлом приймів на рік 2016 суть даньовы приймы в сумі 98,8 міліонів евр, што є опроти минулорічній пропозіції підвышіня о высше 11,5 міліонів евр. Ґранты і трансферы, представляючі головно приймы з державной касы і фінанцій з Европской унії, суть планованы в сумі 64,25 міліонів евр. Што до коштів, найвеце фінанцій піде на школство – высше 71,8 мілонів евр, на транспорт і комунікації є становлено
Інформачный сервіс
5
высше 44 мілонів евр а веце як 28 міліонів евр піде на соціалне забеспечіня. Веце як 23 міліонів евр посланці схвалили на розвиток края. Высше 10 міліонів попутує до области културы. Korzár
◼◼ Святый рік милосердя Пряшівскый архієпіскоп установив храмы, в котрых можуть віруючі здобыти повноцінны одпусткы. Іде о храмы святого Петра і Павла в Попраді, базіліку мінор в Лютині, храм на горі Звыр в Літмановій, монастырьскый храм у Краснім Броді коло Меджілаборець і храмы в Гуменнім і Свіднику. Oдкрытьом Браны милосердя і архієрейсков святов літурґійов у Катедралі святого Йоана Крестителя в Пряшові, зачав 13-го децембра архієпіскоп Ян Бабяк Святый рік милосердя, котрый быв выголошеный папом Франтішком в Римі. Korzár
РУСИНЬСКЫЙ ПРОҐРАМ РОЗГЛАСУ НА ЯНУАР 2016
1.1.2016 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Святочный проґрам
2.1.2016 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Музика народности: ПУЛС 21.00 – 21.30 Літ. релація: Параскіне Рождество 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 22.30 З розгласового архіву 3.1.2016 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Дзвоны над країнов: Вільшавіца 21.00 – 21.30 Літ. релація, репр. 21.30 – 22.00 Музика народности, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву. Клуб особности: О. Ґлосікова 4.1.2016 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 6.1.2016 18.15 – 18.40 20.00 – 21.00
СЕРЕДА Святочный проґрам. Приговор метрополіты Растіслава Клуб особности. о. Сорока
8.1.2016 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 9.1.2016 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Маґазін укр. 20.00 – 20.30 Літ. релація 20.30 – 21.00 Гітпарада, укр. 21.00 – 22.00 Народностный калейдоскоп 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, репр. 10.1.2016 НЕДІЛЯ 21.00 – 22.00 Клуб особности. о.Сорока, репр. 22.00 – 22.30 Музика народности 11.1.2016 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины
20.30 – 21.00 Музика народности 21.00 – 22.00 Народностный калейдоскоп 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, репр. 17.1.2016 09.00 – 10.00 21.00 - 22.00 22.00 – 22.30 22.30 – 23.00
НЕДІЛЯ Літурґія ҐКЦ Дзвоны над країнов. Габура, репр. Гітпарада укр. Літ. релація, репр.
18.1.2016 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 20.1.2016 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.00 – 20.00 Клуб особности 22.1.2016 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 23.1.2016 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Маґазін укр. 20.00 – 20.30 Коріня 20.30 – 21.00 Музика народности 21.00 – 22.00 Народностный калейдоскоп 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 24.1.2016 21.00 – 22.00 22.00 – 22.30 21.30 – 22.00
НЕДІЛЯ Клуб особности, репр. Гітпарада, укр,, репр. Подобы жывота, репр.
25.1.2016 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 27.1.2016 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.00 – 20.00 Дзвоны над країнов 29.1.2016 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины
15.1.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины
30.1.2016 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 20.30 Літ. релація 20.30 – 21.00 Гітпарада, репр. 21.00 – 22.00 Народностный калейдоскоп 22.00 – 23.00 З розгласового архіву
16.1.2016 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 20.30 Подобы жывота
31.1.2016 НЕДІЛЯ 21.00 – 22.00 Дзвоны над країнов, репр. 22.00 – 22.30 Музика народности, репр.
13.1.2016 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.00 – 20.00 Дзвоны над країнов. Габура
6
З домова
Умер Янко Гриб – автор Букваря Вечур 23-го новембра 2015 р. умер у Свідницькім шпыталю Янко Гриб з Репейова. Учітель теоретік і практік, автор Букваря, Чітанкы і многых русиньскых учебників, актівный орґанізатор културного і освітнього жывота Русинів на Словакії, дописователь до русиньской пресы, але в передреволучных роках неслободы і обычайный робітник. -акуз-
Я. Гриб народив ся 4-го септембра в 1934 році в селі Праврівці, котры в минулости были самостатным селом, днесь уж сучасть Репейова, окрес Меджілабірці. Народив ся як третя дітина по сестрах Марії і Анні, по ним іщі наймолодша сестра Гелена, родічам Янкови Грибови і Анні, родженій Джуловій. Нещастливым і смутным быв про 6-річного хлопця Янка Гриба 1940ый рік, коли умерла його мати. Тяжкый жывот настав і про його нянька і четверо дітей без матери. На поміч пришла найближша родина і старости матери взяла на себе нянькова сестра Гелена – про дітей тета Іля. І она пережыла велику траґедію – у войні єй забили мужа а ку тому єй 22-річного сына Юрка забив перун. Тета Іля бывала з родинов Грибовых в єдній деревяній хыжці, помагала і старала ся о вшыткых. Основну школу по 5-ту класу выходив Янко в Репейові а до першой мещанкы ходив до недалекой Олькы. Потім продовжовав в штудіaх на Руській педаґоґічній ґімназії в Меджілабірцях, котру в 1953 році переложыли до Пряшова уж під зміненов назвов Україньска педаґоґічна школа про учітелів народной школы. Пізніше здобыв высокошкольску освіту на тодышнім Педаґоґічнім інштітуті в Пряшові. По успішнім завершіню штудій його першым учітельскым місцьом было русиньске село Велика Поляна, днесь уж затоплене Стариньсков пeрегoрoдов, де спознав i свою жену Гелену. Учітельовав в селах Убля, Олька, де быв і директором, таксамо і на ОШ Коменьского в Меджілабірцях. Учітельска карьєра Я. Гриба бы спокійно продовжовала, школярі го любили про його сердечне і пряме одношіня і він їм давав наяво, же му лежить на сердці їх добре выхованя, богаты зналости і успіх, кебы... Кебы у 1968 році не завитали окупанты і не настали такы зміны, котры многым людям перевернули жывот нарубы. Тоты не обышли і Янка Гриба, котрый на тоты
Ч. 23 2015
iнфо РУСИН
часы так споминав: „Признам ся, же в тім нещастливім 1968 році зачала в моїм тілі і душі пановати велика злість. І так в повноорґанізованій Основній школі в Ольці, на єднім уроці словеньского языка єм крейдов на таблу написав: Prišli nás oslobodiť sovietski okupanti. Ішло о правопис ґрафемы „і“ в слові „sovietski“. Потім у 1969 р. на окресне коло конкурзу в поезії і прозі єм собі доволив дати школярьці восмой класы задекламовати поезію Войтєха Мігаліка Tak prišli k nám і дупльом другый Za Jánom Palachom, котрый быв надрукованый в чеськых Учітельскых новинах... А так в часах Гусаковской нормалізації, намісто пера і крейды мі до рук подаровали лопату з чеканом. На повных 14 і пів рока.“ Скоро 15 найплоднішых років свого жывота Янко Гриб ся трапив в гуменьскім Хемкоставі як обычайный робітник, бо родина – жена і двоє дітей (Валерій і Светлана) – мусили з чогось жыти. Зато револучны новембровы зміны в 1989 році привитав з полеготов про своє укривджене сердце і душу. Але і з великов надійов, же уж не мусить бояти ся повісти свій погляд наголос. А так 5-го фебруара 1990 р. знова перекрочів поріг ольчаньской школы зо слызами в очах, де одучів нецілых 5 років, покы одышов на пензію. І на заслуженім одпочінку, покы му здравя доволило, брав участь в културнім, освітнім і научнім жывоті Русинів. Найвеце свого вольного часу присвятив благородній роботі при выпрацованю русиньскых пореволучных учебників, котрых до того часу вышло высше 40. Першы з них Букварь і Чітанка про русиньскы діти вышли в його авторстві іщі в 1994 році. Янко Гриб, як першый учітель, быв на Меджінароднім языковім семінарі, на Яґелоньскій універзіті в Кракові в 2007 р. Світовым конґресом Русинів оціненый Премійов – Медайлов Кіріла і Методія за розвиток русиньского языка. У 2010 році вышла книжка о Репейові, де є немалый простор присвяченый історії села з його пера. Зберав історічны матеріалы із школьсков проблематіков, котры хотів книжно выдати. Но нечекана смерть перервала його творчі планы. Вічная йому память і блаженый покій.
Мілана Мнягончака наградив у выборі Мілан Піліп Єден із членів Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы Рады влады про людьскы права, народностны меншыны і родову рівность за русиньску народностну меншыну Мілан Мнягончак зо здравотных причін абдіковав із функції члена. Янко Ліпіньскый
В смыслі штатуту Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы, народностны меншыны і родову рівность і на основі взаємного договору заступників Петра Медвідя і Мілана Піліпа, на уволнене місце члена Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы наступив Мілан Піліп, котрому повірена уповномочена влады про народностны меншыны Марія Єдлічкова дня 17-го децембра 2015 р. святочно передала декрет о менованю. Піліп буде у выборі заступати русиньску народностну меншыну вєдно із далшым рядным членом про народностны меншыны і етнічны ґрупы Яном Ліпіньскым. 35-річный Мґр. Мілан Ян Піліп є основаючім членом Округлого стола Русинів Словеньска, де має функцію секретаря. Робить на Міністерстві обраны Словацькой републікы і є таксамо депутатом містьского заступительства в роднім Бардейові. Уряд уповномоченого влады про народностны меншыны выголосить доповнюючу волебну громаду на уволнене місце заступника.
Ч. 23 2015
iнфо РУСИН
З домова
7
Міджінародный фестівал в Бардейові 12-го децембра 2015 р. в Готеловій акадамії Я. Андращіка в Бардейові одбыв ся 3-ій річник Міджінародного фестівалу мултіжанровой русиньской музикы, котрый орґанізовав Світовый конґрес Русинів (СКР) в сполупраці з Русиньсков обродов – Реґіоналным клубом в Бардейові і далшыма партнерами. Цільом змаганя є розвиток музичной і авторьской творчости людовых і популарных співанок в русиньскім языку. Любош Роман, Бардейов, фото автора Делеґація СКР перед зачатком події навщівила село Біловежу, де ся перед тутешнім ґрекокатолицькым фарьскым урядом одбыв короткый пєтный акт на почесть русиньского будителя Александра Павловіча, котрый быв у селі душпастырьом. Членкы фолклорного колектіву Біловежанка при тій нагоді заспівали знаму народну співанку „Коли муровали білу Маковіцю“, котра припоминать тяжкый жывот обычайных людей в часах тзв. панщіны, котрой дакотры релікты ся перенесли і до Угорьска аж до єй роспаду в 1918 р. Підпредседа СКР Дюра Папуґа з Руського Керестура із Сербії потім положыв букету квітів до вазы під памятну таблу. Тота од 1995 р. припоминать, же у тім селі як ґрекокатолицькы отці духовны діяли такой двоми вызначны представителі русиньского народного возроджіня 19-го столітя, окрем спомянутого Александра Павловіча і Александер Духновіч, котрого мено несе і єдина русиньска професіонална театрална сцена на світі – Театер Александра Духновіча в Пряшові. В супроводі священика у селі Біловежа о. Василя Фецканіча, делеґація СКР і Русиньской оброды навщівила Храм св. Михала Архангела, в котрім собі вєдно з Біловежанков заспівали рождественны колядкы. Потім на сельскім уряді загранічных гостів і домашніх русиньскых представителів привітав староста Петро Мікула, котрый їм наконець передав дакілько споминковых предметів о Мікрореґіоні Маковіця, якого актівным членом є і село Біловежа. По тім вступі ся вшыткы пересунули до салы Готеловой академії Я. Андращіка в Бардейові, де мав зачати споминаный фестівал у формі змаганя. Тото проходило в двох катеґо-
ріях. У першій змагали ся співаци (солісты, респ. дуо і тріоспів), а в другій музичны ґрупы. Выконы співаків і ґруп посуджовала одборна порота під веджіньом промованого етноґрафа Івана Чіжмаря зо Свідника. Хто наконець выграв не є аж таке важне, бо выграли вшыткы, котры ся і в днешній зґлобалізованій добі, котра як кебы хотіла вшытко зрівнати подля єдной „ріньской міры“, не ганьблять ся присвячовати свій час розвитку русиньского людового співу, ці уж в традічній подобі або в модерній управі. За тото належыть подякованя вшыткым, котры ся поділяли на орґанізованю той події, в першім ряді СКР на челі із председом Ш. Лявинцьом з Мадярьска, коордінаторови змаганя В. Противнякови з Меджілаборець, Реґіоналному клубу Русиньской оброды в Бардейові і Сельскому уряду в Біловежі. Не можеме забыти на робітників Готеловой академії Я. Андращіка, котры під веджіньом свойой директоркы Евы Чайковой ся постарали, жебы было што їсти і де переночувати загранічных гостів. Як при выголошованю выслідків фестівалу повів председа пороты І. Чіжмарь, Бардейов ся їм так полюбив, же роздумують о тім, жебы тот фестівал міг ту быти і в будучім році, де бы привітали і выступаючіх з далшых европскых країн, в котрых жыють Русины, бо на тогорічнім фестівалі брали участь лем інтерпретаторы із Словакії і Підкарпатя на Україніі i зo Сербії. На красне завершіня події, котру модеровала Марія Шуркалова, вшыткы вєдно заспівали Многолітствіє.
Позначка на окрай У звязку з приправов слідуючого річника буде потрібне выразно зліпшыти пропаґацію події, жебы быв достаток часу на опублікованя інформації в реґіоналных медіах, бо сполігати ся лем на участь выступаючіх і їх родин є га-
Выбор порушыв модел фінанцованя. Русины не дістануть веце На децембровім засіданю Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы Рады влады про людьскы права, народностны меншыны і родову рівность вырішовало ся о алокації фінанчных средств на підпору културы народностных меншын. І напрік платному моделу фінанцованя не дістануть Русины тілько средств на підпору свойой културы, кілько бы подля моделу мали дістати. Мілан Піліп На їднаню выбору 15-го децембра 2015 р. было обговореных веце пунктів. Єдным із найважнішых была пропозіція Акчного плану охраны прав особ належачіх ку народностным меншынам і етнічным ґрупам на рокы 2016 – 2020, котрый выплинув із недавно схваленой і у сполочности запалено діскутованой Цілодержавной стратеґії охраны і підпоры людьскых прав у Словацькій републіці. Акчный план приготовлювала робоча ґрупа, в котрій быв і представитель за русиньску народностну меншыну Владимір Мінчіч. Діскутованым пунктом їднаню выбору была і пропозіція алокації фінанчных средств на підпору културы в проґамі дотацій Влады Словаць-
кой републікы „Култура народностных меншын 2016“. Народностны меншыны дістали на підпору културы в дотачнім проґрамі єднаку частку як у 2015 році – дашто веце як 3,88 міліонів евр. Із той сумы ся Русинам у 2015 році дістало 294 032 евр, што было веце односно минулых років як раз дякуючі тому, же в остатнім переписі населіня у 2011 році приголосило ся ку русиньскому материньскому языку веце жытелів Словакії. Тото забеспечів модел фінанцованя, котрый выбор схвалив перед двома роками. Модел фінанцованя втогды выбору передложыв Округлый стіл Русинів Словеньска, і выбор го із меншыма змінами схвалив і подля того моделу были фінанції міджі окремы меншыны алокованы. Модел фінанцованя рахує із перероздільованьом фінанцій про меншыны подля кільксти приголошеных жытелів ку материньскому языку, має в увазі і тото, ці меншына
зардованьом із творчім і пропаґачным потенціалом, котрый такы події про розвиток русиньского народного усвідомліня мають велике значіня. Таксамо треба ся задумати і над выбером выгоднішого терміну одбываня фестівалу, кідьже в дану суботу были в Бардейові такой дві іншы вызначны події, на котрых было і много бардейовскых Русинів: Рождественный ярмарок ремесел у шпортовій галі і змаганя співацькых хорів в Ґрекокатолицькій церькви св. Петра і Павла. Резултаты фестівалу Соло: 1. Фузеріова Лаура, Свідник 2. Ковачова Штефанія, Ортутова 3. Черкала Тобіяс, Бардейов Дуо: 1. Фечанінова Крістіна, Фечкова Зузана 1. Червена ружа із Мукачова Тріо: 1. Ґлодовці із Радвані Андрій, Татіяна і Цоґанова Маріанна Ґрупы: 1. Березняне 1. Братя Філіп, Матєй і Шімон зо Свідника Ціну пороты дістав наймолодшый гусліста Філіп Ґерек. Інформовав Іван Чіжмарь. мать можливости фінанцованя зо заграніча од матерьской державы. Модел має в собі і дакілько механізмів, жебы малокількостны меншыны не были пошкоджены. Дякуючі тому моделу было у 2015 році про русиньску народностну меншыну приділеных 294 тісяч евр, і то є веце односно минулых років (у 2014 році то было 263 тісяч, у 2011 році то было лем 212 тісяч евр). Кібы ся модел фінанцованя решпектовав і теперь, фінанції на културу Русинів на 2016 рік бы были через 300 тісяч евр. Не стало ся так. Уряд про народностны меншыны предложыв на їднаню выбору пропозіцію, жебы взглядом на незмінену цілкову суму зістала незмінена і вышка алокації про окремы меншыны. Односно того у діскузії озвав ся і представитель Русинів Ян Ліпіньскый. Далшый представитель Мілан Піліп предложыв позмінюючу пропозіцію, жебы ся перерозділіня фінанцій на 2016 рік рядно перераховало в смыслі платного моделу фінанцованя, што бы про Русинів значіло нароснутя фінанцій про підпору русиньской културы. Односно того протестовали представителі іншых меншын, мадярьской, німецькой і україньской. Позмінююча пропозіція не перешла і выбор схвалив єднаке перерозділіня як в минулім році, чім платный модел фінанцованя впав. Култура русиньской народностной меншыны так буде у 2016 році підпорена у вышці 294 032 евр.
8
Нашы особности
iнфо РУСИН
Політіка
Ч. 23 2015
Медайлон о Мґр. Власті Мороховічовій, прекрасній жені і учітельці ку їй шістьдесятці Власта Мороховічова ся народила 21. децембра 1955 р. в Снині своїм родічам, Марії і Янови Чорняковым із Пчолиного як перша із двох дівок. 21. децембра 2015 р. ся так дожыла 60 років. Ку їй красному юбілею ї хочу пожелати вшытко найліпше, і надале вельо здравя і людьского тепла, котре ї видно в очах, чути в їй мнягкім голосі, котрый так люблять їй школярі і колеґове. Люба Кральова, редакчно корочене
На основну школу ходила 9 років в своїм роднім селі Пчолине і ґінмназію закінчіла в Снині, в україньскій секції. По ґімназії пішла на Педаґоґічну факулту Універзіты Павла Йозефа Шафаріка в Пряшові, де закінчіла шпеціалізацію - учітельство першого ступня в українскім одділіню. В 1979-ім році зачала учіти як учітелька першого ступня на основній школі в сусідніх Пчолиному Гостовіцях, де од 1980-го року была і директорков школы. На основну школу в Гостовіцях ходили і діти з дітьского домова в Гостовіцях і у учітелькы Власты Мороховічовой находили любов і мудрость, котру їм не дали їх властны родічі. Од 2003го року зачала учіти на ОШ з МШ в Пчолинім, де учіть дотеперь. Выховала много будучіх докторів і докторок, учітелів і учітельок, інжінірів і інжінірок, што значіть, же і вдяка учітельці Власті Мороховічовій із прімарного ступня пчолиньской основной школы много Русинів досягло высокошкольску освіту. Любов ку познаню дістали од самого початку такой в своїй першій школі. Діти єй барз люблять і вертають ся ку ній, жебы їй принесли свій матурітный поздрав, жебы ся їй похвалили своїма успіхами в далшых школах і в своїй роботі, поскаржыли на свої неуспіхы... Школярі гостовіцькой і пчолиньской основных школ ниґда не забудуть на свою учітельку Власту Мороховічову, бо познали коло ньой єдну важну емоцію в жывоті. Справедливость. Їх учітелька Власта была і є присна, но справедлива. Присна зато, жебы їх научіла максімум. Справедлива зато, же добрый учітель мусить быти справедливый. Вшыткы діти перед ньов суть рівны і вшыткы працують і суть одміньованы на основі єднакых правил. Учітель або учітелька, котра в своїм навчаню принціп справедливости не дотримує, не є добрым учітельом або учітельков. Но Власта Мороховічова має в собі – десь глубоко в своїм сердцю, закодованый прінціп справедливости, доброты і любови ку дітям. Зато є прекраснов учітельков, об-
любленов міджі своїма школярями, но і колеґами.
ведливость ку дітям із них робить так само добрых, ласкавых і мудрых людей.
10 років на Освновній школі з матерьсков школов в Пчолинім учіла Власта Мороховічова русиньскый язык як кружок або як неповинный предмет і 10 років приправлює своїх школярів на Духновічів Пряшів. Ани єден рік їй одхованці не одышли із Пряшова без оцініня. Власта Мороховічова на своїй школі приправлює вецераз в році із школярями културный проґрам про ціле село Пчолине. Про жены ку святу МДЖ, про старшых людей – ку Дню почливости ку старшым, про вшыткых ку Рождественным святам. Проґрам, котрый приготовлює Власта Мороховічова із своїма школярями є основаный на декламації творчости русиньскых писателів і поетів, но і на творчости самых школярів, ці творчости самой Власты Мороховічовой, котра з дітми любить приготовляти сценкы із сучасного жывота, котры ся потім люблять вшыткым.
Колеґове із школы, де Власта Мороховічова учіть, мі повіли, же „є присна на себе і на школярів і тот професіоналный приступ ку учіню, котрым ся рядить цілый свій актівный професіоналный жывот, ся одзеркалює на школярях, котры опустили браны нашой основной школы“. О Власті Мороховічовій із Пчолиного, котра ся дожывать свойой шістьдесяткы, так мож сміло написати, же учіня не є про ню лем роботов, но головно посланьом.
Од септембра 2013-го року веде Власта Мороховічова на ОШ з МШ в Пчолинім вечерню школу русиньского языка Обчаньского здружіня Колысочка і з єдной класы, в котрій учіла діточкы од другого по девятый річник, ся вытворили на школі в Пчолинім дві класы - молодшых і старшых школярів. Была єм участна на веце уроках русиньского языка Власты Мороховічовой в рамках нашой вечерньой школы русинського языка про діти і дорослых в Пчолинім, і я сама як бывша учітелька дорослых штудентів на высокій школі єм обдивльовала сістему навчаня, котру має в собі. Учіти діточкы із цілой школы - од другой по девяту класу, і мотівовати їх ку учіню, то было велике учітельске уменя. Власта го в собі має. Наконець зачало ходити до нашой вечерньой школы русинського языка в Пчолинім тілько дітей, же сьме могли отворити дві класы. Зажыла єм Властины годины як педаґоґічный концерт вымогливости і ласкавости ку своїм школярям. Школярі ся на каждій Властиній годині вельо научать, мусять быти на годины приготовлены, бо є приготовлена і їх учітелька. Тяжкость і професіоналность їх учітелькы уже на основній школі є про них великов девізов до жывота. Через высокы претензії свойой учітелькы Власты Мороховічовой нашли наконець себе самых – як способных вырішыти в жывоті тяжкы і великы задачі і рушати ся нима допереду. Властина ласкавость, мудрость і спра-
Мґр. Власта Мороховічова із Пчолиного выховала цілы ґенерації дітей ку скромности, мудрости і гордости на себе самых. Уже на освовній школі вдяка ній зрозуміли, хто суть. Люди, рівны другым людям на Словеньску, Русины, бо їх родічі і дідо з бабов суть або были Русины. Бодай бы вшыткы учітелькы і вшыткы учітелі в нашых русиньскых селах несли своє посланя в жывоті так, як го із почливостьов і любвов несе велика учітелька Власта Мороховічова. Многая і благая літа нашій русиньскій учітельці Власті Мороховічовій із Пчолиного.
Аннамарія Ґніпова: Подякованя Памнятам, так як днесь, Кідь єм до театру пришла. Колiна ся мі трясли, На сценi єм декламовала, І оцiнена домів утiкала. Русиньска материньска бісiда У вінку мі зiстала А теперь я єй в Пряшові Штудовати почала. Кy тому вшыткому ня привела Моя учітелька премила. Научіла ня азбуку - чітати, писати, Та і тото, што права Русинка має знати. Довольте мені, вшыткы добры люде, Бы-м подяковала тій, котра за то може. За справну дорогу і за поміч, розмову, Хочу подяковати учітельці: Мороховічовій Власті.
Ч. 23 2015
iнфо РУСИН
Нашы особности
9
Ґалерія прикладных абсолвентів у Радвані У Радвані над Лабірцьом суть горды на успішных абсолвентів основной школы, котры можуть теперішнім і будучім ученикам послужыти як позітівны приклады їх наслідованя. У памятній ізбі Михала Сопіры, основателя школы, котра несе його мено, одкрыли перед двома роками Ґалерію під назвов: „Нашы абсолвенты – наша гордость“. -АГВыберова комісія подля договору сельскых заступців у школьскім обводі із згодов директора школы оцінила 17 абсолвентів школы. На славностнім акті брало участь лем семеро, троє уж не жыють а за дакотрых оцініня перебрали їх близкы. Оціненым поґратуловали директор школы Душан Клец і староста села Михал Свічін. В славностных приговорах обидвоми указали на значіня позітівных прикладів при выховi молодой ґенерації. По одкрытю Ґалерії положыли букету квітів ку памятній таблі Михала Сопіры, основателя і першого директора школы.
Оцінены абсолвенты Основной школы в Радвані на Лабірці Іван Бабин (*1934 Радвань н/Л. +2002 Пряшів). Абсолвовав Штатну конзеваторію у Братіславі, быв членом драмы УНТ у Пряшові, пізніше робив на одборі школства і културы ОНВ у Гуменнім, од 1960 р. аж до пензії на ЦК КСУТ у Пряшові. Быв довгорiчным членом Союзу аматерьскых театрів Словеньска. За заслугы о розвой ЗУЧ, міністер културы СР му уділив честный тітул „Заслуженый працовник културы“. Інґ. Іван Бабин, ЦСц. (*1954 Требішов). Выштудовав політічну економію на Ломоносововій універзіті в Москві. Робить на Высокій школі економічній в Празі як высокошкольскый педаґоґ. ПаеДр. Ян Чабиняк (*1938 Збудьска Біла). Выштудовав Одборну освітню школу в Братіславі. Довгы рокы робив у Музею україньской културы, спочатку у Краснім Броді, потім у Свіднику як директор. Окрем музейництва быв актівный і як клінічный лоґопед. Інґ. пплк. Владимір Деметер (*1961 Збудьска Біла). Абсолвовав Высоку воєньску школу у Вышкові на Мораві. В сучасности робить у воєньскім утварі коло Оломовца. РНДр. Марія Фодорова, род. Тімулякова (*1950 Воліця). Штудовала на Природонаучній факулті УПЙШ в Кошыцях. Учіла на Середній одборній школі служеб у Пєщанах. За довгорічну педаґоґічно-выховну роботу Міністерство школства єй оцінило Медайлов св. Ґоразда. Андрій Ґавула (*1940 Чабины). Знамый дереворізбарь і сохарь. Його творы можеме видіти нелем в музеях у Гуменнім, Свіднику або у Братіславі, мають їх і любителі народного уміня у Польщі, Чехії, Мадярьску, бывшій Югославії або у Іспанії. Його віфлеємы скрашлюють храмы в Чабинах, Рошківцях, Токаїку, Свіднику і в Братіславі. Робив на желізніці як рушньоводіч веце як 40 років. Інґ. Андрій Гнат (*1956 Радвань н/Л.). Абсолвовав Україньску Польногосподарьску академію у Києві. Робить як выскумный земледілскый одборник у Михалівцях. Є
коордінатором выскуму і автором многых научных і літературных праць. Андрій Гнат (*1938 Радвань н/Л.). По абсолвованю Одборной Освітньой школы у Братіславі наступив на ОНВ до Бардейова на функцію іншпектора културы. По скінчіню воєньской службы переступив до Україньского народного театру в Пряшові на функцію орґанізачного працовника про драматічный колектів і ПУЛС, в 1981 р. ся ставать його умелецькым шефом. Міністер културы СР Мірослав Валек у 1975 року уділив йому за успішну културно–орґанізачну роботу честный тітул Заслуженый працовник културы. Василь Грицак (*1933 Радвань н/Л.). Оперный співак. Як 18-річный зачінав в Україньскім народнім театрі у Пряшові. Пізніше переходить до Братіславы, ставать ся членом і солістом СЛУК-у а по часі іде до оперы СНД у Братіславі. Є членом ансамблю Тараса Шевченка в Братіславі. У 2009 року презідент Україны В. Ющенко му уділює тітул Заслуженый працівник мистецтва України. Інґ. Йозеф Янух (*1979 Воліца). Професіоналный пілот, выштудовав летецьку доправу на Жіліньскій універзіті. Зачінав на Словеньскых аеролініях як діспечер а пізніше як другый пілот. Теперь робить як пілот в сполочности Саєґ Авіаціон Европе. Літать До Лібії, Лібанону, Йорданьска, Іраку, Арабскых Еміратів, Норська і т.д. ЮДр.плк. Юрай Катана (*1936 Збудська Біла +2012 Кошыці). Перешов многыма функціями у беспечностных зложках. Робив у Празі і быв кандідатом на міністра внутрiшніх справ ЧССР, але вернув ся на выход до Кошыць, де аж до пензії робив на Крайскій справі ЗНБ. Марія Мурґашова, род. Морозова (*1937 Чабины). Оперна і концертна співачка. Аб-
солвовала ВШМУ у Братіславі. Успішна была і на Конзерваторії П. І. Чайковского в Москві. По Пряшівскій універзіті ся стала солістков Штатной оперы у Баньскій Быстріці. ПаеДр. Іван Пайташ (*1954 Воліця). Абсолвент ПФ УПЙШ у Пряшові. По скінчіню штудій наступив на ґімназію в Гуменнім. Од 1995 р. є директором Ґімназії арм. ґен. Людвіка Свободы в Гуменнім. Робить як посланець міста. Доц. Михал Салак (*1938 Валентівці). Науковець і педаґоґ. Штудовав на Высокій школі педаґоґічній в Одесі, на математічно-фізікалній факулті. Преднашав на УПЙШ і ВШТ в Кошыцях. Од 1987 р. аж до пензії 2004 – доцент і міморядный професор на Пряшівскій універзіті. Публіковав у домашніх і загранічных научных журналах – (в Італії, Іспанії, НСР і інде). Доц. МУДр. ДрСц. Теодор Сухый (*1939 Берестів н/Л.). Абсолвовав Воєньску лікарьску академію в Градці Кралове. Там на хірурґічній клініці учів веце як 25 років. А в року 1985 ся ставать предностом 1-ой хірурґічной клінікы ЛФ УК. Пріватні оперує і як пензіста. Ева Забавска род. Куликова (*1937 Радвань н/Л. +1989 Пряшів). Народила ся про танець. Танцьовала у першім україньскім ансамблю в Меджілабірцях і на Цемяті, потім перешла до братіславского СЛУК-у. По заложіню ПУЛС-у вернула ся до Пряшова, де танцьовала і як солістка в роках 1957-1982 довєдна із мужом Михалом Забавскым. Антон Зелінка (*1950 Збудьска Біла). Од молодости робив у ставебництві. Зачінав на ставбах по цілім Чеськословеньску як зваряч-шпеціаліста і інштруктор оцільовых конштрукцій. 16 років робив за граніцями - в Росії, на Україні і у Франції. Як одборник одповідав і за будованя готелів і родинных домів в Алпах.
10
Розговор
iнфо РУСИН
Каждый язык мать іншый рітм, смак і пах – твердить русиньска умелкыня Зречі ся родного языка бы значіло охабити самого себе. Русиньскый язык, як мій материньскый язык, є сучастьов коду мойой особности, твердить фотоґрафка і поетка Данієла Капральова. Таня Рундесова, www.rusyn.sk
сьме мали строгу учітельку. Ішло о насилну українізацію русиньской народности а нашы родічі то приїмили з невольов. В недовірі ку ній давали своїм дітям радше словеньску народность. І я єй мала.
Вы нелем фотоґрафка, кураторка і зналець уміня, але пишете і віршы. Спробуйте порівнати, якый є розділ міджі тым написати поезію в русинчіні і в словенчіні.
Жыєте і робите в Снині, котра належыть меджі три міста на выході Словакії з найвысшым заступліньом русиньского жытельства. Чути ту русиньскый язык на верейности? Бісідують люди по русиньскы в обходах ці на уліці? Гей, часто ся з тым стрічам, але уж лем у старшой і середньой ґенерації. Барз ня заболить, кідь чую діти говорити спотворенов словенчінов, в котрій ся мішають русиньскы слова якбач похвачены од старых родічів.
Накілько русиньскый язык ся хоснує при офіціалных акціях в каштелю, де сьте кураторков? При офіціалных акціях ся хоснує лем в припадах, кідь суть заміряны на русиньскый етнос, што не є так часто.
Выростали сьте в русиньскій родині і з русиньскым языком од народжіня. В школі сьте ся дістали до оточіня, де ваш родный язык мусив „уступити“, кідьже русиньскы школы не были, лем словеньскы і україньскы. Овпливнив вас тот „стріт“ языків?
Ходила єм до основной школы з навчалным словацькым языком. Нияк собі не памятам, жебы єм з ним мала проблем. Уж як малы діти сьме ся грали, же ідеме на навщіву ку родині і бісодовали сьме по чеськы і по словеньскы. Но меджі собов у школі і черерз перервы а даколи і на уроках з учітелями сьме говорили по русиньскы. Было то про нас звычайне і природне. Кідь сьме дашто не знали повісти по словацькы або сьме спотворили словко, учітелі нас оправили і часто сьме ся притім і насміяли. Може там десь ся родила способность інтуітівного розуміня красы языків.
Уж єм назначіла, же на выході Словакії были до істого часу намісто русиньскых школ лем україньскы, або на словацькых школах урокы україньского языка. Як вы то брали? Україньскый язык єм ся учіла два рокы. Было то зачатком 70-ых років а повинный быв і у нас на словацькій школі в Стащіні. Чудовала єм ся, же му не розумлю аж так, як ся нам намагали на уроках твердити, же є наш. Брали сьме го на легку вагу, хоць
Кідь ся дашто глубоко і особно дотулять мене, як з архетіпалной святыні мойой душы выходить поезія, друть ся мі на поверьх русиньскы слова, не словеньскы. Є то код мого я, корінный сістем предків.
Дасть ся высловити ідентічно тото саме в єднім і в другім языку? Огранічує дакотры высловы скоріше язык, або веце тото, што мать чоловік у собі, што пережыв і што чує у сердці?
Пробовала єм написати тот самый стишок в обох языках. Дарьмо. Каждый з них мать своє выжарьованя, свою мелодію, рітм, звук, образы і пах. Материньскый язык є наша минулость і будучность. Стратити го про мене значіть стратити сама себе. Зневажыти властну маму, котра мене тот язык учіла. Про мене вельо значіть, головно на духовній уровни. Русиньскый язык є прекрасный. Є мі барз смутно, же много чудесных русиньскых слов заникло за тоты десяткы асімілачных років а мы їх уж не хоснуєме, заміняме їх за „словакізмы“. Образні повіджено, з розквітнутой лукы ся потратило нелем множество цінных квітів, але і їх пахоты і фареб. Но не мали бы сьме ся їх зрікати, мали бы сьме ся ку ним вертати назад. Хто ся не опущать, не буде опущеный.
Што вы на таку сітуацію, кідь є дахто Русин, але не бісідує по русиньскы?
Забыв, же єствує слово няньківщіна і почливость ку своїм предкам. Його обыстя мать порушены фундаменты. Є народнов сиротов, котра ся ганьбить за тых, котры єй привели на тот світ. Не знать, одкы приходить і де іде. Страчать свідомость самого себе. Чоловік то несамостатный атом, але є сучастьов общества. Про каждого бы мала быти його народность і материньскый язык такым самозрозумілым явом як дыханя. Є боляче, кідь ся од русиньской крови свідомо одщіпляме. Тым страчаме народны традіції. І кідь дахто може контровати, же ціну чоловіка не шацуєме на основі його народности і языка, але на основі културных, одборных, моралных і етічных цінностей, з чім єм згодна. Но кідь хочеме о собі познати правду, мусиме іти ку свому жрідлу. Кідь єй найдеме і собі присвоїме, потім можеме путовати, де хочеме. Не стратиме ся ани в морю ґлобалізації. Бо людьскость бы мала справовати народы і народности.
Русиньскы родічі про свої діти часто волять словацьку школу, русиньску не преферують ани тогды, кебы была в їх селі. Як тото берете вы?
Ч. 23 2015 Тота молода ґенерація не дістала до віночка із материньскым молоком тото, што мала дістати. Почливость до материньского языка. Неґатівну роль запричінила насилна українізація, слабе народностне чутя, страх їх родічів, економічна сітуація, міцна міґрація за роботов, неінтерес державы о народностну політіку і школство і русиньска хворота - „з Руснака і пес і собака“. Тота сітуація є діаґнозов минулости. Але ани сучасность ту не є напомічна. Мултукултуралізм, ґлобалізація, ничота цінности, нездравый націоналізм, матеріалный конзум, одхыліня од етікы, міцный індівідуалізм, несолідарность.
Русиньскы родічі ся часто бранять тым, же їх діти мусять знати головно словенчіну і світовы языкы, жебы ся раз ліпше уплатнили в роботі. Думате, же ідуть проти собі?
Я вам радше росповім єдну пригоду. Моїй приятельці, котра жыє в Бруселі, народила ся глухоніма дітинка. Хвала Богу, днесь ся дасть завести мікрочіп, котрый поможе глухому учути. Самособов, не од народжіня. Зато, кідь пришов час, мамка ся просила одборного лікаря, якым языком бы было вгодне зачати учіти дітину бісідовати. Роздумовала о анґліцькім языку, же є найуніверзалнішый. Лікарь єднозначно сперав ся. Выскум подвердив найліпшы выслідкы, кідь ся зачне материньскым языком. А так ся дітина в Бруселі учіть першы слова в материньскім словацькім языку і частіше приходить на Словакію. Міджі небом і земльов дашто є. Не можеме ся позерати лем на матеріалны выгоды, а притім забывати на духовну пупочну шнуру. На тім світі є вшытко зо вшыткым повязане. Моя мама мі повідала: „Наплювати на такый род, што плюгавить свій народ“. Або і: „Чоловік не ґубаня, жебысь го переробив“. Ці: „Яков крижмов крещеный, такый і є“.
Русиньскый язык помалы вымерать. Рахункы подля знижуючой ся кількости молодых хоснователів языка доспіли до одгадів, же до 30 – 50 років може заникнути. У чім бы сьте виділи його спасу? В народностнім школстві, освіті, културі і реліґії. А у выкачаню рукавів і в пробуджіню ся з летарґії. І кібы ся тота проґноза сповнила а мы бы пришли о русиньскый язык, чім потішыме світовый моноліт, русиньскый корінный сістем, русиньскый ґенофонд будуть іщі довгы рокы пережывати міджі Русинами в скрытій формі. А чоловік ниґда не знать, якы суть Божы заміры. ПаедДр. Данієла Капральова (1959) походжать зо Снины. По штудіах на Середній умелецько–промысловій школі в Кошыцях абсолвовала катедру вытварной выховы на Універзіті П. Й. Шафаріка в Пряшові. Робила у Вігорлатьскім музею, у Вігорлатьскій книжніці і в Музєю Модерного уміня Анді Варгола. Выштудовала фотоґрафію, але заподівать ся переважно вытварнов і ґрафічнов творбов. Фотоґрафії присвячує свій час од 1999 р. Єй творба є заміряна на субєктівный документ. Выставлять дома і за граніцями (Чехія, Польща, Мадярьско, Україна, Австрія, Франція, Сербія, Хорватія, США). В сучасности є кураторков в каштелю у Снині. Окрем фотоґрафованя пише і поезію.
Ч. 23 2015
iнфо РУСИН
Погляды
11
Ґулдены, ґранты і девалвація... Б. Ґамбаль, lem.fm, Краків
Раз Наперед цітата, пана Гавриіла Бескида – «Кедь уж Руськый дом в Пряшові зачав фунґовати… Так, што ся в рамках того дому зробило - уж в 20-ых роках роздумовали, же было бы треба поставити памятник Духновічу – нашому великому будительови Русинів. Хто зробить тот памятник? Но, а рішыли, же тот памятник буде мати на старости Олена Мандіч з Прагы. І так ся подарило в року 1933, в рамках Днів руськой културы, котры ся орґанізовали при Руськім домі, 11-го юна 1933 р. тот памятник быв на Леґіонарьскім намістю одкрытый, за участи великого множества народа. Єпіскоп вышов з катедралного храму, а за ним копа народа. А на возах копа людей пришла, а при зеленім стромі напавали конів, там, де є теперь у Пряшові пошта, давали воду і овес…»
Два На памятку народных героїв, монархів, правителів, голов держав (царів, імператорів, кралів, кайзерів, фараонів, екзархів, шахів, султанів і іншых господарів) каждый день мож позерати. Фурт їх видно на монетах і т. д. Сучасно до скорше хоснованой іконоґрафії з націонaлныма героями дішли образкы вызначных писателів, ученых і політіків. Історія памяток зачала од бытя монет, на аверзі котрых была поміщена правна основа, їх законность. Быв то найчастіше портрет монархы, назва державы, єй ерб, ці леґенда, котра давала право на зъявліня ся пінязі. На реверзі быв найчастіше позначеный битый номінал, або дашто інше, што є менше важне, і што на початку нияк не впливало на реалну ціну гроша, напр, дата емісії. Часом понятя аверзу і реверзу пішло наопак. Бо про каждого грошолюбця то быв, є і буде найважнішый номінал. Важнішый як тот герой, царь, краль, ці іншы вартости, котры доволили пінязям указати ся на світі і быти леґалнов валутов. Коротко повіджено – важнішый, як людьми прияты народны вартости, котры зачали стояти уж за номіналом і штораз то менше важыти. Хоць наперед кажда монета мала таку вартость як метал, схоснованый на єй выбитя, все зъявляли ся думкы на псутя пінязі, знижованя вагы золота, ці стрібра, або выкликованя інфлації, котра все знижовала вартость в прикладі друкованых папірьовых грошей. Нераз, нарубы, штучно підношено номінал без придаваня вартости. В економіці такы маніпулації называють ся девалваційов валорів. В Польщі, у 80-ых і 90-ых роках гіперінфлація з каждого чоловіка зробила мултіміліонара, гіпер-бідака, а з мальованых на банкнотах вызначных персон – сімболы упадку економікы польской державы. Мальованы герої зазнали інфлацію і їх сімболічна вага остала справды зменшена. Може быти, же девалвація належала Свєрчевскому, ці Вариньскому, лем за якы провины така доля застигла Шопена, Марію Склодовску ці Коперника?
На папірьовых ґулденах, нідерландьскых грошах з того часу, не была представлена кральовна, ани вызначный Нідерландчік, лем мальованы фантастічнофаребны образкы птахів, колібра, сонячніці, новости технікы, ці морьскый навіґачный маяк. Такы образкы мали забеспечіти націоналных героїв перед несподіванов інфлаційов і страчіньом на значіню. Так придумав народ, котрый доказав столітями, же знать собі цінити економіку. Нідерландчікы не рісковали выставліньом націоналных героїв на можливы економічны страты. Девалвацію націоналных вартостей, влюбліня ся лем до номіналу, попутаня аверзу з реверзом, найліпше мож видіти на прикладі ґрантовых жадань меншын на уряды і міністерства. Кілько є в них намагы до будованя спільноты, націоналной єдности і думаня на будуче, розвиток языка, културы, свідомости і контактів з іншыма Лемками ці Русинами? Видно, на многых фестівалчіках, де царствує абсурдна траґікомічна екзотіка, українізація, полонізація і «мексіканізація», шаравары і пончо, а до того непередумана пропаґанда, направлена на варіня гороху з капустов, мішаня того, што наше і близке, з тым, што чудже і антілемківске. Тоту мішанину, з котров мають Лемкы фалшыву приємность стрічати ся на ватрах, русалях, кермешах, ці світах під палмами, то – по мойому – перепис на прискорену асімілацію. І надале творчость Ігора Куцера є придорога про ждыньскых українізачных бізнісменів, богатых на лемківскы ґранты. Преферують золото, котре приде забездурно, зо співаками з Україны, або з вудсток-польсков рубанков. Выходить туньше. Веце остане на коордінацію такого бізнісу. Лемківскы цінности ся такым способом нищать, але што, уж не таку інфлацію світ видів.
Три Духновічова табла, котра была одкрыта в Рускій Бурсі в Ґорлицях 5-го децембра 2015 р., є зроблена з пісковця, каміня, з котрого Всевышній або природа у векшыні сотворила Карпатьскы горы. Мож повісти, што земля Карпатьскых Русинів оддала часть себе на памятку того, котрый описав подобу Бескида і людей, котры тоту землю заселяють. На Лемковині робили з того каміня млинці, камінны столы, памятны кресты і капліці. Творчость о. Александра Духновіча находила народны іншпірації в русиньскых селах під Бескидом, придумана была до будительскых цілів і освіщаня народа. Дале, в подобі школьскых книжок, чітанок і байок, вернула ся до народа. Была шырена, популарізована і роками оціньована крітіками, русиньсков інтеліґенційов і причінила ся до сформованя людей єдной бісіды, віры і обычаю – Нації. І за тото вшытко благодарный русиньскый народ з Лемковины
захотів сімболічно подяковати Будительови, а і зазначіти приналежность до єдного ідейного і културного русиньского простору. Доказати же не є гіршый в ничім од іншых частей Карпатьской Руси, де памятникы Будителя стоять уж оддавна. Пів рока тому, діти, котры в державных школах на Лемковині учать ся русиньскый язык, на закончіня свойой наукы намальовали на стіні ґрафіті, така модерна форма выражіня творчой пластічной експресії. На стіні представили выображіня о. Александра Духновіча – Будителя і Івана Русенка – Учітеля. Намальовали їх як двох добрых камаратів, цімборів, пайташів, котры ся в шырокім світі однашли, зышли і барз їм зо собов добрі. Тото вшыткы видять, же суть там на своїм. Лемківска таблічка не є зроблена зо злата. Є проста, з кірілічным написом, котрый є таый самый як тот, котрый Русины Пряшівской і Підкарпатьской Руси наказали вырыти Олені Мандіч. Не подарило ся Лемкам в 1918 році остати в єднім державнім творі з другыма Русинами. В 1933 р. не могли быти прилюдно участны і торжествовати довєдна одкрытя памятника на Леґіонарьскім намістю. Довгыма роками были розділены державныма граніцями і денаціоналізованы. За тот час Русины з різных земель Карпатьской Руси призабыли на доказованя самым собі націоналной єдности. Духновічова табліця на Лемковині має привернути память о спільных славных старых часах, але мать тыж быти Вручаньом на будуче. Так, най навікы Будитель о. Александер Духновіч остане серед свого народу. А його творчость най наберать значіня, вагы і цінности по цілій Лемковині. Статя была написана як коментарь Боґдана Ґамбаля на радію lem.fm в рамках ціклу під назвов Раз, два три. В проґрамі зазвучалa пісня “Горы нашы” музично оброблена Ярославом Трохановскым, з платні “Гімнічны співы Русинів” выданой Русиньскым братством на Словакії в 2003 р. Проєкт “Гімнічны співы Русинів” зреалізовала і пісні зо вшыткых частей Карпатьской Руси выбрала – Анна Кузмякова, а заспівали їх професіоналы з ПУЛС-у - Марія Мачошкова, Анна Барнова, Реґіна Ярощакова, Марія Грабовска, Емілія Піхнарчікова, Михал Петрушка, Йозеф Піґула, Франтішек Новотный, Мілан Гудок, Серґей Петрик і Ярослав Балаж.
12
Звыкы і традіції
iнфо РУСИН
Ч. 23 2015
Вінчованя із Свідницькой долины (Выбрано з книжкы: Віфлеємскый вечур. РОС, 2002) Вінчую вам, вінчую На щастя, на здравя, На тото Боже народжіня, Жебы сте мали од пана Бога ласку, Од люди приязнь, А од панів покій. Дай, боже, щастя! *** Вінчую вам, вінчую, Жебы вам Панбіг поміг Тоты шьвата щасливо пережыти А новых шя дожыти, З меншыма гріхами, З векшом радостьом, З Божом милостьом. Дай, Боже, щестя! *** Вінчую вам, вінчую, Жебы сте мали тівко дівочок, Як на полі квіточок, Тівко хлопків, Як на полі снопків. Повны переяйкы пшениці, Бандур аж дві пивниці. Три бочкы капусты На шьвата і посты. Жебы шя вам гродили біб і фізолі, Жебы сте мали повно в коморі. На поді пашы А в діжках кашы, В конику грошы, Жебы на вас пришли ліпшы часы!
*** Вінчую, вінчую, На пецу колачі чую. Дайте мі єден скоштувати, Буду вам довго вінчувати. Вінчую, вінчую, На пецу кобасу чую, Вінчувати не перестану, Ніж кобасу не достану. Вінчую вам, вінчую на тоту Вілію, Жебы сте мали щастя, здравя і в хыжі покою. Жебы ся вам зродило жыто і пшеница, Рункля і бандуркы – повна пивница. Тоты сята щасливо пережыти а другых ся дожыти, Гойнішы, спокійнішы а на тераз рік стораз ліпшы. Вінчую вам, вінчую, Жебы вшя вам коні доїли а волы телили. Жебы вам когуты яйця носили а коцуры курята водили. Жебы вам коровы по пятеро ягнят мали, Жебы шя вам дівкы попреспавали.
А я вам вінчую, Жебы шя вам водили: В царку телятка, В кучі пацятка, В курнику курятка, Під решетом качатка, Під припецком баранкы і кіжлятка, На пецу котятка... А в сыпанці мышы! Я маленькый колядничок, Вінчую вам щасный рочок, Жебы сте ся добрі мали, А на мене споминали. Уж зме вічували, Шытко, што зме знали. Оріхів нам дайте, Здравы оставайте. Вінчували зме вам шыткы віншы, Уж не знаме іншы, Добрі ся ту майте, З Богом оставайте.
*** А мы вам вінчуєме, Што і другы вінчували, Жебы сте на тепер рочок Зо штирьома волами орали. Кед не зо штирьома, Та холем зо двома, Жебы была стодола і комора повна. Жебы сте мали на полі уроду А в стайні приплоду, З діточок радости, А жыли в гойности.
Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2015.
IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Štefániková 18, Humenné, dátum vydania periodickej tlače: 21. decembra 2015
Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Štefánikova 18, 066 01, Humenné. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Náklad: 1500 ks. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode s povereným vedením redakcie na adrese sídla ROS v Humennom. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame! Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov! Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme. Info Rusín je distribuovaný aj do novinových stánkov prostredníctvom MEDIAPRESS Poprad, spol. s r.o. (okresy: Stará Ľubovňa, Poprad, Levoča, Kežmarok, Spišská Nová Ves) a KAPA DAB Prešov, spol. s r. o. (okresy: Prešov, Bardejov, Humenné, Medzilaborce, Sabinov, Snina, Stropkov, Svidník, Vranov n/T.).
Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Štefánikova 18 066 01 Humenné RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník