iнфоРУСИН ч. 21 2016

25 25

чісло 21 2016 | рiчник хiIi.

СВІТОВОГО КО Н Ґ Р Е С У РУСИНІВ

русин

iнфо

Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ‫ ׀‬цiна 0,50 €  факты ‫ ׀‬култура ‫ ׀‬історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв

Наша тема

Розговор

Нашы особности

Токаїцька траґедія

Димитрій Крішко

Андрій Добош

6

8

11

Василь Ябур дістав премію А. Духновіча. Нагородила го і універзіта

КВ РОС оціньовав дотеперішню роботу

В днях 3-го і 4-го новембра 2016-го року проходила в Пряшові наукова конференція під назвов Дінамічны процесы в сучасній славістіці, котра была орґанізована Пряшівсков універзітов в Пряшові, Центром языків і култур народностных меншын – Інштітутом русиньского языка і културы. Конференція была присвячена 80-ым народенинам доц. ПгДр. Василя Ябура, к. н., кодіфікатора русиньского літературного языка на Словакії, і 20-ым роковинам заснованя лекторату булгарьского языка на Пряшівскій універзіті.

В просторах Словацького народного музею – Музею русиньской културы у Пряшові проходило 5-го новембра т. р. засіданя членів Коордіначного выбору Русиньской оброды на Словеньску (КВ РОС), котре скликав председа РОС Інж. Мартін Караш. КВ РОС є найвысшый орґан орґанізації міджі окремыма сеймами. Творять го членове Выконного выбору РОС на челі із председом орґанізації і председове окремых Містных орґанізацій РОС (МО РОС) з цілоґо русиньского реґіону.

П. Медвідь, фото автора Першый день конференції быв присвяченый лекціям на тему русиністікы, тот другый день занимав ся булгарьскыма языковыма темами. Як раз в першый день проходила і святочна часть, котра была присвячена юбілантови, вызначному языкознательови і єдному із кодіфікаторів русиньского літературного языка на Словакії – Васильови Ябурови. Участных конференції привітав в мені ректора Пряшівской універзіты проф. ПгДр. Мілан Портік, ПгД., проректор універзіты, котрый передав нагороды Пряшівской універзіты – бронзовы медайлы, науковцям, котры причінили ся о розвиток русиністікы і булгарістікы. За розвиток русиністікы дістали нагороды доц. ПгДр. Василь Ябур, к. н. і проф. Др. Михаіл Капраль, котрый діє як науковый робітник, русиніста в Мадярьску. Ку участным ся приговорив і проф. ПгДр. Петер Каша, к. н., котрый є директором Центра языків і култур народностных меншын під якый належыть і Інштітут русиньского языка і културы. Не мож не спомянути, же на конференції брала участь і Їй Екселенція пані Марґаріта Ґанева, амбасадорка Булгарії в Словацькій републіці, котра так само поздравила участных. Ку юбілантови окреме пориговорили ся доц. ПгДр. Анна Плішкова, ПгД., директорка Інштітуту русиньского языка і културы, і за Русиньску оброду на Словеньску Мґр. Анна Кузмякова, бывша председкыня орґанізації, і близка співпрацовничка Василя Ябура од зачатку приготовлінь до кодіфікації русиньского літературного языка. На кінцю свого приговору Анна Плішкова передала Васильови Ябуроби Премію Александра Духновіча. Премію шторік уділює Карпаторусиньскый научный центер в Споєных штатах Америкы за русиньску літературу. Того року центер вырішыв передати премію, котрой сімболом є бронзова скулптура карпатьского медвідя, Васильови Ябурови за його великый вклад до кодіфікації языка, без котрой бы не было ани літературы. По словах Анны Кузмяковой, котра у своїм приговорі росповіла о цілім складнім процесі роботы перед кодіфікаціов, о тім, яку роль в тім процесі зограла Русиньска оброда на Словеньску і Василь Ябур, председа оброды Інж. Мартін Караш святочно передав юбілантови Дяковный лист, котрым РОС дала честь і подяку єдному із найвызначнішых с. 2 ◢ нашых языкознателів по 1989-ім році.

А.Кузмякова, фото М. Піліп

Вшыткых членів КВ РОС і членів Дозорной рады РОС привітав на засіданю председа М. Караш, котрый вів ціле засіданя. Єдным із головных пунктів проґраму новембрового засіданя КВ РОС была оцінка дотеперішнього діятельства орґанізації од зачатку того рока. Вычерьпну справу о роботі РОС прочітав председа М. Караш, котрый доподрібна проаналізовав роботу орґанізації, почінаючі тогорічнов реалізаційов Міморядного сейму РОС, котрый ся одбыв 19-го фебруара, і на котрім были зволены новы членове ВВ, КВ, ДР РОС і председа орґанізації. Оцінив роботу ВВ РОС, котрый ся старать о ход цілой орґанізації, окремы културны події РОС, міджі котрыма не хыбили такы централны події, як Духновічів Пряшів 2016 – цілословеньскый конкурз в декламації русиньской поезії, прозы, малых сценічных форм, людового росповіданя і властной творчости, 54-ый

с. 3 ◢

2

Актуално

В нашім музею о Бескидови і русиньскім школстві У віторок 8-го новембра 2016-го року Русиньске културно-освітнє общество Александра Духновіча в Пряшові зорґанізовало в просторах Словацького народного музею – Музею русиньской културы в Пряшові два науковы семінары. Петро Медвідь, фото автора

Першый дотуляв ся особы Антонія Бескида, вызначного русиньского політічного діятеля, другого ґубернатора Підкарпатьской Руси в складі Чехословакії. Другый семінарь належав темі русиньского школства, од выникнутя 1-ой Чехословацькой републікы, аж до українізації, котра в школстві наступила твердо зачатком 1950-ых років. Із своїма лекціами на тему Антонія Бескида выступали Гавриїл Бескид, председа Русиньского културно-освітнього общества Александра Духновіча в Пряшові, котрого отець быв братом підкарпатьского ґубернатора, і котрый, окрем орґанізованя научных семінарів, уж довгы рокы публікує в русиньскых перідічных выданях многы статі, котры суть присвячены його вызначным предкам. Другым выступаючім на тоту тему быв Тібор Міклош Поповіч, ґеоґраф, універзітный педаґоґ, сполоченьскый і културный діятель Русинів в Мадярьску, основатель Русиньского наукового інштітуту в Мадярьску, основатель Русиньского културного зъєдиненя „Будитель“, бывшый представитель Русинів в русиньскім самосправованю в Мадярьску, котрый народив ся на Підкарпатьскій Руси, коли іщі належала до складу Чехословакії. Поповіч так само много у своїм жывоті публіковав односно русиньской ґеоґрафії, історії і културы. В рамках лекцій одзвучали од реферуючіх і людми мало знаны факты. Гавриїл Бескид припомянув,

же на тім, же теріторії Підкарпатькой і Пряшівской Руси ввошли до складу Чехословакії має вєдно із Ґригорійом Жатковічом велику заслугу як раз Антоній Бескид. Тот в угорьскім парламенті діяв як депутат вже за монархії. При роспаді монархії му было пропоновано здобыти посаду ґубернатора тзв. Руськой Крайны, з тым, же бы тота теріторія, неселена Русинами, зістала під Мадярьском. Бескидовов реакційов на тоту пропозіцію было заснованя Руськой народной рады в Пряшові, пізніше Централной руськой народной рады в Пряшові, котра зъєдинила думаня вшыткых руськых народных рад і прихылила ся ку рішаню, же теріторії Русинів підуть до складу Чехословакії. Тібор Міклош Поповіч підкреслив, же Антоній Бескид быв єдным із нашых найвызначнішых політічных діятелів, котрый окрім іншого фінанчно дуже підпоровав русиньскы общества, якы в тім часі діяли, інтересовав ся о нашых штудентів, односно котрого маєме великый довг. За словами Поповіча мало честуєме тоту історічну особность, котра бы мала мати, ці уж на Прячівщіні або на Підкарпатю, „такый великый і красный памятник, якый має Духновіч у Пряшові.“ Поповіч має надію, же кідь ся таке діло не подарило його ґенерації, подарить ся то молодшым ґенераціам Русинів. В рамках другой темы – школства, знова выступив Гавриїл Бескид, котрый бісідовав головно о Руській ґрекокатолицькій реалній ґімназії, яка была одкрыта в школьскім році 1936/1937 в Пряшові. Бескид там сам выштудовав і належав ку першым абітурьєнтам пряшівской руськой ґімназії. Друга лекція была присвячена Миколайови Бобакови, священикови, педаґоґови, церьковному діятельови, котрый быв першым директором спомянутой пряшівской руськой ґімназії. Бобак не прияв у 1950ім році православіє і быв насилно выселеный на Мораву, де робив лісного робітника. Як священик міг діяти аж в роках 1968 – 1970, по тзв. Празькій яри, коли была іщі перед окупаціов армадами Варшавского договору знова леґалізована Ґрекокатолицька церьков у Чехословакії. Тоту лекцію приготовив внук Миколая Бобака – Юрай Бобак. Миколай Бобак умер в Пряшові у 1986-ім році.

Родаци з Великой Поляны ся молили за усопшых Як інформовав Пресовый центер Кошыцькой єпархії, 1-го новембра одбыло ся шторічне стрітнутя родаків заникнутого русиньского села Велика Поляна коло водного резервоару Старина. -пемСтріча одбыла ся із нагоды свята Архангела Михаіла, котрому была присвячена великополяньска церьков, як і з нагоды Душічок. Святочну архієрейску літурґію служыв преосвященый владыка Мілан Хаутур, кошыцькый ґрекокатолицькый єпарха, вєдно із священиками зо Снины – Марошом Прейсом і Даніелом Шарішскым. Владыка, котрый сам походить із Великой Поляны, оцінив участных віруючіх, родаків, же наперек выселіню собі все найдуть час спомянути собі на своїх близкых молитвов і запаліньом свічок в родиску. По літурґії ся віруючі зышли коло розвалин бывшой церькви, де ся помолили панахіду за усопшых, котры суть похоронены на містнім цінтері.

Ч. 21 2016

iнфо РУСИН

Велика Поляна была село в окресі Снина, котре выселили в 1980-ім році з причіны будованя водгного резервоару Старина. Жертвами будованя были і далшы русиньскы села – Дара, Oстружніця, Руське, Смолник, Старина і Звала. Першый писемный документ о заникнутім селі походить із 1493-го року. Зо села всокотив ся лем сельскый цінтер, єдна хыжа і памятник павшым воякам 1. світовой войны на воєньскім цінтері. Всокотили ся і розвалины церькви із 1784-го року. Під селом, коло Лукового потічка, стоїть хрест із 1853-го року. Воєньскый цінтерь вояків із 1-ой світовой войны, котрый находить ся на Заднім Годошіку, є найвысше положеным воєньскым цінтерьом на Словакії (825 м н. м.). В селі ся народив і вызначный русиньскый малярь Орест Дубай.

Збірник з міджінародной конференції

с. 1 ◢

З меджінародной научной конференції вышов і збірник Дінамічны процесы в сучасній славістіці. У тім збірнику ся находять выступліня і цінны рефераты главно русиньскых, словацькых і булгарьскых науковців-славістів, якы были розділены до двох днів конференції і до двох окремых секцій: русиністічной і булгарістічной. В русиністічній секції окрем іншых, прозвучали такы темы: Цінности в языку проф. ПгДр. Осифа Сіпка, ПгД. із Словакії, Словотвореня у русиньскых діалектох: демінутатівы и ауґментатівы у бесїдї обывателюв ужаньского села Великі Лазы проф. Др. Михаіла Капраля із Мадярьска, Актуалний статус русиньского / лемківского языка в Польщи – загорожыня, способы охороны і ревіталізациі Др. габ. Олены ДуцьФайфер із Польщі, Rusínske masmédia na Slovensku v kontexte Európskej charty regionálnych alebo menšinových jazykov доц. ПгДр. Анны Плішковой, ПгД. із Словакії, З дакотрых правил орфоепії в русиньскім норматівнім языку на Словакії ПгДр. Кветославы Копоровой, ПгД., зо Словакії, До джерел карпаторусинської балади „Прощай, Росія, прощай, Кавказ‟ Др. Валерія Падяка з Україны і далшы.

Новы книжкы „Червеный берег“ і „Факлї горять“ Людмила Шандалова, як предсeдкыня обчаньского здружіня „tota agentura“, запрошать на презентацію і промоцію свойой новой книжкы Червеный берег. Подія крещіня книжкы є напланована на 18-го новембра 2016 р. о 16-ій годині в концертовій салі Основной умелецькой школы у Свіднику. Б. Ґамбаль, -акузЛюдмила Шандалова є русиньсков писательков і културнов діятельков. В 2015-ім році была нагороджена Премійов Александра Духновіча в области русиньской літературы за поетічну книжку про дітей під назвов Подьте діти, што Вам повім. Пише сценарі про школьскый театер. На остатнім Русиньскім фестівалі у Свіднику мож было позерати пєсу, до котрой лавреатка написала сценарь під назвов ВіФінтена прінцезна. Першым віршом, якый Людмила Шандалова написала і до котрого Осиф Кесо Кеселіця склав музику, были славны Карпаты, Карпаты. Факлї горять - під таков назвов вышла недавно книжка поезій, понад 300 стишків, єдного з найактівнішых русиньскых писателів Юрка Харитуна з Кежмарку, родака із затопленого села Остружніця на Снинщіні. Книжку вадала Академія русиньской културы СР. За свою творчость быв Ю. Харитун оціненый нелем меджінароднов Премійов Александра Духновіча, але і іншыма Преміями, як Премія Александра Павловіча од Літературного фонду на Словакії і іншыма. „Приймите, люде, мої віршы, як в літі вологу лісы, кедь найдете в них свої жалі, не гнівайте ся, я писав їх із чістой душы“ написав Юрко Харитун у поетічній збірці Гуслі з явора, котру іщі в 1995-ім році выдала Русиньска оброда. Од того часу Ю. Харитун выдав многы книжкы поезій, як наприклад Мої жалі, Мої надії, Мої сны і іншы. У єдній із своїх книжок писав, же не пережыє ани день, жебы не написав холем рядок русиньской поезії... А як то вызерать у його творчости, того креда ся триме дотеперь. Затоплены русиньскы села Старина, Звала, Велика Поляна, Смулник, Дара і родне село Ю. Харитуна – Остружніця – то є головна тема його поетічной творчости. Але в найновішій книжці можеме чітати і його поезії о любови у вшыткых єй подобах.

Ч. 21 2016

Стовпчік Петро Медвідь То, на што цілый світ чекав остатні дні, уж є вырішене. Америцькым презідентом, найміцнішым мужом планеты - як окрылено пишуть все о америцькых презідентах журналісты, ся став Доналд Трамп. Іщі лем зволеным, но од януара вже у функції. За тых дакілько днів, од коли знаме резултаты выборів в Споєных штатах Америкы, єм уж на інтернеті видів статю о тім, же має російскы коріня - докінця шляхтічне, же має україньскы коріня, но і Русины із Войводины уж зачали пошырьовати, же має коріня русиньскы із Войводины, і же Доналд - то Дюра. Помсіяв єм ся на вшыткых трьох верзіях. Посміяв єм ся на тых, котры мають потребу такы дурноты писати, а і на тых, котры принимають такы із палця вытягнуты статі за правдивы без будьякого крітічного думаня. Но кідь сьме при Трамповых корінях, з точностьов можу повісти єдно. Такой по тім, што были знамы резултаты выборів, із його інтернетового сайту счезли многы контроверзны обіцянкы, котры перед тым людям давав. Нараз їх ніт. Як тіпічне, і як нам добрі знане. Памятаме на то, же уж пару років мала быти автострада із Братіслвы аж до Кошыць, же через Пряшівскый край уж мала іти скоростна драга, же гев або там мали підроснути платы, же уж давно мало быти тото або гевто зроблене... Обіцянок перед каждыма выборами од вшыткых політіків є много. По выборах якось счезнуть, „в ліпшім припаді“ політік найде причіну, чом іщі теперь ніт, чом ся то теперь не дасть. Зато кідь говориме о корінях Доналда Трампа, по тім, што дав зо свого сайту гет його обіцянкы, можеме з точностьов повісти лем тото, же його коріня суть бізовно політічны. І є абсолутно єдно, котрой народности.

iнфо РУСИН річник Фестівалу културы і шпорту в Меджілабірцях, одкрытя памятной таблы на Културнім домі в Меджілабірцях з нагоды 25-ой річніці Світового конґресу Русинів і выставкы фотоґрафій за меджінародной участи, 1-ый річник Свята Русинів в купелях Смерджонка в Червенім Клашторі за участи помічного єпіскопа Лаха, де окрем богатого културного проґраму русиньскых колектівів была одправлена свята літурґія із русиньскым чітаньом апостола і русиньсков проповідьов о. Лаха, Русиньскый вікенд в окресі Стара Любовня, в рамках котрого проходила Русиньска ватра в Малім Липнику і Свято Русинів під градом в Старій Любовні (сполуорґанізатором была орґанізація Молоды Русины і радіо Русин.фм), Фестівал русиньского і шарішского фолклору в Бардейовскых Купелях і многы далшы реґіоналны події, котры ся того року одбывали в містах і селах – в Кошыцях, Вранові над Топльов, в Гуменнім, Меджілабірцях, в Біловежі, Якубянах, Камюнці, Рошківцях, Пчолинім і інде. При тій нагоді М. Караш высловив подяку вшыткым орґанізаторам, котры ся поділяли на реалізації окремых подій. Немалу увагу у своїм оціньованю присвятив і сполупраці із домашніма і загранічныма русиньскыма орґанізаціями і інштітуціами. Спомянув підписаны договоры о сполупраці із Русинами в Сербії і на Україні, презентацію словацькых Русинів на Бєнале русиньской културы в польскій Криніці, на Дні Русинів в Мукачеві, на юбілейнім святі і конференції присвяченій 200ій річніці од народжіня Петра Кузмяка в Руськім Керестурі у Сербії, участь словацькых Русинів на цілодержавнім святі СНП у Баньскій Быстріці, на Міджінародній научній конференції Дінамічны процесы в сучасній славістіці в Пряшові, котра была присвячена і 80-ій річніці Доц. ПгДр. Василя Ябура, к. н., вызначного языкознателя і кодіфікатора русиньского літературного языка і т.д. Наконець свого выступу М. Караш припомянув і події, котры РОС планує зреалізовати іщі до кінця того року, як централный фестівал - конкурз Співы мого

с. 1 ◢

Актуално

3

роду, передрождественны події, клубовы вечоры і іншы. Не менше серьозным пунктом проґраму КВ РОС было обговоріня пропозіції Александра Зозуляка, шефредактора Народных новинок. Іде о його пропозіцію передати авторьскы права на выдаваня Народных новинок, котрых властником є обчаньске здружіня Русин і Народны новинкы, обчаньскому здружіню Русиньска оброда на Словеньску. Треба додати, же іщі перед засіданьом КВ РОС ся з ініціатівы А. Зозуляка одбыла робоча стріча в просторах Інштітуту русиньского языка і културы на Пряшівскій універзіті. На ній брали участь – А. Зозуляк, А. Плішкова і К. Копорова за Народны новинкы і М. Караш, П. Медвідь і А. Кузмякова за РОС і редакцію Інфо Русин. З боку Народных новинок были презентованы подмінкы споминаного акту, же сучасный шефредактор Народных новинок Александер Зозуляк добровольно ся вздавать функції шефредактора по 25 нелегкых роках, же схваленый акт переданя авторьскых прав на выдаваня Народных новинок обчаньскому здружіню Русиньска оброда на Словеньску буде платный од 1-го януара 2017-го року, сппомянута тройця высловила подмінку дале выдавати Народны новинкы субєктом Русиньска оброда на Словеньску подля їх сучасных правил. Членове КВ РОС тоту пропозіцію привітали і схвалили, окрем того, же высловили свої погляды на ґраматічну норму з тым, жебы новинкы выходили з Інфо Русином у його дотеперішній подобі. Што до дорішіня того акту были КВ РОС повірены дотеперішні особы (М. Караш, П. Медвідь, А. Кузмякова). На засідані КВ РОС одзвучали інформації П. Медвідя о творіню новинок Інфо Русин, М. Піліпа о роботі Выбору про народностны меншыны на Уряді влады СР, председів окремых орґанізацій о културных подіах і многы пропозіції на зліпшіня роботы і пропаґації русиньского діятельства. Богата діскузія ся дотуляла русиньского языка, котрый подля многых членів бы мав брати до увагы головно його чітателів. Были высловлены і многы пропозіції на выліпшіня цілковой роботы в русиньскім руху.

Філм о Ґойдічови мав премєру Минулый рік сьме на Містьскім заступительстві в Бардейові схвалили названя нововыникнутого намістя коло ґрекокатолицькой церькви на сідліщу Вінбарґ „Намістя священомучеників Ґойдіча і Гопка“. Но не часто собі усвідомиме, же і за таков назвов намістя ся крыє тяжка доля тых, котрых мено має тот публічный простор. Така была і доля блаженого пряшівского єпіскопа мученика Павла Петра Ґойдіча, ЧСВВ, о жывоті котрого мав премєру докуметарный філм Ґойдіч - любов на першім місці (Gojdič - láska nadovšetko). Мілан Піліп Премєра філму проходила в ПКО - Чорнім орлі в Пряшові 3-го новембра 2016-го року, значіть вечур перед 15-ым юбілейом выголошіня владыкы за блаженого. Сценарістом і режісером 61-минутового філму є Михал Спішак, драматурґічков і продуцентков Ева Кратохвілова. На премєрі брали участь пряшівскый архієпіскоп і метрополіта Ян Бабяк, кошыцькый єпарха владыка Мілан Хаутур, мукачівскый єпарха владыка Мілан Шашік, родина єпіскопа Ґойдіча, выратованы жыдівскы сполужытелі і далшы гості.

Блаженый священомученик Павел Петро Ґойдіч, ЧСВВ, діяв як ґрекокатолицькый єпіскоп в роках 1927 - 1950, коли быв у выконштруованім політічнім процесі одсудженый на дожывотя і далшы кары. За блаженого го выголосив святый Йоан Павел ІІ. 4-го новембра 2001-го року в Римі. Почас Словацького штату актівно брав участь на ратованю жыдівскых жытелів перед депортаціями. В 50.ых роках быв одсудженый і умер в арешті в році 1960. На тім місці собі дозволю поділити ся о свої почутя нелем із філму, но і з книжкы „Proces proti vlastizradným biskupom Vojtaššákovi, Buzalkovi a Gojdičovi“, котрый оріґіналный друк выданый в році 1952 є час-

тьов мойой пріватной бібліотекы. Выповіді судженых і свідків были допереду навчены, што видить і звычайный чітетель. Во філмі Ґойдіч - любов на першім місці суть схоснованы многы архівны документы, філмовы записы із выголошіня за блаженого в Римі, єдниный знамый філмовый запис єпіскопа Ґойдіча, як автентічный аудіозапис його голосу, самособов по русиньскы. В арешті дістав шанцу на пропущіня із условієм, же буде співпрацовати із комуністічным режімом, што він не прияв. При такых нагодах собі чоловік усвідомить, яка крегка є свобода, в котрій днесь жыєме. Кідь собі єй хочеме утримати, не смієме підлягнути фалошным ідеолоґіям ці пошырьованю ненависти, котры суть на жаль елементом і днешнього світа. Зато ся хочу подяковати пряшівскому архієпіскопови і метрополітови Янови Бабякови за запрошіня, і же єм міг брати участь на премєрі того філму.

4

Інформачный сервіс

iнфо РУСИН

Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼ Засідав Выбор про народностны меншыны 11-го новембра т. р. у просторах Уряду влады СР одбыло ся засіданя Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы, на котрім русиньску меншыну заступляють Інж. Ян Липіньскый, председа Здружіня інтеліґенції Русинів Словеньска і Мґр. Мілан Піліп, председа Округлого стола Русинів Словеньска. Проґрам засіданя творили такы темы, як Оціночна справа о підпорі култур народностных меншын за рік 2015, Справа о стані народностного школства за 2015-ый рік, Справа о хоснованю языків народностных меншын за 2015-ый рік і предкладаня проєктів у проґрамі Култура народностных меншын на рік 2017. Выбор уложыв председови Выбору про народностны меншыны і етнічны ґрупы предложыти споминаны справы на схваліня Раді влады СР про людьскы права, народностны меншыны і родову рівность. Выбор ся заподівав і Фондом на підпору народностных меншын і Акчным планом охраны прав особ, котры належать до народностных меншын і етнічных ґруп на рокы 2016 аж 2020. Членове были інформованы о приправі Народного акчного плану Списованя жытелів, домів і битів 2021 на роы 2017-2020 і іншой проблематікы, котра ся дотулять народностных меншын на Словакії. Выбор про народностны меншыны уложыв ведучому Уряду влады про народностны меншыны перерозділити фінанції в проґрамі Култура народностных меншын на рік 2017 про окремы народности подля приложеного розділіня. Што до русиньской народностной меншыны, были на рік 2017 в проґрамі Народностны меншыны 2017 становлены фінанції в сумі 340 650 евр. -ак-

◼◼ Влада СР схвалила акчный план про меншыны На засіданю влады Словацькой републікы дня 26-го октобра 2016-го року влада схвалила Акчный план охраны прав особ, котры належать ку народностным меншынам і етнічным ґрупам на рокы 2016 – 2020. Цільом документу є забеспечіти ефектівну, переглядну і сполягливу сістему охраны і підпоры прав членів народностных меншын і етнічных ґруп, включно посилніня інштітуціоналного забеспечіня. Інформує о тім офіціалный сайт уповномоченого влады СР про народностны меншыны і етнічны ґрупы. За словами уповномоченого про народностны меншыны і етнічны ґрупы, Ласла Буковского, є схваліня акчного плану добров вістьов про народностны меншыны, кідьже є то першый матеріал, котрый так концепчно, як і на уровни конкретных кроків, вытварять простор про імплементацію владной політікы в одношіню ку народностным меншынам. Акчный план выникнув в згоді із узнесіньом влады СР, котрым была схвалена пропозіція Цілодержавной стратеґії охраны і підпоры людьскых прав в Словацькій републіці і котрым влада дала выпрацовати в меджах своїх компетенцій акчны планы про зранительны і марґіналізованы ґрупы сполочности, про котры дотеперь не суть забеспечены леґіслатівны рамкы, інштітуціоналны рамкы, окремы стратеґії і рамкы аплікачной практікы. Акчный план народностных меншын выпрацовав уряд уповномоченого вєдно із представителями народностных меншын. Акчный план становлює

сім цілів, котры суть заміряны головно на забеспечіня комплексного приступу ку творіню правных предписів дотуляючіх ся прав і позіцій народностных меншын і етнічных ґруп; зліпшіня сістемы підпоры културы меншын; ефектівнішого браня до увагы шпеціфік выховноосвітніх потреб особ, котры належать ку народностным меншынам; зліпшіня условій хоснованя языків народностных меншын і етнічных ґруп в практіці; зліпшіня інформованости верейности о народностных меншынах і етнічных ґрупах через медії ітд. -пем-

◼◼ На стащіньскім цінтері Старинчане і міґранты З погляду історії і людьской судьбы є цінтерь у селі під Полонинами барз інтересный. Цінтерь у селі Стащін на Снинщіні є і з погляду історіка інтересным і унікатным місцьом на Словакії. Твердить Мартін Дробняк із Клубу воєньской історії Бескіды. Находить ся ту ексгумованый цінтерь із выселеной Старины, суть ту похованы вояци з першой світовой войны, гробы ту мають і жытелі зо села, на краю цінтеря і нелеґалны міґранты, але і Жыды. „Уж лем на самім войновім цінтері нарахуєме дакілько десяток народности вояків, котры ту суть похованы,“ додав. За словами старосты села Яна Кереканіча быв стариньскый цінтерь переселеный до Стащіна, бо тото село было єдиным, котре в рамках будованя водоєму затопили водов. Ексгумованы остаткы суть уложены під великов могылов. „І теперь ся ставать, же дакотры з родаків Старины або їх родины хотять, жебы їх помершый быв похованый на цінтері в Стащіні,“ высвітлив староста. Інтересным є, же на попереднім цінтері в селі Старина были уложены і остаткы німецькых вояків із другой світовой войны, о котрых містны жытелі до ексгумації не знали. Перевезли їх до Стащіна, де їх знова поховали, але зачатком 90-ых років їх выбрали і перенесли до Гунковець у Свідницькім окресі. На краю цівільного цінтеря є поховано пять міґрантів, котрых тіла нашли в катастрі села Стащін. „Я уж десятый рік староста, поховав єм послідніх двох,“ повів Кереканіч з тым, же ідентічность штирьох з них не є знама. „У тім посліднім гробі лежыть жена зо Сомалска. Пришла ту родина з Відня і ідентіфіковали єй подля фотоґрафії на поліції“, увів. Село ся постарало о вытраты на похованя і старать ся о гробы. В катастрі Стащіна находить ся десять цінтерів з першой світовой войны, єден з них є прямо в селі. Подля слов Дробняка є ту поховано высше 960 вояків, котры загынули будь в часі боїв, котры были недалеко села, aбo умерли в шпыталю. За войны ту была росшырена холера і тіфус. Інтересностьов є, же коло себе суть похованы і неприятелі – руськы вояци і вояци австро-угорьской армії. „Кідь попозераме, што крест, то даякый чоловік а їх покійне спаня вартує старый дуб,“ додав Кереканіч. TASR

◼◼ Пряшівчанам прибудуть містькы памяткы Oд 2009-го року є в списку записаных 36 різных памятных цінностей. Містьска рада ся заподівала пропозіціами на їх росшыріня. Дві подав Крайскый памятковый уряд (КПУ) в Пряшові, по єдній віцепріматор Пряшова М. Дюрі-

Ч. 21 2016 шін і посланець Р. Друтаровскі. КПУ пропоновав записати міджі гріб із нагробником Дюлы Голеня (1870-1937) на главнім Містьскім цінтері, котрый быв вызначным лікарьом. З його меном ся вяже модернізація шпыталю на Флоріановій уліці, котрой быв директором од 1905-го р. Oчковав Пряшівчанів проти зашкырту і холері, котра ся шырила по 1-ій світовій войні. У 1912ім році купив фундуш на выбудованя нового шпыталю, але про войну ся так не стало. Быв облюбленым і честованым лікарьом, але і кронікарьом міста, котрый записовав події од зачатку 20-го ст. аж до його смерти в 1937 р. КПУ подав пропозіцію записати міджі памятны цінности пряшівскый підземный водоєм в западній части міста, нa березі коло Калварії. Поставили го в 1906-ім році з обємом 500 кубічных метрів. Мав зберати вытиснуту і невыужыту воду, жебы не попукали розводовы рулы. Водоєм на Калварії мав вызначну роль при ході водоводу в Пряшові і є то інтересна технічна памятка. Но його днешня сітуація є страшна, хоць іде о тeхнічну історічну памятку і зато собі заслужыть обнову. На пропозіцію віцепріматора М. Дюрішіна ся міджі памятны цінности запише Памятный день 19-го януара 1945, то є день ослободжіня Пряшова. У тот день пришли першы патролі совєтьской армії, пізніше танкы і членове I. Чехословацького армадного збору, чім ся про Пряшів і околіцю скінчіли войновы страсти. Додаткову пропозіцію предложыв посланець Р. Друтаровскі, жебы ся міджі памятны цінности міста записала і Колманова загорода, котра є од 1999-го року маєтком євагелицькой церькви, 39 років належала штату і повнила функцію містьской зелені. В минулости была рушным центром културного жывота, днесь є дакус занедбана. Тоту ботанічну загороду (4 га) заложыв у 1820ім році Матєй Сеновіч (Matej Sennowitz). Фундуш дістав безплатно на основі імітату Кральовской угорьской коморы. Oдказ ботанічной загороды ожывив у 1875-ім році пряшівскый апатыкарь Фрідріх Колман, кідь даровав загороду Євангелицькій колеґіалній ґімназії на ботанічны заміры. В загороді є коло 168 дерев. Высоку ціну мать головно алей, в котрій переважають грабы, яворы і липы. Цінным єкземпларом є матесквоя кітайска. Korzár

◼◼ Пакункы про довгочасно хворых Дo словеньскых шпыталів зачали з роздаваньом 2500 пакунків про важно і довчасно хворых. Іде о другый річник проєкту Сонячного дому в Гуменнім. Тзв. Сеніор боксы обсягують освітній пакунок про цілу родину, котрый поможе радами приготовити близкых на старостливость о хворого в домашнім просторі iнформовала Соня Гуштьова з общества „Dynamic Relations 2000“. В першій етапі пакункы высоко оцінили окрем паціентів і їх родин і шпыталі і партнерьскы орґанізації як Червеный крест, асоціація Паркінсон Словакія і быв представленый на Меджінародній конференції о якости. Споминаны пакункы будуть роздаваны в рамках цілой Словакії, головно до шпыталів, лічебень і одділінь про довго хворых, але і прямо до родин. До той гуманітарной акції ся залучіло высше 20 обществ із цілой Словакії. TASR

◼◼ Петіція за скорше будованя драгы В Старолюбовняньскім реґіоні розбігли петіцію, в котрій жадають Міністерство транспорту прискорити будованя планованой дорогы міджі селами Плавніця і Хмелніця, котра є позначена частыма смертельныма гаваріами і

Ч. 21 2016

iнфо РУСИН

тяжкыма зранінями. На Плавніцькім вершку, главні в зимі, ся часто творять колапсы каміонів. Споминана драга є сучастьов меджінародной трасы меджі Польщов і Мадярьском, але і меджі містами Попрад, Пряшів, Стара Любовня i Бардейов. Тота етапа драгы служыть людям на пересун за роботов ці до школы. Замір петіції підпорують многы старостове і представителі многых народностных орґанізацій і здружінь. Із збераньом підписів під петіцію помагають пензісты і штуденты. Korzár

◼◼ В Уліч-Кривім зреконштруовали оплочіня церькви Оплочіня деревяной Церькви святого Михаіла Архістратіга в русиньскім селі Уліч-Криве в окресі Снина є по десятках років оправлене і скомплетізоване. Інформовав о тім словацькый денник Korzár. Селу ся то подарило в рамках дотації із Проґраму обвновліня села (Program obnovy dediny), котра была в сумі коло 5000 евр, повів про денник староста села Мілан Січак. Деревяне оплочіня было в гаварійнім стані, не было ани докінчене. Скоро 40 процент оплочіня мало быти провізорно лем із желізного плота. За словами старосты село реґуларно навщівляють турісты головно зато, жебы посмотрити деревяну церьков. І то была причіна, чом село вырішыло реалізовати проєкт обновліня оплочіня. Реконштрукція ся зробила за два місцяці і робили на ній робітници села, котры ся о ареал коло храму старають і почас рока. -пем-

◼◼ Історічный семінарь Орґанізаторы – Гуменьска зберательска сполочность, Клуб воєньской історії (КВІ) Бескіды і Вігорлатьскый музей готують 3-ій річник семінара – Історічны памяткы в Земпліні, якый обіцять інтересности з цілого Земпліна. Першыраз будуть на семінарі заступлены окресы Требішов і Вранов над Топльов. Семінарь буде проходити 26-го новембра т. р. в

просторах каштеля. „Є то стріча представителів музеїв, обчаньскых здружінь, але і окремых людей, котры ся заподівають історічным досліджованьом, ці старостливостьов o історічны памяткы в нашім реґіоні,“ говорить Радослав Турік із КВІ Бескіды, котрый звыразнює, же не іде о научный семінарь, бо лекції суть адресованы шырокій громаді. „Представителі окремых інштітуцій векшынов біланцують рік або інформують історічну комуніту в Земпліні o послідніх проєктах і успіхах, котры досягли. Ту мають і простор приближыти найближшы планы до будучности,“ говорить Турік. Семінарь є і добров нагодов взайомні спознати діятельство здружінь, вымінити собі контакты і побісідовати о можностях взaйомной сполупраці. „І зато ся тота стріча ставать штораз веце популарнішов міджі людми з фаху,“ додавать. Покы на 1-ім річнику брали участь представителі 4-ох oрґанізацій, на 3-ім буде 16 речників заступати 13 oдборных інштітуцій і обчаньскых здружінь. Намагов орґанізаторів є дати докопы цілу теріторію реґіону Земплін. „Зачали сьме із стрічами представителів з Гуменного, Снины і Михаловець. У тім році уж маме заступліня і з Требішова і Вранова над Топльов. Віриме, же поступно тота подія споїть цілу історічну комуніту в реґіоні,“ доповнює Турік. Новотов на семінарі будуть інформації о історії першой угорьско-галичской желізніці із заміряньом на реґіон вышнього Земпліна, o заникнутых каштелях Баркозійовців у Вранові і Товарнім, ці інформації о стані готовленых робот перед реконштрукціов Тібавского градку в Підгороді. Korzár

◼◼ Семінар карпаторусиністікы о театрі Інштітут русиньского языка і културы Пряшівской універзіты в Пряшові орґанізує (середа) 2016-го року о 13.00 год. в засідалні Consilium maius (2. шток, ч. 328) Ректорату Пряшівской універзіты, ул. 17. новембра ч. 15 в Пряшові. З лекціов на тему Русиньскый професіоналный театер і його ділемы выступить Доц. ПгДр. Мі-

Інформачный сервіс

5

рон Пукан, ПгД. із Інштітуту естетікы і умелецькой културы Філозофічной факулты Пряшівской універзіты у Пряшові. В проґрамі семінара буде як все і презентація найновшых выдань з карпаторусиністікы. ІРЯК ПУ

◼◼ Цінный дарунок

Книжка КОЛЯДКЫ є дорогоцінным документом русиньскых рождественных традіцій. Найдете в ній нашы прекрасны колядкы, їх тексты і нотовый запис, рождественны гры, віншованя із вшыткых кутів світа, де жыють Русины – Словакії, Сербії, Польщі, Америкы, Хорватії, Румунії, Мадярьска, Україны. Частьов книжкы (350 стр.) є і ЦД награвка. Книжку собі можете обїднати на добєрку зa 10 евр+поштовне на адресі: Rusínska obroda na Slovensku, Masarykova 20, 080 01 Prešov. РОС

Výberové konanie na polygrafické služby pre noviny Info Rusín v roku 2017 Rusínska obroda na Slovensku – vydavateľ novín Info Rusín, vypisuje výberové konanie na zhotoviteľa polygrafických služieb pre noviny v roku 2017. V roku 2017 je plánovaných 24 čísel periodika s tým, že do tlače pôjde 18 jednočísel a 3 dvojčísla. Reálne sa teda počíta s 21 vydaniami v tlači. Jednočísla sú vydávané na 12 stranách a dvojčísla na 16 stranách. Vybraný uchádzač je povinný každé číslo novín expedovať pre predplatiteľov, čo v sebe zahŕňa umiestnenie štítkov s adresami predplatiteľov na noviny a odoslanie novín predplatiteľom Slovenskou poštou. Technické údaje novín: formát 224x322, tlač: 2+1, papier: 70g BO, balenie po 100 ks, náklad 1500 ks, jednočíslo: 12 strán, dvojčíslo: 16 strán, počet novín určených na expedíciu poštou: 500 ks. Svoje cenové ponuky (osobitná cenová ponuka za jednočíslo a osobitná za dvojčíslo), v ktorých bude zahrnuté zalomenie, tlač periodika a odoslanie novín predplatiteľom spolu s vašimi údajmi, zasielajte na adresu: Rusínska obroda na Slovensku, Masarykova č. 20, 080 01 Prešov Obálku označte heslom: „Výberové konanie Info Rusín“. Ponuky zasielajte do 15. decembra 2016. O výsledkoch výberového konania Vás budeme informovať. V Prešove, 15. novembra 2016 Martin Karaš, predseda ROS

Výberové konanie na polygrafické služby pre noviny NN Info Rusín v roku 2017

Rusínska obroda na Slovensku – vydavateľ novín NN Info Rusín, vypisuje výberové konanie na zhotoviteľa polygrafických služieb pre noviny v roku 2017. V roku 2017 je plánovaných 24 čísel periodika s tým, že do tlače pôjde 18 jednočísel a 3 dvojčísla. Reálne sa teda počíta s 21 vydaniami v tlači. Jednočísla sú vydávané na 12 stranách a dvojčísla na 16 stranách. Vybraný uchádzač je povinný každé číslo novín expedovať pre predplatiteľov, čo v sebe zahŕňa umiestnenie štítkov s adresami predplatiteľov na noviny a odoslanie novín predplatiteľom Slovenskou poštou. Technické údaje novín: formát 224x322, tlač: 2+1, papier: 70g BO, balenie po 100 ks, náklad 1500 ks, jednočíslo: 12 strán, dvojčíslo: 16 strán, počet novín určených na expedíciu poštou: 500 ks. Svoje cenové ponuky (osobitná cenová ponuka za jednočíslo a osobitná za dvojčíslo), v ktorých bude zahrnuté zalomenie, tlač periodika a odoslanie novín predplatiteľom spolu s vašimi údajmi, zasielajte na adresu: Rusínska obroda na Slovensku, Masarykova č. 20, 080 01 Prešov Obálku označte heslom: „Výberové konanie NN Info Rusín“. Ponuky zasielajte do 15. decembra 2016. O výsledkoch výberového konania Vás budeme informovať. V Prešove, 15. novembra 2016 Martin Karaš, predseda ROS

6

Наша тема

Toкаїцька траґедія Друга світова война, котра была роспутана головно націстічным Німецьком, была досправды найвекшов траґедіов в людьскій історії. А то нелем кількостьов скоро 60 міліонів жертв, але і своїм характером і нелюдьскостьов, котру не можеме назвати інакше як звірством. Єй причіны спочівали в недосліднім скінчіню першой світовой войны і тяжко зрозумітельнов політіков велькых держав Франції і Великой Брітанії, то є „вітязных“ договоровых країн у Великій войні. -акуз-

Німці хотіли Токаїк вымазати з мапы Люди в Toкаїку уж довшый час жыли в страху і напрузі. Дістали ся ку ним хыры з недалекого валалу Ломне, де быв німецькый штаб, же їх село собі фашісты на своїй мапі зазначіли червенов лініов. А то могло значіти лем єдно – дашто на Toкаїк готують, но істо то не буде нич добре. Од зачатку септембра 1944-го року їх было видно у селі все частіше. Кідь уж нич інше, холем ся напаковали їдлом. Ішли по партізанах в околітых горах, котрым ▲▲ Провізорны обыстя по выпаліню села. жытелі помагали, як знали, їдлом, тепле облечіня. Же їх беруть на закопову облечіньом, інформаціами. Село роботу до села Брусніця. „Мама ішла одбыло в тіснім контакті з партізаньскыма нести їдло отцьови. Як хлопів вели горі єдиніцями „За родину“ майора Стрелцова селом, вшыткы сьме плакали, бо сьме ся - часть партізаньской бріґады Чапаєв, бояли, ці ся отець з той роботы іщі дакокотрый загынув при переході фронтовой ли верне. Хто бы собі быв подумав, же лінії в новембрі 1944-ім році при селі Газанедовго го застрілять,“ споминать із бура і Борів. Націсты были все злостнішы, слызами в очах пані Медведзова. бо бой проти партізанам ся їм не дарив. Токаїцькы жены нафрышно рихтовали В другій половині октобра їм в Toкаїку знесвоїм мужам пожыву. Наказали їм то шкоднили патролі, котры вартовали ґрупу німецькы націстічны вояци, котры запозаятых руськых вояків, a в нічных годинах внили ціле село. Хлопи, котры ся уж попартізаны ослободили 98 заятців. Німецькы сходжали в загороді при церькви і мали фашісты зачали сновати траґічный план, іти копати закопы про Німців, далеко не же село вымажуть з мапы. пішли... 19-го новембра 1944-го року вшыткых 34 хлопів при потоку на луці, дас „... же їх беруть копати закопы кілометер од села, постріляли. Быв міджі до села Брусніця.“ нима і отець Гелены Медведзовой. Споминаня втоды 15-річного Петра Закерный план спустили Німці уж в суСтропковского з книжкы Токаїк од Івана боту 18-го новембра 1944-го року. З ліса Міндоша із 1982-го року чітаме: „Кідь поод Морозовець (село днесь в окресі Стропвіли, же їм можеме принести їдло і облеков) пришло четверо хлопів в цівілю. „Начіня, мама го напаковала про вшыткых вщівили дом Яна Канюка і зачали ся штирьох сынів і выправила ня до Медвевывідовати на партізанів з тым, же хотять дзовой загороды. Дакотры з хлопів мали бойовати проти фашістам. Довірчівый звязаны рукы, я ся чудовав, кідь їм повіли, жытель їм указав драгу на Піскурівці. Як же підуть на роботу, жебы сьме ся дома ся пізніше указало, были то німецькы не бояли, як мі то повідав брат Андрій.“ аґенты, вызвідачі,“ пише ся в сельскій кроніці. Дакілько годин по них пришли до села трьоми німецькы достойници на конях. Порядні поперезерали село і одышли. О судьбі Токаїка было вырішено. На другый день (в неділю 19-го новембра 1944) поступно село з різных боків заповньовала націстічна німецька армія. Згруба коло 200 вояків до нього приходило з навколишніх лісів. Обколесили го і такой ся выбрали по хыжах зганяти хлопів. Брали їх наскоро, лем в тім, што мали облечено. „Пришли і ку нам. Взяли отця. Брат быв у тім часі в стайні при конях, того не нашли,“ споминать 80-річна Гелена Медведзова, котра в тім часі мала 9 років. Хлопів зосередили недалеко церькви в Медведзовій загороді. Женам наказали, жебы мужам принесли їдло на три дні і

Ч. 21 2016

iнфо РУСИН

Наряджіня: Хлопів выстріляти, села запалити... Кідь ся німецька орда зачала валити до села, дакільком хлопам ся подарило втечі до гор. Oд укрутной смерти утік і Юрій Медведз. Лем недавно ся вернув із словеньской армії і лежав хворый в горячках. Націсты собі думали, же їх так хоче обаламутити, зато закликали свого лікаря, но тот потвердив, же є досправды хворый. Taк

oстав Ю. Медведз меджі жывыма. Із споминаных 34 хлопів было вісем eвакуантів з іншых сел. „Гoдину перед обідом ушоровали хлопів до тройступу a зазвучав повел на одход. Ряд ся рушыв у напрямі на Брусніцю. Каждый быв пересвідченый, же ідуть копати закопы про німецьку обрану,“ чітаме з кронікы. Іщі і днесь мать Гелена Медведзова перед очами, як хлопів вели під самопалями горі селом. „Жены, діти нарікали, божекали, коли і ці ся їм тоты нашы хлопи вернуть. Мали там отців, мужів, братів, сынів,“ дoдавать. Хлопи в рядах перешли дас кілометер, як їх заставили на луці під лісом, званым Підпрелісок, в долинці при потоку Токаєць. Німецькый велитель „oбeрфелдвебел“ Куман за поміч і підпору партізанів нарядив хлопів постріляти. Із вебсторінок Клубу воєньской історії Бескіды-Ге чітаме: Без будьякого судного процесу пeрeчітали людям кырвавый россудок: „Вы сьте партізаньска леґія, вы сьте підпоровали партізанів, каждый другый день сьте їм давали їсти, нашых вояків сьте забивали, зато ваше міністерство нарядило хлопів выстріляти, села выпалити.“ Коротко: „Зa поміч і підпору партізанам oдсуджують ся на трест смерти застріліньом… Россудок буде выконаный такой. Др. Йозеф Тісо.“ Была то шокуюча вість. Нихто ани в тім найгіршім помыслі не раховав, же своїх близкых видів у тот день остатнійраз. Зазвучав повел на пальбу. Кулькы літали і косили без пощады. Дакотры хлопи пробовали утечі. Марно. Хырчаня і боляче стуканя ся несли долинов... „Tоты, котры ся іщі рушали або явили знакы жывота, стріляли їм до головы і копали до мертвых,“ пише смутне свідоцтво кроніка. Жертвы масовой вражды охабили націсты лежати на луці і в потоку.

Із 34 хлопів двоми пережыли... Тото величезне войнове звірство і масове выгубліня пережыли двоми хлопи зо села Токаїк. 24-річный Андрій Стропковскый, брат споминаного Петра і 43-річный Михал Медведз. Андрійови росстріляли ногу. На тоту кырваву неділю - 19-го новембра 1944го року тоты, котры єй пережыли до свойой смерти не забыли... „Пришов ку мі Німець і копав ня до лівого боку. Став мі на хырбет і повів – КАПУТ. Потім єм іщі остав тихо і єм ся ани не рушыв. Як уж єм Німців не чув, намагав

▲▲ Обвнобльованя выпаленого Токаїка.

Ч. 21 2016

iнфо РУСИН

Дакотры на возах, іншы піше. Iшли по такій мокрій дорозі, по болоті скоро по коліна. „Выганяли нас вшыткых з дому. Приготовили сьме віз із коньом. Взяли сьме даяку муку, облечіня, перины і уж нас гнали гет. Не знали сьме, де ідеме, ани што з нами буде,“ продовжує в росповіданю Гелена Медведзова, котра походжала із семеро дітей. Єй родина ішла зо села до села. „Страшне… Быв новембер і велика зима. По до▲▲ Русиньскый малярь Дезідерій Миллый зробив цікл ґрафік розі в єднім селі нас припід назвов Токаїк. Тота ґрафіка зо споминаного ціклу має назву „Poprava“. яли на ніч. Не было де спати, так сьме сиділи на єм ся дакус обернути голову, жебы єм вилавці коло себе і спали дів, што ся робить,“ споминав із свого посидячкы. Кідь сьме пришли до Вранова, жывота А. Стропковскый в телевізнім долюди одты утікали, хто де міг. Мама мали кументі СТВ Кошыці, котрый быв сестру в єднім валалі за Пряшовом. Aж присвяченый 25-ій річніці Токаїцькой тратам сьме ішли і з тым нашым возом і были ґедії. сьме у них, покы ся тото вшытко не скінНімці уж были на одході. Aндрій ся якось чіло,“ споминать Г. Медведзова. Meджі тым одтяг ку потоку і пообзерав ся на копы ся дізнали, же отця уж не мають. мертвых хлопів. В тім моменті збачів, же В тот осудный день, кідь ся коло Токася там дахто рушать. „Нe знав єм, хто то їка стала тота кырвава масакра, пришов о є, бо на Медведзови лежав далшый мертвый жывот і 19-річный Ян Врабель. Крыв ся в (позн.ред.: то быв його брат). Виділо ся мі, лісі, нo кідь ся дізнав, же німецькы націсты же ся рушають двоє. Я їм указовав, жебы выганяють людей з дому, роздумав ся зыйти ся іщі не двигали, же Німці іщі не суть до села, жебы поміг матери запрячі коровы далеко,“ росповідав Стропковскый. Сын Мидо воза і наложыти на віз. В сельскій крохала Медведза быв схуленый під стромом ніці ся пише, же Німці го хопили за помоза потоком і з послідніх сил ся пасовав із чі псів і замордовали. Люде зо села го насмертьов. Кідь го збачів отець, аж му сердшли з розбитов головов і дакількома це од жалю завмерло. Но 16-річному Мішстрілныма ранами. Траґедію зажыла і рокови уж не было помочі. „Застрілили моїх дина Сінічакова. При евакуації у селі братів і сынів. Я дістав кульку під праву Липникы на них стріляли з ероплану. лопатку, 2 центіметры од плюц, другу по„Нa возі была ціла родина. Oтець з манад пас. Як нас стріляли до головы, сам тірьов і пятеро дітей. Жывый остав лем Господь Бог ня охранив, бо ня не застріотець і троє дітей. Мама Терезія была мертлили,“ споминав на кырвавый день в дова a мале дівчатко, присате до єй персі, кументі Михал Медведз. Ранены хлопи напережыло,“ oписує далшу смутну войнову шли притулок в пустій лісній колибі. Oд пригоду токаїцька кроніка. мертвых собі взяли тепліше облечіня і їдло. „О мене ся постарав Mихал Meдведз, Токаїк ся змінив на громаду прикладав мі на раны вшеліяке зіля. Обпопіля вязав мі раны мойов кошульов, котру поторгав,“ повідав Андрій Стропковскый в Такой дeнь по евакуації фашісты піддокументі. Meдведз ся пізніше і наперек палили село зо вшыткых боків. Токаїк ся зраніням выбрав попозерати, што ся робить змінив на громаду попіля. Oстала лем церьу валалі. Бучаня статку было чути аж до ков і єдна оддаленіша хыжка. „Згорів нам горы. З Токаїка ся валив дым і поломіня. цілый дом, остав з нього лем пец і муроЗвірске діло было доконане. Двоми вана пивніця, де были і даякы бандуркы, токаїцькы хлопи пережывали в горах великый страх і біль аж до 29-го новембра 1944-го року, кідь совєтьска армія ослободила Токаїк. „Єденадцятый день у нічных годинах сьме зачули стрільбу. Думали сьме, же Німці переглядають лісы. Стягли сьме ся дo тaкого строму, котрый мав діру і там сьме переночовали. Mихал Meдведз ся рано дізнав, же то суть Руси. Дав їм о нас знати, а они пришли і взяли ня шпыталя,“ пoвів Стропковскый у споминанім документі.

Выганяли нас вшыткых... O тій стражезній траґедії жены у селі нич не знали. За тот час, як в долинці при потоку умерали укрутнов смертьов їх найближшы, они дістали розказ на евакуацію. Долов селом ся рушыла смутна колона. ▲▲ Памятник Токаїцькой траґедії.

Наша тема

7

котры сьме потім їли“ – продовжує в росповіданю Г. Медведзова. Люди ся по ослободжіню поступно вертали до свого села. Но не остало їм нич, лем тото, што собі взяли зо собов при одході. Не мали тото найосновніше - стріху над головов, не было ани што їсти. Вдовы з дітми ся усалашыли на згоренисках свого колишнього обыстя... „Нa ярь 1945-го року собі зачали будовати дочасны буды – кучі. Колибы плетены з прутя, обліплены глинов і прикрыты соломов. Жены, діти і стары люди ходили босы, обторганы і выголодованы,“ пише ся в кроніці. І родина Гелены Медведзовой ся пустила до будованя свого дому. „Зробили сьме собі такый провізорный домик і поступно сьме зачінали одзнова. Oд самого зачатку і уж без отця,“ задумано додавать Г. Медведзова. Хлопів было мало а так вдовы з дітми не біровали так робити, жебы мали ліпше бываня. „В єднім куті хыжы быв пец, в другім постіль, коло того стіл, під постельов бандуркы, на стіні горці і погары, ґраты, облечіня і образы святых,“ написав у брожурі о Токаїку Осиф Родак (бывшый директор Воєньского історічного музею у Свіднику). Выпаліня Токаїка было сучастьов шыршого плану боя проти партізанів. Того самого дня было в окресі Стропков выпалене і село Велика Домаша. Таку саму судьбу зажыли 21-го новембра і села Якушівці, Колбівці, Войтівці і Сольник. Наслідуючій день лягли попільом Тураны і Потічкы. 24-го новембра націсты выпалили далше русиньске село Корункова а 28-го і Брусніцю.

По траґедії остало 22 вдов і 88 полосирот Барз смутный слід Токаїка охабила по собі фашістічна самовольность. 32 замордованых хлопів, переважно жывителів вецедітных родин. По токаїцькых хлопах остало 16 вдов і 67 дітей без отців. Вєдно з мужами евакуантами то было 22 вдов і 88 полосирот. У селі згоріло 27 домів і 28 господарьскых будов. У тяжкых зачатках помагали токаїцькым жытелям люди з околітых сел. Ділили ся з нима о їдло, жебы їх спасили перед смертьов і голодом. Помагали і при закопованю постріляных хлопів, котрых 12-го децембра 1944-го року поховали до сполочного гробу на місці масовой вражды. Пізніше родины жертв пожадали о ексгумацію. Хотіли своїх близкых поховати традічным церьковным обрядом. За великой участи людей із сусідніх валалів ся 4-го апріля 1945-го року із жертвами фашістічных вражд розлучіли трьоми священикы з околітых парохій. Маленьке село в окресі Стропков зачало поступно вставати з попіля аж по двох роках, кідь ся за помочі державы зачало будованя нового обыстя про його жытелів. На тім місці, де німецькы фашісты нелюдьскы постріляли безбранных Токаїчанів, стоїть памятник. Далше пєтне місце з менами жертв і сохами ся находить прямо в селі на цінтері. Прямо напроти є експозіція баньскобыстрицького Музея СНП, котра припоминать часы другой світовой войны і кырваву неділю в Токаїку.

8

Розговор

iнфо РУСИН

Ч. 21 2016

Зо жывота Димитрія Крішка із Вышнього Верлиха в часі ІІ. світовой войны. Розговор з Димитрійом Крішком Митро (по русьньскы), або Деметер (по словеньскы) ці Димитрій (по руськы) Крішко ся народив 23-го октобра 1927-го року в Вышнім Верлиху, днесь в окресі Свідник. Жывот Димитрія, як собі сам найрадше гварить, є енціклопедічным жывотом чоловіка, котрый пережыв єдну із найтяжшых епох на теріторії северовыходного Словеньска. Хочу вам представити дакотры важны моменты із жывота Димитрія, о котрых мі росповів в нашых сполочных розговорах. Люба Кральова Думам собі, же є потрібне маповати жывот русиньского реґіону під Дукльов – перед ІІ. світовов войнов, в часі, в якім проходила война і по ній. Димитрій пришов ку мі, жебы мі поросповідав головно о тім, як захранив жыдівского доктора МУДр. Роберта Собела із Доброй над Ондавов близько векшого села – Келча, на берегу днешньой водной програды Домаша, або і о тім, як остерігав жытелів села Токаїк перед страшезнов подійов німецькых націстів ...

Димитрію, як собі споминаш на войновы рокы в твоїй молодости?

В партізаньскім трикутнику Стропків – Міджілабірці – Гуменне єм ся находив од авґуста 1944-го року як комісарь млатячкы у Петра Барны в Рафаївцях і Дяпалівцях. Єдного дня зачатком септембра 1944го року єм ся на парохії ґрекокатолицького декана Бартоломея Шудиха стрітив із началником штаба партізаньской бріґады Чапаєв Людовітом Кукореллійом, котрый ня повірив задачов – быти розвєдчіком партізаньского штаба. По скінчіню молочіня в Рафаївцях в окресі Стропков єм ся на приказ началника Кукореллія перемістив до основной школы в Піскорівцях, де єм мав к діспозіцїї бывшу канцеларню небіжчіка директора Куцірка. Кажду суботу ся там стрічали партізаньскы началници під веджіньом капітана Романа Стрельцова.

Што ся Ті найвеце із тых тяжкых войновых років врыло до памяти?

Десь в половині октобра 1944-го року, єм по дразі до Стропкова першыраз в жывоті спознав, як вызерать вылюднене село або місто – по євакуації перед фронтом. Было мі з того погляду барз смутно, много, што значіть дакілько десяток, нашых русиньскых сел зістало без єдиного свого жытеля. Пустота в тых селах на мене силно долігала. Но нелем села были порожні і людопусты. В Стропкові єм не стрітив ниякого цівілного жытеля, зато там было вельо німецькых вояків. Знав єм

по німецькы, зато єм ся не бояв... На пішнику єм в єден день перешов против молодого высоканьского ґенерала з гаковым крестом на шыї в допроводі полковника і майора Вермахта. На моє несподіваня, бо Стропков быв мертвый уж высше двох тыжднів, корчма У Юдіткы была одкрыта. Подля вшыткого, на обїднавку высшых місц з окресу. Корчму по депортації бывшой жыдівской маїтелькы перебрав арізатор, котрый корчму про Німців одкрыв. В корчмі сиділи при єднім столі майор з піддостойником і коло них быв єден столець порожній. Попросив єм ся, ці собі можу присісти, повіли гей, так єм собі присів. Не стиг єм ани допити лімонаду, кідь майор встав із стільця і повів свому шоферови: „Напрям Капішова.“ Такой єм ся го попросив, ці бы ня не взяв до Свідника і він мі вышов на встрічу. Насів єм до темносивого воєньского авта значкы Опел. І так ся мі по довгім часі

пощястило навщівити і моє родне село Вышній Верлих. Домів єм пришов аж вечур. З драгы єм збачів, же у нас дома ся світить. З радостьов єм входив днука, но на моє велике несподіваня намісто моїх родічів в хыжи сиділи Німці. Двоми Німці, уж вызлечены із уніформ, сиділи коло постелі а третій в уніформі достойника з бріґардірков на голові сидів на лавці в куті коло стола з підопертов головов. Тот не ночовав у нас, но в сусідній школі, де быв поміщеный німецькый штаб. Кідь рано наштартовав коло нашого плоту воєньску моторку значкы DKW – 350, попросив єм го, ці ня не возьме до Свідника. Він согласно замахав головов. Перед Свідником єм ся го попросив ці бы ня не одвіз до Стропкова, на што не

реаґовав. Аж на кріжоватці, де стояв німецькый польный шандарь, ня несподівало, же без контролі го пустив в напрямі на Стропков. І так сьме продовжовали наше путованя аж до Брусніці, де єм го одовдзав партізанам. Привезти „жывого языка“ ненасилным способом на партізаньскім штабі высоко оцінили. Очівісно, намісто сповніня приказу на путь до Капішовой, де реґуларно доходив як куръєр, Німець собі выбрав путь дезертера і добровольно перешов на бік партізанів. Я єм му лем вказав ку ним драгу...

Далшов Твойов вызначнов подійов у войновых часах было выратованя доктора МУДр. Роберта Собела перед ґестапом. Як ся Ті подарило го выратовати в такых тяжкых часах, кідь коло Стропкова і всягды довкола были Німці?

Єдного дня в першій половині септембра 1944го року ня келчаньскый обводный нотарь Ян Шпірко пожадав, жебы єм собі взяв на старость обводного доктора з Келчі МУДр. Роберта Собела і скрыв го на далеке місце. Скрыв єм го в піскорівскій школі, де ня населив началник партізаньского одділу Чапаєв, Людовіт Кукореллій. На щастя Піскорівці были єдным із мала русиньскых сел в знамім партізаньскім трикутнику Стропков – Міджілабірці – Гуменне, де Німці аж до токаїцькой траґедії дня 19-го новембра 1944-го не вступили. Ліпшы условії на скрышу доктор Собел не міг мати. Піскорівці были з погляду нотаря Яна Шпірка найлішов скрышов про облюбленого лікаря Собела. Не роздумовав єм ани минуту і цілы три місяці єм го скрывав в містній сільскій школі. Терезія Куціркова, матірь шестьох дітей, вдовіця по директорови школы, была согласна зо скрываньом жыдівского доктора, но то лем зато, же не знала, же го глядать ґестапо. Была согласна з тым условієм, же она о докторови нич не знать, же собі вшытко беру на властну одповідность. Нотарьови Шпіркови єм потім повів, же вшытко є приготовлено про утаєне перебываня доктора Собела в піскорівскій школі, за што ся подяковав. На другый день перед вечором ся у мене приголосив доктор Собел.

Ч. 21 2016 Дакотры авторы в своїх публікаціях при споминаню на доктора Собела пишуть, же одышов ку партізанам, або же ся скрыв в лісі на лівім берегу Ондавы. Но правда была така, же його перебываня в піскорівскій школі было строго утаєна – перед сусідами, перед партізанами і перед дітми вдовіці Куцірковой, з вынятком їй найстаршого сына, 18-річного Леоніда, з котрым сьме собі барз добрі розуміли. Хоць ся доктор Собел три місяці скрывав в абсолутній ізолації, вызерав і чув ся псіхічно барз добрі. Было то і зато, же до Піскоровець Німці не ходили. І так сьме в релатівнім покою пережывали дні і ночі в знамім партізаньскім трикутнику, чекаючі на освободителів. Велика зміна настала рано 19-го новембра 1944-го р., кідь Німці вторгли з токаїцького боку до Піскоровець. Мусили сьме ся з доктором Собелом стягнути до ліса над Піскорівцями. Придав ся ку нам і Леонід Куцірко, котрый барз добрі познав цілу околіцю Піскоровець. Такой, як сьме вступили на край ліса, стали сьме ся свідками выбуху міноментного ґранату, што нас порядно выстрашыло, но нич ся нам не стало. Леонід нас привів аж ку польовницькій хаті в буковім лісі над Брусніцьов, де сьме ся дочасно скрыли. По годині сьме ся з Леонідом черяли коло вартованя хаты. Ниґде нихто і нич, пановало ту гробове тихо, што нас привело ку ріскантному рішіню – переночовати на хаті, котра была добрі заряджена. Перша ніч на хаті ся обышла без проблемів. Скоро рано сьме ся выбрали мірным бережком ку потічку, де сьме ся помыли і напили ся кріштальово чістой воды. Недалеко сьме назберали листя із чорніць, з котрого сьме сі наварили чаю. На хаті доктор Собел выбрав із подовговастой скоряной ташкы хліб, чому сьме ся барз потішыли. Пізніше ся вказало, же то быв наш першый і послідній сполочный фрыштик. Радили сьме ся, што будеме робити дале. Вырішыли сьме, же наперед є потрібне змаповати сітуацію в Піскорівцях і в їх оточіню. До Піскоровець сьме ся выбрали двоме – я і Леонід. Доктор Собел зістав на хаті. Кідь сьме зышли до піскорівской долины з перестрашіньом сьме пришли на то, же Піскорівці выгоріли дочіста. Выпалили їх Нїмці. Быв то окропный погляд на валал, такый покійный перед пару днями, котрого одразу не было. Ку небу выступляв чорный дым і окропный смрід. Кідь сьме ся дістали перед школу, з котрой зістали лем обгоріты муры, по дворі ся тягало по земли двоє Куцірковых заяців з обгорітов серстьов. Лео скінчів їх трапліня. В тім самім часі быв выпаленый і сусідній валал Дяпалівці. Увиділи сьме великый червеный поломінь, котрый ся двигав до неба. Воздух быв набитый спаленинов. Така сама доля постигла і Токаїк і Вышній Грабовець. Быв то тоталный образ сказы. Лем школа у Вышнім Грабовці пришла о стріху. А як раз коло той школы сьме на другый день могли скінчіти траґічно і мы з Леом. Але то є далша історія. Кідь сьме ся вернули до хаты і реферовали панови докторови Собелови, што сьме виділи і зажыли, быв

iнфо РУСИН шокованый. Лем крутив головов. Шестый смысел або даяка высша сила мі як кібы пошептала, жебы сьме ся довше не стримовали на хаті. Хоцьде інде, лем не на хаті. Хоць ай під голым небом. Так сьме і зробили. Одышли сьме із хаты, перемістили сьме ся в напрямі на Токаїк, нецілых сто метрів од хаты.... А на другый день там пришли Німці.

Як собі пояснюєш, же такого реномованого і облюбленого лікаря, якым быв доктор Собел, хтось міг удати Німцям?

Антісемітізм в ІІ. світовій войні запустив і на Словеньску глубоке коріня. По депортаціях жыдівскых жытелів із Словеньска ся їх маєткы стали корістьов арізаторів. Вынятком не были жыдівскы лікарі, качмарі, ремеселници, котры концентрачны лаґры не пережыли. Подобна доля могла постигнути і доктора Собела із Келчі, а то напрік тому, же уже зачатокм 30-ых років 20-го стороча конвертовав на римокатолика. Но не помогло му то. Од зачатку септембра 1944-го року до освободжіня го глядало ґестапо. Його місце скрываня было зато строго таєно. Лем обводный нотарь в Келчі, ЮДр. Ян Шпірко і ґрекокатолицькый декан в Рафаївцях, вдовіця Куціркова і їй найстаршый сын Лео і я сьме знали, де ся доктор Собел находить. По токаїцькій траґедії сьме ся пару днів скрывали з доктором Собелом і Леонідом Куцірком, нашов спойков, в лісі над Брусніцьов. В скорых ранных годинах, 19-го новембра 1944-го року єм видів, як німецьке командо осторожно поступало із берега над Токаїком в напрямі на Піскорівці. По трьох драматічных днях сьме ся розышли 21го новембра 1944-го року. Доктор Собел одышов до ліса над Токаїк, де стрітив двох раненых жытелів із Токаїка, Михала Медвеца і Юрка Стропківского, котрых ошетрив і дочекав ся з нима освободжіня Червенов армадов. До свойой амбуланції в Добрій над Ондавов ся наконець доктор Собел вернув по приході Червеной армады жывый і здравый.

Димитрію, бісідовав єсь мі, же ку токаїцьцкій траґедії не мусило дійти. Што єсь тым хотів повісти?

День перед токаїцьков траґедійов єм быв высланый началником штаба бріґады Чапаєв, Людовітом Кукореллійом, з остеріганьом ку старостови Токаїка, Петрови Панови, жебы єм го пересвідчів выселити жытелів Токаїка в тот самый день, в котрый єм за нима пришов. Пришов єм до Токаїка приблизно о пів осмой вечур, за новембровой тмы. Скорше сьме ся о приготовльованій помсті націстів не дізнали. Пришов єм, жебы єм веджіню села одовздав остеріганя о тім, же ся робить штось страшне і жебы єм їх пересвідчів опустити їх родне село такой по моїм приході. Но староста, пан Петро Пан, мі повів, же люди одыйдуть аж скоро рано о пятій, бо на ніч не мають де піти. В посолстві началника штаба Кукореллія ся писало о „немедленной эвакуации“, было написане по руськы

Розговор

9

і значіло моменталну евакуацію... Но треба ся вжыти і до їх сітуації. Валал, маєток, худоба... Навеце, то не была перша воєньска небеспека. Люди собі може думали, же перегырмить і зясь ся выяснить, хмары ся розыйдуть.

Чом як раз тебе выбрав началник Кукореллій за посла на остеріганя Токаїчанів?

Вечур перед траґедійов, приблизно о семій годині, пришов за мнов до Піскоровець (сусіднє село Токаїка) помічник началника штаба партізаньской бріґады Чапаєв і гварить мі по руськы: „Димитрий, по приказу начaльника штаба тебе следует идти в Токаик, созвать представителей села в том, чтобы немедленно эвакуировали“ (Димитрію, на приказ началника штаба ты мусиш піти до Токаїка, там закликати представителів села і пересвідчіти їх, жебы такой, в тоту минуту, евакуовали своїх людей). На марґо того хочу підкреслити велику заслугу Кукореллія в тім, же думав і на цівілных жытелів і в часі, кідь самым партізанам горіло під ногами.

Димитрію, дало ся токаїцькій траґедії?

передыйти

На тот вопрос є барз тяжко одповісти. В каждім припаді, кібы староста Петро Пан і далшы трьоми членове сільской самосправы завчасу інформовали вшыткых жытелів Токаїка по моїм остеріганю, же Німці суть приготовлены помстити ся Токаїку за предпокладану поміч партізанам, могло веце людей захранити свої жывоты. О тім свідчіть і факт, же трьоми хлопы, котры были з тов небеспеков познакомлены, міджі нима двоми оптанты з Вышнього Верлиха, котры жыли в школі, де наша стріча проходила, і сын старосты Михал Пан, стигли скоро рано втечі перед Німцями до дяпалівского ліса. Може староста і далшы трьоми сільскы представителі не вірили тому, же небеспека є так близко, бо наконець самы загынулы міджі 32-ма хлопами повысше села Під переліском. Мерзить ня, же ани єден із штирьох інформованых членів токаїцькой самосправы, не обышли жытелів свого села іщі вечур такой по моїм остеріганю. Мож собі подумати, же евакуацію цілого села – вшыткых людей і з маєтками, худобов в ночі собі не знали представити. І саму евакуацію уже раховали за свою кару. Ани їм до головы не пришло, же Німці приготовили про них овельо гіршу кару, смерть 32-ох хлопів. Сам не знам, што бы єм зробив на їх місці. В суботу вечур, в новембрі, перед недільов. Довтогды евакуація нашых русиньскых і шарішскых сел в войновій зоні переходила насилно, з урядной мочі. Староста, Петро Пан, подля вшыткого не нашов у собі силу, примушати своїх людей ку евакуації і зато може такой вечур людей в Токаїку не інфорамовав о небеспеці німецькой помсты. Він повів, же рано буде інформовати своїх людей. Я му на то лем тілько повів: „Лем жебы то не было пізно.“ Як ся вказало, Німці обсадили село скоро рано, іщі за тмы, перед пятов годинов раннов.

10

Нашы особности

iнфо РУСИН

Ч. 21 2016

Зачаткы творіня русиньского літературного языка в Русиньскій оброді і діятельство єдного із його кодіфікаторів - Василя Ябура (Выступ А. Кузмяковой на Міджінародній научній конференції Дінамічны процесы в сучасній славістіці)

Честованы дамы і панове, Ваша ексцеланція пані Ґанева, честованый пане проректоре, честованы директоры Центра языків і култур народностных меншын, Інштітуту русиньского языка і културы, честованы професоры, честованый пане доценте Ябур, загранічны і домашні гості днешньой конференції. Довольте мі з повіріня Русиньской оброды на Словеньску і в мені своїм, повісти пару слов з нагоды округлой річніці нашогого дорогого юбіланта, лінґвісты і кодіфікатора русиньского літературного языка пана доцента Василя Ябура, к. .н. котрому, окрем іншых тем, є присвячена днешня міджінародна конференція.

Найперше повім дакус о орґанізації, з котров суть повязаны і нелегкы зачаткы русиньского языкового діятельства пана доцента Ябура. Русиньска оброда на Словеньску была перша русиньска орґанізація у бывшій Чехословакії, котра выникла в пореволучнім 1990-ім році минулого столітя. Єй головным цільом было по многых десятках років, возроджіня Русинів. Бо слова Русин а до 1968-го року і ґрекокатолик, бывшый режім нашой країны зашмарив на смітиско історії. У 50-ых роках минулого столітя, із єдного вечера на рано, ся на приказ нашых бывшых діктаторів мав каждый Русин стати Українцьом. До школ ся завела повинна выука україньского языка а русиньскый материньскый язык быв на довгы рокы запертый в хыжочках русиньскых родин. Докінця як Українці были презентованы русиньскы будителі, як Александер Духновіч, котрого текст, як гімнічна співанка – Я Русин быв, єсьм і буду звучіть днесь на русиньскых подіах по цілім світі, Александер Павловіч, і його співанкова поезія – Там, де Бескды Карпаты, там, там моя родина, там жыє мій отець мати, сестры, братя, родина..., Адолф Добряньскый, першый посланець в угорьскім парламенті, котрый заставав права Словаків і Русинів, міджі першыма стояв при основаню Матиці словеньской, докінця у нього дома была єй перша канцеларія, Юлій Ставровскый-Попрадов, Анатолій Кралицькый і многы, многы іншы. За свою віру і русиньску народность сиділи в арештах, терпіли і на тоты наслідкы повмерали нашы церьковны і освітні діятелі, як днесь уж блажены єпіскопы Ґойдіч, Гопко, педаґоґ Фарініч і іншы. Хочу додати і такый факт, же по 1968-ім році, по обновліню ґрекокатольцькой церькви, у великій мірі помагали утримовати русиньскый язык і прекрасный церьковнославяньскый обряд

нашы обидві церькви - ґрекокатолицька і православна. Коротко повіджено што до Русиньской оброды на Словеньску, треба додати, же як раз она навернула Русинам їх оправдиву тварь у вшыткых областях жывота і стала ся першым і новодобым репрезентатом Русинів на Словакії. Вшытко тото, на што сьме ся за бывшого режіму бояли і подумати, ся заслугов єй цілів подарило зреалізовати. В першім ряді узнаня Русинів за повноправну народностну меншыну на Словакії. Русиньскый язык днесь звучіть із професіоналной сцены Театру Александра Духновіча в Пряшові, єдиного русиньского професіоналного театру на світі, прекрасны русиньскы танці і співы можеме видіти і слухати у выконаню нашого професіоналного колектіву ПУЛС у Пряшові, слухати русиньске слово з народностноетнічного высыланя Словацького розгласу, позерати Русиньскы маґазіны в словацькій телевізії, чітати русиньскы періодічны выданя Народны новинкы, Інфо Русин, часописы Русин, Артос, Ґрекокатолицькы русиньскы календарі, чітати русиньскы творы в нашій прекрасній кіріліці, котра є основным сімболом нашого роду. Єдным із головных цілів Русиньскый оброды уж од єй вынику в 1990-ім році было формованя русиньского літературного языка, котрого выслідком мала быти його кодіфікація. Немалый вплив на културно-освітнє діятельсто Русинів на Словакії мала міджінародна подія – основаня Світового конґресу Русинів, котрый зорґанізовала Русиньска оброда в 1991 році в Меджілабірцях. Быв то величезный праздник, на котрім ся по довгых роках неслободы зышли Русины з европскых країн і Америкы. Хоць на тот світовый форум пришли Русины з різных кутів світа зьєднала їх довєдна родна бісіда, сила волі, хотіня і любов до свого родного. Ту під прекраснов горов Камяна в Меджілабірцях першый раз по довгім часі, на повну силу і зо слызами в очах зазвучала гімнічна пісня Підкарпатьскії Русины, оставте глубокый сон... Русиньскій оброді і Світовому конґресу Русинів вдячіме за вызначный вклад на полю рішаня русиньского языкового опросу і ініціованя Першого міджінародного конґресу русиньского языка, котрый зорґанізовала Русиньска оброда 5.- 6-го новембра в 1992-ім році в Бардейовскых Купелях. На тім меджінароднім языковім форі

брали участь вызначны капаціты зо світа славістікы, языкознателі, писателі, новинарі, церьковны і културны діятелі з девятьох країн світа – тогдышньой Чехословакії, Польщі, Україны, бышой Югославії, Україны, Мадярьска, Швайцарії, Монака, Швеції і Споєных штатів Америкы. Ту была прията Резолуція із 12 пунктами, в котрых окрем іншого стояло – цітую: „Участници конґресу доспіли до рішіня, же русиньскый язык мать быти кодіфікованый на основі жывого языкового матеріалу каждого реґіону. На досягнутя того ціля поважуєме за найголовніше творіня словників шпеціалного і общого характеру. На основі позбераного матеріалу розробити і выдати ґраматіку русиньского языка. Сотворити научну інштітуцію теоретічного і практічного заміряня. Ґрафічным сістемом русиньского языка є кіріліка (азбука)“- конець цітату. Треба повісти, же споминаный конґрес быв єдным із найвызначнішых почінів в процесі кодіфікації русиньского языка, бо ініціовав уж сістематічну і конкретну роботу над літературным языком Русинів у слідуючім періоді. Уж од зачатку діятельства русиньскых редакцій періодічных і неперіодічных выдань было намаганьом єй членів здокональовати подобу жывого русиньского языка, котра бы послужыла за основу при творіню його літературной формы. Редакторы высше споминаных періодік Кветослава Копорова, Анна Кузмякова, Марія Мальцовска, Анна Плішкова на челі із шефредактором Александром Зозуляком актівно робили над русиньскым языком. Зачаток 1993-го року быв позначеный многыма переломныма змінами, якы выпливали із вынику самостатной Словацькой републікы. Позітівным приносом было, же уж на початку (в януарі) того самого року при Русиньскій оброді выникнув Інштітут русиньского языка і културы, котрого головным цільом было завершіня процесу кодіфікації русиньского літературного языка. Його першым директором быв доц. Юрій Панько, к. н., пізніше наш юбілант доц. ПгДр. Василь Ябур, к. н. Хоць інштітуту не было дожычене довше єствованя, бо наслідком політічных змін у 1994-ім році го штат перестав фінанцовати, свій основный ціль сповнив. А то і заслугов высше споминаных людей, но головно великов і жертвеннов роботов нашых высокошкольскых педаґоґів Василя Ябура і Юрія Панька, котрым ся подарило завершыти роботу над документами до кодіфікації русиньского языка. Уж 1994-ый рік в жывоті Русиньской оброды ся

Ч. 21 2016 вызначовав і тым, же може вышла з друку найвекша кількость публікацій, словників, учебників і белетрії. Міджі нима першы Правила русиньского правопису в авторстві Василя Ябура і Юрія Панька, Орфоґрафічный словник русиньского языка під редакціов Юрія Панька і за сполупраці редакторів русиньскых періодік, Словник лінґвістічных термінів в русиньскім языку з порівнаньом языків російского, україньского, словеньского і польского од Юрія Панька, першы учебникы – Букварь і чітанка про русиньскы діти од довгорічного учітеля Янка Гриба, роман Русины од Василя Петровая і далшы поетічны і прозовы творы русиньскых писателів як Штефан Сухый, Миколай Ксеняк, Марія Мальцовска, публікації о історії Русинів од проф. Павла Роберта Маґочія, Бібліоґрафія народных співанок і народной поезії Русинів выходного Словеньска од знамого етноґрафа Др. Михайла Гіряка і многы іншы. Быв то справды дінамічный час, бо роботы перед кодіфікаціов была велика громада, но людей на конкретне діло невельо. Добрі є прийти до новой выбудованой хыжы прикратой стріхов і выдумовати як собі єй вымалюєме. Але прийти на парцелу зароснуту терньом, буряном, выкопати глубокы заклады, поставити міцный фундамент, то є порядна робота і трапеза, до котрой ся люди небарз горнуть. А так то было і при готовліню кодіфікації русиньского літературного языка, бо хоць были ословлены і іншы языкознателі, якось ся їм до того тяжкого діла не хотіло. Зато собі высоко честую пана доц. Василя Ябура, же він ся не побояв прийти Русинам на поміч у тім дімамічнім часі, коли сьме го найвеце потребовали. І його великов

iнфо РУСИН заслугов 27-го януара 1995-го року в Братіславі быв русиньскый язык святочно проголошеный за літературный язык Русинів на Словакії, а то перед орґанами найвысшых представителів нашой державы – Народной рады Словацькой републікы, влады СР, Міністерства културы, Міністерства школства, Матиці словацькой, Языковедного уставу Людовіта Штура, Словацькой академії наук, представителями Ґрекокатолицькой і Православной церькви СР, челныма представителями русиньскых орґанізацій і інштітуцій із Словакії і споза граніці і перед домашніма і загранічныма медіами. Перед 26 роками на повну силу зазвучав довгоочекованый текст Декларації, котру выпрацовав наш юбілант доц. Василь Ябур. Декларація кінчіла речіньом: „...Зачінаючі днешнім дньом, ся русиньскый язык ставать літературным языком Русинів на Словеньску“. Чом єм ся у своїм приговорі зосередила як раз на тот період, головно рокы 1994-1995 минулого столітя? Бо то были нелем рокы, коли ся рішала языкова судьба Русинів, але і найкрітічнішы рокы в русиньскім руху з моралного і економічного боку. А знате як ся говорить, як є чоловік в біді і без грошей, тодыль, од нього вельо приятелів одскочіть, а кідь ся предці найде особа охотна помагати, тодыль ся кажда поміч цінить і приїмать стораз вдячніше. А такый быв час, кідь міджі Русинів пришов з помічнов руков, своїма зналостями і довгорічныма скусеностями лінґвісты наш юбілант доц. Василь Ябур. Позераючі на датум народжіня пана Ябура – 28-ый октобер, мі пришло на мысель, же йому было пророковано стати

Нашы особности

11

ся кодіфікатором русиньского языка, бо народив ся у тот самый день як Людовіт Штур, кодіфікатор словацького языка, правда Штур о 121 років скоріше. Із родного Стащіна, спід леґендарного Настасу, прекрасного краю Полонин, перешов Василь Ябур середньошкольсков науков через Снину, Гуменне аж по успішны высокошкольскы штудії в Празі, на Універзіті Коменьского в Братіславі здобыв тітулы кандідата наук і доцента, выкладав на Педаґоґічній школі в Пряшові, на Універзіті Павла Йозефа Шафаріка і на Высшій педаґоґічній школі в Нітрі. Як шпеціаліста на русиньскый язык і културу робив в Державнім педаґоґічнім інштітуті в Братіславі, у пряшівскій філії. Розробив проґрам навчаня русинського языка про освновны школы Пряшівщіны, котрый быв схваленый міністерством школства. Од зачатку актівно помагав і доднесь помагать Інштітуту русиньского языка і културы на Пряшівской універзіті в Пряшові. Богате є його публікачне діятельство о русиньскім языку, котре приносили русиньскы періодічны і непріодічны выданя, учебникы. Честованый і дорогый наш юбіланте, пане доценте Ябур, з нагоды Вашого жывотного юбілею, довольте мі з того місця, в мені Русиньской оброды на Словеньску і в мені своїм высловити вам глубокый поклон і велику подяку за ваше оддане і жертвенне діло у формованю і розвитку русиньского літературного языка на Словакії. На знак той подякы попрошу Вас перевзяти з рук председы Русиньской оброды на Словеньску пана Інґ. Мартіна Караша Дяковный лист орґанізації.

105 років од народжіня Андрія Добоша Тот місяць минуло 105 років од народжіня єдного із вызначных представителів підкарпатьской малярьской школы Андрія Добоша. -пем-, Оброблено за статьов: Krajina, človek, čas. Z diela Andreja Doboša.

Народив ся 4-го новембра 1911-го року в селі Новосад коло Требішова, втогды Австро-Угорьска монархія, де пережыв дітинство. Штудовав на ґінмазії в Кошыцях, пак в Михалівцях. Учітельску семінарію закінчів в Ужгороді в році 1930. В часі, коли штудовав в Ужгороді, ходив і до малярьской школы Алдалберта Ерделія, основателя підкарпатьской школы мальованя. Добош быв по середньошкольскых штудіях приятый на Академію вытварного уменя в Празі, де быв лем в роках 1932 – 1933. В часі вели-

кой господарьской крізы ся мусив вернути і штудіюм перервати. Добош з Прагы пришов до Мукачова, де ся зачав жывити мальованьом і в рр. 1938 – 1944 робив педаґоґа, учів кресліня. Од року 1934 зачав орґанізовати властны выставкы. В роках войны доповньовав собі свою педаґоґічну і умелецьку освіту на інштітуті в Сеґедині, в Мадярьску, (рр. 1940 – 1942). В році 1944 быв одведженый на фронт до Волґоґраду, з котрого ся зраненый вернув іщі перед кінцьом войны. В році 1945 одышов із Мукачова і в році 1946 навсе переселив ся до Кошыць вєдно із свойов фамелійов. Там зістав аж до смерти. Умер 31-го авґуста 1997-го року. Добош быв членом Общества підкарпатьскорусиньскых вытварных умелців, общества Svojina, Общества мадярьскых вытварників, Союзу словацькых вытварных умелців. Быв аж до смерти свободным умелцьом, котрый присвячав ся і педаґоґічному діяню. Оріґіналным приступом, головно в ґрафіці, но і в мальбі, перекрочів Андрій Добош граніці реґіону. Його творы суть в збірках ґелерій на Словакії, в Чехії і в многых далшых державах. Андрій Добош робив портреты, країны, ґрафікы. Вже в 30-ых роках 20-го столітя зачав у своій творчости хосновати експресівный прояв, котрый быв в 50-ых роках утиснутый навернутьом ку поступам

реалістічной мальбы. Важным пунктом были про Добоша 60-ты рокы, коли ся зачав інтензівніше присвячати ґрафіці. Вызначный імпулз ку тому, жебы одышов од реалістічного выражіня, принесли контакты з ґрупов Братіславскы Конфронтації (Bratislavské Konfrontácie) і головно пути до заграніча (США, СРН, Белґія), де познакомив ся із акчнов мальбов. Добош зачав штудовати можливости злучіня абстрактного і акчного прояву зо средствами выражінь ґрафічного жанру. Хосновав поступы псіхічного автоматізма, летрізма, інформелу, обявовав можливости псіхоґрафічного ґеста, творив штруктуралны артефакты. Кінцьом 60-ых років у Добоша появують ся меланхолічны тоны в рамках ґрафікы, котры пророковали далше сполоченьске діяня по інвазії войск Варшаваского договору в році 1968 до Чехословакії. Выражіня тых внутрішніх настроїнь Добош спойовав з метафоріков реліґійных мотівів, головно із метафоріков іконостасів. Прінціпы, котры обявив про себе в рамках ґрафікы, пізніше в 70-ых і 80-ых роках 20-го столітя переніс до мальбы і творчо їх розвивав. Іщі і в пізных вісемдесятых роках робив над образами країны, котру сприступньовав з неутихаючов, свіжов мотівачнов інвенційов і вабностьов.

12

Погляды

Забыты 10-го новембра, одкрыли в Ужгороді памятник Мілана Растіслава Штефаніка, котрый быв єдным із головных ініціаторів, якы причінили ся о выникнутя Чехословацькой републікы і Словаци го беруть і за основателя словацькой державности. Петро Медвідь Ґенерал Штефанік є як добрі написаный характер із траґедії. Вєдно з людми як Масарік, Бенеш намагали ся о то, жебы по роспаді монархії выникла Чехословакія, што ся їм і подарило, но Штефанік, 1-ый міністер войны Чехословакії, не стигнув собі „ужыти“ ани свойой функції, ани державы, о котрій так снив. Пару місяців по выникнутю Чехословакії, при навертаню ся домів летадлом, в Іванці при Дунаю, недалеко Братіславы, траґічно вмерать коло гаварії. Коло памятника, якый ся одкрыв в Ужгороді, было много полемікы. Ініціатором одкрытя того памятника быв Ґенералный конзулат Словацькой републікы в Ужгороді. Є ясне, же конзулат хотів такым способом дати честь чоловіку, котрого Словаци беруть за єдну із найважнішых особностей свойой модерной історії – докінця го беруть за єдного із основателів свойой державности. Хотіли пропаґовати свого родака. Но на другім боці ся правилно просили тоты, котры думці памятника не были прихылены, же чом як раз Штефанік. Чоловік, котрый із бывшов Підкарпатьсков Русьов, днешньов Закарпатьсков областьов Україны, не має нич. Докінця, нарозділ од іншых політіків чехословацькой републікы, нелемже ногов не вступив на теріторію Підкарпатя, але ани ниякым способом, із причіны скорой смерти, не формовав державу, в котрій Русины были так само державотворным народом. Причінив ся о выникнутя державы, но теріторії Русинів ся офіціално ку ній приєднали аж 8-го мая 1919-го року, штири Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2016.

Ч. 21 2016

iнфо РУСИН

дні по його смерти, і дефінітівне рішіня пришло аж 10-го септембра підписаньом мірного договору. Напрік тому є одднесь Штефанік в Ужгороді. Властно першыраз. Особно не мам нич проти того, же тот памятник стоїть. Штефанік є про Словаків досправды великов особностьов модерной історії. І завдякы ньому днесь Словакія існує як окрема незалежна держава. Лем мі дакус жаль двох справ.

По перше, є мі жаль, же конзулат, но і ціла словацька сполочность, не роздумує дакус в шыршім контексті. Кібы то так было, днесь бы в Ужгороді не мусив стояти Штефанік. Словакія має намагу пропаґовати своїх родаків за граніцями, но родаци – то мусять быти Словаци. Несловаци зіставають забытыма. Кібы тому так не было, коло намаганя о то, жебы дати до Ужгорода памятник вызначному родакови, міг конзулат выбрати Антонія Бескида, котрый ся народив на теріторії днешньой Словакії, котрый быв депутатом в угорьскім парламенті, котрый так само, як і Добряньскый, в парламенті не обгайовав лем права Русинів, але і Словаків, котрый мав можливость быти ґубернатором Руськой Крайны, яка бы належала під Мадярьско, но він вырішыв приєднати Пряшівску і Підкарпатьску Русь до складу

державы, вдяка котрой днесь існує і Словакія. І котрый, на то не треба забывати, быв пізніше ґубернатором Підкарпатьской Руси, значіть, є своїм діятельством прямо повязаный із Ужгородом, де быв його уряд, днесь думам будова якойсь банкы. Но, жаль, мав єдну хыбу. Быв Русином, і зато на конзулаті никому бізовно ани на розум не прийде, же і такого родака бы сьме могли пропаґовати і было бы то може щастливіше рішіня. Хоць протестів проти памятника із боку Українців, бы може было веце. По друге, є мі жаль нас самых. При остатній стрічі з Тібором Міклошом Поповічом, кідь в Пряшові говорив на тему Антонія Бескида, єм од нього чув, же мало честуєме дакотры нашы особности, же Бескид бы мав мати на Пряшівщіні або на Підкарпатю такый самый памятник як Духновіч. І я з ним согласный, докінця думам, же не лем Бескид, а і Жатковіч і многы далшы, котры діяли в рамках 1-ой Чехословацькой републікы, котры причінили ся о то, же сьме ся стали державотворным народом. І то є велике діло. Дакотры народы таке дашто не знають дотеперь. Зіставаме все лем коло Ду хновічів, Павловічів, Добряньскых, што є добрі, бо їх треба честовати, но як кібы сьме терпіли яковсь чуднов сортов рядженой анамнезы, котра нас зохаблять в „преісторії“ Духновіча, а недоволює нам собі добрі запамятати, же потім ту были далшы люди, котры так само зробили великы діла про наш народ. Самы зіставаме забытыма в 19-ім столітю, і особности 20-го суть про нас дакус забыты. Гей, мало честуєме людей, котры нам дали державность. Тот єден раз сьме єй мали таку саму як і Чехы або Словаци. Тым людям бы сьме властныма руками мали кресати памятникы і так, як не забываме на нашых возродителів 19-го столітя, бы сьме мали памятати і на їх наслідователів. Не зіставайме народом, котрый як бы не мав модерну історію, котрый як бы зістав законзервованый десь в минулости. Вказуйме, же так, як іншы народы, і мы ся розвивали і розвиваме, і мы жыєме і нашы особности суть того доказом. Будьме на то горды. І зохабляйме сліды той гордости. Памятик Бескидови або Жатковічови, бы такым слідом быв. Нашы предкы то так робили а іншы народы то за нас не зроблять.

IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Masarykova 20, Prešov, dátum vydania periodickej tlače: 15. november 2016

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Masarykova 20, 080 01, Prešov. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode so šéfredaktorom na adrese sídla ROS v Prešove. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame. Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov. Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme.

Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Masarykova 20 080 01 Prešov RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník