iнфоРУСИН ч. 14 2015

чісло 14 2015 | рiчник хii.

25 років

Русиньской оброды на Словеньску

1990 - 2015

русин

iнфо

Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ‫ ׀‬цiна 0,50 €  факты ‫ ׀‬култура ‫ ׀‬історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв

Наша тема

Із нашой історії

Погляды

Европска Україна...

Русины в армаднім зборі

Болі нашой ідентіфікації...

6

8

Книжный дебут Меланії Германовой є (головно) про діти Петро Медвідь Як інформують Інтернетовы новинкы Академії русиньской културы в Словеньскій републіці, в тых днях вышла далша книжка выдавництва той орґанізації, котра є знову присвячена головно дітям. Свій книжный дебут має за собов Меланія Германова, котрій недавно вышла книжка під назвов „Дітём про радость і поучіня“. Про Германову то не є лем дебут русиньской книжкы, але дебут обще. На світ ся дістала книжка, котра є повна оповідань про діти, молодеж, но і про дорослых. На приготовліню книжкы взяли участь Мґр. А. Вєтошевова, котра переписала рукопис книжкы, ПгДр. К. Копорова ПгД., яка была одповідна за языкову коректуру, Мґр. Александер Зозуляк, котрый зробив ґрафічну обробку книжкы і академічна малярька Анна Ґайова, вдяка котрій є найновша книжочка про діти повна гардых ілустрацій. В книжці є 14 оповідань, з того 8 є про діти і остатні суть про молодеж і дорослых. „Віриме, же выданьом тых і далшых повідань сьме зробили радость нелем писательці М. Германовій, але і любителям русиньской літературы, а были бы сьме барз рады, кібы тота книжка помогла учітелям при навчаню русиньского языка. Тым учітелям книжку подаруєме, лем най єй выужывають на годинах русиньского языка. А мы віриме, же за два рокы выдаме і цінны балады авторкы. Бо балады по русиньскы свого часу выдала лем писателька А. Галчакова. Так же новов книжков русиньскых балад бы авторка М. Германова могла збогатити сучасну русиньску літературу,“ інформує далше выдаватель на своїм інтернетовім сайті. В остатнім часі на Словакії вышло вже дакілько книжок про діти. Помалы ся так заповнює тото, што в русиньскій літературі довгы рокы браковало – література про нашых найменшых, коло котрой ся можуть познакомити з нашым літературным языком, котрый того року святкує 20 років од кодіфікації в Братіславі.

10

Камюнчане на Лемковині 20-го авґуста 2015 р. проходила прогулька по Лемковині жытелів села Камюнка на Пряшівскій Руси. Участници прогулькы виділи наприклад старе місто Мушына, котре колись находило ся під властями краківскых римокатолицькых єпіскопів і было польсков енклавов на етнічній русиньскій теріторії той части Карпатьской Руси, хоць в самій Мушыні жыли Русины, але істо были в меншости.

▲▲ Камюнчане на Лемковині.

Даміян Трохановскый, lem.fm То в Мушыні 25-го юна 1678 року на верьшку, званім Шыбенічный, спалена, оскаржена o чары, была русиньска зілярьку Анна Дудиха, котра мала быти виновата із довготырваючой спекоты. Дудиха мала розганяти хмары засушеным отрочатьом, а в ночі посылала мачкы, жебы робили пакости людям. Коли мали єй уж підпалити, явив ся сам діявол в виді заяця, што было фіналным доказом, же Анна Дудиха была чарівницьов… Далше екскурзія пішла до найстаршой на западній Лемковині церькви св. Якова в Поворознику, датованой на 1600 рік, яка до державного реґістра была вписана 26-го юна 1961 року, і од 21-го юна 2013 року находить ся на Списку світовой дідовизны UNESCO. Єдным із пунктів прогулькы была і Криніця, заснована Русином, Даньком з Містка (днесь Тылич) в 1547 році, котра є знаным во світі курортом зо щавничныма мінералныма водами, але тото місточко давно было і теперь є важным русиньскым центром. Находять ся ту три лемківскы церькви, дві стародавны і єдна сучасна. Стары церькви то мурована, положена в

с. 2 ◢

2

Актуално

Ч. 14 2015

iнфо РУСИН

Стовпчік Петро Медвідь

▲▲ Памятник Нікіфора в Криніці.

части званій Криніця - Село, ґрекокатолицька церьков свв. Петра і Павла, збудована в роках 1872 – 1875 і ґрекокатолицька деревяна церьков Покрову Пресвятой Богородіці (днесь римокатолицькый костел), збудована в роках 1887 – 1888 в Солотвинах (колись было то окреме од Криніці село). Но є ту і новый православный храм св. Владиміра, збудованый в роках 1983 – 1996. В Криніці народили ся знамы Русины, м. ін. метрополіта Йосиф Сембратовіч (рр. 1821 – 1900), барз честованый посеред Лемків владыка Ґрекокатолицькой перемышльской єпархіі і Епифан Дровняк (знаный веце як Нікіфор Криніцкый, рр. 1895 – 1968), выдатный лемківскый представитель наівного уменя, знамый в цілім світі малярь – прімітівіста, котрого 21-го мая того року припоминали сьме собі 120-ту річніцю народжіня. В Криніці находить ся Музей Нікіфора, його памятник з лемківскым підписом і гроб на старім цінтері. В Криніці діяв Методій Трохановскый (рр. 1885 – 1948), діятель і єден із основателів Лемко-Союза, переслідованый польскыма властями за прихыльність Рускій народній републіці Лемків, і потім НКВД, автор першых в меджівойновім періоді учебників на навчаня лемківского языка і ініціатор

с. 1 ◢

введжіня лемківского языка як предмету до сістемы основного школства в 30-тых рр. ХХ. столітя. І днесь є Криніця важным пунктом на мапі сучасного русинства. Од початку 80тых рр. ХХ. столітя жыє ту, творить і працує Петро Мурянка – Трохановскый, выдатный лемківскый-русиньскый поет, писатель, композітор, учітель, редактор двомісячника „Бесіда“, автор многых важных про русиньску ідентічность творів, общественный діятель, дяк і діріґент містной православной парафії св. Владиміра, в котрій, як єдній з невельо в Польщі, деякы части богослужінь (Апостол, Євангеліє) чітаны суть в русиньскім языку. В притворі церькви находить ся табліця, написана по русиньскы.

Словацькы медії были в остатніх днях повны статей о тім же на Словакію приходить далша автомобілова фірма, котра має дати роботу майже штирьом тісячам людей. Писало ся о тім як о великій выгрі про Словакію, котра ся о тоту інвестіцію змагала вєдно зо сусідньов Польщов. То, о чім ся пише як о великій выгрі Словакії, жытелі реґіону северовыходной Словакії, в тім чіслі і Русины, бо в тім реґіоні є найвеце жытелів русиньской народности на Словакії, можуть брати як далшу велику прогру. Русьньскы реґіоны інвестіції і творіня новых робочіх місц „успішно“ обходять вже 25 років і нажаль, штораз веце то є в нашых краях і видіти. Молоды люди одходять гет за роботов, што помагать вымераню нашых сел, асімілації, і є на то досправды смутный погляд. І зато є нова выроба автомобілів, котра знова буде коло Нітры, значіть на западній Словакії, єднов з далшых великых дебаклів і про нас. Но нич, тадь Словакія є вже теперь обліплена різныма білбордами політічных партій і вєдно з приближованьом ся вольб буде піднимати ся і їх кількость і кількость деякых обіцянок, дакотрых прямо заміряных і на Русинів, бо перед вольбами ся даколи памятать і на нас. Но і мы ся знова насытиме тыма обіцянками так, же нам далшы штири рокы буде травити. Але жебы єм не быв такый песімістічный. Інвестіція іде і до нашого краю. В Міджілабірцях має быти до кінця рока одкрытый малый пріватный пивовар і „Гашковы пивны купелі“. Кідьже в Лабірці і так не є робота, та покля іншы мусять тяжко робити, нашы люди в Лабірці холем мають часу посидіти на пиві, но і теперь будуть мати можливость ся в нім припадно і купати. Світа нам буде жыти в тім вымераючім краю!

Ян Фіґель навщівив Закарпатьску область Україны. Люди споминають на Чехословакію

Підпредседа Народной рады Словацькой републікы і председа Хрістіаньско-демкоратічного руху (KDH) Ян Фіґель в четверь 13-го авґуста 2015 р. навщівив Закарпатьску область Україны. Приятый быв председом Закарпатьского парламенту Володиміром Чубірком і заступцьом ґубернатора Михайлом Рівісом. Їднаня дотуляли ся сітуації на Україні і в сусіднім реґіоні Словакії, як і словацько-україньской реґіоналной співпраці. Жрідло: TASR, обровив: -пемПредставителі обидвох держав окремо бісідовали о процесі придружіня Україны до Европской унії і дослідків сучасного конфлікту на выході Україны. Подля слов Яна Фіґеля є веце як 10-річне членство Словакії в Европскій унії хосенным і є предпокладом і про приблжованя Україны ку зъєдиненій Европі. Представителі были згодны на потребі проглубіня

економічной співпраці, головно у области енерґетікы. Україна є вдячна за вытворіня можности додаваня ґазу реверзом зо западу. Фіґель повів, же бы веце про зліпшіня розвитку мали зробити самосправы Пряшівского і Кошыцького Высшого адміністратівного цілку і Закарпатьской области, жебы через хоснованя еврофондів были модернізованы гранічны переходы, транспортна інфраштруктура, но і условії про розвиток черезгранічного бізнісу, турістікы, і културы. Як повів председа KDH Ян Фіґель, люди на обидвох боках граніці па-

мятають собі сполочну історію і споминають на чехословацькы часы. Ян Фіґель навщівив і єпіскопа русиньской Мукачівской ґрекокатолицькой єпархії преосвященного владыку Мілана (Шашіка). Подля Фіґеля є Україна найвекшым сусідом Словакії, но значіню і потенціалу той державы не зодповідать рівень і россяг словацько-україньскых односин. „Напрік войновому конфлікту на выході державы, є много причін на зінтензівніня співпраці Словакії з Українов,“ повів Фіґель.

Ч. 14 2015

Актуално

iнфо РУСИН

3

На архієпархіялнім одпусті в Лютині посвятили деревяну Церьков Святой родины Тогорічне архієпархіялне одпустове свято Успіня Пресвятой Богородіці в Лютині в днях 22-го і 23-го авґуста по традічнім посвячіню воды зачало посвячіньом новой деревяной ґрекокатолицькой Церькви Святой родины, кора є збудована подля автентічного храму, котрый стояв в Лютині перед сучаснов Базіліков мінор і згорів у 1908 році. Нова церьков з выглядковов вежов стоїть на скалі в ареалі базілікы і буде тырвалов споминов на Рік родины, котрый ся вже почас другого календарьного рока святкує в Пряшівскій ґрекокатолицькій архієпархії. Любомір Петрик, grkatpo.sk, обробив і коротив: -пемЗ думков збудовати тот храм пришов пряшівскый архієпіскоп і метрополіта Словакії высокопреосвященый владыка Ян (Бабяк, ТІ), котрый церьков і посвятив. На посвячіню быв участный і торонтьскый єпархіялный єпіскоп про Словаків жыючіх у Канаді преосвященый владыка Джон (Пазак, CSsR). Так само была посвячена і нова Крестна дорога і Путь світла, котра веде попід ліс од базілікы на лютиньску гору і творить єй сім двокаплічок. Проґрам одпусту продовжовав вечерньов архієрейсков святов літурґійов в базіліці Успіня Пресвятой Богородіці, котрой головным служытельом быв братіславскый єпархіялный єпіскоп преосвященый владыка Петер (Руснак) і вєдно з ним служыли і высокопреосвященый владыка Ян і преосвященый владыка Джон. Пряшівскый архієпіскоп і метрополіта в проповіді повів, же в Ґрекокатолицькій церькви на Словакії є Успіню Пресвятой Богородіці присвяченых 54 церьквей, і же доґма о Нанебевзятю Пречістой Дівы была наформулована на основі теолоґічной пропозіції ґрекокатолицького священика проф. Миколая Руснака.

Проґрам далше продовжовав через цілу ніч і в базіліці і на лютиньскій горі. Його частями были головно святы літурґії, побожности, катехезы, проґрам про діти, всеночне бдіня, котре одправляв єпіскоп помічник пряшівской архієпархії преосвященый владыка Мілан (Лах, ТІ) ці промітаня філму. Порґрам мав свою завершальну часть в неділю святочно архієрейсков літурґійов на лютиньскій горі. Головным служытельом быв пряшівскый архієпіскоп і метрополіта Ян і вєдно з ним служыли гайдудорозькый архієпіскоп і метрополіта Мадярьска высокопреосвященый владыка Філіп (Кочіш), торонтьскый єпархіялный єпіскоп преосвященый владыка Джон (Пазак), кошыцькый єпархіялный єпіскоп преосвященый владыка Мілан (Хаутур, CSsR), братіславскый єпархіялный єпіскоп преосвященый владыка Петер (Руснак), єпіскоп помічник преосвященый владыка Мілан (Лах, ТІ) і емерітный єпіскоп помічник празькый преосвященый владыка Йоан Євген (Кочіш). Вєдно з нима і много священиків. На лютиньскій горі путників несподівало нове перекрытя літурґічного простору, котре іщі не є докінчене, і зреконштруована і розшырена будова за літурґічным простором. Як повів владыка

Ян на кінцю святкованя, вшытко, што в Лютиті робить ся, діє ся про благо путників, жебы ся на тім путницькім місці чули добрі і мали вшытко, што путник потребує, жебы ся там все духовно укріпили. Путници загнали із Лютьны телеґрам папови римскому Франтішкови із убеспечіньом о молитвах за нього, і просьбов о благословліня.

Театер Александра Духновіча зачінать юбілейну 70-ту сезону Єдиный на світі професіоналный русиньскый театер – Театер Александра Духновіча в Пряшові в септембрі вступить до свойой юбілейной 70-той сезоны. Театер выникнув 24.го новембра 1945 року і свою першу премєру одограв в марці 1946 рока і была то пєса Ой, не ходи Грицю.

Петро Медвідь, жрідло: divadload.sk Театер Александра Духновіча выникнув на основі рішіня Україньской народной рады Прящівщіны в Пряшові. Быв записаный до обходного реґістра як „Український національний театр“ – дружство, с. р. о. в Пряшові. Выникнутя театру было на основі дружтевництва. Од 1-го януара 1951 року быв театер рядженый Крайскым народным выбором в Пряшові аж до 1961 року. Потім зряджовательска пособность перешла на нововыникнутый Крайскый народный выбор в Кошыцях. Штатуты театру, респ. Документы із того періоду ся в театрі не всокотили. Од 1969 року до 31-го децембра 1997 року театер быв рядженый Міністерством културы Словацькой републікы. Од 1-го януара 1998 року аж до 31го марца 2002 року быв здряджовательом Крайскый уряд в Пряшові і од 1-го апріля 2002 року є здряджовательом театру Пряшівскый самосправный край. Зміна назвы театру на „Те-

атер Александра Духновіча“ одбыла ся 15-го октобра 1990 року рішіньом міністра културы Словацькой републікы. Театер Александра Духновіча є професіоналнов, културнов і умелцьков інштітуційов в области театралной діялности. Основнов задачов театру є вытваряня условій на вынкнутя і пошырьованя театралных творів із окремым заміряньом на розвиток културного жывота Русинів, котры жыють на теріторії Словацькой републікы. У своїх початках грав театер по російскы і тому быв одповідный і драматурґічный репертоар, головно російска класіка. В 50-тых роках 20-го столітя театер переорьєнтовав ся на україньскый язык. Аж у 80-тых роках в театрі перешла ґенерачна зміна і поступно театер зачав переходити на русиньскый язык. О тій зміні вырішыли многы жадости містного жытельства, котре ся каждым переписом населіня по 1989 році все у векшій кількости голосить ку русиньскій народности і русиньскому материньскому языку, што му 40 років не было уможнено. Театер має за собов веце стовкы премєр. І вдяка Театру Александра Духновіча в Пряшові

за остатніх 25 років были до русиньского языка протлумачены і на театралній сцені по русиньскы одограны многы творы – од світовой класікы, по сучасны драматічны творы. Сучасным директором театру є Маріян Марко і умелецькым шефом Любомір Міндош. Бывшый драматурґ театру Василь Турок-Гетеш быв першым председом Русиньской оборды на Словеньску і першым председом Світовой рады Русинів. О юбілеї театру будеме в нашых новинках писати і в далшых выданях.

Оправа -редВ Інфо Русині чісло 11/2015 быв на сторінці 10 публікованый Історічный календарь, в котрім было як остатнє спомянуте і мено педаґоґа і публіцісты Івана Ріпая. Наш чітатель Конштантін Копин із Братіславы, котрый є прямов родинов спомянутого, звернув нашу увагу на то, же у матеріалі были хыбы. Правилно мало іти о Андрія Ріпу, не Ріпая, і так само были плано уведжены в його куртім жывотописі рокы. За хыбы, котры были публікованы в Історічнім календарі ся оправдаме. Надіяме ся, же нашы чітателі зрозуміють, же так само выходиме лем даякых жрідел, котры не мусять быти все точны. Вєдно з тым, кідьже нам чітатель загнав інтересны матеріалы о Андрійови Ріпови, обіцяме, же приготовиме до єдного із слідуючіх чісел нашых новинок шыршый матеріал о тій особности Русинів. За порозумліня дякуєме.

4

Інформачный сервіс

Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼

Стріча Блажовскых родаків

У першу авґустову суботу т. р. одбыла ся стріча родаків села Блажів і осад Блажовска Долина і Чертеж. В рамках проґраму была одслужена і ґрекокатолицька Божественна літурґія парохом із Ґрекокатолицькой парафії в Жаковцях вєдно з далшыма духонвныма навколишніх парафій. Стріча была на місці бывшого села. Блажів было русиньске село на Словакії, о выселіню котрого вырішыла комуністічна влада у 1952 році про потребы вытворіня воєньского выцвікового простору Яворина подля закона ч. 169 із 1949 р. В Блажові дотуляло ся то 212-ох родин. Хоць векшына жытелів села з выселіньом і условіями выселіня не была согласна, 30-го мая 1952 року было зачато з выселіньом осады Чертеж, за асістенції поліції, і поступно была выселена і осада Блажовска Долина і ціле село Блажів. Жытелі были выселены головно до сел і міст як Шарішскы Михаляны, Жаковці, Сабінів, Гунцовці, Собранці, Снина, Спішске Підградя. Выселены жытелі не были спокійны з вышков компензацій за свій маєток, ани з условіями, до котрых были выселены. Зато вже у 1953 році 127 родин вернуло ся до Блажова. Владі потім тырвало далшы два рокы, покы ся подарило Блажів цалком выселити. Остатній жытель із села одышов 26-го мая 1955 р. За протесты проти выселіню было докінця одсудженых пять жытелів, котры дістали кары од єдного місяця до єдного рока. По 1955 році зістала у Блажові стояти лем церьков, котра была таксамо пізніше збуряна, чім влада хотіла забранити, жебы ся не стала путницькым центром бывшых жытелів.1-го децембра 2010 року Влада Словацькой републікы своїм наряджіньом ч. 455/2010 дефінітівно вырішыла о зрушіню Воєньского обводу Яворина і о тім, же катастрална теріторія бывшого села Блажів є теперь приєднана до катастралной теріторії села Тихый Потік (колись Штельбах). У 2011 році было засноване Лісне і польногосподарьске дружство Блажів. Бывшы маїтелі і їх потомкове, котрым были вернуты маєткы в рештітуції, намагають ся знова ґаздовати і піднимати дідовизну своїх предків. (-пем-) ◼◼

610 років села Руська Быстра

Село Руська Быстра в окресі Собранці собі того року припоминать 610 років од єствованя першого документу о селі і 7 років од запису свойой церьковкы до Списку світовой дідовизны УНЕСКО. Ґрекокатолицькый деревяный храм служыть віруючім уж скоро три столітя, од 1730-го року. У 1968 році быв выголошеный за народну културну памятку. На пятьпідложнім іконостасі ся находять многы іконы, котры суть старшы як сама церьков. Царьскы двері в храмі суть прикрашены выявлінями Звістованя і чотырьма євангелистами. До церьковкы на словеньско-україньскій граніці была влони принесена цінна реліквія, такзване миро святого Николая, котре походить із базілікы в таліяньскім місті Барі, де спочівають мощі святого. (-ред-) ◼◼

Найціннішы збіркы з русиньскых сел

Шарішскый музей в Бардейові здобыв 527 тісяч евр на реконштрукцію міщаньского дому чісло 27, в котрім є іконописна експозіція. Уж зачали роботы на комплексній обнові, котры бы мали быти готовы до кінця новембра т.р. Іконописна експозіція, котра презентує переміну ікон карпатьской области в історічнім просторі двох великых европскых хрістіяньскых култур, западной і выходной, буде про реконштрукцію аж до кінця рока заперта. У выновленых просторах можуть єй навщівници видіти в повній красоті аж по новім році. Треба повісти, же Ґалерія ікон бардейовского Шарішского музею є єдина шпеціалізована експозіція іконописных памяток выходного обряду на Словакії. Є в ній 260 ікон од 16-го до половины 19-го столітя, котры документують розвиток іконописной творчости карпатьскых ікон. Найціннішу збірку творить 12 ікон з русиньского села Рівне з 16-го столітя і три комплетны іконостасы таксамо з русиньскых сел Збой, Микулашова і Боров. (Korzár)

Ч. 14 2015

iнфо РУСИН

◼◼

В Осаднім ся змагали тракторісты

В селі Осадне ся 8-го авґуста 2015 одбыв 5-ый річник змаганя з по домашньо выробленыма тракторами. Час быв прекрасный, горячій. На навщівників чекало освіжіня, котре сприємнило спраготу того дня. Каждый пришов підпорити свого фаворіта. Змагало ся в штирьох традічных дісціплінах – швыдка язда, швыдка язда з влечков, язда з кладов і выорьованя бандурок. „Тракторовы силы“ собі зміряло 7 участників. Першы три дісціпліны выграв Любомір Андрух, котрый наконець здобыв вітязство. Другым быв Роберт Микулашко а бронз собі одніс Мілан Совіч. Шпеціалну ціну за репрезентованя пензістів здобыв Юрай Кресач. Выгерцям ґратулуєме і віриме, же о рік ся увидиме знова. (Село Осадне) ◼◼

Чертіжне про дітей

Сельскый уряд і Шпортовый клуб Кычара в Чертіжнім зорґанізовали 8-го авґуста 2015 уж 15-ый річник дітьскых змагань під назвов День про дітей. Подія ся одбыла на фотбаловім гріску. На освіжіня приспів сполок польовників а о добру наладу ся постарав діжей Марек Леуканіч. Діти ся змагали в 10-ох дісціплінах, в котрых брало участь 30 дітей од 2-ох до 15 років. Свої силы собі выпробовали і дорослы в змаганю о найміцнішого хлопа у валалі, котрым ся став Петро Ґалайда. Проґрам збогатили і укажкы гасічской і поліцайной технікы, о котру проявили інтерес вшыткы віковы катеґорії. (ПТ) ◼◼

В Матисовій мають незамерзаючу воду

Жытелі села Матисова в окресі Стара Любовня можуть черьпати воду з веце жрідел, котры вытікають над потоком Липник. Называють їх „Тепліці“, а то главні зато, же ниґда не замерзають. Даколи люде хосновали воду і на напаваня домашньой звірины, де попри потоку были выбудованы деревяны жолобы. На правім боці потока поздовж села є дакілько жрідел, де є вымурована студенка а жолобкы приводят воду аж ку потоку. З нижнього на вышній конець села є такых студенок дас десять або і веце. У єдній студенці ся уж рокы мірять теплота. Через зиму мать 7,2 ступня целзія а через літо 6,8 ступня. Ниґда не замерзне, може быти і мінус 30 ступнів. Вода є добра на варіня, даколи єй домашні хосновали і при ріджіню палінкы, зато же єй не замутила а притім єй не требало ани переварити. Через вікенды приходять на воду до Матисовой і многы чуджі люде на автах. Домашні собі свої жрідла хранять, оправують вымурованы студенкы і выкошують їх околіцю, жебы все мали чісту воду. (Korzár) ◼◼

Новый школьскый закон уж од септембра

Од септембра т. р. вступить до платности новый школьскый закон, котрый приносить многы зміны. На основных школах і ґімназіях ся будуть школярі учіти подля новых штатных навчалных проґрамів. То значіть, же в практіці будуть у тот школьскый рік фунґовати іщі два навчалны проґрамы. Новый, котрый ся актуално дотулять першых пять класів на першім ступні, але другаци аж четвертаци ся будуть учіти іщі по старому. З тых змін, котры до навчалного процесу запроваджать новый школьскый закон є веце часу присвячено природознавчім предметам, математіці, заведжіня елетронічной класной книгы, але і дефінітівне навернутя ку робочім ділням ці першоуці. (Школьскый портал) ◼◼

Зрушать 14 школ, половину в Пряшівскім краю

Міністерство школства Словацькой републікы опубліковало список школ, котры в септембрі того року уж не отворять свої двері і список новых, котры своє діятельство в септембрі зачнуть. На Словакії прибуде вєдно 25 новых школ, причім найвекшу кількость – 19, творять матерьскы школы. Споміджі 14 основных школ, котры од септембра кінчать свою выуку про малу кількость школярів, половина є в Пряшівскім краю. Ку 31-ому авґусту 2015 кінчіть своє діятельство і сукром-

на білінґвално словеньско-руська ґімназія в Снині. Міністерство школства СР інформує, же до 1-го септембра іщі може даякы новы школы прибудуть а докотры можуть быти зрушены. (ст. міста ГЕ) ◼◼

17 новых вознів на трасі – Кошыці - Гуменне

На желізніці з Кошыць до Гуменного прибуде до кінця того рока 17 новых вознів, котры будуть сучастьов реґіоналных експресів REX. Іде о новы возні 2-ой класы з максімалнов швыдкостьов 160 кілометрів за годину. Находить ся в них і простор на біціґлі. Выгодов тых вознів буде кліматізація, чалунены сідадла, автоматічне блокованя вступных дверей і выбавліня акустічным і оптічным інформачным сістемом зображованя станіць через GPS і іншы выгоды модерной добы. (ст. міста ГЕ) ◼◼

Робота про 250 людей

В тых днях фінішує робота на Бардейовскім промысловім парку за веце як 10 міліонів евр, котрый бы мав быти докінченый до 17-го септембра. (В просторах бывшого поднику ЯС Бардейов). План міста є такый, же в обновленій будові з выміров 14-тісяч квадратных метрів бы мало найти роботу найменше 250 людей з Бардейова і околіці. Про новых робітників суть приготовлены три выробны галы, спырхы, шатні і соціалне выбавліня. І на новых менежерів чекають модерны канцеларії. Уж ся указує і інтерес інвесторів. (Korzár) ◼◼

Гуменне ославить 698 років

У першый септембровый вікенд ославить Гуменне 698 років од першого документу о місті. Окрем богатого културного проґраму буде і ґурманьскый фестівал, день желізніці і святочне засіданя містьского заступительства, на котрім ся будуть передавати ціны міста. В културнім проґрамі свята выступить Співацькый хор гуменьскых учітелів, дуо Петрашовскых, Хемлонячік, Розмарія і многы іншы. Орґанізаторы готують і многы атракції про дітей і дорослых. На суботу 5-го септембра є приготовленый міморядный парный влак з Гуменного до Стащіна і назад споєный з выставов рушнів і вознів. (ст. міста ГЕ) ◼◼

Познай свого поліцайта

Познай свого поліцайта є назва проєкту з котрым пришло місто Пряшів, з цільом зліпшыти беспеку в місті. Свого поліцайта можуть Пряшівчане найти і з фотоґрафійов на вебі міста. Містьска поліція розділила Пряшів на три обводы і на 50 окырсків, в котрых є 399 уліць. Начальник містьской поліції Ян Андрейко є пересвідченый, же каждый поліцайт так буде деітайлно познати свій окырсок, як і проблемы свого місця. (Korzár) ◼◼

Табор про русиньскы діти у Вапенику

17-го авґуста зачав у нашім селі Вапеник в Свідницькім окресі Русиньскый табор про діти і молодеж од 7 до 18 років. Табор, котрый быв до неділі 23-го авґуста т.р., зорґанізовало обчаньске здружіня ЯМАРО з фінанчнов підпоров Уряду влады Словеньской републікы в рамках проґраму Култура народностных меншын 2015. Як повіла Мґр. Марія Ґоцова, ґарантка проєкту, в таборі было 30 дітей. Першый день ся учіли русиньску таборову гімну і были святочні приїманы за Русинів. На першій стрічі ся спознавали і мали бісіду о стародавных звыках Русинів, на котрій брав участь і Владимір Противняк, член Выконного выбору Русиньской оброды на Словеньску. Окрем русиньского співу, інтересных розговорів о жывоті Русинів, чекало на дітей у Вапенику доїня козы, варіня подля стародавных русиньскых рецептів, навщіва святой літурґії і іншы інтересны зажыткы зо жывота на русиньскім селі. (ак) ◼◼

8 новых одборів на середніх школах

Міністерство школства Словеньской републікы залучіло до сістему наукы 8 новых одборів на середніх школах з платностьов од 1-го септембра 2015. В списку школ з новым одбором не хыбить і Середня одборна школа політехнічна в Гуменнім. До новых штудійных одборів належать інформачна технолоґія,

Ч. 14 2015

iнфо РУСИН

Інформачный сервіс

5

лоґістіка, текстілный дізайн, сценічне вытварництво, масмедіална творба, технік енерґетічных заряджінь будинків, фотоґрафія і вытварне спрацованя скла. Такым способом реауґує резорт школства на новы потребы робочого торгу. (ст. м. ГЕ)

Проґрам Театру Александра Духновіча в Пряшові на місяць септембер 2015

◼◼ Пряшівскы посланці собі схвалили накуп нотбуків

Пєса сербского автора Мілоша Ніколіча є абсурднов, місцями терьпков комедійов, котра вас заведе до ковальской ділні, десь в Німецьку. В ній ся десяткы років по войні стрічають трьоми ковалі, бывшы вояци, котры вдяка „службі отцюзнині“ проплели свої долі і свої роды. Каждый забеспечів свого потомка і наслідника свойой кузні. Но як раз тота реалность їх по роках дожене до безнадії і выжадать собі їх стрічу. Но кому властно іщі потрібны ковалі і їх кузні? Чекать на вас много запліток і розузлінь.

Посланці Пряшівского містьского заступительства собі схвалили накуп 31 нотбуків за 267 евр. Містьску касу такый накуп буде стояти догромады 8 282 евр із ташками. Радніца інформує, же такым способом хоче шпорити папірьом, тонерами до друкарьні і часом уряднічок, але тыж ліпшов і фрышнішов комунікаційов міджі посланцями, урядом і жытелями Пряшова. (Korzár) ◼◼

Оправують обєкты з русиньскых сел

В сканзені Вігорлатьского музею в Гуменнім оправують стріхы на малых господарьскых будовах. До кінця авґуста т.р. бы мали оправити обєкты із 20-го столітя, котры походять з русиньскых сел - ковальску кузню із села Нехваль Полянка і сыпанець із села Вырава. Обидва споминаны обєкты суть заповнены і стародавныма знарядями. Наприклад, в кузні з Нехваль Полянкы суть основны ковальскы потребы, матеріал і готовы выробкы, як накова, бруска, кліщі, ретязкы, мотыкы, молоткы, підковы на коня і много іншых експонатів. (ст. м. ГЕ) ◼◼

ЛУЧНІЦА на амфітеатрі в Камюнці

Любовняньскый освітній центер вєдно із селом Камюнка готують про жытелів Любовняньского окресу і околіці великый концерт знамого колектіву Лучніца з Братіславы. Концерт ся буде одбывати під покровительством МУДр. Петра Худіка, председы Пряшівского самосправного края в неділю 13-го септембра 2015 р. із зачатком о 14.00 г. Скоро двігодиновый проґрам, в котрім выступить веце як 60 танечників, співаків і гудаків обіцять цінный умелецькый зажыток. Тото вшытко ся одбуде в прекраснім просторі выновленого амфітеатру Дубне в Камюнці, што бы мало уміцнити святочну атмосферу участників концерту і принавернути камюньскому амфітеатру бывшу славу, коли ся ту орґанізовали выступліня многых знамых людей з области културы. Конкретны інформації о історічно першім концерті Лучніці в окресі Стара Любовн найдете на стор. www.osvetalubovna.sk. (МК) ◼◼ Жебы і малы діти знали нарабляти з пінязми Од 23-го до 25-го авґуста проходило на Земпліньскій Шіраві школіня про учітелькы матерьскых школ із Кошыцького і Пряшівского края в проґрамі Афлатовн. Споминаный проґрам, котрый приносить на Словакію Надація одкрытого общества вєдно з орґанізаційов „едуРома“ і Штатным педаґоґічным інштітутом, розвивать зналости дітей о їх правах, основных фінанчных понятях і подниканю, просто учіть дітей як нарабляти з пінязми. Завдякы школіню учітельок, ся в часі наслідуючого школьского року тот проґрам по першыраз дістане і до матерьскых школ на Словакії. (Korzár) ◼◼

Найвекшу радість мали у Вышнім Мирошові

Добровольны гасічскы зборы 12-ох сел Пряшівского края дістали 22-го авґуста 2015 р. нову техніку – 13 авт і 6 протипотоповых возиків першой помочі. Подяку за 150-річну традіцію добровольным гасічам высловив в суботу 22-го авґуста і міністер внутра Роберт Калиняк в селах Куров, Свержов, Зборов, Вышній і Нижній Мирошів і у Свіднику. Найвекшу радість мали у Вышнім Мирошові, де міністер Калиняк вєдно з презідентом Гасічского і захранного збору Неєдлым передали аж два гасічскы авта. Міністерство внутра Словацькой републікы інформує, же в рамках проєкту приправы Словакії в бою із жывелныма погромами ся така поміч дістане аж до 1400 сел. Добровольны гасічскы зборы дістануть до кінця рока іщі 500 новых авт, 300 зрепасованых гасічскых авт Татра і веце як 600 сел дістане возикы першой помочі выбавлены протипотоповов техніков. (Korzár)

9-го септембра 2015 Ковалі (Велика сцена, 19.00 год.)

16-го септембра 2015 О двох ґенералох (Мала сцена, 19.00 год.)

О двох ґенералох є пєса на мотівы оповіданя Михаила Салтыкова-Щедрина. Герої той інсценації перекрачують помыслену лінію міджі реалітов і выдумков. І то способом ласкавым: наднесенов фантазійов. Двоми пензійонованы ґенералы привитають публіку в хыжці з адекватнов порційов мужского скаржіня, взаємным добераньом ся. З властныма снами, ці незвычайныма представами. Ґенералы ся несподівано знайдуть на пустім острові в середині моря. Їх єдиным партнером є великый їдаленьскый стіл. І публіка. І несподіваня. Чекать на вас файна театрална забава.

23-го септембра 2015 Гавай (Велика сцена, 19.00 год.)

Гавай є дебутом молодой пряшівской драматічкы Михаелы Закутяньской. Траґікомедія з русиньского села із характерістічнов назвов Гавай – то є оповіданя о гляданю самого себе на періферії Европы і в кругу не цалком тіпічной родины.

30-го септембра 2015 Кырхень Безсмертный (В. сцена, 19.00 год.)

Кырхень Безсмертный є пєса Евы Маліті Франьовой, словацькой драматічкы. Є то маґічна і крута траґікомедія із селькоского оточіня, котра давать добру шансу аж в раю. Бо тум на Земли, ся нашыма жывотами пошырює головно зло. Зло, о котрім часто не знаме, бо снує поза хрыбеты і уха тых, котрых хоче обрати. Зло, котре є безсмертне і тяжко го загнати до гробу. В родинній траґедії авторка формує маґічно-реалістічну сновалну метафору якраз на Словеньско, на конець еры соціалізму. Кырхень Безсмертный отець родины, народа, антігерой, інтріґан, любитеь розкошу, метафора абсолутного зла, стоїть од зачатку пєсы над гробом. Але на другый світ пішле найперше вшыткых коло себе. Він сам є невыгубительный. Кырхень Безсмертный має своїх колаборантів, выховать і свого наслідника. З кінцьом соціалізму ся не выгубило плане коріня нашой сполочности і ледво їх выгубиме з приходом іншакой културно-сполоченьской еры. Бо суть закорінены глубоко в народі, на селі, в родинах.

РУСИНЬСКЫЙ ПРОҐРАМ РОЗГЛАСУ НА СЕПТЕМБЕР 2015 1.9.2015 віторок 18.15 – 18.40 Святочный проґрам 2.9.2015 середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 4.9.2015 пятніця 18.15 – 18.40 Радіоновины 5.9.2015 субота 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Радіомаґазін укр. 20.00 – 21.00 Радіо молодых, Приповідка: Крап і Лінка 21.00 – 21.30 Літ. релація: З творчости Я. Бачі 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Клуб професорів, репр. 6.9.2015 неділя 20.00 – 21.00 Особности в розгласі 21.00 – 21.30 Гітпарада укр. 21.30 – 22.00 Коріня, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 7.9.2015 понедільок 18.15 – 18.40 Радіоновины 9.9.2015 середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 11.9.2015 пятніця 18.15 – 18.40 Радіоновины 12.9.2015 субота 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Радіомаґазін русиньскый 20.00 – 21.00 Радіо молодых, Приповідка: О, мітла, мітла 21.00 – 21.30 Подобы жывота: Домовина залята водов 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Бісіда кумів, репр. 13.9.2015 неділя 20.00 – 21.00 Село грать співать і думу ду мать: ЦФК Ялінка з Вільшавіці 21.00 – 21.30 Гітпарада русиньска, репр. 21.30 – 22.00 Літ. релація, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, репр. 23.00 – 24.00 Радіомаґазін укр., репр. 14.9.2015 понедільок 18.15 – 18.40 Радіоновины 15.9.2015 віторок 18.15 – 18.40 Святочный проґрам

16.9.2015 середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 18.9.2015 пятніця 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.9.2015 субота 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Радіо молодых, Приповідка: Найкрасше сердце 21.00 – 21.30 Коріня: Юрій Дацко 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Особности в розгласі, І. Яцканін 20.9.2015 неділя 09.00 – 10.00 Літурґія ҐКЦ Чірч 20.00 – 21.00 Клуб професорів: Пірникова 21.00 – 21.30 Гітпарада (укр.) репр. 21.30 – 22.00 Літ. релація, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, репр. 23.00 – 24.00 Радіомаґазін русиньскый, репр. 21.9.2015 понедільок 18.15 – 18.40 Радіоновины 23.9.2015 середа 18.15 – 18.40 Радіоновины 25.9.2015 пятніця 18.15 – 18.40 Радіоновины 26.9.2015 субота 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Радіо молодых, Приповідка: О цапкови Єреміашови 21.00 – 21.30 Літ. релація: Ш. Сухый: Небо над Бескидом 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Село грать, співать і думу думать, репр. 27.9.2015 неділя 20.00 – 21.00 Бісіда кумів 21.00 – 21.30 Гітпарада (рус.) 21.30 – 22.00 Подобы жывота 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, репр. 28.9.2015 понедільок 18.15 – 18.40 Радіоновины 30.9.2015 середа 18.15 – 18.40 Радіоновины

6

Наша тема

iнфо РУСИН

Ч. 14 2015

Европска Україна ці евразійска Малоросія?

Перед веце як роком, кідь кріза на Україні стала главнов новинов у міджінародных медіях – принайменшім на дакілько тыжднів, – много людей было несподівано заскочено. Але ці наісто были условія несподівати ся подіям, котры розвинули ся у тій мінливій части світа? Проф. Др. Павел Роберт МАҐОЧІЙ, Торонтьска універзіта

▲▲ Автор статі Павел Роберт Маґочій.

Далшы роздумы суть споєны зо штирьома аспектами подій року, што минув: анексії Криму; стратеґічных цілів путіновской Росії односно звышку Україны; несподіваного обявліня ся на сцені Мадярьска і єй інтересу до Закарпатя; а тыж реакції лідрів Україны на єй так званый русиньскый вопрос. Дакілько місяців перед тым векшына світовых медій говорили нам, же Крим є „історічно російсков теріторіов“, котра лем недавно ся стала частьов Україны. Накілько підложене тото тверджіня? Было бы хосенно памятати дакілько простых історічных фактів. В році 1783 Крим быв анектованый тогдышньов російсков імперіов, а він ся зохабив частьов той імперії і єй совєтьской державы – наступника до року 1954, значіть цілых 170 років. Од року 1954 Крим быв частьов Україны, а то далшых 60 років. Але найдовшый час панованя на Кримі тырвав од половины XV. до кінця XVIII. стороча, то є приближно 330 років, кідь быв частьов кримского ханату. Кримскым ханатом як державов – вазалом Османьской імперії керовали предкы кримскых Татарів. Кідь говориме о жытельстві Криму, то оно николи не было російске, докінця ани славяньске. Оддавна найдалшов граніцьов Славянів была ріка Рось, яка тече лем 100 кілометрів на юг од Києва. То значіть, же Славянів, враховано Росіянів, не мож поважовати за корінне жытельство україньскых степів, а тым веце Криму. Росіяне, але тыж у меншій мірі Українці, зачали засельовати Крим лем зачатком XIX. стороча. Также, означіня найдовшого пережываня на Кримі належыть кримскым Татарам. Кідь політіци, журналісты і коментаторы – науковці не можуть обыйти ся без максімално стислого переданя матеріалу, коректно бы было поужывати фразу: „Крим – історічна земля кримскых Татарів.“ Кількость кримскых Татарів на півострові не є цалком точна. Посліднє списованя людей в році 2001 зафіксовало дакус понад два міліоны жытелів Криму, з котрых 243 тісяч людей, т. є. 12 процент, ідентіфіковало ся як кримскы Татары. Є цалком реалне, же днесь їх є коло 300 тісяч. Скады ся взяло тых 243 – 300 тісяч людей, кідь в тім часі коло 188 тісяч людей – на основі окремого приказу Сталіна, насилу і брутално депортовали до совєтьской централной Азії? Депортації на выход зачали 18. мая 1944 і кримскы Татары го называють „Чорным дньом“ (Кара-кум).

По скоро півсторочу силеного перебываня в совєтьскім Узбекістані векшына кримскых Татарів ся вернула по выгнаню домів на зачатку 90-ых років XX. стороча – вдяка приязній політіці незалежной Україны. Якраз зато кримскы Татары і їх політічны і сполоченьскы інштітуції суть такы вірны Українї і боять ся того, же бы мали жыти під російскым панованьом. Докінця кібы авторатітатівный російскый уряд Владиміра Путіна быв небарз проблематічным, іщі гіршыма суть містны жытелі Криму – Росіяне, або, кідь точніше, містны „совєтьскы“ жытелі – смутнознамы совкы. Они одразу з ненавистьов ся ставляють до тых, кого поважують за самозванців із выходу, котры мали тоту дерзкость вернути ся і вымагати право жывота на „російскій земли“. Про многых містных совків, што, окрем іншого, жыють в хыжах, котры побудовали і котры до року 1944 были маєтком кримскых Татарів, в них видять мусулманьскых привандровалців, котры бы мали одыйти там, скады пришли, т. є. на Выход. А яка была позіція Росії к тому вшыткому? Многы загранічны коментаторы, очівісно, были несподіваны смілостьов, а може аж безоглядностьов, презідента Росії Владиміра Путіна. Лемже в його справованю фактічно нич чудного не было. Він продовжовав – і дость успішно – у довговікій стратеґії воджатаїв од часів середньовікой Московії, через Російску імперію, Совєтьскый союз аж до сучасной Російской федерації. Тот спосіб справованя вызначать ся і с т о р іч н ы м а м о ско в ско - р о сі й ск ы м а ґеополітічныма цілями і глубоко закоріненым културным пересвідчіньом. Вшыткы знаме о московскім і іперьско-російскім вытуженім цілю взяти до ужываня тепловодны приставы Чорного моря, котры можуть робити цілорічно. Быв то многосторічный бой, заміряный на вытиснутя Османьской імперії і Кримского ханату із северных берегів Чорного моря, котрый наконець досягнув успіх у 1780 році за влады Катерины ІІ., за што єй Росіяне назвали „Великов.“ Менше знаме – і менше ся говорить – о ідеолоґічных цілях Путіна, заложеных на довгодобых културных традіціях, котры одмала ся вскіпльовали йому, але і вшыткым Росіянам. Курто повіджено, принайменшім од XV. стороча Московія, Російска імперія і Совєтьскый союз хотіли назад здобыти землi, котры, подля їх представы, правом належать їм. Спочатку то ся называло „збереня російскых земель“, ку котрым зарахововали як дідовизну середньовікой Києвской Руси. Зо вшыткых так званых великых лідрів Росії тот ціль наконець ся подарило досягнути Йосифови Сталінови в році 1945. Область, котра, як твердять російскы ідеолоґы, была дідовизнов Києвской Руси, охоплює велику часть европской Росії, цілу Білорусію, треба прираховати і прибалтьскы штаты, а самособов і цілу Україну по Карпаты і через Карпаты на западі і до берегів Чорного моря на югу. (І мать значіня, же балтьскы северо-выходны і чорноморьскы южны околіці теріторії николи не были частьов Києвской Руси!) Такый образ „Російского світа“ є глубоко закоріненый до менталности каждого єдного Росіяна. Але Росіяне такой додали, же „мы любиме Білорусію і Білорусів“; таксамо „мы любиме „Малорусію“ і „Малорусів“. Як же мы їх можеме не любити? Білорусы і „Малорусы“ суть неділнов частьов нашого тіла і душы. Они нелемже говорять тымаже основныма варіянтами

выходославяньскых языків, они вшыткы выходны хрістіаны – віра, котра найкрасше выражена в єдній – єдиній, „правій“ православній вірі. В такій концепції просто ніт місця про окрему Україну, покы лем ту концепцію не розуміти просто як „малоросійскый“ компонент єдиного і нероздільного світу Матері – Росії. Владимір Путін – найнедавніше втіліня російского світогляду. Одтогды, кідь він на самім зачатку XX. стороча прийшов до влады, він сістематічно діяв так, абы зробити тот світогляд реалностьов. Єден з його найвекшых тріумфів пришов у році 2007, кідь тот маленькый бывшый офіцір КҐБ став коло патріярхы і двох першоєрахів двох найвекшых російскых православных церьквей – Московского патріархату і Російской загранічной церькви (Сіноды), якы загоїли велике розділіня („раскол“) всередині Російской православной церькви, котрый екзістовав од часів большевіцькой револуції. Мы на Западі тыж не знали о факті або цілено го зіґноровали, же Путін має Лукашенка і Білорусію з їх доброй волі у своїй кешені. Путін почас минулого десятьріча ся снажыв підкоповати Україну – у выходній Україні і Кримі, або дале на западі у Закарпаті, докінця далше од нього, в незалежній Молдавії. Вшыткы тоты теріторії ся трактують як російскы, а жебы то підкреслити, так за державны фінанції на світло світа выходило під покровительством фонду „Русский мир“ множество публікацій творів XIX. стороча, якы говорять о „Малоросії“ і „Карпатьскій Руси“ (де входять етнічно україньскы Галичіна і Буковина), але таксамо телевізны документарьны проґрамы о тых землях. Также Путіновы дії досправды были допереду вызначены. Зачний од Криму, найменше етнічно україньской з україньскых земель, і зроб так, жебы такой выголосити незалежность, позвав автономный парламет реґіону. Іронія в тім, же такый самый сценарь зреалізовала перед двасто роками імператорка Катерина ІІ. В році 1772 Кримскый ханат ся став незалежнов державов під російскым протекторатом. Єденадцять років по тім го анектовала російска імперія. У фебруарі 2014 року стали сьме ся свідками єднакого сценаря, лем з єдным розділом – теперь про переход од кримской незалежности ку російскій анексії перешло лем єденадцять годин. Анектовати Крим указало ся як значно легке діло, враховуючі неприправлености і нежеланя україньского револучного уряду реаґовати. Із выходнов Українов і Донбасом діло ся указало інакше. Україна під веджіньом дочасного презідента Порошенка і премєра Яценюка дала тверду позіцію. Тоты лідры втілили дух Майдану і Револуції достойности 2014 до рішучости бранити і протистояти далшым нападам на Україну. Іншыма словами, они роблять то, што они як лідры державы повинны робити: бранять цілістность свойой країны – Україны. Дії Путіньской Росії тыж мали іншый выслідок. Може, Путін веце як будь-хто іншый перетворив стовкы тісяч даколи пасівных жытелів Україны на патріотів, цілым сердцьом одданых цілю захраны свойой родной країны – Україны. То не значіть, же фіналный ціль вернути цілу Малоросію (Україну) до евразійского світа Росії змінить ся. Конечный ціль находить свою демонштрацію у зллятю історічной традіції і сучасной ґеополітічной стратеґії. Уж єм споминав, як од зачатку XXI. стороча – значіть уж веце як десять років Путін натяковав на то, же він пова-

ч. 14 2015

жує за слабы місця україны: Донбас, Крим Закарпатя. Вшыткы знаме, што ся одбыло на Кримі і Донбасі. Але што зо Закарпатьом? на зачатку новембра 2014 Пол Ґобл, коментатор із Джеймставньской фундації, впливного америцького аналітічного центра, написав у своїм блоґу пост під назвов Москва выужывать Будапешт, абы нагнати русинів проти Києва. Іншыма словами, інтерес, якый росія од початку ХХІ. стороча час од часу презентовала до так званого русиньского вопросу на Закарпатю, зробила новый оборот: на сполупрацу зо сучасным правоорьєнтованым урядом Мадярії під веджіньом премєра той країны Віктора Орбана. В основнім, і Путін, і Орбан суть продуктами історічной минулости своїх країн, і каждый з них видить себе інштрументом зреалізованя судьбы свойой країны. В припаді Путіна то евразійска росія, яка, самособов, має запоїти Малоросію, або україну; в припаді Орбана то історічна угорщіна до єй розділіня односно з Тріаноньскым договором 1920 року. В зложіню дотріаноньской угорщіны были теріторії зо вшыткых країн, якы теперь мають сполочны граніці зо сучаснов Мадярійов: южна словакія, румуньска Трансілванія, серьбска Войводина, австрійскый Бурґенланд і україньске Закарпатя. Як Путін, так і Орбан поважує, же право і повинность Мадярії – хранити етнічных Мадярів, котры жыють у тых країнах, іншыма словами, у „близкім загранічу“ Мадяріії. Ку ним належыть стопятьдесятьтісячна мадярьска меншына, котра компактно жыє у южнім Закарпатю. В рамках того наісто несподіваного мадярьско-російского сполочного ґеополітічного інтересу політічны порадцьове і Путіна, і Орбана розогравали карпаторусиньску карту, значіть намагали ся выужыти русиньскый вопрос на україні. Ту і теперь буде зле пущати ся до історічных бадань односно карпатьскых русинів і історії Закарпатя. Але, же векшына чітателів і в україні, і за єй граніцями мають у найліпшім припаді барз приближне уявліня о найзападнішій области свойой країны, треба зробити дакілько позначок. Закарпатя, або історічна Підкарпастьска русь была посліднім теріторіалным здобытком совєтьского союзу, а тыж україны, бо ю припоїли лем на кінцю другой світовой войны, 1945 року. Тота теріторія николи не была частьов Київской руси, але почас 800 років – од зачатку ХІІ. стороча і до першой світовой войны – она была частьов угорьского кральовства. В міджівойновых роках ХХ. стороча она была частьов новой державы Чехословакії, од котрой го вернули Мадярьску почас Другой світовой войны, докы єй восени 1944 року „ослободили“ совєтьскы войска. Хоць Закарпатя было під веджіньом різных країн – угорьского кральовства, габсбурзькой Австро-угорщіны, Чехословакії, – оно часто мало окремый політічный статус. Іщі у 1848 року сполоченьско-політічны лідры реґіону зажадали – і дістали од габсбурзького веджіня – істый ступень самосправы. Оно докінця мало істу автономію (руська крайна) на кінці 1918 року в зложіню угорьска і як Підкарпатьска русь (котру короткый час называли Карпать-

iнфо руСин сков українов) у зложіню Чехословакії од 1919 до 1939 року. не так давно, в децембрі 1991 року, не менше як 78 % жытелів реґіону голосовали позітівно у референдумі, якый выжадовав автономію, точніше „самосправу“ про Закарпатя у зложіню україны. Выслідок того референдуму централный уряд у Києві але не зреалізовав. Дость о політічнім аспекті. Што зо жытелями Закарпатя? Векшыну з них все творили выходны славяне, хоць їх народна ідентічность дотеперь зістала проблематічнов. Тоты люде традічно называли себе руснаками або русинами і в різных часах твердили, же належать до російской народности, до україньской народности або до окремой карпаторусиньской народности. у 1945 році новый совєтьскый режім выголосив, же він вырішыв народностный вопрос, просто выголосив вшыткых містных жытелів выходных славянів українцями. По паді комуністічного режіму і совєтьского союзу вышло наяво, же карпатьскы русины дотеперь екзістують нелем у Закарпатьскій области україны, але і в сусідній словакії, Польщі, в Мадярьску і румунії. Од 1989 року кажда з тых країн Европской унії, узнала русинів / карпатьскых русинів як самостатну народность. напротив тому україна не высловила окреме желаня штось зробити односно вопросу народностной ідентіты. Векшына представителів централного уряду і інтелектуалных кол україны дотримують ся поглядів україньскых народностных ідеолоґів з кінця ХІХ. стороча (кідь говориме о тім, так і совєтьскых ідеолоґів марксізму) о тім, же николи не была, не є і не буде окрема карпаторусиньска народность. І каждый, што ся дотримує такых поглядів, є або неосвіченым чоловіком, або сепаратістом, наладженым проти україны. В резултаті тиску з боку уряду сША, Европской унії і діаспорных орґанізацій карпатьскых русинів у першім десятьрічу ХХІ. стороча были реакції односно того вопросу. у марцу 2007 року Закарпатьска областна рада (воленый орґан) векшынов голосів (72 проти 2) схвалила рішіня, котрым узнала русинів за самостатну народность, а Закон україны о языках в 2012 році (дотеперь платный) споминать русиньскый язык як єден з офіціалных языків країны. Так то і суть два компоненты русиньского вопросу на україні: незреалізованый референдум 1991 року о автономії і невырішеный вопрос о узнаню карпатьскых русинів як самостатной народности на штатній уровни. Обидва вопросы теперь взяла на озброїня нелем путіньска росія, але і орбановске Мадярьско. Што треба робити? І хто має то робити! росія, Мадярьско, карпатьскы русины і україна? Што ся односить росії, там зміны не мож чекати. Путінова пропаґандістічна машына дале буде просувати будьякы елементы у рамках або за граніцями той теріторії, котры суть силны поважовати росію за охранцю реґіону і якбы ґаранта карпаторусиньской народности і закарпатьской автономії. Што ся тыкать Мадярьска, треба пітримати тоты силы у тій країні, якы протистоять премєрови Орбанови і крайньоправій партії „Jobbik“ з єй невгодныма снами обновити дотріаноньске угорьско, таке, яке было до Першой світовой войны. Будьяке обновліня буде выжадовати зміны граніць, і так скінчіть політічный сістем і стабілность Европской унії. не мож ся тому не чудовати, як теперішня патріотічна

наша тема

7

правіця Мадярьска може быти таков наївнов, жебы чекала од росії поміч і сполупрацу. Памятаючі історічне дотріаноньске угорьско і добиваючі ся го, она шыковно забывать на то, як у войні за незалежность угорьска у 1849 році угорці досягли прогру од російскых царьскых войск, і як храбру револуцію 1956 року задусили совєтьскы танкы, посланы з Москвы. А односно мадярьской меншыны в Закарпатю, жадна пропаґанда з Мадярії не може змінити факт, же і статус за незалежну україну быв принайменшім не гіршый, або і ліпшый, як статус будькотрой мадярьской меншыны у сусідніх з Мадярійов країнах. Што ся тыкать карпатьскых русинів, векшына з них на Закарпатю, але тыж у сусідніх країнах і в діаспорі в Америці, желають, жебы їх узнали як самостатну народность і жебы їх язык і култура здобыла підпору в країнах, де они жыють. Од часу револуції 1989 року они фактічно досягли тоты цілі у вшыткых країнах, окрем єдной – україны. світовый карпаторусиньскый рух николи не быв заінтересованый створити окрему державу; він выступає проти зміны міджінародных граніць, він все підпоровав теріторіалну інтеґріту україны і, што найважніше, єй приятя до Европской унії. Односно тых елементів міджі карпатьскыма русинами, якы досправды чекають дашто од росії, їм треба памятати што їм принiс – або радше не приніс – Выход. російскы інтерелкуалны кола николи не приїмали погляд, же карпатьскы русины суть окремов меншынов, і кідь під масков совєтьского союзу „досправдовы“ росіяне 1945 року наконець взяли тот реґіон під свою контролю а за дакілько років они брутално підтяли традічны карпаторусиньскы коріня културных цінностей, знищівши Ґрекокатолицьку церьков, взявши од них їм дорогу землю і заказавши їм родный язык і народностну ідентічность. Карпатьскы русины николи не дістали і не потребують поміч од росії – або царьской, або совєтьской, або путінской. А наконець, што ся дотулять україны. україна сотворила русиньскый вопрос, і україна може вырішыти русиньскый вопрос. не мать смысел закрывати реалность, же є народ у середині і за граніцями україны, котрый екзістує і підтверджує, же він належыть міджі окремы народы. не має смысел закрывати значіня референдуму з децембра 1991 року о автономії. Выріште вопрос автономії у контексті децентралізації урядовой влады у цілій україні. А што важніше, вызнайте карпатьскых русинів як окрему народность. То є основный вопрос прав чоловіка, якый сусідні країны, што належать до Европской унії, вырішыли перед дакількома роками. скоріше або пізніше україна буде хотіти реалізовати свій вступ до Европской унії і так буде мусити зробити позітівны дії односно узнаня карпаторусиньской народности. Зробивши правилно і зробивши то теперь, лідры Києва можуть указати, же они твердо одданы ділу перетворіня свойой країны на европску україну, а не на евразійску Малоросію.

8

Із нашой історії

iнфо РУСИН

Ч. 14 2015

Русины в першім Чехословацькім армаднім зборі

В остатнім часі были публіковыны статі о участи Русинів в першім Чехословацькім армаднім зборі (дале лем ЧАЗ) заснованім в Бузулуку на основі Воєньского договору міджі головным велительством СССР і головным чеськословеньскым велительством з 27-го септембра 1941 р. Споминають ся різны арґументы, дакотры сітуації з того часу ся часто звеличують, іншы зясь не доцінюють. В найновшых публікаціях ся забывать на дакотры факты, як наприклад, же жытелі русиньской народности ся добровольно голосили служыти нелем в ЧАЗ але і в рядах Руськой червеной армады. Іван Бандуріч, Бардейов, фото з архіву автора Велика кількость Русинів была залучена до партізаньскых ґруп воюючіх в Черґовскых горах. В часі Словеньского народного повстаня Русины вєдно із Словаками і членами іншых народностей актівно бойовали проти гітлеровскым войскам. Од зачатку другой світовой войны народы світа проявляли ненависть до гітлеровского націзму різныма формами. Русиньскы актівісты ся зышли в Пряшові 19-го марца 1944 р. і вытворили централный орґан ілеґалных робітників Пряшівщіны під назвов КРАСНО (Карпаторуськый автономный союз народного ослободжіня), котрый під веджіньом Др. Діоніза Ройковіча пожадав вшыткых представителів політічных партій і непартійных, жебы до протифашістічного одбоя залучіли штонайвеце людей русиньской народности, причім не забыли на єдноту із жытелями Підкарпатьской Руси (дале ПР). Є фактом, же в роках 1938 і 1939 з бывшой ПР одышло до СССР веце як 20 тісяч жытелів (часть з них творила основу першого армадного прапора), но публікація „Malé dejiny Rusínov“ (І. Поп) на стор. 117 наводить чісло утеченців з ПР до Росії 25 тісяч людей. Неточны, респ. різны даны суть в споминаній публікації і на 125 стор. Не єм згодный з тверджіньом автора, же совєтьскы тайны службы не хотіли, жебы ся вояци ЧАЗ русиньского походжіня, „бывшы арештанты ҐУЛАҐУ“, дістали до родного края як ослободителі. Подля автора вызерать так, як кебы ЧАЗ быв твореный лем з арештантів ҐУЛАҐУ. Дале наводить, же кінцьом 1944 року ЧАЗ мав 16 тісяч вояків, з того 3177 Русинів. Іншы даны наводить Воєньскый музей і публікація інштітуту історії з 1964 р. (ведучій редакції В. Клехлер на стор. 114 пише, же в Бузулуку быв сформованый першый чехословацькый самостатный прапор в Росії в кількости 979 хлопів і жен. 30-го януара в 1943 р. одышов прапор до Соколова, де перешов по боку Совєтьской армады своїм першым бойовым хрестом. По успішнім сповніню бойовых задач ся до чехословацького прапора голосили далшы добровольници і тот быв стягнутый до Новохоперска, де ся орґанізачно посилнив і перетворив на першу чехословацьку самостатну бріґаду. В септембрі 1943 р. бріґада мала 3 309 вояків, а в октобрі была выправлена до боя при переході Днепра. Вызначным бойовым выступом бріґады была участь при ослободжіню Києва в новембрі 1943 р. У тім часі быв вытвореный далшый воєньскый прапор в Росії. Была то друга чехословацька парадесантна бріґада в Росії. Єй нацвік ся зачав зачатком 1944 рока в Єфромі. Складала ся переважно з бывшых членів 1-ой пішой дівізії тзв. словацькой армады, котры 30-го януара 1943 р. перешли, в кількости веце як 2 тісяч хлопів ку Совєтьскій армаді в просторі Ме-

▲▲ Прямы участници боїв – Русины із села Стриговець – зліва: Юрко Бандуріч (1922), Николай Федорчін (1922) і Василь Світіч (1920).

▲▲ Вояци із русиньскых сел бывшой Підкарпатьской Руси, котры наруковали до гортійовской армады але потім вєдно утекли до Росії і были членами 1-го Чехословацького армадного збору. Дакотры в боях жертвовали свій жывот, іншы бойовали аж до кінця 2-ой світовой войны, котру скінчіли в місті Кромєжіж і брали участь на ославах вітязства в Празі. Мій брат Юрко є на фотці першый справа.

літополя. В апрілю 1944 р. была доповнена новыма членами з Воліна. Першый раз бойовала в Карпатьско-дукляньскій операції од 12-го до 19-го септембра 1944 р. западні од Санока. Єй найвызначніша часть бойовала в СНП, в септембрі і в октобрі 1944 р. Зачатком 1945 року бойовала бріґада вєдно з партізанами в словеньскых горах і была першым чсл. высадковым прапором. Участьов в СНП ся стала великов опоров боя проти фашізму за ослободжіня нашой теріторії. Основов першого ЧАЗ была Перша чехословацька бріґада. ЧАЗ мав в осени 1944 р. 17 тісяч членів. Од половины януара 1945 р. поступовав збор в боях од рікы Ондава через Левочу, Ліптовскый Мікулаш, Ружомберок, Жіліну, Всетін до внутра Чехословакії. 17-го мая 1945 р. войска ЧАЗ были з Простєйова пересунуты до Прагы, де брали участь на славностнім поході і такым способом вєдно з членами Совєтьской армады закончіли свою вітязну путь. За даныма у Воєньскім історічнім музею, достойник І. чехословацького прапора Янда, член приїмаючой комісії, у справі з 1942 р. пише, же точна кількость жытелів, котры одышли з ПР до Росії в 1939 р., мож гадати на 20 тісяч особ. До Росії одходили векшынов молоды люде, міджі нима жены і діти. Многы з них по перекрочіню граніці і короткім арешті были одосланы до направно-робочіх лаґрів СССР (векшынов із розсудками за ілеґалне перекрочіня граніці). Подля послідніх даных было в лаґрах СССР коло 8000 людей. Далшы Русины в кількости 1729 людей были ку 22-ому фебруару 1943 р. в совєтьскых заятецькых лаґрах (тоты вояци походжали з мадярьской армады). Русины, котры служыли в мадярьскій армаді, не хотіли бойовати проти нашым руськым братам. У мадярьскых велителів страчали довіру. В боях о Київ было насадженых 3348 вояків (5.11.1943). Із той кількости ся до русиньской народности голосило 2210 людей. До марца 1944 року ся кількость Русинів звекшыла на 2525. На зачатку апріля 1944 было евідованых в ЧАЗ 6 847, з того 2851 жытелів із передвойновой Чехословакії. Перед вступом до Дукляньской операції было з цілковой кількости 16 451 особ, з того Русины творили скоро 4 030 особ. Далшы Русины вступовали до 1-го ЧАЗ по ослободжіню ПР од

новембра 1944 а то нелем на основі добровольности але і выголошеной мобілізації. Ку 1-ому марцу 1940 мала Головна справа 53 направно-робочіх лаґрів а 425 направно-робочіх колоній. В лаґрах были особы, котры ся допустили важных карных актів (вражды, знасилніня, економічны карны чіны, за контрареволуцію і под.) і были одсуджены на веце як три рокы. В направно-робочіх колоніях быв вольнішый режім як в робочіх лаґрах. Кажде споминане заряджіня мало свій властный режім і різны условія.

▲▲ Юрко Бандуріч, котрый наруковав до Мукачова ку мадярьскій армаді, з котрой утік ку 1-ому ЧАЗ.

Наконець хочу підкреслити, же в часі другой світовой войны выникла велика ненависть проти Гітлеровым замірам підманити собі цілый світ і зато до протифашістічного одбоя проти німецькому націзму ся залучів цілый покроковый світ. Тішыть ня, же Музей Словацького народного повстаня в Баньскій Быстріці на основі ініціатівы Русиньской оброды на Словеньску, на моє писмо реаґовав позітівнов інформаційов, же з нагоды ослав 71-ой річніці СНП буде в просторах музея одкрыта камінна табла, де будуть написаны і РУСИНЫ, котры там дотеперь хыбовали. Подобны таблы были дотеперь осаджены з написами вшыткых народів і народностей, котры брали участь в боях СНП.

Ч. 14 2015

Із нашой історії

iнфо РУСИН

9

„Лічівый“ Духновіч

Одорвати сучасність од минулости ся не дасть. Выходжаме з минулости, жыєме в сучасности і будуєме лавкы до будучности. Так было, є і буде, покы людство на тій земли мудре буде. Іші ся то і римує. Многораз припоминам чітателям одкыль приходжаме. А як видиме, драгы Русинів были різны, путовали довго, але днешніх днів ся дожыли. Буде інтересне, як будуть жыти далше, ці будуть знати, же їх родічі, прародічі были Русины, ці будуть глядати своє коріня ту в Карпатах або десь інде. Но, то уж залежыть і од нас, сучасной ґенерації.

Теодозія Латтова А так беру до рук книжку, котру поскладала з Духновічовых творів, записів, роздумів і крітікы Олена Рудловчак і моя дітина в школі в 1990-ім році єй дістала як похвалу за добру декламацію. Книжку з назвов Духновіч, творы, третя часть уж не найдеме в книжніцях, може лем в научній книжніці, в архівах Матиці Словацькой, або в дакотрых незліквідованых валальскых книжніцях. В каждім припаді книжка барз інтересна і документує, о чім наш будитель думав, што го інтересовало, кому писав, што писав. Не будете вірити, але Духновіч описав долю алкоголіка, о тім, як садити дыні, яке зіля зберати на чай – тей, або як лічіти запал плюц, або писав о козметіці про дівчата. Описав природу Крайны, то є русиньского реґіону в рамках Угорьска, описав добры і недобры свойства Русинів, Поляків, Німців, Мадярів і так далше. Духновіч роздумує, же каждый чоловік бы мав мати на загороді лічіве зіля, бо хворота не тішыть чоловіка, хоць бы в златых палацах жыв. І через Ісуса сам Господь наказовав: ліпше бідный здравый і міцный в силі быти, як богатый, зраненый тілом своїм – здравя і сила є ліпша як злато. І далше: чоловік, што жыє на земли приказом і правом самого Сотворителя повинный єсть здравя своє хранити. Но в тім часі, коли жыв Духновіч, то є 19-те сторіча, дохторів барз в нашых кончінах было мало а і то пущали жылов, морили клістірами, і за грошы. Так люди ся лічіли як знали – найчастіше за помочі зіля. Духновіч припоминать, же каждый домашній чоловік в своїй загородці бы мав пестовати хоць бы такы рослины: сиріч – чабрик – материну душку, мяту – менту, мадрянку, шалвію, боже древко, лаванду, коперь, медо-мяту, майоран і далшы. Окрім того іщі на поді, не на сонцю, сушыти хабзовый квіт, румянок, пелинок, квасок – кваснічку, кмин, гусосід, то є гуся ножка,

материну душку, то є чабрик, тіміян, цінторію на жалудок, яловець, липовый квіт, дикый мак. Духновіч пописує, нашто тоты рослины треба ужывати. Выберу наприклад боже древко. Знають го в Старолюбовняньскім окресі. Тота рослина помагать, кідь чоловікови ся тяжко дыхать, на корчі, треба го поварити, до одвару дати меду і пити трираз на день. Шалвія в молоці зварена помагать дітям проти кашлю. Кардус або осет колячій называють благословеным, бо його щаву і листя поужывали в часі моровой епідемії, а тыж одганять зимніцю, коліку, проблемы печункы і слезіны, корчі жалудка – варили го у воді або у вині. Но так лем повідати, то не буде з того хосен, бо треба на зіля ся ліпше приготовити, наштудовати собі, але і научіти ся назвы тых рослин. Недавно нашыма русиньскыма назвами інтересовав ся єден ботанік, лісный інжінір із середньой Словакії. Было то слабе, мало хто знать нашы назвы. Но рослинство нашых Карпат є здокументоване, робив на тім цілый жывот Степан Федор, професор катедры ботанікы Ужгородьской універзіты, доктор біолоґічных наук, называють го патріархом флорістікы Підкарпатя і цілого карпатьского реґіону.

Іщі пару слов з мудрости Духновіча. Описує як ся робить масть на кажду рану – інґредіенції такы, якы были до діспозіції перед 250 роками. Треба: чорне мыдло, чістый жовтый віск, ложку меду, лой з вівці, єдна цібуля, жменя травы, што называме мышачій хвіст і меншый лопух. Дати до чістого горця, придати мало леняного олію, горнець тісно заперти, обліпити тістом або глинов, жебы ся там не дістав воздух і єден день і єдну цілу ніч варити на горячім углю. Буде з того масть на кажду рану. Но рану треба перше вымыти в чістій воді з потока. Но хто бы ся хотів інтересовати рослинками, зільом, мать днесь много різной літературы, але в малокотрій найде назвы рослин з русиньского реґіону, суть там назвы народны, дакотры як нашы. Русиньскы народны назвы помалы заникають, бо і чаї і чісты былінкы мож купити, є там назва словацька і латиньска, але в каждім рецептарі в телевізії о такых природных чайовых засобах ся бісідує. Вірю, же то буде мати даякый вплив на вшыткых нас. Знам, же вшытко коло того зіля не пропало – є много такых, што їх зберають або пестують в загородках. І вчера єдна сусідка ішла іщі на репік. Знали бы сьте назву зіля по русиньскы? Холем пять...?

10

Погляды

iнфо РУСИН

Ч. 14 2015

Болі нашой ідентіфікації, языка, школства

Нашы предкы, русиньска інтеліґенція і будителі в минулости не дорішыли, окрем іншых проблемів, ани єднозначну назву нашого народа і так іщі в 21-ім столітю не маме в тім ясно. Доднесь ся хоснують різны назвы, наприклад Українці, Русины-Українці, Карпатьскы Русины, Руснаци, Рутены, Угроросы, Карпаторосы і од них одводжены назвы, як наприклад Карпаторусиньска култура, Карпаторусиністіка і под. В інтересі того, жебы нашы люде знали хто суть і жебы ся знали ідентіфіковати, треба, ба прямо ся уж жадать, єднозначна ідентіфікація нашого етніка. Ян Допіряк, русиньскый актівіста, Стара Любовня Найпристойнішым означіньом про наш народ є обычайна назва Русины, котру нам присудив і наш славный будитель Александер Духновіч. Рекомендую, жебы ся прияла якась норма, подля котрой ся буде на Словакії хосновати лем єдна назва: Русин, Русины - по русиньскы, Rusín, Rusíni - по словацькы і тому одповідны назвы в іншых світовых языках. То значіть, же на Словакії піде о русиньску народностну меншыну, в Европі і у світі о русиньскый народ. З той причіны бы было добрі, жебы вшыткы русиньскы орґанізації і інштітуції хосновали лем тоту єдину назву. Нам не суть потребны іншы назвы, котры веце шкодять як помагають нашому возродному процесу. Єднотнов назвов Русин бы ся мав конечні скінчіти і неконечный процес ідентіфікації Русинів. Вырішаючім елементом процесу нашого народного возроджіня є наш русиньскый язык. В януарі т. р. минуло уж 20 років од кодіфікації русиньского языка на Словакії. Є начасі положыти собі вопрос: прияли Русины на Словакії тот літературный язык за свій? Признайме ся, же одповідь нас не успокоїть. Быв вытвореный язык, котрый уж не є материньскым языком жадного Русина. Материньскый язык є понятя, котрым ся найчастіше означать першый язык, якый ся дана особа научіла у своїм жывоті. Подля дакотрых іншых крітерій може быти материньскый язык характерізованый як язык, котрым од народжіня з дітинов бісідовала його мати або інша особа, котра єй выховала, може быти і язык, котрый знаме найліпше, найвеце хоснованый язык, язык, з котрым ся дана особа сама ідентіфікує. Не мусить іти все о єден і тот самый язык. У векшыны жытелів світа іде о різны языкы. Кодіфікованый, літературный, списовный русиньскый язык є новый варіант русиньского языка, котрый бы сьме могли назвати русиньскый народный язык. Самособов желаня людей є мати такый русиньскый язык, котрый бы не быв лем даяков мало хоснованов писомнов формов комунікації (з найтяжшов ґраматіков міджі славяньскыма языками). Мав бы то быти простый язык з точно становленов простов ґраматіков, правописом. Основным правилом бы мало быти: „Пиш як чуєш“ (інакше, така была ідея, што до русиньского языка, і Василя Турка Гетеша, першого председы Русиньской оброды і Світового конґресу Русинів). Мав бы то быти язык функчный, котрый нашы Русины приймуть за свій. То значіть, такый русиньскый язык, котрый бы ся шыроко хосновав у вшыткых сферах жывота. Правила русиньского правопису уваджають, наприклад: букву „i“ пишеме там, де колись „ъ“ (ять), то значіть, науч ся, Русине, найперше староруськый язык а так будеш знати, де в русиньскім языку писати „i“. Но і ту єствують выняткы. Подобно є і з писаньом „и“. Букву „и“ пишеме там, де в староруськім языку было „и“. І з того суть іщі выняткы. Яке правило платить в тых припадах: Каноник - канонічка, але чашник – чашничка, підкреслити – підкресліня, Африка – Афрічан, перемінити – перемінїня, шкулити – шкулїня, язычник – язычніця. Істо векшына Русинів собі желать, жебы тот русиньскый язык быв легшый з певныма і легкыма правилами, жебы собі го освоїла штонайвекша кількость нашых людей і жебы служыв на каждоденне дорозуміваня. Я собі думам, же по 20-ох роках уж треба зробити „реконштрукцію языка“, направити, што ся попсуло при приправі языка на кодіфікацію і по кодіфікації. А попсуло ся того дость. Бо кідь ся з тым нич не зробить, будеме мати кодіфікованый язык, але не будеме мати людей, котры го будуть хосновати, не будеме мати ани школярів і штудентів, котры ся го будуть рады учіти. А то бы быв конець языка а може

і конець народа, бо народ без языка не є народом. В сучаснім часі єствує много правил, з котрых є вельо такых, котры ся дадуть тяжко высвітлити і таксамо тяжко їх порозуміти. Єдным словом, єм того погляду, же нашы Русины по тількых роках неслободы бы собі залужыли легшу форму літературного языка, як тота сучасна. Но цільом мойой статі не є о тім писати днесь подробно, може другыраз. Словацько-русиньскы білінґвалны школы Словаци і Русины жыють на Словакії вєдно. Не жыють коло себе одділены плотами. Вєдно жыють і в русиньскых селах і реґіонах, де подля зрахованя жытельства перед высше 100 роками в р. 1910 жыло 80-95 % Русинів. В днешнім часі уж то суть языково змішаны реґіоны, де у векшыні жыють днешні Словаци (то суть властно пословакізованы або необроджены Русины). Но офіціално на папері то суть Словаци. Як в нашім, так і в їх тілі колує єднака русиньска кров. Чом, кідь жыєме вєдно, бы сьме не могли мати і сполочны русиньско-словеньскы, респ. словеньско-русиньскы двоязычны (білінґвалны) школы. „Кілько языків знаш, тількораз єсь чоловіком.“ Многы з нас бы не вірили, кілько правды є скрыто в тій пословіці. Способностьов чоловіка є нелем языком бісідовати, але в ним і думати. Тото думаня ся называть „внутрішній язык“ і є на каждім з нас, котрый язык буде нашым внутрішнім языком. Двоязычность є способность высловити ся без проблемів в двох языках скоро на єднакій уровни. Може про дакого є то утопічна представа але про веце як половину жытелів планеты Земля цалком природна сучасть жывота. В сучасности маме тенденцію офіціално скресльовати реалії. Чом циґаниме самы собі і такой выголошуєме до світа, же маме сістему русиньскых народностных школ. Пару ластівок іщі літо не робить. Ани дакілько мало школ не робить народностне школство. Русиньске народностне школство практічно на МШ, ОШ, СШ є мале і крегке. Русиньскы школы не роблять уряды, але ся закладають на жадость русиньскых дітей і родічів. А кідь береме до увагы, же свідомость Русинів є слаба, не суть ани пожадавкы на русиньскы школы. Про русиньскый языковый простор на Словакії є уж довгый час призначне, же ся появляють і неґатівны формы оціньованя ці посуджованя свого материньского языка тверджіньом о непотребности ці безперспектівности, што выкликує неінтерес о русиньскый язык. А то є непорозумліня цінности материньско языка. Справила такы погляды переважають у той части русиньского общества, котра не знать добрі по русиньскы або лем слабо. Мали бы сьме зробити штонайвеце про тото, жебы сьме просадили навчаня русиньского языка і културы в словацькых школах в русиньскых реґіонах. Як добра форма можуть быти як раз двоязычны словеньско-русиньскы респ. русиньско-словеньскы школы - МШ, ОШ і СШ, то є білінґвалне навчаня, як окремый тіп, в котрім ся комбінують два або веце навчалных языків. В общім міджінароднім контексті понятя білінґвалне навчаня загортать вшыткы формы выукы, в рамках котрой є школьске курікулум або холем його часть реалізована в двох розділных языках без увагы на то, о яку комбінацію материньского, другого або чуджого языка іде. З того погляду ся, наприклад на Словакії реалізують слідуючі формы білінґвалного навчаня: а) материньскый + чуджій язык (в рамках навчаня школярів словеньской народности, кідь ся часть предметів курікула учать по словеньскы а часть предметів (найменше три в чуджім языку); б) материньскый + штатный язык (в рамках сістемы навчаня членів народностных меншын, кідь

є їх язык признаный за офіціалный навчалный язык); в) штатный + чуджій язык (така форма є актуална у тых школярів, котрых материньскый язык не є на Словакії признаный як навчалный язык). Думам, же білінґвалны школы є наша єдина путь (може і послідня), як просадити навчаня русиньского языка і културы на словеньскых школах в русиньскых реґіонах, бо школьскый закон нам таку форму доволює. Но і такы школы самы не прийдуть. Про ряджіня вынику білінґвалных школ є потребне зрядити школьскы комісії (рады), а то: А: Централна школьска комісія в Пряшові. Така комісія бы розвивала своє діятельство під прямым ряджіньом і доглядом Інштітуту русиньского языка і културы ПУ в Пряшові в сполупраці з Методічно-педаґоґічным центром в Пряшові. Тота комісія бы предкладала пропозіції і пожадавкы на школство штатным орґанам (міністерствам) і самосправным орґанам (селам, містам, ВУЦ). Централна комісія бы мала методічно рядити діятельство окресных і сельскых школьскых комісій. Б:Окресны школьскы комісії ся зрядять в окресных містах. Коордінують діятельство сельскых школьскых комісій. Тоты комісії в сполупраці із сельскыма комісіями бы мали розробити пропозіції школ, котры бы были в данім окресі двоязычны словеньско-русиньскы. Наприклад в окресі Стара Любовня бы могли быти білінґвалны основны і матерьскы школы в тых селах: Малый Липник (про села М. Липник, Сулин, Матисова, Старина, Леґнава, Удол, Гайтовка), Чірч (про села Чірч, Руська Воля, Обручне), Орлов (про села Орлов, Вісланка, Дюркова, Шарішске Ястрабє (про села Шар. Ястрабє, Кыйов), Камюнка (Камюнка, Страняны), Орябина (Орябина Літманова), Великый Липник (В. Липник, Лесніца, Галіґовце), Стара Любовня (єдна школа). Окресны комісії бы пропозіції предложыли централній комісії. В: Сельскы школьскы комісії (рады) – бы творили русиньскы актівісты з рядів сучасных актівных педаґоґів, учітелів на пензії, старостів сел, членів сельского заступительства, містной інтеліґенції, священиків і под. З двоязычной выукы бы мали ужыток як школярі міноріты (русиньскы діти), так і майоріты (словеньскы діти). Єствують різны моделы двоязычного навчаня, но тото охабиме на одборників. Наконець хочу підкреслити, же двоязычны школы помогли захранити язык і културу лужіцькых Сербів в тяжкім ґерманьскім оточіню. Александер Духновіч як пропаґатор школованя в роднім языку присвятив увагу і проблематіці выукы в двоязычных областях. Подля нього єствовали два способы, будь вытваряня сполочных класів, де бы ся учіли дакотры предметы в єднім а дакотры в другім языку, двоязычне навчаня або вытворіня класів подля навчалного языка. Короткый час єствовали двоязычны школы і за Австро-Угорьска (німецько-чеськы, мадярьско-русиньскы, мадярьско-словеньскы і под.).

Ч. 14 2015

Погляды

iнфо РУСИН

11

„Рецентралізація“

Єднов із важных тем, котров Україна занимать ся в остатнім часі, є Києвом обіцяна децентралізація державы. Текст закона є властно приготовленый. Мапы новой децентралізованой Україны появляють ся в різных статях на інтернеті. Но то, што могло быти добров шанцов Україны на направліня 24 років тырваючой кривды, стало ся точным опаком. Петро Медвідь Кідь у 1945 році Бенеш під натиском Москвы запродав Сталінови Підкарпатьску Русь і своїх жытелів властно без єдиного слова протесту, Сталіном не были выслуханы пропозіції дакотрых політічных діятелів на Підкарпатю, же кідь уж маєме быти частьов союзу, то холем як даяка „Карпаторуська совітьска републіка“, значіть якась окрема держава. На другім боці, при вшыткій Сталіновій крутости, Москва, котра залучіла Підкарпатьску Русь до совітьской Україны, холем як-так взяла до увагы історічный контекст той теріторії і зохабила Підкарпатя окремов областьов, што доднесь знаме як Закарпатьска область. Новы власти незалежной Україны докінця наперед грали театер, же діскутабілный вопрос Закарпатьской области, бывшой Підкарпатьской Руси, беруть серьйозно. Нелемже было новым властям ясне, же Закарпатьска область, покля зістане в складі Україны, має быти окремов Закарпатьсков областьов, зо своїма природныма історічныма центрами, но навеце Київ дав у референдумі голосовати о тім, ці кідь область зістане в складі Україны, хоче мати статус автономной области. Як знаме, голосовало ся за автономну область, но ку наповніню референдума ниґда не дішло. Інтересно, же на основі того самого референдуму автономія Криму была дана. Значіть, на Україні закон платить. Лемже як про кого. Но кідь собі хтось думав, включно мене, же нич гірше ся уж стати не може, як іґнорація референдума, бо холем зістала окрема Закарпатьска область, быв од правды так далеко, як Земля од Сонця, кідь не іщі о три кілометры далше. Нова реформа, котра має децентралізовати Україну, рахує з трьома рівнями адміністратівно-теріторіалного зряджіня. Найнизшым ступньом має быти теріторіална общіна. Другым ступньом має быти район, причім з дотеперішніх 468 районів має выникнути новых 100. На найвысшій уровни має быти нова адміністратівно-теріторіална форма – реґіон. Як раз реґіон є тот найвекшый проблем, кошмарь, котрый є якбач перемарніньом остатньой шанці Києва на направліня старых кривд і навспак, є іщі силнішым заатакованьом резултатів референдума із 1991 р. Подля інформацій, ку котрым ся мож дістати, бы подля новой реформы, яку бы Київ хотів зреалізовати до октобра, коли бы мали быти і выборы до новой децентралізованой адміністрації, мало виникнути 9 реґіонів, котры будуть представльовати зъєдиніня дотеперішніх областей. Покля Крим, хоць днесь є Україні писати реформу о Кримі якбач тото саме, як хоцькому о адміністратівнім розділіню Атлантіды, має в згоді з референдумом із 1991 р. зістати окремым реґіоном, в припаді Підкарпатя тому уж так не є. Новый „Карпатьскый реґіон“ має быти вытвореный із дотеперішніх Львівской, Івано-Франківской, Закарпатьской і Чернівецькой областей. З центром у Львові, котрый є в дотеперішнім періоді незалежной Україны, і омного веце в періоді од Майдану, вызначным центром україньскых націоналістів, прославляючіх войнового злочінця, народного героя Україны, Степана Бандеру, і хоснуючіх сімболіку бандерівців як знакы „патріотізму“.

Як найвешкый проблем бы єм не видів сотворіня реґіонів, хоць все єм быв, і єм, пересвідченый о тім, же децентралізація має смысел втогды, кідь реґіоналны власти суть што найближе жытелям, што значіть поділіня теріторії на штонайменшы адміністратівны цілкы, не сотворити вешкы цілкы. Но кідь то Київ видить іншак, в порядку. Не знам, ці то і жытелі видять так. Найвекшым проблемом виджу залучіня Закарпатьской области до Карпатьского реґіону. І звідам ся, нашто то є добре. Покля історічно австрійска, або польска, і днесь чісто, аж радікално україньска область Львова не чула коло вынику Україны на основі історічных фактів потребу декларації якогось окремого статусу – автономії в рамках Україны, Закарпатьска область і Крим то на основі історічных фактів декларовали. Покля ся тота вынятковость Криму уможнює і теперь, кідь є властно якбач страченый про Україну, є смутне, же ся то не уможнює Підкарпатю, навспак, ідуть го залучіти до неприродного реґіону, котрый нич добре жытелям днешньой Закарпатьской области не може принести. Вопросом зіставать, якы на то має Київ реалны причіны і арґументы. Покля тым хоче Київ рішыти проблем якогось „русиньского сепаратізму“, котрый існує лем в головах русинофобів і тых, котры утискують нашы права на Україні, і думають собі, же залучіньом до векшого адміністратівного цілку тот проблем буде вырішеный, так бы власти в Ккиєві мали пороздумовати, ці знають холем дашто о тім, як ся справує держава. Бо грозьба неспокійности жытелів, або реалного сепаратізма не выникать там, де зохаблять малы реґіоны жыти своїм жывотом, зо своїма компетенціями, але навспак там, де їх хотять еліміновати залучіньом до векшых цілків, в котрых бы реално стратили свою важность. Значіть, чім векшы адміністратівны теріторії, навеце неприродны, і чім їх менше, то векша неспокійность може быти міджі жытелями, котры мають центер реґіону де жыють далеко, і котры тот центер і його політіку не беруть за свої. Лемже як бы єм лем не думав, грозьба сепаратізма, котрый ту напрік референдуму із 1991 р. і його ненаповніню, ниґда властно не пришов, не є в моїх очах тов головнов причінов такого рішіня. Скоріше то виджу так, же „нова, до Европы ідуча“ Україна не хоче народностны меншыны, не хоче їх силны і пробує їх еліміновати як ся лем дасть. Покля днесь є в Закарпатьскій области цалком силна мадярьска народностна меншына, но і кібы ся стало велике чудо, і коло далшого перепису населіня бы была можливость написати і русиньску народность, котра бы была офіціално вызнана і так бы могли тоты дві меншыны мати доста велике слово в области, по сотворіню реґіону вєдно з Львовом і далшыма спомянутыма областями, реалне проценто жытелів тых

меншын в новім зъєдиненім адміністратівнім цілку буде дашто, з чім нихто не мусить нияк раховати, бо вызначно підуть тоты процента долов, кідьже жытелів реґіону буде омного, омного веце. Навспак, із Львова може прийти далша, іщі міцніша українізація, котра жытелів Підкарпатя „научіть“ хто стуь і як мають бісідовати. Путь до демократічной і цівілізованой Европы не веде через поваліня комуністічных памятників, ці заказ той сімболікы. На Словакії є много памятників Червеной армады, де суть і комуністічны звізды, напрік тому є Словакія, хоць має сполочну граніцю з Українов, як кібы на іншій части планеты, што дотулять ся демократічного зряджіня. Путь не веде ани через вырабляня героїв з войновых злочінців. „Демократічна“ Україна, покля досправды буде чінна нова реформа так, як є то можне днесь видіти в многых статях, буде пробовати тото, што собі не дозволив ани діктаторьскый режім Сталіна, ці цілый режім бывшого Совітьского союзу. Київ пробує зничіти вынятковость історічного реґіону з властныма граніцями, залучіти го до дачого неприродного, взяти му природный центер і дати го під центер далекый і неприродный і в неостатнім ряді, зничіти природну мултікултураліту, котра є про Підкарпатя історічно характерістічна і залучіти вшытко під україньску майоріту. Што тото має з демокраційов і европскым прямованьом? Україна досправды страчать остатню шанцу направити кривду референдума із 1991 р., і навспак, іде на Підкарпатя твердов руков. Україньска реформа не є про Підкарпатя децентралізаційов, тов бы была автономія в складі Україны подля резултатів референдума, або холем всокочіня status qou. Україньска реформа є про Підкарпатя рецентралізаційов, замірнов, грубов, і неґустовнов, котра Підкарпатю давать новый, тот найнеприроднішый центер, якый лем може існовати. Не знам лем єдно. Ці то буде мати траґічный ефект про Русинів, котры можуть стратити і остатні надії на Україні на своє вызнаня і акцептацію їх прав, таксамо і на акцептацію референдума, або ці буде тота реформа траґедійов про саму Україну, кідь ся зачнуть одзывати неспокійны жытелі, і головно тоты в днесь іщі Закарпатьскій области, котры собі вже повідять: І дость! Но якась середня драга міджі тым мі прийде днесь як нереална.

12

Нашы особности

Ч. 14 2015

iнфо РУСИН

Іван Лявинець – єпіскоп з русиньскым походжіньом Часто з єдной фамелії не єден, але і далшы членове суть, або были в минулости заанґажованы в русиньскім ділі. Подібно і в іншых сферах. З родины Лявинцьовых із Підкарпатя в Енціклопедії Підкарпатьской Руси, а нелем там, є записано мено трираз, а то іщі не вшыткы того мена. Днесь буде слово о найстаршім Іванови – Лявинцьови, котрый народив ся у 1923-ім році на Підкарпатю, і быв церьковным діятельом в Чехії з русиньскым походжіньом. Хто то быв? Теодозія Латтова Народив ся 18-го апріля 1923 року у Воловці на Підкарпатьскій Руси, втогдышня Чехословакія, в родині учітеля. Было їх девятеро дітей. Скінчів ґімназію в Мукачові, богословіє штудовав у Ужгороді і Відні. По Другій світовій войні ся вже не міг вернути домів, та зістав в Пряшові і став ся секретарьом в канцеларні єпіскопа блаженого Павла Петра Ґойдіча. Учів в ґімназії, редаґовав духовны часописы Ґрекокакатолицькой церькви – Вістник і Зоря. По арештованю єпіскопа Павла Петра Ґойдіча інтернованый єпіскоп помічник блаженый Василь Гопко меновав Івана Лявинця на тайну роботу ґенералного вікаря із вынятковыма правами.

В апрілю 1969 року быв менованый за священика ґрекокатолицького приходу – Церькви святого Клімента в Празі (днесь катедралный собор). По ожывліню чеського ґрекокатолицького вікаріату в Празі став ся вікарьом того вікаріату Ґрекокатолицькой церькви в Чеській републіці. Кідьже Католицька церьков пізніше не вызнавала єпіскопів, котры были тайно высвячены, 30-го марца 1996 року быв Іван Лявинець знова рукоположеный на єпіскопа, што одбыло ся в Базіліці святого Клімента в Римі, і став ся першым апостольскым екзархом нововыникнутого Ґрекокатолицького апостольского екзархату в Чеськый републіці, котрый быв одділеный од Пряшівской єпархії.

У 1955 році быв Іван Лявинець арештованый і в 1956 році з далшыма шістьнадцятьома політічныма арештантами обжалованый і одсудженый на штири рокы арешту. По арешті мав заказ стримовати ся в в Пряшівскім і Кошыцькім краях (у Выходословацькім краю), так пішов до Прагы, де робив обычайного робітника.

Остатні рокы свого жывота пережыв Іван Лявинець в Домі святой Алжбеты в Жернувці, коло Бырна. Одобрав ся до вічности владыка Іван Лявинець, емерітный апостольскый екзарха, коло Божественной літурґії. Было то 9-го децембра 2012 року. Похороненый є в роднім Воловці, котрый днесь належыть під Україну. У 2003 році владыка Монсіньор Іван Лявинець выдав в Празі збірку Поезії „Квіты на столі“, котра вышла в трьох языках (стихы зачав писати іщі у молодости і хосновав псевдонім Іван Горянин, його перша збірка вышла на Підкарпатю у 1942 році під назвов „Страна простацкая“). Жыво інтересовав ся русиньскым ділом, стрітили сьме ся із ним на 6-ім Світовім конґресі Русинів в Будапешті. Знав о вшыткім, што ся в русиньскім світі робило і мав много пропозіцій, но і крітічных припомінок. Десята осінь Іван Горянин (Іван Лявинець) Прийшла болотом боса осінь, Прийшла и стала на дорозі... Та розпустила довгі косы, Згорбившис тихо на порозі...

24-го марца 1968 року дістав од Фелікса Давідка (тайного єпіскопа підземной церькви) тайно єпіскопске рукоположіня. Вєдно із празькым архієпіскопом Томашком орґанізовав цілодержавну петіцію за обновліня Ґрекокатолицькой церькви, котра в тім часі была вже 18 років ілеґалнов. Петіція, вєдно з далшыма намагами духовных Ґрекокатолицькой церькви, была успішна і церьков ся подарило обновити іщі перед інвазійов войск Варшавского договору і зачатком нормалізації.

Глубокі очі... тиха осінь... Смутна, айбо горить... Обдерта змучена и боса Знакома осінь на дворі... Прийшла селом десята осінь, Прийшла и сіла на порозі, Та розтягнула довгі косы, Ги золото, по всюй дорозі... (Адаптовала Др. Маріанна Лявинець, стих публікованый в Підкарпатьскім варіанті русиньского языка)

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2015.

IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Štefániková 18, Humenné, dátum vydania periodickej tlače: 27. augusta 2015

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Štefánikova 18, 066 01, Humenné. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode s povereným vedením redakcie na adrese sídla ROS v Humennom. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame! Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov! Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme. Info Rusín je distribuovaný aj do novinových stánkov prostredníctvom MEDIAPRESS Poprad, spol. s r.o. (okresy: Stará Ľubovňa, Poprad, Levoča, Kežmarok, Spišská Nová Ves) a KAPA DAB Prešov, spol. s r. o. (okresy: Prešov, Bardejov, Humenné, Medzilaborce, Sabinov, Snina, Stropkov, Svidník, Vranov n/T.).

Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Štefánikova 18 066 01 Humenné RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník