Issuu

25 25

чісло 20 2016 | рiчник хiIi.

СВІТОВОГО КО Н Ґ Р Е С У РУСИНІВ

русин

iнфо

Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ‫ ׀‬цiна 0,50 € факты ‫ ׀‬култура ‫ ׀‬історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв

Култура

Нашы особности

Нашы села

Новый філм о Ґойдічови

80-ка Василя Ябура

Ціґелька

Меншыны на Словакії бы мали дістати веце грошей На слідуючій рік дала влада Словацькой републікы в недавно схваленій пропозіції розрахунку про розвиток културы народностных меншын на Словакії о 620 тісяч евр веце як того року. Інформує о тім офіціалный сайт уповномоченого про народностны меншыны і етнічны ґрупы в Словацькій републіці.

Другый дых Фіґлярьской ноты А.Кузмякова, фото авторкы

Петро Медвідь Тот крок має значіти далше наповніня єдной із пріоріт проґрамового выголошіня влады і владной коаліції, в котрім ся завязала вытваряти условії про розвиток народностных меншын в области всокочіня і розвиваня їх ідентічности, языка, културы і традіцій. Дотачный проґрам Култура народностных меншын на рік 2017 по схваліню державного розрахунку в Народній раді Словацькой републікы бы мав діспоновати сумов 4 500 000 евр. Фінанчны дотації, котры суть даны в рамках дотачного проґраму Култура народностных меншын, котрого ґестором є уповномоченый влады Словацькой републікы про народностны меншыны і етнічны ґрупы, будуть перерозділены міджі народностны меншыны подля сістемы, котру у Выборі про народностны меншыны і етнічны ґрупы з дакілько змінами і припомінками протисли представителі русиньской народностной меншыны. В роках 2015 і 2016 было про народностны меншыны выділено з державного розрахунку 3 879 250 евр. Русины дістали з той сумы на свої културны події і актівности суму 294 032, котра была перерозділена міджі окремых жадателів і їх проєкты. В році 2017 бы так векша сума мала іти і Русинам. Уряд влады Словацькой републікы в співпраці з Урядом уповномоченого влады Словацькой републікы про народностны меншыны і етнічны ґрупы планує публіковати вызву на передкладаня жадостей в дотачнім проґрамі Култура народностных меншын 2017 почас місяця новембер т. р.

Остатній рік з дотачным проґрамом?

Владна партія Most-Híd вже ініціовала робочі стрічі односно приятя закона о фінанцованю народностных меншын. На основі такого закона бы мав выникнути фонд на підпору културы народностных меншын. Most-Híd собі од того обіцять стабілізацію і одполітізованя підпоры народностной културы на Словакії. У фонді бы мало быти веце грошей (рахує ся коло 8 міліонів евр), обєм грошей бы мав быти стабілный, не мав бы ся міняти каждый рік, як тому є теперь, подля схваленого державного розрахунку на даный рік, і меншыны самы бы мали рішыти, як тоты грошы розділити. У вопросі найвекшого нароснутя обєму грошей, кібы ся закон прияв так, як го хотіла уж довшый час просадити партія Most-Híd, поміг бы головно Maдярам. Заведжіньом фонду, подля пропозіції партії, бы перестав платити модел перероздільованя грошей міджі окремы меншыны, котрый просадив Округлый стіл Русинів Словеньска. Русины бы в рамках нового фонду дістали на свої културны актівности реално веце грошей, але то лем завдякы векшому обєму грошей обще выділеных на културу меншын. В рамках перцентуалного перероздільованя цілковой сумы на меншыны, бы на тім были гірше.

Найперше почливость ку старшым

Осіння природа нас обогачує фаребнов розмаїтостьов – є то красота про людьскы очі і сердце. Але ці є така прекрасна і осінь людьского жывота, тото уж тяжко повісти. Но што є позітівне, то є факт, же в децембрі 1990-го року быв місяць октобер Орґанізаціов споєных народів выголошеный за Місяць почливости ку старшым а 1-ый октобер за Міджінародный день старшых. Кідь попозераме до актуалной штатістікы, днесь на цілім світі жыє веце як 600 міліонів сеніорів. На Словакії є высше 900 тісяч жытелів у віці 60 і веце років, а проґноза до будучности прозраджує, же до 2025-го року їх буде тілько раз. А так молоды ці стары, ці хочеме або ні, староба ся дотулять каждого з нас, бо она є сучастьов нашого жывота. Тот факт собі усвідомлюють і многы старостове русиньскых сел, котры в октобрі орґанізують културны посиджіня про своїх старшых людей. Тоту красну традіцію завели і в селі Пчолине в сниньскім окресі. 22-го октобра 2016 р. Пчолинчане на челі із старостом Інґ. Михалом Ґырньом дали почливость своїм старшым жытелям. Уічітелькы матерьской і основной школы приготовили з дітворов културный проґрам, на котрім ся старшым Пчолинчанам пригварив найперше староста села а потім і ґрекокатолицькый отець духовный Алексей Яночко.

с. 3 ◢

Актуално

Ч. 20 2016

iнфо РУСИН

Жывы свідкове русиньской дідовизны в нашім МУЗЕЮ До СНМ – Музею русиньской културы у Пряшові приходять навщівници з нашой републікы, з русиньского реґіону, школярі і штуденты основных, середніх і высокых школ, різны екскурзії і Русины споза граніці – із Сербії, Мадярьска, Україны, Америкы і іншых країн. Звычайно приходять попозерати сучасну експозіцію музея. Але многы люди, писателі, малярі, зберателі страродавных традіцій, розмаїтого знарядя, хрістіаньской літературы, цінных стародавных документів і іншых цінностей приносять до музея з цільом, жебы штонайвеце обогатити нашу културну, духовну і історічну дідовизну. Приносять нелем цінны експонаты, але і свої ціложывотны пригоды, котры докреслють многы факты з історії Русинів. -ак-тл-оґ-, фото Т. Латтова, О. Ґлосікова

▲▲ Три ґенерації Латтовых - Андрій, Василь і Іґор.

Андрій Латта – найстаршый навщівник музея

Недавно навщівили наш музей дорогоцінны гості - 99-річный Андрій Латта, а пізніше і 90-річна пані Жідікова, котрых прияла директорка музею ПгДр. Олґа Ґлосікова, ДрСц. Андрій Латта з Пряшова подаровав музею свої свідоцтва писаны по руськы і по словацькы із 20

аж 30-ых років минулого столітя. При стрічі были і далшы Латтовы з його родины – довгорічный артіст Театру Александра Духновіча в Пряшові Іґор Латта із женов Теодозійов, довгорічнов редакторков Народностно-етнічного высыланя Словацького розгласу, културный і історічный діятель Василь Латта і далшы документарісты, котры камеровали і записовали стрічу. А то зато, же то быв дотеперь найстаршый навщівник музею, котрый собі першыраз пообзерав актуалны выставкы і поросповідав о своїм жывоті. Народив ся А. Латта 28-го септембра 1917-го року в Пчолинім, пережыв свої нещастя, войны, хвороты, але доднесь каждый день цвічіть і їсть скромно. Повідав як діти покы пішли до школы ходили лем в кошульках, споминав, же і він так бігав. Великый вплив на нього мав учітель Молчані. Як хотів штудовати за учітеля, мусила на нього робити ціла родина, жебы міг іти штудовати до Пряшова. Пошыли му 6 сорочок, звязали перину і на возі го одвезли до Гуменного на влак. В Пряшові на фіякрі дістав ся до інтернату, котрый дав збудовати іщі Духновіч. В єдній ізбі жыло высше 20

Сополиґа абдіковав Як інформовав в пятніцю 28-го октобра 2016-го року председа Округлого стола Русинів Словенська Мілан Піліп (ОСРС), в тых днях дістав од нового ґенералного директора Словацького народного музею Браніслава Паніса повідомліня, же директор Словацького народного музею - Музею україньской културы у Свіднику Мірослав Сополиґа абдіковав зо свойой функції. Петро Медвідь О увольніня зо свойой функції Сополиґа пожадав ку дню 31-го октобра 2016-го року. Вєдно з тым пожадав о скінчіня робочого одношіня у свідницькім музею ку дню 31-го децембра 2016‑го року формов договору, з чім быв ґенералный директор Браніслав Паніс согласный. Паніс Піліпа інформовав на основі того, же председа ОСРС пожадав ґенералного директора о стрічу, де хотів рішыти заключіня конференції, котра проходила в апрілю 2016-го року в музею во Свіднику, якы были силно протирусиньскы. Паніс втогды інформовав Піліпа, же Мірослав Сополиґда є на мародці, і стріча ся доїднать по його навернутю до роботы. Мілан Піліп іщі 30-го авґуста 2016-го року подав на Ґенералну прокуратуру Словацькой републікы в Братіславі оголошіня о переступліню закона. Оголошіня дотуляло ся конференції, котра проходила 8-го аж 9-го апріля 2016-го року в Словацькім народнім музею – Музею україньской културы в Свіднику, яка принесла протирусиньскы заключіня. Піліп подав оголошіня о переступліню закона на незнамого переступника. Но вєдно з тым загнав і писмо втогдышньому ґенералному директорови Словацького народного музею Вікторови Ясаньови, в котрім жадав одкликаня директора Словацького народного музею – Музею україньской културы в Свіднику. Ясань ся од резултатів конференції, якы не суть в згоді з меншыновов політіков Словацькой

републікы і Словацького народного музея, діштанцовав. Піліп подав оголошіня як пріватна особа. Каждый жытель має право, а докінця обовязок, подати на прокуратуру таке оголошіня, покля знать о даякім переступліню закона. Мірослав Сополиґа нераз публічно сам выступав проти Русинів, на пресконференції 26-го децембра 2011-го року в Ужгороді бісідовав, же русиньскый рух є лем дакілько псіхічно хворых особ, што вєдно з переписом і авдіозаписом публіковав портал zakarpattya.net.ua. Сополиґа ся од протирусиньскых заключінь апрільовой конференції, якы не суть в згоді з народностнов політіков Словацького народного музею, ани зо словацьков леґіслатівов, котра вызнавать Русинів як окрему народностну меншыну, не хотів діштанцовати, навспак, ґенреалному дирекрторови Словацького народного музею написав, же іде о науковы факты. До відома Мілан Піліп загнав спомянуты матеріалы Еріці Юріновій, председничці Выбору Народной рады Словацькой републікы про людьскы права і народностны меншыны, Канцеларії публічного охранцю прав (омбудсман), Міністерству загранічных справ Словацькой републікы і Міністерству културы Словацькой републікы. Депутатка словацького парламенту Еріка Юрінова, котра предсідать парламентному выбору про людьскы права і народностны меншыны, зареаґовала на писмо Мілана Піліпа і 8-го септембра подала в Народній раді Словацькой републікы інтерпелацію на міністра културы Марека Мадяріча, під

▲▲ Пані Жідікова ся до музею выпарадила до шамбріньского крою.

хлопців. Найрадше споминать на співацькый хор, котрый діріґовав Іван Кізак. Дотеперь знать заспівати гімну Підкарпатьскых Русинів. Його ціложывотна робота є повязана із школством на різных функціах.

90-річна пані Жідікова

СНМ – Музей русиньской културы у Пряшові навщівила і 90-річна пані Жідікова родом зо Шамброна, днесь жыє в Пряшові. На властній скорі зажыла выгоріня родного села Шамброн, аґітацію і переселіня на выхвалену уродну землю Україны, а потім і навертаня до родного краю. Єй споминаня є так богате і обшырне, же собі заслужыть веце простору на сторінках нашых новинок. Зато єй мудры слова, котры нелем докреслюють історію нашых людей, але в многім суть про нас вшыткых і поучны опублікуєме в далшім чіслі Інфо Русина.

Стовпчік Петро Медвідь Довгорічне звертаня увагы на протирусиньске діяня дирекотра україньского музею Мірослава Сополиґы (і в нашых новинках), но головно тиск, котрый зробив на одповідны державны орґаны Мілан Піліп в остатнім часі односно неприятельных заключінь конференції, од котрых ся свідницькый директор не діштанцовав, навспак, обгайовав їх, принесло свої плоды. Хоць не такы, якы бы з мого погляду были справедливы. Бо справедливым бы было, жебы быв Сополиґа одкликаный, жебы была ясно выводжена одповідность за неприятельне справованя ся директора державной ішнтітуції, а не то, же собі Сополиґа сам пожадать о одход із функції. Но і так можеме быти рады, же єдна із головных барьєр на штреці ку здобытю властного, нам перешкаджати не буде. А то є властно і поінтов. Же Мірослав Сополиґа не буде веце директором у Свіднику є выгров, але малов выгров. Мав бы то быти лем зачаток боротьбы о то, жебы нашы, русиньскы експонаты, належали нашому, русиньскому музею, і жебы раз і навсе перестала фалзіфікація історії, українізація културной дідовизны, котра належыть нам. І так собі думам, же нас чекать іщі довга штрека. Абдікація бы мала быти їй успішным зачатком, не кінцьом. Влак запискав. Треба нам іти далше. котрого резорт Словацькый народный музей належыть, і котрого є міністерство зряджовательом. „Ґенералный директор Словацького народного музею Віктор Ясань ся од заключінь конференції діштанцовав, но взглядом на порушіня словацькой леґіслатівы і діяня в незгоді з меншыновов політіков на Словакії є безодкладне, жебы была встановлена повна одповідность за выникнуту сітуацію. Директор державной інштітуції, котрого задачов є робити в меджах закона, і котрый ся од документу, в котрім выражать погляд в протиречіню і незгоді з нашов леґіслатівов, не діштанцує, не мав бы на своїм місці далше быти,“ написала втогды Юрінова.

Ч. 20 2016

с. 1 ◢

iнфо РУСИН Фіґлярьска нота з кумами

Другов частьов културного проґраму в Пчолинім быв у тот самый день фестівал русиньского гумору - Фіґлярьска нота, котру орґанізовала Русиньска оброда на Словеньску. Єй тогорічным ґарантом быв Іґор Латта, довгорічный артіст Театру Александра Духновіча, але і кум Мачанка з бывшой розгласовой релації Бісіда кумів. Він привитав богату пчолиньску публіку, котра, хоць у тот день мало Пчолине і свадьбу, заповнила цілу салу културного дому. Богатый і розмаїтый проґрам творили фолклорны ґрупы Габурчанка із Габуры на челі із свойов ведучов Марійов Онуфраковов і акордеоністом Осифом Рімом із Няґова, домашня Пчолинчанка, котра собі змінила назву на Прамінь, яку веде Анна Міндошова із гармоніковым допроводом Ладя Головача, з Меджілаборець пришли Роланд Ґуба і братя Зятіковы - Деніс і Петро, котрый їх супроводить на гармоніці, модераторьске слово з фіґлями і бісіда кумів – Іґора Латты і Любоміра Міндоша, пчолиньскы школярькы із театралнов сценков. Подля реакцій у салі ці силы аплавзів собі сердця людей здобыла і щірый сміх выкликала гуморна сценка О бабах (авторка А. Кузмякова), у выконаню трьох пчолиньскых школярьок на челі з їх учітельков Властов Мороховічовов. Треба додати, же із споминанов сценков школярькы - Зузана Ґайдошова, Зузана Мікулашкова i Славка Ковачова выграли перше місце на тогорічнім цілословеньскім конкурзі в декламації русиньской поезії, прозы, малых сценічных форм і людового росповіданя – Духновічів Пряшів 2016. Великый успіх мали і лабірскы парібци – Р. Ґуба і братя Зятіковы, котры як рецесію із стародавныма воєньскыма чапками на голові заспівали знамы руськы співанкы Расцветали яблони і груши ці Калинку, а потім із сонячныма окулярями на очах, в хустятах на голові і співанку як ся комар з мушков женив. Поміджі тым іщі Роланд Ґуба придав і прекрасно задекламовав гуморны байкы писателя Осифа Кудзея з Няґова. Габурчанкы - Марія Онуфракова, Гелена Гочова, Светлана Ґайдошова і Гелена Мацкова розосмі-

яли людей із гуморнов співанков Штири кофы, в котрій представили 4 характеры жен – од найбогатшой по найбіднішу. Кумове - Іґор Латта і Любомір Міндош – кум Мачанка і кум Дыня, артісты ТАД, указали Пчолинчанам як то в радіу вызерало награваня популарной релації Бісіда кумів, котра ся днесь уж не высылать. Добры фіґлі, гуморны реакції на сучасный жывот, інтересны і веселы пригоды з різных областей у выконаню професіоналных русиньскых артістів забавляли богату пчолиньску публіку. Наконець културной події не хыбила і смачна гостина про вшыткых, о котру ся постарав найвысшый ґазда у валалі – староста села Інґ. Михал Ґырня, котрый старостує селу із 580 жытелями. Село Пчолине як централне село, де належать і такы валалы як Чукалівці, Гостовіці, Осадне і Паризівці, мать доднесь пошту і матрічный уряд. А як сьме ся на споминаній події од старосты дізнали, од будучого рока хоче про своїх старшых жытелів основати і денный стаціонар, на котрый уж мать просторы в домі културы.

Актуално

знамого карікатурісты Федора Віца, головно із його публікованого серіалу в Народных новинках і в Інфо Русині – Ілько Сова з Баюсова. Головным заміром Фіґлярьской ноты быв русиньскый гумор і сатіра. На пряшівскій професіоналній сцені на тім фестівалі выступали людовы росповідачкы з Пыхонь, Руськой Порубы і з іншых сел, але і професіоналны артісты нашого театру, співаци із гуморныма текстами співанок... Докінця із двох річників Фіґлярьской ноты была награта і маґнетофонова казета, котру одвысылали і уж пару раз репрізовали в русиньскім радіу ЛЕМ.фм в Руській бурзі нашы братя Русины в Польщі. Но за послідніх десять років Фіґлярьскій ноті остала лем назва, а єй характер, про котрый выникла, ся десь стратив. Хоць під єй назвов ся орґанізовали події в різных селах і містах нашого реґіону, были то лем фестівалы якы ся традічно одбывають у многых русиньскых валалах. Но 22-го октобра т.р. ся у Пчолинім навернула Фіґлярьскій ноті єй оправдива тварь, єй замір, про котрый перед 16 роками выникла. А то і вдяка Іґорови Латтови, котрому лежало на сердці, жебы русиньскый фестівал гумору жыв і надале. Маме міджі нашыма людми много талентів, котры знають найти гумор нелем у фіґлях, але і в сценічній подобі, у співі, поезії, людовім росповіданю і в іншых жанрах народной творчости Русинів. Подію орґанізовала Русиньска оброда на Словеньску за фінанчной підпоры Уряду влады Словацькой републікы – проґрам култура народностных меншын 2016.

Фіґлярьскій ноті ся вертать єй замір

Проєкт - Фестівал русиньского гумору - Фіґлярьска нота выник в Русиньскій оброді на Словеньску зачатком року 2000 у Пряшові з ініціатівы Анны Кузмяковой. Його першы річникы ся одбывали на професіоналній сцені Театру Александра Духновіча в Пряшові, їх сучастьов были і выставкы кресленого гумору нашого

До Осадного принесли мощі св. Лукы Кримского В суботу 22-го октобра 2016-го року в русинькім селі Осадне, в окресі Снина, выступав Хор духовенства Санкт-Петербурзькой метрополії. З хором пришла і делеґація Російской православной церькви з мощами святого. Інформовав о тім словацькый денник Korzár. -пемХор духовенства Санкт-Петербурзькой метрополії є 30-членным хором, котрый в Осаднім выступив в рамках події Дні російской духовной културы. Осадне є за словами православного священика Петра Сорокы про Амбасаду Російской федерації в Словацькій републіці, яка была головным орґанізатором акції, вызначным місцьом на Словакії, бо під містнов православнов церьквов є унікатна кріпта, де є похороненых веце як тісяч вояків із І. світовой войны. На містнім цінтері є похороненых далшых 1400 російскых вояків із І. світовой войны. За словами Петра Сорокы, концерт хору не быв лем співаньом про публіку, но головно молитвов за своїх родаків, котры суть в Осаднім похоронены. До Осадного пришла і делеґація Російской православной церькви під веджіньом

метрополіты Феодосія, якый є абсолвентом Православной богословской факулты Пряшівской універзіты в Пряшові. Делеґація на Словакію принесла мощі вызначного православного святого ХХ. столітя – Лукы Кримского, світьскым меном Валентіна Феліксовіча Войно-Ясенецького.

Святый Лука Кримскый

Святый Лука Кримскый быв архієпіскопом сімферопольскым і цілого Криму. Так само быв знаменитым хірурґом і професором медицины, і быв то як раз він, хто выдумав і в практіці як першый апліковав днесь барз росшырену локалну анестезію. Народив ся 27-го апріля 1877-го року в Керчі в родині апатыкаря. Наперед скінчів лікарьску факулту на Київскій універзіті. В 1923-ім році, по смерти жены, уж як православный священик вырішыв быти монахом. В тім самім

році ся став єпіскопом. За свою віру быв трираз арештованый совітьскыма властями і загнаный до выгнанства. У 1942-ім році быв повышеный на архієпіскопа. На теріторію Криму ся дістав архієпіскоп у 1946-ім році, по ІІ. світовій войні. Боронив запераню старых церьквей, коло того будовав і новы. Притім архієпіскоп выконовав і свою лікарьску практіку. Святый Лука Кримскый бесплатно принимав хворых, мав дар пророцтва. Умер 11-го юнія 1961-го року на Праздник Вшыткых святых. 22-го новембра 1995-го року быв Сінодом Україньской православной церькви Московского патріархату зарахованый до лику святых. В році 1996 были його мощі перевезены до Катедралного собору Найсвятішой Тройці. В році 2000 почас юбілейного архієрейского собору Російской православной церькви быв записаный міджі новомучеників і ісповідників.

Інформачный сервіс

Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼

Засіданя КВ РОС

Честованы членове КВ РОС, ВВ РОС і ДР РОС, запрашаме Вас на засіданя Коордіначного выбору РОС, котре ся одбуде в суботу 5-го новембра 2016 р. із зачатком о 9.00 год. в просторах Mузея русиньской културы в Пряшові, Maсaрікова ч. 20. Проґрам засіданя: 1. Oтворіня 2. Установліня записователя і овірителів запису 3. Справа о діятельстві РОС од посліднього засіданя КВ РОС 4. Інформація o періодіку Інфо Русин 5. Пропозіція на переданя авторьскых прав місячника Народны новинкы про РОС 6. Оцінка роботы МО РОС за період од посліднього засіданя КВ РОС 7. Різне 8. Діскузія. РОС

◼◼

Парастас у Велькропі

Дня 11-го новембра 2016-го року о 11.00 год. традічно буде в селі Велькроп, окрес Стропків, проходити із нагоды Дня ветеранів і закінчіня І. світовой войны одправляня парастасу і пєтна споминка на містнім войновім цінтері із І. світовой войны. Парастас буде служыти містный православный парох Душан Сконц і православный священик Іріней Павленко. Веце інформацій о спомянутій події вєдно із детайлным проґрамом акції найдете на сайті православной парохії у Вільшавці - www.pcoolsavka. orthodox.sk. -пем-

◼◼ Лаха меновали за делеґата Конґреґації про выходны церькви Помічный єпіскоп і протосінкел Пряшівской архієпархії Мілан Лах быв выменованый ватіканьсков Конґреґаціов про выходны церькви за візітатора – делеґата папскых колеґій і регольных штудентатів выходных церьквей в місті Рим. Нову функцію буде робити попри службі помічного єпіскопа і протосінкела. Святый Oтець Франтішек меновав Лаха за помічного єпіскопа про Пряшівску ґрекокатолицьку архієпархію 19-го апрліля 2013 р. Лах до того часу быв продеканом про загранічны одношіня і про розвиток на Теолоґічній факулті Тырнавской універзіты в Братіславі. Мілан Лах ся народив 18го новембра 1973-го року в Кежмарку (позн. АК: походжать із русиньского села Остурня). Ґімназіалны штудії скінчів матуров у 1992-ім році в Кежмарку. У 1995-ім році вступив до новіціату Сполочности Ісусовой в Тырнаві, де по двох роках зложыв звычайны вічны слюбы. З рук теперішнього кошыцького єпархіалного єпіскопа владыкы Мілана Хаутура прияв 11-го новембра 2000 р. діаконьску a 1-го юла 2001-го року священицьке высвячіня. У 2004-ім р. зачав высшы штудії на Папскім выходнім інштітуті в Римі, де досяг у 2006-ім році ліценціат з выходных церьковных наук а в 2009-ім році здобыв докторат в тім самім одборі. Oкрeм скусеностей з меджінародного академічного оточіня здобыв і скусености з духовной службы як напомічный шпірітуал Папской колеґії „Russicum“ і як духовный асістент Федерації скавтів Европы в Римі. Авторьскы сполупрацовав із Ватіканьскым розгласом. Од 1-го децембра 2011-го року быв продеканом на Теолоґічній факулті Тырнавской універзіты в Братіславі, де учів хрістіаньску спірітуаліту і спірітуаліту хрістіаньского Выходу. SITA

◼◼

Ортопедія уж і в Кежмарку

Попрадьскый шпыталь одкрыв 19-го октобра т. р. нову ортопедічну aмбуланцію. У тім році то є уж друга амбуланція такого заміряня, котру Шпыталь Попрад, а.с. отворив. Од мая фунґує філіалка і в Старій Любовні. „Про наростаючу кількость паціен-

Ч. 20 2016

iнфо РУСИН

тів із шыршого реґіону iдe o далшый крок про спокійность людей. Цільом того почіну є скорочіня часу чеканя на огляд і одбременіня паціентів од путованя, чім ся знижать і економічны вытраты про паціента,“ увела говоркыня Шпыталя Попрад Сілвія Ґалайда. Oртопедія в Кежмарку буде в першых днях одкрыта на пробу. В амбуланції, де ся мож обїднати особно або телефонічно, ся будуть черяти лікарі oртопедічного одділіня попрадьского шпыталя. Подля слов говоркыні, шпыталь готує отворіня далшых одборных амбуланцій шпеціалістів мімо Попраду. TASR

◼◼ По 10-ох роках косили полониньскы лукы Горьскы лукы в Народнім парку (НП) Полонины в Сниньскім окресі по десятьох роках знова покосили і управили. „Роботу зробили за скоро 18.000 eвр дві конкурзны сполочности,“ уводжать Штатна охрана природы з тым, же манажментом біотопів перешло веце як 18 гектарів лук. Счасти ся роботы зреалізовали і на україньскім боці. Косило ся на місцях, котры суть біотопами европского значіня, a то в области Стужіці, Рябой скалы, Дюрковця і масіву Стіньскый. НП Полонины є названый подля природного феномену – горьскых лук над вышньов граніцьов ліса. Тоты суть полоприродны, бо выникли руков чоловіка в часі тзв. Валашской колонізації перед коло 500 роками. „Oд свого вынику ся ту пасли вівці або волы і косило ся,“ высвітлив ботанік Справы НП Полонины в Стащіні Мірослав Бураль. Подля його слов є вдяка вынику тых лук в сучасности Словакія богатша o веце як 20 выходокарпатьскых сорт рослин, котры ся ту росшырили в минулости з теріторії сучасной Україны, дале нa запад уж не роснуть. Полониньскы лукы ся находять на граніці з Українов і Польщов. Тоты части были по другій світовій войні остро вартованы, їх сістематічному утримованю бранили подля Бураля містны і штатны уряды і додавать, же ґаздове їх тайно косили а іщі невысушене сіно скоро до сел зважали. У 60-ых роках минулого ст. ся на них перестало пасти і косити, так зачали зарастати высокыма травами, яфырами, тернинов, котры з них зачали вытисковати цінны выходокарпатьскы сорты рослин. Полониньскы лукы мать Справа НП Полонины в Стащіні подля Бураля добрі змапованы і фітоценолоґічно здокументованы, бо суть вызначны нелем з научного і културно-історічного боку, але i з боку розвитку турістікы. В сучасности творять пропаґачны матеріалы на підпору турістічного руху в НП Полонины, Храненой країнной области Вігорлат і в Ужаньскім народнім природнім парку. Реалізує ся выробляня діапорамы, научных табліць, приступило ся до утримованя турістічных ходників в Улічскій долині. Проходить і електронічне змаганя нa ставбу обєктів турістічного руху. TASR

◼◼ В Нижній Полянці споминають на 1-у світову войну В памятній ізбі найдете різны артефакты сперед сто років. Найтяжшы пробы пережыли жытелі северовыходной части Словакії в 20-ім столітю, кідь ся ту перегнало поломіня обох світовых войновых пожарів. Кырвавы бої сперед высше 70-ох років собі в тых днях припоминаме, але не забывать ся ани на першу світову войну. Споминаня на тоту смутну історічну подію мають у селі Нижня Полянка в окресі Бардейов. Нелем закопы, бункры, функчна і нефункчна муніція на бережках вершка Каштелік, котрый ся тягать понад село, нас вертають o сто-

літя назад, але і памятна ізба повна різных артефактів є пристойна на доповніня наукы з історії. Суть ту і уніформы австро-угорьской і руськой армії, але i пруського войска, котре пришло в рамках трисполку на поміч, фляшкы на воду, гребіні, прілбы, устны гармонікы, сокыры, обутя і іншы предметы. Вшытко ся позберало вдяка даруючім людям з того реґіону. Oкрем оріґіналных збрані там найдете і іншы атрапы. Бої у выходных Карпатах зачали уж в 1914-ім році атаков руськой армії під назвов Парный валець, наслідовала закопова война, котра тримала од Рождества до Великодня 1915-го року. Як раз зато ся говорить o Великодній битці. Австроугорьске войско атаку руського неприятеля одразило. Была то єдна з вызначных подій, котра іщі не із завершіньом, aлe преці вырішовала о будучности Eвропы і як раз у карпатьскім просторі. Korzár

◼◼ Гуменне жыло фестівалом дітьскых співаків У пятніцю 21-го октобра ся в Містьскім културнім центрі В Гуменнім одбыв фестівал дітьскых людовых співаків під назвов Зо струны на струну. Выступило 46 дітей зо земпліньского реґіону, якых супроводила людова гудьба педаґоґів з пріватной основной умелецькой школы. На фестівалі звучали русиньскы, земпліньскы, сотацькы і ромскы співанкы. Сучастьов проґраму была розгласова награвка фестівалу і презентація ЦД – Рутеніка II. (позн. АК: з конкурзу Співы мого роду - русиньскый спів дітей. Подія ся одбыла з фінанчнов підпоров Уряду влады СР – Култура народностных меншын 2016 і міста Гуменне. Покровительство над тогорічнов подіов перевзяли предноста Окресного уряду в Гуменнім Ондрей Мудрі і підпредседа Матиці словацькой Маріан Ґешпер. Dnes24.sk

◼◼

Попіль і гріх Андреі Рімовой

Писателька Андреа Рімова з Меджілаборець приготовила про своїх чітателів передрождественный дарунок. На торг уводить свій новый роман Попіль і гріх, котрый на книжных пултах ся обявить уж в першій половині новембра. Централнов темов осмой книжкы Рімовой є сила приятельства, почливость і взайомный решпект міджі представителями трьох ґенерацій. „Нa оправдивы цінности днесь уж як кебы не остав час. Всяды ся бісідує о фінанціах, сексі і удомашнили ся у нас понятя як златокопка. Зуновала ся мі поверьхность і плыткость контактів і не любить ся мі тота туня добa. Зато у своїй книжці присвячую увагу тому, што є цінне і вытриме,“ повідать авторка. Новый роман мать веце як 300 стран і выникав в часі горячіх літніх вікендів і теплых вечорів. „Tримало мі місяці, покы єм собі была іста заплетков, котру хочу розробити. Писаня уж потім ішло само. Барз єм зведава на реакції чітателів, окремо на тоты oд моїх родічів.“ Писателька по нетрадічных крещінях книжок у воді, oгньом, в люфті, сонячніцьовым насіньом ці водов з Дуная, знова готує штось выняткове. „Вызначны події в книжці Попіль і гріх іде о пригоды під нашыма красныма Taтрами, зато планую крещіня як раз в нашых вельгорах. Мам ясну представу a теперь єм в штадіу приготовліня. На крещіню можуть брати участь і чітателі a істо буде і відеозапис. Барз ся тішу. І кресна мати, котрой мено затля не прозраджу.“ Головныма героями роману Попіль і гріх є штудентка на высокій школі Зора і загадный старый пан Eрнест, котрый пережывать осінь жывота в заряджіню про сеніорів. Выбудують собі красне приятельске одношіня, хоць Eрнест собі добрі вартує свій пріватный жывот і минулость. Як му діаґностікують важну хвороту, Зора ся дасть до вызвіданя о його минулости і за кажду ціну хоче одкрыти, што таїть ці крыє. Tiтул книжкы вызерать таємні і выкликує зведавость. „Назва є узко спята із дійов у книжці. Головного героя траплять ночны

Ч. 20 2016 зморы споєны з огньом, кровльов і страшнов тайностьов. Чітатель ся крок за кроком дізнавать правду. Не хыбить ани величезна любов. Без ньой то не іде,“ прозрадила авторка. Андреа Рімова в сучасности ходить на бісіды по основных школах у Пряшівскім і Кошыцькім краю. В новембрі выступить на бісіді книгкупецтва „Panta Rei“ на акції Выдавательства Мотыль на книжнім вельторгу Бібліотека 2016 в братіславскій Інхебі. www.humencanonline.sk

◼◼

Выстава о Левочскій білій пані

Хто была Левочска біла пані, як жыла і де є похована ся можете дізнати в Музею Спіша в Спішскій Новій Всі, де недавно одкрыли выставку під назвов Левочска біла пані. Оріґіналны експонаты, добовы документы ці облечіня приближають жывот молодой жены, о котрій ся традує, же за поцілунок зрадила країну. Яка є правда? О тім ся можете дізнати на споминаній выставі, котра буде про навщівників приступна до 31-го марца будучого рока. (скорочено) Pravda

◼◼ По веце як 80 роках обновили святы місії в Ладомировій По высше 80 роках у ґрекокатолицькій парохії в селі Ладомирова (oкрес Свідник) ся одбыли святы місії. Вели їх редемпторісты Йозеф Юрченко і Мірослав Буйдош, котрых головным посланьом было обновити, зміцніти жыву віру в Бога і принести нового духа до парохії у вынятковім році Божого милосердя, iнформовав говорця ґрекокатолицькой Пряшівской архієпархії Любомір Петрік. Проґрам тримав вісем днів і вдяка філіалным селам го навщівило много віруючіх. Складав ся із святых літурґій із місійныма проповідями про вшыткых, з молебенів, обновы крестных слюбів і святости помазаня хворых. Обновляли ся і манжельскы слюбы, одбывали адорації перед выставленов святостьов із одпрашаньом за гріхы парохії. Не хыбили i ставовскы стрічі, навщіва хворых і святость зміріня. „Барз силным моментом была крестна дорога із місійным крестом через село, в часі котрой сьме выдавали свідительство о люблячім і жертвуючім Хрістови,“ увела Maртіна Семанова з парохії в Ладомировій. Атмосферу місій доповняв нововыникнутый співацькый хор дітей, молодежі і мам із парохії. SІТА

◼◼ Maрія Ковачікова вышыла ерб села Кружльова Mарія Ковачікова із села Кружльова у своїм вольнім часі вышывать хрестиковов техніков. Єй вытворами суть головно фаребны образы різных великостей із мотівами країнок, портретів ці сакралны образы – образы з хрістіаньсков тематіков. Вытворила уж высше сто діл. Но тоты не продавать, радше їх дарує своїм познатым, родині, дітям ці камараткам. Єй творбу можете попозерати і на інтернеті: www.artmama.sme.sk aбo нa www. gallery.ru, кідь задате мено Majka2. У своїм вольнім часі малюєє і великодны яєчка. Минулого року вышыла хрестиковов техніков і ерб села Кружльова і даровала го старостови села Aдріанови Ґужови. Доднесь тот ерб ся находить в його канцеларії. Podduklianske noviny

◼◼

Русинія в Карловых Варах

Вызначне купелне місто ся стало переходнов сценов про 32-членный співацькый колектів Русинія. Уж другыраз колектів абсолвовав путь скоро на другый конець бывшой Чехословакії, жебы там вєдно з фолклорныма колектівами з різных кутів світа выступив на 21-ім Карловарьскім фолклорнім фес-

iнфо РУСИН тівалі. Tрaдічна русиньска музика і хоровый спів Русинії звучали по купелній колонаді в Карловых Варах і лагодили уху каждого навщівника. „Tота сила хлопскых голосів а ку тому жыва русиньска гудьба в просторі прекрасной карловарьской колонады хоплять за сердце каждого і вытворять незвычайну атмосферу,“ повів очарованый руськый навщівник фестівалу. Колектів за штири дні презентовав Русинів Словакії на шестьох сценах прямо на купелных колонадах. Завершіньом карловарьского фестівалу быв вечірній ґалапроґрам у салі готела Термал, де выступило коло 15 колектівів із цілого світа. „Найвекшым зажытком быв кройованый поход вшыткых колектівів цілым містом із музиков і співом за участи многых навщівників фестівалу і міста Карловы Вары,“ признавать Сырдан Стоїлковіч, діріґент колектіву Русинія, успішный хормайстер і музикант, котрый походжать із Сербії. „Oрґанізація того заязду была довга, про мене і дакус тяжка, aлe видіти як собі навщівници фестівалу співають з нами русиньскы співанкы а притім собі і підскочать, aлe і радость хлопів з колектіву при каждім їх выступліню, стоять за вшытку намагу,“ дoдавать Miлeнa Лaнцошова, манажерка колектіву. Хлопскый співацькый колектів Русинія презентує традічну русиньску културу музиков і співом, котра справды хопить за сердце. Їх выступліня жнуть успіхы од 2011-го року дома і за граніцями. Од 2015-го року в їх колектіві гостює солістка, сопраністка Марія Гаврілякова. Dnes24.sk

Інформачный сервіс

◼◼ Керестур навщівили Русины з МШ із Словакії Руськый Керестур (Сербія) навщівила делеґація Міністерства школства, наукы, баданя і шпорту Словацькой републікы, в котрій быв державный секретарь споминаного міністерства Петро Крайняк мл. і шеф його канцеларії Міро Осифчін. Функціонарі міністерства пришли до Керестура перед служобнов навщівов Міністерства просвіты, наукы і технолоґічного розвоя влады Сербії в Беоґраді, де бісідовали о сполупраці на єднім сполочнім проєкті. П. Крайняк і М. Осифчін навщівили Керестур і як декларованы Русины, актівны в русиньскім руху на Словакії, найперше пришли до Школы Петра Кузмяка, де їх чекала директорка Гелена Пашо Павловіч із колеґами і де ся інформовали о школі і єй освітній сістемі в рамках Сербії. Гості потім навщівили русиньску орґанізацію Руську матку, де їх вєдно із своїма членами прияв председа Дюра Папуґа, і в приятельскій бісіді говорили о актуалнім діятельстві в русиньскім руху. В центрі Націоналного совіту Русинів словацьку делеґацію привітали председа Желько Ковач і секретарь Таня Арва Планчак, котры їх інформовали о жывоті народностных меншын у Сербії і діятельстві културной самосправы. Навщіву Керестура закончіли на парохії св. отця Миколая, де з парохом о. Михайлом Малацком бісідовали о духовнім і хрістіаньскім жывоті найвекшой русиньской парохії у Сербії. Гості із Словакії навщівили ґрекокатолицьку парохію і манастырь отців Василіанів в Кулі, далшый день перебывали на засіданю в Новім Саді. Рутенпресс

РУСИНЬСКЫЙ ПРОҐРАМ РОЗГЛАСУ НА НОВЕМБЕР 2016 1.11.2016 – віторок 18.15 – 18.40 Святочный проґрам 2.11.2016 - середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.00 – 20.00 Клуб особностей 4.11.2016 - пятніця 18.15 – 18.40 Радіоновины 5.11.2016 – субота 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Бісіда НЕВ: Літературна релація, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 6.11.016 - неділя 21.00 – 22.00 Дзвоны над країнов, репр. 22.00 – 22.30 Літературна релація, репр. 22.30 – 23.00 Музика народностей 7.11.2016 – понедільок 18.15 – 18.40 Радіоновины 9.11.2016 - середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.00 – 20.00 Дзвоны над країнов 10.11.2016 – четверь 19.00 – 20.00 Бісіда НЕВ: Народностный калейдоскоп 11.11.2016 - пятніця 18.15 – 18.40 Радіоновины 12.11.2016 – субота 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 21.00 – 21.30 Подобы жывота 21.30 – 22.00 Гітпарада 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 13.11.2016 – неділя 21.00 – 22.00 Клуб особностей, репр. 22.00 – 22.30 Літературна релація 22.30 – 23.00 Музика народностей 14.11.2016 – понедільок 18.15 – 18.40 Радіоновины 16.11.2016 - середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.00 – 20.00 Клуб особностей

17.11.2016 – четверь 18.15 – 18.40 Святочный проґрам Бісіда НЕВ: 19.00 – 20.00 Народностный калейдоскоп 18.11.2016 – пятніця 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.11.2016 – субота 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Бісіда НЕВ: Народностный маґазін, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 20.11.2016 – неділя 09.00 – 10.00 Літурґія ҐКЦ Meджілабірці 21.00 – 22.00 Дзвоны над країнов, репр. 22.30 – 22.30 Літературна релація 22.30 – 23.00 Музика народностей 21.11.2016 – понедільок 18.15 – 18.40 Радіоновины 23.11.2016 - середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.00 – 20.00 Дзвоны над країнов 24.11.2016 - четверь 19.00 – 20.00 Бісіда НЕВ: Літературна релація 25.11.2016 - пятніця 18.15 – 18.40 – Радіоновины 26.11.2016 – субота 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Бісіда НЕВ: Народностный калейдоскоп, репр. 21.00 – 21.30 Подобы жывота, репр. 21.30 – 22.00 Гітпарада, русиньска, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 27.11.2016 – неділя 21.00 – 22.00 Клуб особностей, репр. 22.00 – 22.30 Літературна релація 22.30 – 23.00 Музика народностей 28.11.2016 – понедільок 18.15 – 18.40 Радіоновины 30.11.2016 – середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.00 – 20.00 Клуб особностей

Култура

iнфо РУСИН

Ч. 20 2016

Премєру буде мати філм о Ґойдічови Тот рік выникнув на Словакії новый документарный філм під назвов Ґойдіч – любов на першім місці (Gojdič – láska nadovšetko), котрый буде мати премєру 3-го новембра 2016-го року в пряшівскім Парку културы і оддыху – в будові Чорного орла о 17.00 год. Петро Медвідь Філм, котрый мать і граны части, быв підпореный фінанчнов дотаційов із грошей про русиньску народностну меншыну в рамках проґраму Култура народностных меншын 2016. Як пише Фундація Александра Екерта (Nadácia Alexandra Eckerdta), котра проєкт подавала, заміром філму є представити вызначну особность найновшой історії Словакії, церьковного функціонаря Павла Петра Ґойдіча, Католицьков церьквов у 2001-ім році во Ватікані выголошеного за блаженого священомученика, котрый ся одкрыто голосив ку своїй меншыновій ідентічности – ку Русинам, і котрый свойов діялностьов в періоді твердых протижыдівскых кроків давав актівно вклад односно ратованя людьскых жывотів. Філм не має амбіцію детайлно вытолковати цілый жывот Ґойдіча, скоріше ся хоче заміряти на пластічне выкресліня його люблячого сердця, його покоры і мудрости. Філмом ся як нитка буде тягнути любов, а то і в контексті його

єпіскопского гесла: „Богъ любовъ, любимъ єго“. Тоты слова, за думками авторів, го досправды харектерізують. „Жыв нима, терпів і умер за тыма словами,“ пишуть творцьове документарного філму. Люди го вже почас його жывота называли єпіскопом золотого сердця. Філм Ґойдіч – любов на першім місці хоче публіці приближыти блаженого пряшівского ґрекокатолицького єпіскопа Павла Петра Ґойдіча, ЧСВВ, першого новодобого святого, котрый походив із теріторії днешньой Словакії і умер як мученик комуністічного режіму. Притім выходить із двох творчіх планів. Першым є вказаня на основны сітуації зо жывота Ґойдіча, котры суть у філмі приближены формов штілізованых, граных сцен. В тых сітуаціях творцьове хотіли захопити вывой особности од аскетічного монаха, через єпіскопа, котрый розуміє людям і смілого бойовника проти несправедливости, аж по треплячого арештанта, котрый зіставать внутрі себе незломленым. Суть то сітуації, котры вставляють вопрос, де має жрідло смілость чоловіка справовати ся як раз так, значіть в згоді зо свойов найвнутрішнішов совістьов. Ку такым образкам зо жывота єпіскопа належыть і його, може ся видіти, абсурдный прояв любви ку дозорцьови в комуністічнім арешті, котрому ся оправдав зато, же не біровав зробити таку кількость абсурдных цвіків, кілько му приказав.

Другым планом філму суть історічны матеріалы, фотоґрафічный і філмовый архівы, добовы документы тых, котры на Ґойдіча памятають із властного жывота. Так само філм обсягує розговоры з історіками, котры історічны факты переношають до далшых повязань і пояснюють їх смысел про сучасноть. „На жывот єпіскопа Ґойдіча смотриме як на метафору чістой любви. Не іде нам о ідеалізованя особы, а о баданя прінціпів, котрыма ся рядив і котры так міцно діяли на його оточіня. Много людей го называло ангелом. Його особна храбрость контрастує з його крегков фізічнов фіґуров. Жыв у драматічнім часі, повнім гранічных сітуацій, в окрайовім гранічнім реґіоні Европы, де ся стрічать Выход зо Западом. Як раз в такых сітуаціях провірить ся характер і ідентічность. Не лем чоловіка як індівідуалности, а і характер теріторій і народів. І то є актуалне. Хочеме, жебы тот філм быв нашым вкладом до сучасных роздумів о духовных корінях европской цівілізації і о нашій способности помагати тым, котры то потребують, што є у світлі сучасных подій вынятково актуалным,“ пишуть о філмі творцьове. Філм хотять творцьове промітати і на школах, жебы дати молодым людям приклад героічного жывота, котрый мав любов ку ближньому все на першім місці.

Проґрам Театру Александра Духновіча в Пряшові на місяць новембер 2016

2-го новембра 2016 Фантазія (Велика сцена, 19.00 год.) Пруткова Фантазія є легоньков комедійов зо співанками. Публіка ся буде коло позераня на ню файно забавляти. А нелем тото! Козьма Прутков (леґенда, но вєдно з тым выдумка і фікція) – в реалности Алексей Толстой і Алексей Жемчужников, написали „vaudeville“ Фантазія із ясным заміром: пародованьом того жанру высміяти ся туньому смаку втогдышньой сполочности. Криве дзеркало того твору і днешній публіці вказує то, што денно конзумує. Річі і творы, котры єй вже ани не бавлять або бы єй бавити не мали. Бо іде о бесцінну забаву і ґіч. Пєса такы творы нелем зосмішнює, але ся односно них і крітічно вставлять. 7-го новембра 2016 Капітан Кыянка (Велика сцена, 9.30 год.) Приповідка о справедливім кральови і його трьох дівках. О бідакови дракови, котрый даремно пришов о свої головы. Приповідка зо вшыткым, што ку тому належыть – авантурoв, співанками, великым весільом і щастливым кінцьом, досправды заінтересує дітячу і дорослу публіку.

9-го новембра 2016 Корчма під зеленым стромом (Словацька рапсодія по русиньскы) (Велика сцена, 19.00 год.) Пєса, котра є засаджена до періоду великой господарьской крізы в тридцятых роках 20-го столітя, приносить нечекано актуалны темы – безробітность, еміґрацію, ці здичаность міджілюдьскых одношінь у сполоченьскім оточіню, котре є збавлене людьскости. Тоту уровень пєсы може видиме іщі актуалніше, як у часі выникнутя твору. Напрік дотуліню ся із грубов реалностьов днешнього світа пєса в собі несе і

надію на ліпшый жывот, віру в позітівны вартости чоловіка, і хоче поштовхнути позерателя ку жывотній актівности, жебы поїмав свою судьбу до властных рук.

15-го новембра 2016 Капітан Кыянка (Велика сцена, 9.45 год.) 16-го новембра 2016 „Фараони“ (Велика сцена, 19.00 год., пєса є в україньскім языку) Фунґованя колхозу, в котрім панують класічны стереотіпы о діліню роботы на хлопску і женьску, нарушыть єдного рана вість і вычеряню позіцій. Там, де стояли хлопы, будуть жены і навспак. Што ся стане, кідь хлопы – функціонарі, нараз будуть женами, котры ся старають о обыстя? Комедія Фараоны приносить гуморну і выдарену моделову сітуацію на тему перевернутя сполоченьскых задач. 19-го новембра 2016 Бетярькы (Велика сцена, 19.00 год., в рамках події Ніч театрів) Пінязі владнуть світу… Здобыти ся дадуть нелем досправдовов роботов, але і участьов в різных конкурзах ці „reality show“. О єднім із такых способів вырішають і дві молоды україньскы дівкы. Тоты реаґують на повідомліня америцькой міліонарькы, котра вырішыла подаровати цілый маєток найсімпатічнішій лесбічній парі бывшого СССР. Сітуація ся комплікує, кідь Америчанка, походжіньом таксамо Українка, прийде на Україну… Пєса Бетярькы сучасной україньской авторкы Наталії Уваров є повна неочекованых переломів, комічных сітуацій і несподіваного кінця. 23-го новембра 2016 Москва – Петушкы (Мала сцена, 19.00 год.) Твор Москва – Петушкы Венедікта Єрофеєва є часто означованый як роман-поема, і бере ся за

ключовый твор російской постмодерны. Історія є барз проста: Венечка ся зобудить скоро рано по перепитой ночі на ґарадічах московского панелаку, напитый у весмірных параметрах. Но вырішыть, же навщівить свою любов в Петушках, містечку далекім дакілько годин влаком. Біблія алкоголіків, так є тота поема часто і правом называна. І зато, же алкоголіци цілого світа суть братя, бо їх звязує тот найсилнішый звязок, творцьове собі дозволили позмінити підназву інсценації на „біблія алкоголіка“. 30-го новембра 2016 Окресный шпыталь (Велика сцена, 19.00 год.) Чоловік ся ани не сподівать і зразу ся дізнать, в якім жыє маразмі. Невыразно то припоминать шаленый дім. Має лем дві можливости! Сплынути з оточіньом, або спробовати дістати ся вонка. Є дакілько драг: зміна індентічности, еміґрація, і кідь нереална, так холем до свого внутра. Можливость одмітнути жывот є основов, но не найприємнішов. Умерти на старобу, хоць є природне, но хто бы так довго чекав… Револуція? Може, але має смысел револуція в шаленім домі?

Выступліня Театру Александра Духновіча мімо Пряшів 4-го новембра 2016 Фантазія (Културный дім Стара Любовня, 18.00 год.); 5-го новембра 2016 Гавай (Културный дім Баєрівці, 17.00 год.); 11-го новембра 2016 Капітан Кыянка (Културный дім Стропків, час неуточненый); 13-го новембра 2016; Корчма під зеленым стромом (Словацька рапсодія по русиньскы) (Културный дім Габура, 15.00 год.); 25-го новембра 2016 Окресный шпыталь (Културный дім Міджілабірці, 17.00 год.)

Ч. 20 2016

iнфо РУСИН

Карпатьска Русь

Америцькы Русины розбігли петіцію за школство Карпаторусиньске конзорціюм Северной Америкы дня 14-го октобра 2016-го року розбігло петіцію, котра дотулять ся підпоры школ русиньского языка і културы на Україні. Приносиме вам текст петіції, котру можете підписати на сайті www.c-rcna.org. Просиме вшыткых, жебы придали свій підпис під петіцію. Іде о справы, котры дотуляють ся Русинів, значіть нас самых, хоць не в нашій державі. -ред-

Звернутя до влады Україны у вопросі підпоры школ навчаня карпаторусиньского языка і културы

Минуло 25 років од часу, коли державы середньой і выходной Европы замінили заведженый комуністічный режім демократічныма властями, котры замірюють ся на выконованя волі народа в своїх меджах. Кажда із тых держав, в котрых має часть Русинів свою отцюзнину, або котра має значну популацію русиньскых переселенців, зробила то, што вшыткы демократічны державы повинны зробити, і то забеспечіти такы самы гражданьскы права про свої меншыны, якы має і майорітне жытельство. Дo держав, котры вже вызнали карпатьскых Русинів як законну народностну меншыну і ґарантують їм їх гражданьскы права, належыть Словацька републіка, Польща, Мадярьско, Ру-

мунія, Чеська републіка, Сербія і Хорватія. Кажда із тых держав давать фінанчну підпору про русиньску освіту і културу. Є лем єдна европска держава, котра не давать фінанчну підпору школярям, жебы ся годны были вчіти карпаторусиньскый язык і културу на рівнях основных школ ці універзіты. Тов державов є Україна. Приступ до навчаня о русиньскім языку і културі мають лем школярі в дакілько селах Закарпатьской области. Тото навчаня є можливе лем завдякы фінанчной підпоры з боку невладных орґанізацій і дарів окремых особ. Не єствують жадны курзы або проґрамы універзітного рівня присвячены навчаню карпаторусиньского языка, історії і културы. Кідьже україньскый закон о реґіоналных языках, котрый є чінным од 2012-го року, властно вызнавать, же карпаторусиньскый язык є єдным

із законных языків той державы, было бы правилным, жебы Україна давала фінанчну підпору про навчаня карпаторусиньского языка на вшыткых рівнях освіты в Закарпатьскій области. Мы, ниже підписаны, звертаме ся до Україны із апелом, жебы вказала, же є досправды модернов демократічнов державов так, же буде фінанчно і іншыма средствами підтримовати навчаня русиньского языка і културы на вшыткых рівнях освіты в Закарпатьскій области – од основных школ аж по універзіту. Україньска леґіслатіва дефінує, же вшыткы народностны меншыны мають право діставати підпору на популарізацію їх языка і културы. Кідьже Закарпатьска областна рада вызнавать карпатьскых Русинів за офіціалну народностну меншыну на реґіоналнім рівни од року 2007, і вєдно з тым русиньскый язык має статус реґіоналного языка, пришов час, жебы Україна підпорила розвиток і імплементацію школ і проґрамів, котры бы понукали навчаня карпаторусиньского языка і културы на вшыткых рівнях освіты в Закарпатьскій области. Очекуєме і маєме надію в позітівну одповідь із боку україньской влады односно того важного вопросу.

Русины Северной Америкы святковали свій день На пропозіцію Світового конґресу Русинів кажда членьска держава выбрала собі день, коли ся святкує народне свято – День Русинів. В Польщі Русины святкують 5-ый децембер, на Словакії 12-ый юн, на Україні 24-ый апріль. Кажда держава выбрала собі датум, котрый найвеце цінять собі Русины у тій державі в рамках історії свого народа. Петро Медвідь Русины Северной Америкы, значіть Канады і Споєных штатів Америкы, выбрали собі 26-ый октобер. Тот датум быв офіціално выголошеный Карпаторусиньскым конзорціом Северной Америкы у 2010-ім році. Так, як і в іншых державах, і в Северній Америці має тот датум своє історічне значіня. Тым дньом ся Русины вертають ку подіям із 1918-го року. Русины в Америці были актівныма в часі І. світовой войны, а і по ній, односно вопросів політічных справ Русинів в Карпатах – в старім краю. То як раз америцька Руська народна рада на челі із Ґріґорійом Жатковічом, пізнішым першым ґубернатором Підкарпатьской Руси в складі Чехословакії, рекомендовала Централній руській народній раді, котра была в Пряшові, жебы ся теріторії Русинів – Підкарпатьской і Пряшівской Руси приєднали ку Чехослова-

кії. Ку тому заміру придала ся і лемківска Руська народна рада, но презідент Томаш Ґарік Масарік з пожадавков Русинів із Лемковины, котра, на розділ од Підкарпатя і Пряшівщіны, якы належали за часів монархії до Угорьска, перед войнов была частьов Австрії, не быв согласный. З тыма історічныма діями є повязаный і 26-ый октобер 1918-го року. Восени того року карпатьскы Русины пришли до Ню Йорку вєдно із представителями двадцятьох далшых державотворных народів, жебы вытворити Середньоевропску демократічну унію. Русины мали трьох представителів в делеґації, котры были выбраныма із найвекшых іміґрантьскых русиньскых орґанізацій, якы мали членів із Споєных штатів Америкы і Канады. 26-го октобра 1918го року представителі тых двадцятьєден народів стрітили ся в історічній Салі незалежности (Independence Hall) у Філаделфії, недалеко місця, де была выголошена у 1776-ім році Америцька

декларація незалежности. Там участны народы выголосили і підписали Декларацію сполочных намірінь (Declaration of Common Aims). Наслідно была выголошена і офіціално 28-го октобра 1918-го року выникла Чехословацька републіка, ку котрій ся приєднали Пряшівска і Підкарпатьска Русь. Карпаторусиньске конзорціюм Северной Америкы на 26-ый октобер 2016го року проготовило і пропаґацію свого свята на соціалній сіті Facebook. Русины приготовили по русиньскы писаны, на соціалных сітях oблюблены, темы, котры мали і своє анґліцьке тлумачіня і котры дотуляли ся потребы всокочіня свого языка і културы. Так само свої вклады на соціалній сіті в тот день Русины означовали гештеґом #RusynDayNA.

Нашы особности

iнфо РУСИН

Ч. 20 2016

Округлый юбілей Василя Ябура, кодіфікатора нашого языка 28-го октобра 2016-го року минать 80 років од народжіня Василя Ябура, языкознателя, педаґоґа і єдного із кодіфікаторів русиньского літературного языка на Словакії. -пем-

Народив ся Василь Ябур 28-го октобра 1936-го року в Стащіні, в окресі Снина. Учів ся в руській ґімназії в Гуменнім в рр. 1947 – 1953, в році 1954 закінчів штудії на україньскій середній школі в Снині. Потім продовжовав в здобываню освіты на Высшій школы російского языка і літературы в Празі, котру закінчів у 1958-ім році. На Універзіті Коменьского в Братіславі здобыв тітулы кандідата наук (р. 1987) і доцента (р. 1991). Ябур як фаховець в области фукціоналного языкознательства выкладав в рр. 1961 – 1977 на Педаґоґічній школі в Пряшові, в рр. 1964 – 1986 на Універзіті Павла Йозефа Шафарика і в рр. 1986 – 1993 на Высшій педаґоґічній школі в Нітрі. По зміні режіму у 1989-ім році, Василь Ябур зачав занимати ся кодіфікаційов русиньского літературного языка. В рр. 1994 – 1995 быв директором Інштітуту русиньского языка і културы, котрый належав під Русиньску оброду і мав свій центер в Пряшові. Як шпеціаліста на русиньскый язык і културу робив в рр. 1995 – 1998 в Державнім педаґоґічнім інштітуті в Братіславі, в його пряшівскій філії. В тім періоді розробив проґрам навчаня русинського языка про освновны школы Пряшівщіны, котрый быв схваленый міністерством школства. Од 1998-го року зачав робити на Русиньскім одділіню Інштітуту народностных штудій і чуджіх языків Пряшівской універзіты в Пряшові, котре ся пізніше трансформовало на окремый Інштітут русиньского языка і културы Пряшівской універзіты в Пряшові, на котрім Василь Ябур учіть доднесь. Ябур є так само автором серії русиньскых учебників про штудентів універзіты, і є співавтором і головным редактором публікації Правила русинського языка із 1994-го року, котра поклала освнову норм русиньского літературного языка на Словакії. Професор Павел Роберт Маґочій в статі Жертовность і смілость: Василь Ябур і русиньскый язык о Васильови Ябурови написав (корочене, позн. ред.): „Його родічі (так, як ай векшына жытелів Стащіна і околитых сел) были карпатьскы

Русины і молодый Василь выростав в русиноязычнім оточіню. Його тета Анна (1898 – 1984) – співачка народных співанок про етноґрафів, занимаючіх ся автохтонным карпаторусиньскым жывотом, была жывым жрідлом фолклору. Так, як і многы далшы з той ґенерації, і Василь Ябур зажыв хаотічный повойновый час, в котрім карпатьскы Русины як народ жыли, но їх язык не быв вызнаный, аж наконець было його хоснованя на верейности заказане. В часі, коли Ябур ходив до ґімназії в Гуменнім (1947 – 1953), быв офіціалным языком навчаня російскый язык. Кідь в році 1954 скінчів штудії на середній школі в Снині, урядным языком, в котрім ся учіло, став україньскый язык. В комуністічній Чехословакії, правда, не было ани думкы о карьєрі в области карпаторусиньскых штудій, кідь чоловік не раховав з тым, же русиньскый язык і култура будуть поважованы за часть україньской културы. А на тото Василь Ябур не пристав. На зачатку 90-х років ХХ. стороча зіставало Васильови Ябурови до пензії уже лем пару років. Нашто бы ся мусив занимати карпаторусиньскым рухом, котрый, выставленый неуставній крітіці з боку містных обчаньскых актівістів україньской орьєнтації і істых владных кол на Словакії, в Польщі, а передовшыткым на Україні, поступовав лем барз помалы. Ці не ліпше бы было одыйти на пензію як заслуженый доцент, а вызвы карпатьской русиністікы зохабити іншым? Наперек довгорічній карьєрі в области російкой і російско-словацькой компаратівной лінґвістікы зістав вірный своїй карпаторусиньскій ідентіті. Дякуючі природній внутрішній силі свого характеру мав охоту чінити в згоді із своїм пересвідчіньом. Было то дашто, што не міг одкрыто выразити в часі комуністічной влады. В році 1993 Ябур вырішив наповно ся оддати карпатьскій русиністіці, конкретно намаганю сповнити ціль русиньского руху – вытворити кодіфікованый русиньскый язык. Ябурове рішіня але не зістало без наслідків. Такой быв засыпаный крітіков з боку колеґів з універзіты у Пряшові, котры были україньской орьєнтації. Обвинили го з того, же ся зрік свого посланя науковця в моменті, коли вырішыв скапчати ся з „політічным русинізмом“, як ся обродный рух Русинів у тім часі называв. На другім боці але Ябура і його колеґу Юрка Панька підпорили обчаньскы і културны актівісты (окрім іншых ай Василь Турок-Гетеш, Александер Зозуляк, Анна Кузмякова і Анна Плішкова). Помогли їм пересвідчіти владны кола о важности і потребности захованя карпаторусиньской културы, а таксамо о роботі на приготовлінях і выдаваню приручників, словників, ґраматік і школьскых учебників. Уж в половині 90-х років 20. стороча быв Ябур поважованый за скушеного академіка на челі невеликой ґрупы кодіфікаторів русиньского языка на Словакії, котры поступно здобывали підпору з боку Міністерства школства Словацькой републікы.

Выслідком того процесу была серія языковых публікацій, котрых быв Василь Ябур едітором, ці автором. Актівный быв таксамо як шпеціаліста на русиністіку (рр. 1995 – 1998) в пряшівскій філії Штатного педаґоґічного інштітуту в Братіславі, де про Міністерство школства Словацькой републікы приправив проґрам про выучованя русиньского языка на першім ступню основных школ. Тот проґрам быв росшыреный і на другый ступінь ОШ, а тыж про середні школы. Наслідовало выданя серії учебників про 1. – 9. річник основных школ і про 1. – 4. річник середніх школ. Не было несподіваньом, же на Пряшівскій універзіті у Пряшові было в році 1998 засноване Русиньске одділіня, а наслідно окремый Інштітут русиньского языка і културы (2008). Василь Ябур ся вернув к учітельскій професії, но теперь уже як карпатьскый русиніста. У своїй новій функції поміг вытворити нову ґенерацію шпеціалістів на русиньскый язык (міджі нима мож спомянути мена лінґвісток Анны Плішковой і Кветославы Копоровой). Кодіфікаторы языків суть подобны єднотливцям в іншых сферах жывота, котры мають амбіцію зробити штось нове. Такы особы суть звычайно выставлены крітіці, ці то уже за цілковый концепт, котрый пропонують (в данім припаді за думку окремого русиньского языка), або за дакотрый з шпеціфічных аспектів пропонованой кодіфікації. Ани Василь Ябур не є вынятком. Василь Ябур почас свойой карьєры не быв лем вірный языку і културі своїх карпаторусиньскых предків, але мав і смілость застати ся свойой дідовизны, кідь то было конечні по році 1989 можне. За то мы, члены той і будучіх карпаторусиньскых ґенерацій будеме му навсе вдячны,“ закінчує Маґочій.

Ч. 20 2016

iнфо РУСИН

Нашы особности

50 творчіх років Андрія Гната, радваньского родака Андрій Гнат, поет, автор літературы факту, новинарь і публіціста. Народив ся 26-го октобра 1956-го року в русиньскім селі Радвань над Лабірцьом. По основній школі в роднім селі штудовав на Ґімназії в Меджілабірцях і Баньскій Щавніці. Абсолвовав Україньску польногосподарьску академію в Кыйові, одбор охрана рослин.

По штудіах (1980) робить як дослідник у Досліднім інштітуті аґроеколоґії в Михалівцях, жыв у Гуменнім, Михалівцях а од 1986го року в Требішові. Окрем поезії ся заподівать реґіоналнов історіов, народописом і новинарьсков публіцістіков. Опубліковав веце як 50 ґлос, нарисів, уваг і іншых публіцістічных статей в реґіоналній пресі – в Гуменнім, Михалівцях і Требішові. Є членом Сполку словацькых писателів. Попри белетрії публіковав много одборных і научных матеріалів в рамках свого професійного заміряня з области саджіня польногосподарьскых плодин і охраны рослин. Властным накладом выдав першы поетічны творы по словацькы в 1997-ім році (Nehodiace sa škrtni), у 2008-iм році вышли його поезії в книжці Квіт про душу, Антолоґія духовной поезії, в котрій было опубліковано 28 знамых і менше знамых авторів із выходной Словакії, у тім році вышла далша поетічна збірка під назвов Звычайны річі. З літературы факту А. Гната можеме спомянути книжку Лаборецько (1999), Радвань над Лабірцьом 1379-1999 - Памятніця села (2000), Короткый русиньскый словник (2003) – русинько –словеньскый перекладовый і

выкладовый словник ці перепис нагробных написів під назвов Верейны цінтері в Радвані над Лабірцьом (2007). А. Гнат любить споминати на свою родину, головно на бабку по мамі - Марію Грицакову (1906-1993), котра належала міджі найвызначнішы особы його жывота. „Зачатком другой світовой войны молода овдовила і сама нелегко выховала троє дітей а потім і нас троє дітей. Жыли сьме вєдно шестеро – бабка, моя мама, єй найстарша дітина, наш отець і мы діти в деревяній хыжці, ку котрій нам припомогло село, кідь попередня хыжа была за войны зничена. Была то барз добра і выняткова особа, набожна з добрым сердцьом і наша провадкыня жывотом, барз добра росповідачка інтересных пригод зо жывота...“- споминать А. Гнат. Любив А. Гнат як дітина слухати росповіданя свойой бабкы і слідовати жывот на селі, котрый прямо іншпіровав талентовану дітину, жебы в дорослости творив – писав поезію і дотворьовав історічны документы свойой добы. Што го до його твочости найвеце іншпіровало? „Бывали сьме такой коло корчмы, обходу, културного дому з кіном, коло деревяного моста через Лаборець. До них попри нас вела дорога нелем до тых заряджінь, але і на желізніцю, до школы і ґрекокатолицького храму. Тадыль каждый день перешло много людей. Каждый з них мав свою жывотну судьбу. Остало много споминаня а робота із словом ня все іншпіровала. Окрем множества научных, одборных і популарно-научных статей із свого фаху єм немало часу присвятив і поезії, літературі факту і публіцістіці. І хоць єм по першій поетічній збірці одскочів до

Історічный КАЛЕНДАРЬ

Осінь на Земпліні. Штефан Гапак є автором высше 250 публікацій, найвеце з історії малярства. Моноґрафії: О технолоґії мальованя і наука о фарбах. Умер Штефан Гапак 23-го марца 1997-го року в Пряшові.

-акузФото архів АГ

-тлНа Конґресі середньоевропскых освободженых народів з 11-тьох народностей Німецька і Австро-Угорьска были Русины вызнаны окремым народом із окремов владов - „Руська крайна“. Стало ся так 23-го октобра 1918. Перед 95-ма роками в Пінковцях, окрес Собранці, народив ся Штефан Гапак. Педаґоґ, малярь публіціста. Учітельску семінарію скінчів в Ужгороді. Од авґуста 1944-го до апріля 1945-го року быв інтернованый до мадярьского концентрачного табора. По войні учів в Дубраві, Березівці і Меджілабірцях. Скінчів академію вытварного уменя в Празі, учів на Педаґоґічній факулті в Пряшові, потім быв ведучій катедры, продекан, доцент, професор. Окрем іншого зробив цікл нарисованых русиньскых народных кроїв і архітектуры, намальовав образы: Яблоні, Циґаньска родина, Торіса, цікл літоґрафій із Середньой Азії, рельєф на памятнику Александрови Павловічови у Свіднику, ілустровав приповідкы, часто мальовав в Остурні, потім

8-го октобра славив 45 років свого жывота Петро Женюх. Народив ся в Калужі коло Михаловець, скінчів Ґімназію Павла Горова в Михалівцях і Філозофічну факулту Універзіты Павла Йозефа Шафарика в Пряшові. Далшы рокы свого жывота не промарнив – днесь є то професор, доктор філозофії, доктор наук, ведучій научный працівник Словацькой академії наук, директор Славістічного інштітуту Яна Станіслава Словацькой академії наук, высокошкольскый педаґоґ, славіста, културолоґ. Окрем того написав єдну красну баладу, котра была надрукована в збірнику Муза спід Карпат - поезія і проза русиньскых авторів Словакії. Збірник зоставила Анна Плішкова в 1996-ім році. Петро Женюх є шпеціаліста на темы: язык, култура і історія розвоя кірілометодійскых памяток в словацькім языку і културі, церьковнославяньскый язык і візантійскы славяньскы традіції, култура і обряды на Словакії і в карпатьскім просторі, языковы і історічно-реліґійны одношіня меджі славяньскым выходом і западом і досліджіня словацько-україньскых і словацькорусиньскых културно-історічных і языковых одношінь.

іншых жанрів, ку поезії єм ся все вертав, бо поезія є кральовскый жанер, котрый чоловіка опанує і все притягує ку собі – повідать наш юбілант Андрій Гнат. Нашому юбілантови Андрійови Гнатови ку його жывотному юбілею на округлу 50-ку жычіме много здоровя, богаты іншпірації і успіхы до далшой творчости. Але высловлюєме і надію, же хоць дотеперь його статі, поезії ці історічны публікації вышли лем по словацькы, в будучности, як вірный радваньскый родак, не забуде творити і своїм материньскым русиньскым языком. В 1966-ім році в Руськім Керестурі народив ся Звонимир Няради. Скінчів Філозофічну факулту в Новім Саді у Войводині. Писав поезію і крітіка го зачленила меджі найліпшых поетів в порівнаню із поетами Словакії і бывшой Югославії. Умер траґічно в 1993-ім році. 21-го октобра 1866 в Білцареві на Лемковині народив ся Димитрій Хыляк, священик, церьковный і світьскый діятель. Быв вязненый в таборах в Талергофі а так само быв у владі Руськой народной републікы Лемків. Умер 22-го октобра 1955-го року. В 1936-ім році в Меджілабірцях одбыла ся масова маніфестація – День русской културы. Такы маніфестації орґанізовали головно Духновічовы общества, котры в селах і містах, де жыли Русины основали співацькы колектівы, драматічны кружкы, чіталні, меджі нима были і курзы про неґрамотных, шпортовы, музичны, гасічскы і далшы кружкы. Розвивала ся русиньска култура, діти учіли ся в школі материньскый язык, хоць помішаный з різныма церьковнославяньскыма, руськыма і русиньскыма словами. Русины собі писали руську народность. По войні актівіты тых духновічовых обществ обновляли ся, але уж приходила українізація і новы орґанізації і свята. В Меджілабірцях іщі обновили дыховый орхестер. В 30-ых роках на Пряшівщіні обновило ся 22 чіталень, а в далшых роках помалы вшыткы заникли.

Нашы села

Ч. 20 2016

iнфо РУСИН

Што пишуть о нашых селах - Ціґелька Гварить ся, же Словакія є райом лічівых жрідел. На таку малу державу їх маме веце як дость, а то в каждім реґіоні. Але влада нашой країны і панове компетентны ся о них мало інтересують, головно о тоты в меншых селах, де сельскы уряды не діспонують такыма фінанціами, жебы могли заплатити їх реконштрукцію. А докінця бы ся дало з нима і добрі подникати, зарабляти і такым способом дати роботу нашым людям. -ак-

безробітных, жебы сповнили обїднавку. Інакше там заперто a вода тече до потока.“

Вымераюче село

Малохто знать, же наприклад таку воду Сулинка (жрідло ся находить у селі Сулин в Старолюбовняньскім окресі, в родиску русиньского писателя Юлія СтавровскогоПопрадова) сьме даколи вывожали аж до Америкы. Єден із такых лічівых жрідел на многы хвороты жолудка, плюц і іншы ся находить таксамо в русиньскім селі Ціґелька, окрес Бардейов. Сама єм даколи тоту воду – Ціґельку часто пила, а вірьте, же на травіня помагала ліпше як такы бывшы капкы Контраспан або новшы Холаґол. Добрі ся вам одригне і жолудок в покою вшытко стравить. Але яка є судьба той дорогоцінной воды днесь? Недавно єм прочітала старшу статю (в часописі з 2014-го р. „Plus 7 dní/autor Peter Galan), де автор прекрасно описує нелем споминану лічіву воду, але і село Ціґелька, його околіцю, природу і жывот його сучасных жытелів.

Ціґелька - село з лічівов водов упадать, даколи притяговало стовкы турістів

Ціґелька є унікат із чудесныма ефектами. Мы собі даме радше соду – бровзу. В околіці села є веце природных жрідел квасковатой воды. Но не мать їх хто управити і скултурнити. Стары часы: „Tу єм даколи в 66-ім році будовав фундаменты,“ споминать бывшый староста Ціґелькы Душан Венцурік. Узеньков кривулястов стежков сходжаме до прекрасной долины, де є під тісячметровов горов Бусів скрыте скоро забыте селечко Ціґелька. Минаме дакілько красні освітленых ромскых осад, в темнім селі, де ся електриков шпорує, зясь великый памятник жертвам другой світовой войны. При будинку сельского уряду, дакус од храму св. Козмы і Даміана, собі ужываме абсолутный покій. Є пятніця підвечур, урядници давно одышли а в уліцях ніт ани ногы. Oфіціално мать Ціґелька высше 500 жытелів, домашні твердять, же прямо в селі не є ани стовка. Остаток суть Ромове, котры собі вытворили властны сідліска. Сліптаве світелко за густыма конарями стромів нас веде до корчмы, єдиного тутешнього поднику, де сидить пара гостів. Кідь їм спомянеме мінералну воду, котра ту даколи притяговала тісячкы навщівників, лем махнуть руков. „Наповньованя фунґує так раз за два місяці,“ перешмарить молодый барман. „To все беруть пару

Не все ту бывало так смутно. Ціґелька жыла наповно. Чудесна мінералка і прекрасна природа притяговали турістів, хворых і родины з дітми. „Кідь єм ся ту перед 50-ома роками выдала, было ту весело,“ споминать Марія Холевова. Хоць єй тягать на 70-ку, енерґія з ньой дослова кыпить. Посмутніє лем при споминаню на мужа, котрого стратила перед пятьома роками. Но як ся розбісідує o старых часах, знова ожыє. „Ціла шырока околіця ся ту сходжала, каждіцькый вікенд была танцьовачка, мали сьме купелі, на рыбнику сьме ся возили на човниках. Люди ту ходили за здравйом і на забаву.“ Сучасну сітуацію Марія бере як траґічну. Купелі заперли, озеро выпустили, лічіве багно позашмаряли каміньом. Село упадать. Памятать, кідь ся наповняли фляшкы водов каждый день, експедовало ся 2 тісяч фляшок. To є історія. „Tрапить ня то, бо жыєме ту, роботу нам треба. Ці умреме зажыва? І старостови єм гварила, же треба дашто робити. Повів, же то мать Братіслава а він з тым нич не може робити.“ Векшына домашніх якость Ціґелькы добрі познать. Знають, же належыть ку унікатам із досправды чудесныма ефектами. Помагать при травлячіх проблемах, лічіть гостець, проблемы з дыханьом, слизніцьов, скоров, мязґовый сістем a по купелях в болоті є чоловік як зновазродженый. Докінця зажене і проблемы по порядній пиятыці. Што з того, кідь в околіці кралюють Ромове? Зато люди переставають ходити до церькви, одходять гет, тоты, што бы хотіли купити халупу, обертають ся на запятках.

Славу задув час

Далшый день нас вітав сонячно але морозно. Верьшкы Бусова закрывать густа молга, під котров ся роспростерають пересвітлены лісы і зелены горбковиты лукы. З колишнім старостом Душаном Венцуріком ідеме до ареалу бывшого рекреачного центра. При зниченій будові зотавовні собі заспоминать. „Tу єм будовав фундаменты. Даколи в 66-ім році.“ Велика будова є рокы порожня і упадать. Ціла околіця вызерать як сканзен загыбели. Озеро, в давных часах навщівляне рекреантами, припоминають уж лем бетоновы панелы зароснуты травов по краях порожнього водоєму. Деревяне моло є поламане і спорохнявите, поминули часы дітьскых таборів, лічебня споєна із школов. Taнечный паркет бы сьте під зароснутов гущавов не нашли, aлтанкы з жрідлами природных квасных вод суть занедбаны і брудны. Приготовленый пластовый погар

коло єдного з них вызерать скорше як терьпкый высміх. Переходжаме через ліс aж на місце, де ся повнить ціґельска вода. Oбєкт запертый. Пару метрів од капуры по заболоченій стежці ся дістанеме ку ґумовому шлайфу, з котрого „пулзує“ мінералка до потока. Як одпад. Душан Венцурік робив при повніню ціґельской воды 13 років. Твердить, же в тім часі была продукція веце як три міліоны фляшок за рік. „A вшытко ся продало.“ Новы часы погребли бывшу славу. „Пo револуції ся манажмент черяв і так то і допало. Aле хоць і жадна реклама не єствує, люди ту все ходять, просять ся на жрідло, повнять собі деміжоны.“

Кідь ся хоче

„Maли бы сьте зайти до Полщі, дo Вісовой, такой за граніцями,“ радить Венцурік. „Oчі бы сьте отворяли. То быв валал із пару обыстями, а днесь дякуючі воді мають подобне зложіня як Ціґелька красный центер турістічного руху.“ Село „Wysowá-Zdroj“ є од Ціґелькы так близко, же каміньом бы дошмарив. Зайдете там і на піше. A тот розділ локалпатріота померзить. Як гварить aвтор польского інтернетового проводника „www. wysowa-zdroj.pl“ Mихал Пачовскый, валал із 760-ома жытелями гостить множество турістів і паціентів з цілой країны. „Є ту пять великых заряджінь на уквартельованя із 700 постілями, 30-ка заряджінь становленых на аґротурістіку, iзбы на арендованя, санаторії“ рахує і додавать, же Вісова - oд 2008-го року была выголошена за купелі – є на навщівників добрі приготовлена. Найдете ту чудо турістічных атракцій, конів, брічкы, рештаврації, водяный парк із басейнами, жрідла, де ся можете напити, гріска, про дітей выбудовали лановый

Ч. 20 2016

кількости, видить у змінах властників за послідні рокы 20-го столітя. Властник фармы і пензіону Ладіслав Кощ твердить, же перед часом мали тутешні подникателі інтерес обновити в тій области турістічный рух. „Як хлопець єм ходив ку жрідлам, котры были богато навщівляны, і быв єм гордый, же єм з Ціґелькы. Кідь сьме виділи, як тото вшытко упадать, плановали сьме завод спріватізовати, вытворити можности уквартельованя, обновити рыбник і лічебню. Нажаль, веджіня Выходословацькых жрідел вырішыло інакше. Взяла то „партія“ коло тогдышньой влады і самы відите, як то теперь вызерать.“ Єднак як і многы домашні собі думать, жe єдным із главных проблемів розвитку села є сістематічно ся розростаюча комуніта неприспособливых жытелів, котры гамують будьякы актівности і інвестіції. Но і так задумує понукнути властникови жрідла поміч.

Пошпляхочена репутація парк, в зимі зясь одкрывають ледову плоху, почас рока орґанізують дакілько фестівалів. Нo a, правдаже, мають і повнярню із выразно высшов продукціов, як є тота наша. „Ціґельку єм навщівляв дость часто,“ додавать Михал Пачовскый. „Знам, же там быв красный рекреачный центер, котрый є днесь опущеный.“ Хотіли вытворити мінікупелі.

Верниме ся до сивой словеньской реаліты

Ани староста Людовіт Кравець не є тов сітуаціов спокійный, но в бісіді собі давать позор. „Не є нам легковажне, в якій сітуації ся знамый рекреачный центер і повнярня соленой воды находжають,“ реаґує на наше звіданя. „Желали бы сьме собі, жебы Ціґелька знова была рекреачне місце, жебы лічіва мінералка ся вывожала у векшій кількости і помагала людям, котры єй потребують. Нажаль, змінити тоту сітуацію не є в силах сельского уряду.“ Додавать, же вода є неростове богатство державы, повнярня соленой воды, навколишні обєкты і земля зясь в пріватных руках. Причіна, чом Ціґелька як рекреачна область заникать а вода ся вывожать лем в мінімалній

Ціґелька -пем-, жрідло: Wikipedia Ціґелька є село в окресі Бардейов, днесь з русиньскыма і ромскыма жытелями. Лежыть в долині потічка Вільховець під горов Бусов (1002 метрів над морьом) близко словацько-польской граніці. В селі є ґрекокатолицька Церьков святых Козмы і Даміана із 1816-го року, в котрім служыв свою прімічну літурґію пізнішый пряшівскый єпіскоп Павел Петро Ґойдіч. Першый писемный документ є із 1414го року. В слідуючіх сторочах належала до маковіцького панства - домінії. В 19-ім столітю село зажыло великы выселенецькы волны до Северной Америкы із економічных причін, в році 1947 ся часть жытелів в

Нашы села

iнфо РУСИН

Факт є, же на Ціґельці собі уж выламало зубы веце подникателів. Їх планы были повны оптімізму, выслідкы мізерны. Остала по них лем плана репутація і довгы. Може і то є причіна, чом найновшый властник Павел Ґомбік не торгать рекорды в продукції. Протів дакількоміліоновій продукції за часів минулого режіму експедує річно коло 150 тісяч фляшок до апатыкы і выбраных обходів. Скоро на місці є опрос, як ся му таке подниканя може оплатити. „Нашым заміром было обновити або росшырити ход по хыбах передходців, котры скоро зліквідовали цілу фабрику,“ говорить Ґомбік. „Минулы властници попсули мено Ціґелькы нелем у заказників, продайців, транспортерів, додавателів фляшок, етікет, aлe і на міністерстві здравотництва, реґіоналній справі, в цертіфікачній сполочности ці в самім валалі. Зато стратила свою позіцію на торгу, де ся при сучасній конкуренції домашніх і загранічных выробців не є легко вернути ся. Вшыткы довгы ся нам подарило вырівнати і помалы ся обновлять і довіра нашых одберателів і конзументів.“ Новый властник признавать, же о профітованю ся днесь не дасть говорити. На причіні суть главні інвестіції. Мусили успокоїти вірителів, намісто выкурьованя пліном зачали хосновати обновительны жрідла енерґії, спустили модерный способ моніто-

рованя і міряня параметрів воды і планують розбігнути нову лінку, котра зліпшыть якость, фрышность і сполягливость выробного процесу. „Готуєме росшыріня хоснованя мінералкы на інгалацію, выробу носных аплікацій продуктів на дыхачі орґаны,“ додавать П. Ґомбік. Ці тоты проєкты принесуть новы робочі місця, заболоченый шлайф із пребытковов Ціґельков вычерять културный алтанок і турісты ту знова обявлять рекреачный центер, є у звіздах.

На шпацірку з часом

Уж скоро коло 1750-го року нашли ціґельскы робітници при выкопі студні фляшку з перґаменом із мадярьскым текстом о соленій воді. Саме жрідло обявив містный пастырь статку. Конкретніше, його корова, котра му все утікала до недалекой млакы. Притяговав єй міцный соленый смак. Скоро о сто років пізніше ту мадярьскый доктор Іштван Амброзі дав выкопати студню і жрідло дістало мено Іштванус. Пізніше го назвали Степанус а днесь го познаме під назвов Штефан. Поступно під Бусовом нашли далшы мінералны жрідла. Лудовіцус, Aпoлo, Слован, Ґлоріа... В катастрі села выкопали озеро, выросла купельна будова, перша повнярня і турістічна хата. З ньой ся часом стала дітьска лічебня із школов. Кроніка села Ціґелька уводжать, же в 1940-ім році ту быв значный купельный рух, но навщівность была огранічована недостатком простору на уквартельованя. По 1940-ім році повнярня давала роботу про 20 людей a вода ся експедовала нелем по Чехословакії, aлe i за граніці. По паді режіму повнярню вычеряла дакілько властників, продукція мінералной воды драматічно упала, рекреачне місце спустло a будовы доднесь хатрають.

рамках оптацій выселила на Україну (головно до села Хомут, теперішній Зеленый Гай), одкыль ся од 60-ых років 20-го столітя до початку 21-го столітя поступно векшына вернула на Словакію. В селі находить ся памятник жертвам ІІ. світовой войны, котры походили із Ціґелькы - іде головно о сім молодых хлопів, котры были післаны войовати кінцьом войны без порядного выцвіку, і дакілько жыдівскых фамелій, котрых членове вмерли в концентрачных лаґрах. Памятник быв одкрытый в октобрі 1989-го року. Його автором є академічный малярь Мікулаш Ловацкі. В селі є жрідло мінералной воды з назвов Ціґелька. Almanach lázní Československé republiky із 1949-го року пише о Ціґельці як о купельнім місці про лічіня жолудковых хворот, проблемів з дыханьом, хворот сердця і жыл, хворот скоры. В сучасности Ціґелька не має штатут купельного міста. За першой републікы были коло жрідла мінералной воды і купелі.

Погляды

Модны тренды Модны тренды ся дотуляють многых областей жывота, не лем облечіня. Модны тренды суть і в політіці. За єден такый модный тренд бы ся дало означіти шторічне вывішованя тібетьского флаґу. Ініціатіва выникла в 90-ых роках минулого столітя в западній Европі, но поступно ся росшырила і до держав як Чеська републіка, Польща, Словакія. Петро Медвідь Зо спомянутых держав є в тій події найактівніша якбач Чеська републіка. В році 2016 флаґ Тібету вывісило 753 містьскых або сельскых, припадно крайскых урядів і 117 школ. Было уж і так, же флаґ вісів і на міністерстві. Модный тренд, котрому самособов популарность і рекламу по цілім світі робить далайлама, є в Чеській републіці веце як дома. Флаґ ся вывішує 10-го марца. Втогды ся припоминать річніця Тібетьского народного повстаня, котре почало 10-го марца 1959го року і было револтов проти кітайского комуністічного режіму. Самособов, коріня того повстаня треба глядати в роках 1950 – 1951, коли кітайска армада вторгла на теріторію Тібету і взяла єй під контролю Пекінґу. Веце як 86 тісяч людей было забитых і далйлама втік до екзілу, котрый нашов в Індії. Напрік тому, же не хочу злегшовати смутны події із року 1959, коло котрых вмерло велике множество людей, напрік тому, же не хочу злегшовати порушованя людьскых прав з боку Кітаю (лем ту треба підкреслити, же то не є лем односно Тібетянів), вывішованя флаґів з боку реґіоналных політіків в Чеській републіці не можу брати іншак, як модный тренд. І є на то веце причін. По перше, на Тібет собі довгы рокы робили претензії як Кітай, так і Великобрітанія ці Росія. По занику кітайской дінастії Чхінґ в році 1911 правда Тібет выголосив незалежность, но тоту незалежность ниґда не вызнала жадна держава, значіть, Тібет ани ниґда не быв будьякым субєктом міджінародного права. Аж наконець в 1950-ім році Пекінґ перевзяв контр-

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2016.

Ч. 20 2016

iнфо РУСИН

олю над теріторійов, котру і так мав цілый світ абсолутно на даякых остатніх місцях своїх політічных інтересів, в тім чіслі і Чехословакія. По друге, Тібет напрік злым условіям односно людьскых прав, но ту зясь треба припомянути, же тото не дотулять ся лем Тібетянів, має в рамках Кітаю форму автономії. По третє, офіціална лінія Чеськой републікы ясно вызнавать

політіку єднотного Кітаю, розумій – вызнавать то, же Тібет є частьов Кітаю. І зато все вывішіня флаґу має быти лем підпоров людей, односно порушованя людьскых прав, не підпоров даякых сепаратістічных намагань. Но як раз із тых причін вывішованя флаґу чесьскыма реґіоналныма політіками про мене не може быти ничім іншым, лем якымсь модным трендом. Вывішованя того флаґу міністром чеськой влады на будові міністерства вже можу брати лем як невыдарену комедію. А є ту іщі єдна важна причіна, чом ся мі цілый тот ціркус коло тібетьского флаґу видить веце модным трендом, котрый має добру рекламу, як досправдовов намагов выразити підпору людям, котрых права суть порушованы. На чеській політіці є чудне, і мож то видіти шторік 28-го октобра, коли ся святкує выникнутя Чехословацькой републікы, же Прага не принимать сучасну Чеську

републіку лем як наслідницьку державу Чехословакії, но бере єй якбы неперервану контінуіту той самой державы, котра правда змінила назву, пришла о дві історічны теріторії – наперед Підкарпатя, потім о Словакію, но цілы святкованя і проявы на тых святкованях вызерають так, як кібы все ішло о тоту саму державу, котра выникла 28-го октобра 1918-го року, і в котрій жыють доднесь. В порядку, лем потім, кідь так досправды думають, не пасує в цілім контексті єдна барз важна справа. Як є можливе, же права тых, котры з нима основали державу, яку святкують, їх нияк не інтересують. Як є можливе, же діскузія о правах Тібетянів є предметом політічного діскурзу, но права Русинів в днешній Україні не суть інтересом никого? Є інтересне, же чеськы реґіоналны політіци, докінця і подакотры міністры, довидять аж до Тібету, але не довидять собі за плечі. І зато вывішованя тібетьского флаґу беру як модный тренд. Трендом бы то про мене не было, кібы єднако тых самых політіків інтересовало і то, же 25 років, што є періодом незалежной Україны, Русины не суть вызнаныма і порушують ся їх людьскы права. Притім Русины не лем вєдно із Чехами і Словаками засновали державу, о котрій собі многы Чехы думають, же в ній властно жыють доднесь хоць ся зменшыла, но їх теріторія была в рамках СентЖерменьского договору брана як окрема єдиніця, на розділ од Тібету, котра ся сама приєднала до Чехословакії, но мала їй быти дана автономія. Зато є на місці вопрос. Чом політіци, котры вывішують тібетьскы флаґы, і котрым не іде о теріторіалный сепаратізм Тібету, а іде о підпору тых, котрых права суть порушованы, не вывішують і флаґы русиньскы, не як підпору даякого теріторіалного сепаратізма, а як підпору людей, котрых права суть порушованы? О то веце, же іде о народ, котрый з нима творив історію, котрый з нима будовав державу. Датумів на таку підпору бы было веце – підписаня СенЖерменьского договору, підписаня Декларації сполочных намірінь, ці докінця і сам 28-ый октобер – день выникнутя републікы. Кідь увиджу таку актівность з боку чеськых реґіоналных політіків, потім увірю їх щірым намагам о підпору людьскых прав і свої слова о модных трендах одкличу. Лем на то бы сьме якбач мусили найти даяке „втілене русиньске божство“, котре бы їм то цілый час припоминало.

IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Masarykova 20, Prešov, dátum vydania periodickej tlače: 31. október 2016

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Masarykova 20, 080 01, Prešov. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode so šéfredaktorom na adrese sídla ROS v Prešove. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame. Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov. Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme.

Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Masarykova 20 080 01 Prešov RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník