чісло 12 2015 | рiчник хii.
25 років
Русиньской оброды на Словеньску
1990 - 2015
русин
iнфо
Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ׀цiна 0,50 € факты ׀култура ׀історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв
Карпатьска Русь
Наша тема
Погляды
Русины зо Словакії, то такы самы Лемкы
Радіо русин ФМ має далшы планы
Виноваты
7
8
11
Оброджіня Русинів іщі здалека не скінчіло
Євген Жупан: Русины не мають зо стріляньом нич
На недавній події Русиньске тридення, котре зачало 17-го юла 2015 р. в Старій Любовні проєкційов документарного філму о історії Русинів – Душы Карпат - ся одбыла і бісіда о вжываню русиньского кодіфікованого языка в практіці. Бісіду приготовив і вів Інґ. Мартін Караш, підпредседа Русиньской оброды на Словеньску (РОС) і ґарант того проєкту із запрошеныма участниками, котрыма были отець духовный Франтішек Крайняк з камюньской парохії, Анна Кузмякова з редакції двотыжденника РОС Інфо Русин і Штефан Штець, редактор русиньского высыланя Словеньского розгласу в Кошыцях.
В суботу 11-го авґуста 2015 р. проходили в Мукачові смутны події, коло котрых дішло ку стріляню і ку людьскым жертвам. Радіо Свобода день по тім стигло публіковати статі, в котрых знова копе до Русинів. Непрямо вказує на Русинів як на тых, котры таксамо можуть за події в Мукачові. Ку тым смутным подіям выразив ся Євген Жупан, председа Народной рады Русинів Закарпатя.
А. Кузмякова, фото авторкы М. Караш у вступі чітав і цітат із словеньской пресы о святочнім выголошіню кодіфікації русиньского языка в Братіславі з 27-го януара 1995 року, де была опублікована неточна інформація і докінця скомолене призвіско тогдышнього председы РОС Миколая Ляша. Новинкы увели, же „Декларацію о кодіфікації русиньского языка в Братіславі выголосив Микулаш Лях...“ На споминаній бісіді была i я (А. Кузмякова) і Ф. Крайняк, обоє прямы участници свя-
▲▲ А. Кузмякова і о. Ф. Крайняк о русиньскім языку.
с. 1 ◢
Петро Медвідь Суть події із 11-го авґуста в Мукачові повязаны з народностныма проблемами? Тото не є жаден міджінародностный конфлікт. Абсолутно то з тым не є повязано. Ту на Підкарпатю всі народности жыють спокійно в мірі. Наш край є спокійный. Тото суть бізнісово-кріміналны діла. Хтось хоче міджі собов перерозділити сферы влияня. Події зо суботы, котры скінчіли траґічно, суть повязаны з тым. Тоты ґрупы то самособов хотять схосновати і в політічных цілях, повісти, же то повязано з народностныма вопросами, но абсолутно то з тым нич не має. Радіо Свобода публіковало дві статі, єдну од Олександра Гавроша, другу од Петра Кралюка, в котрых ся знова назначує, же Русины суть сполуодповідны за події в Мукачові. Абсолутно ніт. Такы „гаврошы“, котры цілый час гавкали і гавкають на Русинів, они лем выповнюють свій проґрам, котрый не має жадне обґрунтованя, не має фактів. Вже неєден раз пробовали робити провокацію проти Русинів. То лем вказує, же они неспособны економіку піднимати, демокрацію піднимати, просто нич, і теперь глядають „ворога“. За 25 років доказали лем то, же ся нашли на посліднім місці в Европі. Так теперь їм Русины перешкаджають. Хоць Русины неєден раз вказали, же суть законопослушны так, же такых людей треба глядати. Гаврош не має першыраз антірусиньскы выпады. Є то знамый русинофоб, котрый выповнює якусь спец-задачу, котра офіціално кривдить Русинам. Яка є моментално сітуація в Мукачові? Ту моментално сітуація спокійна. Бойовници (Правого сектора – позн. редакції) втікли десь до гор. Там їх переслідюють. Мы не знаме, де властно конкретно пішли. То є барз, барз плано, же до такого дішло в нашім краю. Але то є лем дзеркалом того, же нестабілна сітуація є в цілій державі і не рішыть ся тота сітуація. Без контролі продовжує война, без контролі роздавають ся збрані. Як правоохорона не має в руках контролю, то лем на хосен дестабілізації і такым подіям, котры можуть стати ся в хоцькотрій области Україны. Барз мі жаль, же в нашім краю, де люди жыють в мірі і в злагоді, дішло ку чомусь такому. Дякуєме за розговор.
2
Актуално
точного акту в Братіславі і на тот памятный день не забудеме до кінця свого жывота. А жебы єм увела на праву міру, што єм повіла і перед участниками бісіды в Старій Любовні – Декларацію о кодіфікації русиньского языка в Братіславі чітав Ярослав Сисак і додалам, же автором тых дорогоцінных слов є єден з главных кодіфікаторів – Доц. ПгДр. Василь Ябур, ЦСц. На бісіді сьме говорили свої погляды із вжываня русиньского
с. 1 ◢
▲▲ Мартін Караш (вліво) і Штефан Штець на бісіді.
літературного языка з практікы. Отець Ф. Крайняк повідав, же векшыну реліґійных текстів ці співів пишуть по русиньскы, але в латиніці, бо люде нелем же не знають азбуку, але ани не хоснують русиньскый кодіфікованый язык в практіці. Говорив, же йому іде главні о ефект, жебы знали текст перечітати і з нього співати. Подобны погляды высловив і молодый редактор русиньского высыланя Ш. Штець. Повів, же із своїх дотеперішніх розговорів з людми вызерать, же многы Русины ани не знають о тім, же маме списовный русиньскый язык а дакотры не бісідують ани діалектом свого села. А ту ся нам вшыткым треба порядні задумати над тым, чом є така сітуація і што треба робити, жебы ся наша бісіда не вытрачала. Причін є много, як главна є 40 років бывшого режіму антірусинства, котрый ся в нас глубоко закоренив і многы сердця Русинів як кебы завмерли ці на вшытко заневріли... Правда, є ту і абсенція выукы азбукы на школах. І в церькви наше слово чути чім дале, тым порідше... І тото є смутне, же церьков, котра нас за рокы неслободы як єдина утримовала при жывоті, своїм слові і обычаях, теперь ся ку нам обертать інакше. Но і тото є наша хыба, же сьме аж барз міролюбны, раз-два перейдеме на словацькый язык, бо го знаме і му розумиме, нам нетреба нич перекладати. Але ту іде о наш материньскый язык. Правду мав і М. Караш в тім, же на таку важну подію, як є бісіда о русиньскім кодіфікованім языку в практіці, очековав многых русиньскых актівістів, лідрів русиньскых орґанізацій, членів їх найвысшых орґанів, представителів русиньскых інштітуцій, але з тых пришли лем двоми - член Выконного выбору РОС - Доц. ПгДр. Андрій Антоняк, ЦСц. і Інґ. Петро Штефаняк, ПГд., председа орґанізації молоды.Русины. Не знам, што собі о тім думати, сьме лінивы або нам вшытко єдно, ці знова сьме заспали „глубокым сном“? Єдным словом, возроджіня Русинів іщі здалека не скінчіло...
Без материньского языка Русины не можуть пережыти В сучасностиь єствує нелем РОС, але і много далшых русиньскых орґанізацій і інштітуцій, а што до самого русиньского языка, є ту академічна інштітуція - Інштітут русиньского языка і културы на Пряшівскій уні-
Ч. 12 2015
iнфо РУСИН верзіті, ОЗ Колысочка із своїма Вечірніма школами русиньского языка, наше слово по селах і містах шырить і Театер Александра Духновіча. Є ту і професіоналный колектів ПУЛС, СНМ – Музей русиньской културы і стріха над вшыткыма орґанізацями – Округлый стіл Русинів Словакії. А то здалека єм не спомянула вшыткы русиньскы орґанізації, котрых є невроком, аж-аж. А нашы люде не знають такый основный факт, же уж 20 років єствує русиньскый кодіфікованый язык. То значіть, же о тім мало бісідуєме, може лем при округлій річніці, а то є хыба. Треба о тім говорити всяды, на каждій културній події, на вшыткых фестівалах, при каждій нагоді. А нелем о тім. В неостатнім ряді треба частіше ходити міджі нашых людей і бісідовати з нима, інформовати їх о діятельстві і замірах русиньского руху на Словакії, але і о жывоті Русинів в Польщі, на Україні і в іншых країнах. Росповідати о потребі - утриманя материньского языка, котрый є нашым фундаментом, сімболом русиньской ідентічности, жывым орґанізмом, без котрого русиньска народность не може пережыти. У тім языку нашых дідів і матерей в сучасности співають многы фолклорны колектівы, русиньскы писателі творять прекрасны поетічны і прозовы творы, котры выходять каждый рік в книжках. Може і ту бы требало подумати над ліпшов пропаґаційов русиньского друкованого слова, бо і русиньска література ся дістане до рук лем мало людям.
Клубя слова, співу і музикы – добра форма пропаґації языка Ту мі пришов на мысель успішный літературный вечур декламованя, співу, музикы і танця, котрый під назвов Смутный клавн, віршы і ґітары або русиньска поезія дакус інакше, ся одбыв 25-го юна 2015 р. в пряшівскім Театрі Александра Духновіча в рамках святочного передаваня Премії Александра Духновіча за русиньску літературу 2015. Прекрасный і інтересный літературный вечур, котрый тематічно, режійно і сценарістічно до ниточкы передумала і приготовила Яна Трущіньска-Сива, быв тов найліпшов формов, як русиньскым словом, співом, музиков, докінця і танцьом спропаґовати за єдиный вечур творчость шестьох русиньскых авторів. На професіоналній сцені нашого театру звучала поезія Штефана Сухого, Юрка Харитуна, Валерія Купкы, Владіслава Сивого, Кветы Мороховічовой-Цвик і Даньєлы Капральовой. О прекрасный музичный і співацькый прояв поезії ся постарали отець із сыном - Владіслав і Томаш Сивы, котры тому вечору дали добру і свіжу щаву і дакус нового, модерного. Творы русиньскых поетів декламовали професіоналны акторы Театру Александра Духновіча в Пряшові Іґор Латта, Людмила Козменкова і молоды артісты Зузана Ковалчікова і Ладіслав Ладомиряк, котры ку декламації придали і прекрасны танечны креації з лірічныма любовныма елементами. Просто – клубя слова, співу і музикы – добра форма пропаґації русиньского языка. Думам собі, же штось такого бы сьме мали робити частіше, бо маме дость літературных текстів, богатство співанок і музикы, а в непосліднім ряді і шыковных людей, котры то знають робити. Нагод на такы акції маме дость. Наприклад, знам собі цалком жыво представити такый літературный вечур присвяченый темі выселіня семох русиньскых сел Стариньской долины, того року минать 35 років од зачатку высельованя. Маме з чого черьпати тоту тему – нелем з поезій Юрка Харитуна,
▲▲ Владіслав Сивый вправо.
родака з Остружніці, але і з прекрасных поетічных творів Марії Ґіровой, родом із села Руське, Юрка Колинчака із Старины ці Анны Галґашовой, родом із Остружніці. І співанок на тоту тематіку є невроком. То є моє скромне задуманя над тым, як утримати і пропаґовати наше материньске слово, котрым єм вас хотіла іншпіровати до далшой роботы. Може і вы мате якысь інтересны пропозіції, будеме рады, кідь нам о них напишете.
Стовпчік Петро Медвідь На першій лекції єврейского языка, яку єм мав почас своїх высокошкольскых штудій сьме не робили нич. Пришов професор, каждому з нас дав штири сторінкы із ізраїльскых новинок і повів, же до далшого тыждня маєме кажду букву на вшыткых сторінках вызначіти іншов становленов фарбов. І післав нас домів. По двох днях єм мав запамятаный цілый єврейскый алфавіт, котрый є омного тяжшый як азбука, навеце не має гласны і так ся текст чітать омного складніше. Простый рецепт на складный проблем. Як сьме пришли о тыждень на лекцію, професор каждому сконтрольовав задачу і потім повів: „Теперь ся можеме зачати учіти язык, бо без алфавіту, котрый є становленый про тот язык, сьме не могли робити нич.“ В днешнім чіслі новинок окрім іншого в статі Анны Кузмяковой о стрічі в Старій Любовні одкрывать ся проблем хоснованя азбукы. Нераз уж єм чув, же потрібно нам писати латиніков, бо молоды не знають азбуку, та холем най дашто можуть прочітати. Лемже як раз тым, же будеме писати латиніков, молодым не помагаме а навспак. Они ани не будуть мати інтерес учіти ся азбуку, покля їм мы будеме писати латиніков. Кідь собі хтось думать, же писаньом латиніков помагать, то я одкрыто пишу, же не помагать, а шкодить. Азбука є омного простіша як такый єврейскый алфавіт, і хто бісідує, же не знать і не годен ся научіти, то ся лем выгварять. Хто буде писати латиніков, жебы поміг, то помагать лем тому выгваряню і лінивости. І помагать тому, жебы молоды люди зістали одрізаны од далшого русиьньского світа, його літературы, пресы, бо тот світ всядыль хоснує азбуку. На тот „складный“ проблем навчаня азбукы є много простых рецептів. Наприклад і взяти нашы новинкы і кажду букву собі вызначіти іншов фарбов. Не глядайме выгварькы, а сміло учме діти азбуці. Без того, жебы знали азбуку, не будуть годны знати нич з языка.
Ч. 12 2015
75
iнфо РУСИН
Актуално
3
рокiв од смерти Емілія Кубека
17-го юла 2015 р. точно 75 років од смерти ґрекокатолицького священика, русиньского писателя, автора першого роману з Пряшівской Руси, просвітителя народа – Емілія Кубека. -пемНародив ся Емілій Кубек 27-го новембра 1857 р. у Штефурові. Выростав у родині ґрекокатолицького священика Антонія Кубека. По штудіях ся у 1881 році оженив із Марійов Шіріловов, дівков ґрекокатолицького священика в Кружльові. З ньов мав штири діти: Марію, Антонія, Анну і Алжбету. По рукоположіню на священика дня 22-го марца 1881 р. робив каплана в Гомроґу в роках 1881 – 1882 і в Якубянах в році 1883. У 1884 діяв як парох в Кремній і в році 1885 в селі Любовець, недалеко Пряшова. Дня 12-го новембра 1885 р. быв призначеный за пароха до села Снаків. В Снакові зачав свою діяльность нелем як жертвуючій ся душпастырь, но і як писатель. Окрім душпастырьства присвячав ся і реконштрукції церькви. Часточну реконштрукцію скінчів у 1890 році. Під його веджіньом у Снакові была збудована нова фара і нова школа. У 1894 році з помочов своїх вірників і дарів із Америкы зачав з будованьом капліці перед селом. По докінчіню капліці шторік робить ся одпуст на праздник Успенія Пресвятой Богородіці. В повязаню з будованьом капліці всокотили ся вшыткы документы – планы, розрахунок і корешпонденція, шумні управлены і звязаны у двох звязках під назвами Sznakoi kápolna I. і Sznakoi kápolna II. На зачатку ку каждому звязку властноручно записав барз цінны даны. Сельска кроніка споминать, же по своїм приході до Снакова ся постарав о нову драгу до Снакова, довгу 3 км. Далше го споминать як
доброго господаря. Дав до села привезти єден ваґон овоціновых стромиків і нову сорту бандурок. Вчів людей садити бандуркы „за плугом“. На ораня бандурок забеспечів шпеціалный плуг. Того доброго господаря, котрый вчів людей ліпше господарити і господарьніше ґаздовати, шумні описав у своїм тритомовім романі під назвов Марко Шолтыс, і то конкретно в особі Марка Шолтыса. Вчів людей роботы з пчолами. Пошырьовав освіту, писав людям жадости о тестаменты. Вєдно із містным учітельом Десятником нацвічіли театралну пєсу бардейовского Яна Андращіка під назвов „Šenk palenčeny“. Барз войовав проти алкоголізма. В тім прямованю є найпересвідчівішый його стишок Добрый тато. Вліті 1904 р. одходить до Америкы. До свого одходу писав до різных часописів. По одході до Споєных штатів Америкы выдав в Ужгороді Церьковнославяньскомадярьско-російско-німецькый словник (1906 р.). У Америці выдав Народны повісти і стихы і тритомовый роман Марко Шолтыс (рр. 1922 – 1923). Друком выдав Малый катехізм, составлен по сістему народных школ єпархії Мукачевской (1924), Брожуру Отче наш: Толкованіє господьской молитвы в образах і словами (1917 р.). Публіковав у тыжденнику Неділя, котрый выходив про народности Угорьска в Будапешті в языках мадярьскім, словацькім, російскім, сербскім, румуньскім і німецькім. Йойо творы суть писаны по русиньскы, но латиніков. В Америци діяв у ґрекокатолицькій парафії в Маганой Сіті, в штаті Пенсілванія. Заставав різны церьковны і світьскы
посады. Быв директором Америцько-руськой рады, директором пресовой канцеларії общества Соєдиненіє. До пензії пішов у 1936 році про хвороту жолудка (мав раковину). У парафії быв облюбленым і честованым. Берз радо ходив до кіна. Быв вірным сыном свого народа, повный патріотічной щірости, славяньского усвідомленя. Умер Емілій Кубек 17-го юла 1940 р. в Маганой Сіті, де є похороненый на Сент Мері Семетері. На Пряшівскій Руси його жывоту і творам довгы рокы присвячать ся ґрекокатолицькый священик, писатель, член Сполку русиньскых писателів Словеньска отець Франтішек Данцак. Оброблене подля: PaedDr. František Dancák – KUBEK, Emil. Публіковане на сайті www. zoe.sk.
Гуменьскый музей здіґіталізовав Ореста Дубая і церьков із Новоселиці Проєкт діґіталізації історічных артефактів в режії Пряшівского самосправного краю здокументовав і інтересны части експозіції Вигорлатьского музею в Гуменнім. Край залучів до проєкту цілково сім музеїв, котрых є зряджовательом. Міджі артефакты, котры ся діґіталізовали в гуменьскім музею, належыть і деревяна церьков із Новоселиці, ці творы вызначного маляря – ґрафіка русиньского походжіня Ореста Дубая. Петро Медвідь Як пише словацькый денник Korzár, найтяжшов была діґіталізація деревяной церькви із Новоселиці і внутрішного выбавліня той церькви, котра днесь стоїть в сканзені в Гуменнім. Діґіталізаційов перешли і далшы артефакты повязаны з Русинами. Іде наприклад о монеты з епохы Римской імперії, котры ся нашли в русиньскім селі Калинів, ці стріберный поклад із Тополі, села, де ся народив Александер Духновіч. Діґіталізаційов перешли і творы вызначного маляря – ґрафіка русиньского походжіня Ореста Дубая. Академічный малярь, проф. Орест Дубай народив ся 15-го авґуста 1919 р. в селі Велика Поляна і умер 2-го октобра 2005 р. в Братіславі. Належыть міджі найвызначнішых ґрафіків на Словакії у 20-тім столітю. Од 1959 р. мав выставкы дома і за граніцями. Його творы могли любителі уменя видіти наприклад в Берліні, Будапешті, Ростоку, Баґдаді, Кагірі, Варні, Уланбатарі, Москві, Флоренції і далшых великомістах. У 1977 році му быв уділеный тітул народного умелця і Велика премія Бєнале словацькой ґрафікы в Баньскій Быстріці. У 1981 році здобыв премію Ex aeguo сучасной словацькой ґрафікы.
▲▲ Орест Дубай: Прінціп ІІ.
4
Інформачный сервіс
iнфо РУСИН
Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼ Табор про дітей задарьмо Другый турнус літнього табора про дітей із соціално слабшых родин, котрый в рамках 2-го соціалного пакунку влады СР орґанізує Міністерство внутрішніх діл СР, ся в реґіоні під Вігорлатом одбуде в рекреачнім заряджіню Ґраніт на Земпліньскій Шіраві в днях 10-го аж 17-го авґуста т.р. Табор є адресованый про дітей у віці 8 – 12 років, котрых родічі, мінімално єден з них робить, причім цілковый приєм за послідній календарьный місяць не перевышує суму 800 евр, а дітина в часі наступу до табора сповнює потребный вік і не выжадує шпеціалну здравотну ці псіхолоґічну старостливость. Уквартельованя, цілоденна страва і подорожнє поіщіня на 8 днів (7 ночей) є безплатне, родіч платить лем вытраты на дорогу. Жадости о табор суть доступны на сельскых, містьскых і окресных урядах і на урядах роботы, соціалных діл і родины. -ак-
◼◼ В гуменьскій школці прибуде 24 місц Влада Словеньской републікы схвалила дотації на розшыріня Матерськой школы на Уліці ослободителів в Гуменнім. Гуменьска самосправа так здобыла 96 тісяч евр на новы просторы школкы. В рамках того проєкту хоче самосправа прибудовати єдну класу з комплетным інтерьєровым выбавліньом на граня і спаня про дітей, де прибуде 24 місц. Жрідло: Korzár
◼◼ Мальованы лады на выставі в Пряшові Краса мальованых лад – то є інтересна выстава, котру можете видіти в Крайскім музею в Пряшові. Лада, пайструна, каста, шафарня – то суть розмаїты назвы лад, котры даколи у нашых селах не хыбили в жадній хыжі, але таксамо творили і вяно каждой невісты. Як ся мальованы лады выробляли, нашто ся хосновали і што вшытко є з нима в історії споєне, ся дізнате при навщіві споминаной выставы у Пряшові. Жрідло: КМПО
◼◼ Реґулація Чірчанкы до кінця септембра Село Чір в Старолюбовняньскім окресі мать в остатніх роках смутны скусености з потопами. При тій найвекшій у 2008-ім році, окрем великых матеріалных шкод, пришли о жывот двоє молодых людей – 32-річна Андреа і 41-річный Славо, брат зо сестров. В тых днях у Чірчу продовжують роботы на реґулації потока Чірчанка, котра бы мала помочі при заливах. Реґулація потока в ціні коло два і пів міліона евр бы мала быти докінчена до кінця септембра того року. -р-
◼◼ Свідницькый центер про дітей Свідницькый центер вольного часу приготовив про дітей денны літні таборы. Інтересны актівности проходять три дні в тыждню – вівторок, середа і четверь. Стачіть, кідь родічі приголосять свої діти день допереду і можуть собі выбрати будькотрый день з понукы. Кінцьом місяця робітници центра приготовили і два турнусы тыжденного курзу гравого анґліцького языка, котрый треба абсолвовати цілый тыждень. Далшы інформації найдете на вебсторінках Центра вольного часу у Свіднику. -цвч-
◼◼ Не бій ся на Любовняньскім граді Приємный тыждень на граді з музикаловов приповідков НЕ БІЙ СЯ можуть пережывати діти зо Старой Любовні і околіці. Окремы представ-
ліня музикалу зачінають по десятій годині, по дванадцятій, по другій і четвертый раз по 16-ій годині. Градну приповідку, з котров діти перейдуть цілым градом, орґанізують робітници Любовняньского музея, місто Стара Любовня і Основна умелецька школа Яна Мелковіча в Старій Любовні. –ред-
◼◼ Технічне кресліня в зеркалі часу Така є назва нетрадічной выставы, котру можете видіти в Сниньскім каштелю. Заміром выставы, котру приготовив Містьскый културноосвітній центер у Снині вєдно із Словеньскым технічным музейом в Кошыцях, є презентація розвитку, способів і метод технічной кресбы од найстаршых часів аж по сучасность. Выстава ся складать з двойрозмірных документів і є доповнена інштрументами ці помічниками, котры ся хосновали в недавній минулости. Самостатну колекцію, окрем технічной літературы, табличок і норм, творять укажкы технічной ілустрації. Выстава у Сниньскім каштелю буде до 30-го авґуста того року. Жрідло: Сайт міста Снина
◼◼ Змаганя о найкрасшу мітлу дряпачку Місто Липяны в Сабіновскім окресі выголосило інтересне змаганя, а то о найкрасшу мітлу – дряпачку. Іншпіровало ся тым, же Липянців традічно кликали МІТЛЯРЕ. Участници ся будуть змагати о найдовшу, найкоротшу, найкрасшу і найатрактівнішу мітлу. Оціньованя і выстава выробленых мітел ся одбуде у першый септембровый вікенд в часі Днів міста Липяны і Липяньского ярмарку. Оріґінална мітла – дряпачка бы мала быти выроблена ручно з вербового, ліскового або березового прутя. Подля штатуту, до змаганя ся можуть приголосити і такы участници, котры зготовлять мітлу з іншых природных матеріалів, як плетену з папіря, выроблену із соленого тіста, вовны, ниток ці соломы. Жрідло: Сайт міста Липяны
◼◼ Меморандум пятьох партнерскых міст Представителі пятьох спішскых міст – Спішской Новой Всі, Старой Любовні, Попраду, Кежмарку і Левочі – підписали в тых днях Меморандум о вынику ініціатівы Татры - Спіш 2020, реґіоналне партнерство на кооперацію. Меморандум выходить із Стратеґії Европа 2020, котру прияли найвысшы орґаны Европской унії і выжадує дотримованя засад партнерства, котрым бы ся мали досягнути стратеґічны пріоріты, в тім чіслі інтеліґентный і утримательный рост. Ініціатіва Татры – Спіш 2020 є отворенов платформов про далшых соціално-економічных партнерів, котры ся находять на теріторії споминаных окресів і сусідніх реґіонів. Реґіон мать богатый потенціал – Спішскый град з Высокыма Татрами і Словеньскым райом належать меджі найгляданішы природны красы і културны памяткы. Пріматоры споминаных пятьох міст ся хотять стрічати кажды три місяці все в іншім місті і в рамках сполупраці рішыти актуалны проблемы в турістічнім руху ці доправній інфраштруктурі. Жрідло: Korzár
◼◼ Moдернізація середніх школ Пряшівского края Многы середні школы, котры належать під Пряшівскый самосправный край, в часі літніх вакацій модернізують і оправують. Велика реконштрукція чекать Ґімназію Дукляньскых героїв у Свіднику, де готують комплетну реконштрукцію школьской їдалні, оправу стріхы, выміну облаків, дверей, радіаторів ці підлогы. Самосправный край на тот проєкт выділив 265
Ч. 12 2015 тісяч евр. Реконштрукція бы ся мала стигнути до кінця вакацій. Од септембра бы мало у выновленій їдалні обідовати коло 240 стравників. Обходна академія в Старій Любовні будує нову тілоцвічню з розрахунком веце як 480 тісяч евр. Середня одборна школа в Кежмарку обновлять тілоцвічню за 300 тісяч евр. Середня здравотницька школа в Пряшові мать на модернізацію тілоцвічні веце як 180 тісяч евр. Оправу обводовых мурів і модернізацію соціалных заряджінь готує Педаґоґічна і соціална академія в Пряшові, котра мать на реновацію скоро 140 тісяч евр. Реконштрукція фасады і затепльованя за 120 тісяч евр чекать і на Ґімназію в Липянах. Третьов етапов модернізації проходить і Середня одборна школа в Липянах з розрахунком 127 тісяч евр. По 70 тісяч евр мають на оправу і бардейовскы школы – Готелова академія Яна Андращіка і Споєна школа. Жрідло: Korzár
◼◼ Оклюка дорогы стяжує роботу подникателів По крітіці найдовшой словеньской оклюкы на северовыході Словеньска бы по згоді з польского боку міг быти про каміоны приступный гранічный переход Куров – Мушынка. Десяткы фірм і жывностників в Бардейовскім, Старолюбовняньскім і Свідницькім окресі жывить обход з близков Польщов, котра із своїм 40-міліоновым торгом є про цілый северовыход Словеньска найціннішым обходным партнером. В реґіоні з веце як 20-процентовов безробітностьов фірмы давають роботу стовкам людей. Еврофондова оправа дорог міджі Смілном і Свідником, Шарішскым Щавником і Гінковцями одрізала каміонам дві з трьох дорог до Польщі. Од мая мусять заходити аж до Вранова над Топльов а одты через Стропків і Свідник ся дістануть на гранічный переход до Вышнього Комарника. Така оклюка мірять 137 кілометрів. 22-кілометрову путь зо Смілна до Свідника мусять шофере обходити 135 кілометрів довгов дорогов. Кідь хоче бардейовскый подникатель каміоном дашто вывезти, мусить із дорогов там і назад перейти 270 кілометрів навеце, што є коло 300 евр за доправу а про шоферів і скоро 5 годин часу навыше. Жрідло: Korzár
◼◼ З Бардейова до Криниці і назад за 5 евр В часі літніх місяців в суботу і неділю ходить автобус меджі купельныма містами Бардейов на Словакії і Криниця в Полщі. Автобусове споїня забеспечує Комунітна надація в Бардейові, котра го влони зачала як пілотный проєкт. Цільом проєкту є полегшати жытелям пригранічных міст взайомне спознаваня своїх култур, памяток, природных крас і шырити контакты европской єдности. Бардейов з найвекшыма польскыма купелями Криниця споює партнерство а вікендовый спой тоты контакты іщі веце посилнив. Автобус ходить кажду суботу і неділю о 9-ій годині з Бардейовскых Купелів, до автобуса мож наступити і в Бардейові 15 минут по 9-ій годині. Назад з Криниці до Бардейова іде автобус о 16-ій годині. Таку саму можность мають і Поляци, котрым з Криниці одходить автобус о 10-ій годині а стоїть в Бардейові і в Бардейовскых Купелях. Тото черезгранічне партнерство выникло вдяка меджінародному проєкту Европской комісії. Жрідло: Korzár
◼◼ Свято културы Русинів в Рошківцях „Не ганьбте ся, добры люде, же сьме Русинами, так як другым і нам світить сонечко над нами...“ Уж традічно поезійов русиньского писателя Штефана Смолея, свого родака зачала 10го юла 2015 р. красна културна подія, котру приготовив староста села Рошківці Мілан Черемета вєдно із сельскым заступительством і за щедрой підпоры спонзорів. Участників свята забавляли музично-забавна ґрупа Щамба з Трстеного при Горнаді, співацьке дуо Домаша, красным співом і гуморным словом сприємнили атмосфе-
Ч. 12 2015 ру і молоды талентованы співаци з Меджілаборець – Роланд Ґуба і братя Зятіковы з музичным допроводом п. Добды, Русиньскы голосы і іншы. СУ Рошківці
◼◼ Одпустове свято на памятку Бл. П. П. Ґойдіча в його роднім селі У третій юловый вікенд (18.-19.) того року одбыло ся архієпархіалне одпустове свято благославеного гіеромученика Павла Петра Ґойдіча в його роднім селі – в Руськых Пеклянах, окрес Пряшів. Свято зачало в суботу молитвов Акафіста пожегнаня родин і славностнов святов літурґійов, по котрій быв молебен. П. П. Ґойдіч быв вызначный чоловік ґрекокатолицькой церькви і вірный сын свого русиньского роду, благославеный пряшівскый єпіскоп і мученик комуністічного режіму. Народив ся 17-го юла 1988 році в Руськых Пеклянах. Умер в день своїх 72-ых народенин в леополдовскім арешті. Папа Ян Павел ІІ. го благоречів 4-го новембра 2001 році в Римі. Ґойдічовы реліквії суть выставлены в бочній капліці Катедралы святого Яна Крестителя в Пряшові. марпі
◼◼ Микова – на честь Енді Варгола
iнфо РУСИН ◼◼ По русиньскы і ґоралскы В сусідстві нашых сел Страняны і Великый Липник лежыть з польского боку лемківске село Явыркы. Общество на пропаґацію і розвиток Явырок вєдно з Містьскым центром културы в Щавниці зорґанізовали 25-го юла т.р. 9-ый Пєніньскый фестівал гірскых култур Лемків, Руснаків і Ґуралів. Подія проходила на знамім явырскім рыночку. Окрем выступів многых фолклорных колектівів, орґанізаторы приготовили в часі концертів і презентацію реґіоналных кроїв, росповіді о єствованю окремых култур в области Пєнін, зазвучала русиньска і ґоралска поезія а не хыбило і коштованя реґіоналных їдел. лем.фм
◼◼ Реґіоналный конкурз фолклорных співацькых ґруп Вігорлатьскый музей, одділіня освітнього діятельства в Гуменнім готує на 6-го септембра 2015 в просторах гуменьского сканзену, в рамках події Дні міста Гуменне, реґіоналный конкурз фолклорных співацькых ґруп про окресы Снина, Меджілабірці і Гуменне. В конкурзі можуть брати участь дорослы фолклорны співацькы колектівы (4-12 особ + музичный допровод), котры
РУСИНЬСКЫЙ ПРОҐРАМ РОЗГЛАСУ НА АВҐУСТ 2015
В днях 24-26-го юла 2015 проходив уж 24-ый річник Миківского фестівалу русиньской културы на честь Енді Варгола у селі Микова. Микова є родным селом родічів славного краля поп-арту Енді Варгола. В рамках проґраму на участників фестівалу чекали три дні повны співу, людовой і модерной русиньской і словеньской музикы. В богатім триденнім проґрамі выступили і нашы знамы співачкы як Марька Мачошкова і Анна Сервіцька, але і ґрупы Русиньскы голосы ці популарны Кандрачовці із своїма гостями Аннов Порачовов, Моніков Кандрачовов і Терезков Мандзаковов. –ред-
◼◼ Літманівскы свята Село Літманова в окресі Стара Любовня зорґанізовало Літманівксы свята, котры были 25-го юла 2015 р. в ареалі Културного дому в Літмановій. Його орґанізаторы приготовили духовный, кулурный і шпортовый проґрам. Зачаток свята належав Молебену ку Пречістій Діві Марії, потім выступили фолклорны колектівы – домашній Майдан, Барвінок з Камюнкы, Поляна з Орябины і іншы. В часі одбываня Литманівского свята могли навщівници скоштовати домашні доброты – перогы, налесникы, голубкы, двоякый ґуляш і видіти стародавну ґаздівску хыжу і выпробовати свої силы в шпортовых змаганях. -ак-
◼◼ Културне літо під Мінчолом 2015 І село Шарішске Ястрабє приготовило на неділю, 26-го юла т. р. красну подію під назвов Културне літо під Мінчолом 2015, котре ся одбыло в ареалі Основной школы з матерьсков школов в Шарішскім Ястрабю. В рамках проґраму выступили Сеніоры зо Шарішского Ястрабя, школярі домашньой основной школы, ґрупа „Кісуцькый прамень“, Фолклорный колектів Барвінок із Камюнкы, „Siklatawa Tatra Folk“ із Польщі і Замішковці з Колачкова. -пем-
1.8.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Радіомаґазін (укр.) 20.00 – 21.00 Радіо молодых, Приповідка, Й. Ярміш: Нічна гаравара 21.00 – 21.30 Літ. релація: Выбер із слов. творчости 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 22.30 Клуб професорів: Й. Жівчак, репр. 2.8.2015 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Особности в розгласі: І. Яцканін 21.00 – 21.30 Гітпарада (укр.) 21.30 – 22.00 Коріня, репр. 22.00 – 23.00 З розгласовогпо архіву 3.8.2015 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 5.8.2015 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 7.8.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 8.8.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 19.00 – 20.00 Радіомаґазін русиньскыйy 20.00 – 21.00 Радіо мол., Приповідка. Е. Костова: Строскотанець 21.00 – 21.30 Подобы жывота: Жена, што пережыла Освєнчім 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Бісіда кумів, репр. 9.8.2015 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Село грать, співать і думу думать 21.00 – 21.30 Гітпарада русиньска, репр. 21.30 – 22.00 Літ. релація, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву 10.8.2015 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 12.8.2015 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 14.8.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 15.8.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Радіо мол., Приповідка: Ох тоты пінязі 21.00 – 21.30 Коріня
Інформачный сервіс
5
роблять у высше споминаных окресах і на конкурзі будуть презентовати фолклорным нспівацькым матеріалом з нашого реґіону в розсягу 5-8 минут. Контактна особа - Мґр. Мірослав Кереканіч, тел.: 0915 704 567, e-mail: kerekanic@ centrum.sk. Záväzné prihlášky je potrebné zaslať na adresu: Vihorlatské múzeum, Námestie slobody 1, 066 01 Humenné do 8. augusta 2015. -ред-
◼◼ Музей святкує народенины Варгола Музей модерного уменя Енді Варгола в Міджілабірцях приготовлює про своїх навщівників на день народжіня Енді Варгола, 6-го авґуста 2015 р., богатый проґрам. На участных чекають і творчі варштаты з Їтков Копейтковов. 6-го авґуста є окрім варштатів з Їтков Копейтковов під назвов „Warhol & Streetart”, котры будуть о 10.00, 14.00 і 17.00 год., приготовленый screen test в експозіції Анди Варгола, промітаня філмів, чітаня із книжкы Михала Быцька, а і „Ночны діалоґы з Ендім“, котры будуть в просторах Art Café. I 7-го авґуста можете іщі брати участь на творчіх варштатах. Їтка Копейткова о такых самых годинах як в попередній день буде вести варштаты під назвов „Колаж“. -пем21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Особности в розгласі, репр. 16.8.2015 НЕДІЛЯ 09.00 – 10.00 Літурґія ПЦ Стражске 20.00 – 21.00 Клуб професорів. Доц. Т. Пірникова 21.00 – 21.30 Гітпарада (укр.) репр. 21.30 – 22.00 Літ. релація, репр. 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, репр. 23.00 – 24.00 Радіомаґазін русиньскый, репр. 17.8.2015 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 19.8.2015 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 21.8.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 22.8.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Радіо мол., Приповідка, Е. Костова: О червенім автічку 21.00 – 21.30 Літ. релація. М. Сисак: выбер з творів рус. гуморістів 21.30 – 22.00 Музика народности 22.00 – 23.00 Село грать, співать і думу думать, репр. 23.8.2015 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Бісіда кумів 21.00 – 21.30 Гітпарада русиньска, репр. 21.30 – 22.00 Подобы жывота: Історія скрыта медайлах 22.00 – 23.00 З розгласового архіву, репр. 24.8.2015 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины 26.8.2015 СЕРЕДА 18.15 – 18.40 Радіоновины 28.8.2015 ПЯТНІЦЯ 18.15 – 18.40 Радіоновины 29.8.2015 СУБОТА 14.00 – 15.00 Музичны поздравы 20.00 – 21.00 Радіо мол., Приповідка, Т. Латтова: Тета Маря і пацятка 21.00 – 22.00 З розгласового архіву 30.8.2015 НЕДІЛЯ 20.00 – 21.00 Розгласова гра. Ш. Сухый: Псяче танґо 21.00 – 21.30 Музика народности 21.30– 22.30 Клуб професорів, репр. 22.30 – 23.00 Музика народности, репр. 31.8.2015 ПОНЕДІЛЬОК 18.15 – 18.40 Радіоновины
6
З домова
Ч. 12 2015
iнфо РУСИН
УЧНІ ІЗ СВОЇМ ДИРЕКТОРОМ ПО 50–ох РОКАХ Як кебы лем вчера, споминаня ті мінить час, а тобі ся відить, же єсь в школі зясь. Тото ся досправды одбыло 18-го юна 2015 р. в Старій Любовні, кідь ся в знамій рештаврації „У Єленя“ зышли абсолвенты Учньовской школы в Старій Любовні (УШ – СЛ) – з одборів продавачка, малярь, мулярь, іншталатер. Інж. Миколай Митник, Камюнка, фото автора Тогды їх было 20 красных молодых дівчат, котры такой зачали робити в розмаїтых обходах, як і 28 молодых парібків, котры ся ани не стигли зжыти, векшынов з Окресным ставебным подником в Старій Любовні, за котрый ся учіли, а уж руковали на воєньску основну службу – на 2 рокы. Там надвязали новы приятельства, знамости і вернули ся назад на свої робочі місця. Дакотры собі доповнили зналости на середніх школах з матуров ці покінчіли высокы школы. Многы перешли вшелиякыма роботами ці функціями, меджі нима і такы, котры скоштовали і „гірькый“ хліб в Споєных штатах Америкы і інде за граніцями нашой країны. І на тото вшытко ся на стрічі споминало. Бісідовали сьме векшынов о тых веселішых пригодах зо жывота, бо многы з нас собі і поплакали, кідь сьме ся спознавали по 50-ох роках подля твари, але главні подля голосу. Час зробив своє... Не єдному з нас заросило очі, кідь ся спомянуло, же тота або тот уж овдовіли або поховали властну дітину. Але такый нам даный жывот а теперь сьме уж вшыткы в пензійнім віці. Із 48 бывшых абсолвентів нас пришло 26. Жаль, із 7-членного педаґоґічного колектіву уж пятеро одышло до вічности а десятеро і з рядів нашых сокласників. Тым сьме вздали почливость минутов тиха. На стрічу пришли люде з різных сел і міст Словакії, докінця єден аж Дєчіна в
Чеській републіці. Каждый з нас ся найвеце потішыв з участи нашого тогдышнього директора УШ СЛ п. Мґр. Рудолфа Дамашковіча з його женов, котрый і при своїм высокім віці мать все добру память і людьскый приступ ку каждому. У своїм приговорі нас вернув о 50 років назад, приближыв нашу молодость, а што было інтересне і сердечне, поспоминав і такы многы пригоды, як кебы ся стали лем перед пару тыжднями ці місяцями. Вшытка честь, зато сьме барз вдячны і желаме му іщі много силы і певного здравя ку його надходячому полоокруглому юбілею. Сердечна вдяка вам, пане директоре.
На стрічі повній зажытків брали участь днесь уж многы старшы люде позначены стрібром на волосях, карбіками на твари, але зато богатшы о жывотны скушености і зналости, люде різных народностей, многы суть членами фолклорных колектівів у своїх селах, актівныма членами шпортовых гер сеніорів, сімпатізантами і спонзорами русиньского діятельства. А таке приятельске посиджіня нас знова дало докопы при забаві, бісіді, споминанях і співі, з котрого вшыткы одходжали спокійны і в добрій наладі. Бодай бы такых радостных днів было в нашім жывоті штонайвеце, жебы сьме їх пережывали в кругу своїх найближшых і приятелів в спокою і злагоді.
УРЯД ВЛАДЫ ПІПДИСАВ ЗМЛУВЫ ЗА ВЕЦЕ ЯК 2 МІЛІОНЫ ЕВР За першый піврок Уряд влады Словацькой републікы публіковав у Централнім реґістрі змлув 363 змлув на 683 проєктів в сумі 2 250 438 евр, што є майже дві третины із цілковой сумы 3 879 250 евр, яка была приділена на підпору културы народностных меншын на 2015 рік. Інформує о тім сайт Уряду уповномоченого влады Словацькой републікы про народностны меншыны і етнічны ґрупы. Петро Медвідь Уряд уповномоченого підписує змлувы із успішныма жадателями о дотації на підпору културы народностных меншын вже од фебруара того року. І дякуючі підпоры державы ся вже могло зорґанізовати дакіклько традічных подій, пише далше уряд. Уряд влады вєдно з тов інформаційов припоминать, же як ґестор проґраму Култура народностных меншын 2015 публіковав другу вызву, в котрій мож здобыти грошы, якы не были приділены в першій вызві. Термін посыланя жадостей є до 17-го авґуста 2015. Друга вызва Уряду уповномоченого не дотулять ся русиньской народностной меншыны, кідьже сума приділена
Руснам, была ціла перерозділена в першій вызві на 2015 р. Вызва є про меншыны, котры не вычерьпали в першій вызві свої грошы, і конкретно того року дотулять ся то чеськой народностной меншыны, котрій зістало к діспозіції 15 039 евр, моравской меншыны, яка має можность розділити іщі 11 000 евр і ромской меншыны, котра буде в другій вызві перероздільовати собі 39 902 евр. Напрік тому, же Уряд уповномоченого інформує о великій кількости підписаных змлув за першый піврок, і о великій сумі, котра уж была загнана жадателям, редакція Інфо Русина мусить смутно конштатовати, же Русиньскій оброді на Словеньску іщі не были загнаны жадны грошы зо схваленых
змлув і так як нашы новинкы, так і події, котры сьме дотеперь в рамках орґанізації уж зробили, суть роблены на довг, припадно з помочов председы РОС Інж. Мілана Мнягончака, ці іншых спонзорів.
Ч. 12 2015
iнфо РУСИН
Карпатьска Русь
7
РЕЗОЛУЦІЯ ОБЩЕСТВА ПРИЯТЕЛІВ ПІДКАРПАТЬСКОЙ РУСИ КУ ЮБІЛЕЮ АНЕКСІЇ Общество приятелів Підкарпатьской Руси (Společnost přátel Podkarpatské Rusi) є обчаньскым здружіньом, котре было засноване у 1990 році і дійствує в Чеській републіці. Окрім іншого є і членьсков орґанізаційов Світового конґреса Русинів за Чехію. Ідейно одкликує ся на діятельность Клубу приятелів Підкарпатьской Руси, котрый быв заснованый в міджівойновім періоді в Братіславі. -пемЦілями общества суть проглубованя односин зо жытелями і орґанізаціями Закарпатьской области Україны, бывшой Підкарпатьской Руси, підпора Русинів на теріторії Чехії ці популарізація Русинів в Чеській Републіці. Общество выдавать і часопис „Podkarpatská Rus“, но і далшы неперіодічны публікації. В рамках 70-го юбілею анексії Підкарпатьской Руси Совітьскым союзом Вална громада общества, як інформує орґанізація на своїм сайті, прияла слідуючу резолуцію: 1.
2. 3.
Вална громада Общества приятелів Підкарпатьской Руси припоминать 70-тый юбілей русиньского Мюнхену – одступліня Підкарпатьской Руси, котра была до 1945 р. частьов Чехословакії, Совітьскому союзу. Тот чін ся став в протиречіню ку споєнецькому договору міджі Чехословакійов і Совітьскым союзом і без демократічного выражіня векшыны жытелів. Русины, автентічный народ Підкарпатьской Руси, і їх ідентічность, култура, історія і вызначны особности были і суть даваны до забытя за помочі намагы новых властей. Без навернутя ідентічности і історії, як і без підпоры културных традіцій і господарьского піднятя Русинів на Підкарпатьскій Руси, не подарить ся оддалити свідомость історічной кривды Русинів, ани оддалити їх недовіру ку сучасному веджіню державы.
Резолуцію общество подля інформацій на сайті прияло 23-го мая 2015 р.
ВЛАДЫКА ПАЙСІЙ: „РУСИНЫ ЗО СЛОВАКІЇ, ТО ТАКЫ САМЫ ЛЕМКЫ ЯК МЫ.“ В днях 11.-12. юла 2015 рока проходило традічне уж празднованя торжества свв. Петра і Павла на св. Горі Явір (в Польщі, позн. редакції). Праздник зачав ся день перед тым всеночным бдіньом в Церькви Покрову Пресвятой Богодоріці в Ганчовій. Павло Малецькый, lem.fm (корочене редакційов) Парох о. митр. Владимір Канюк в мені своїм, парафіян і вшыткых путників, привитав ґорлицького єпіскопа Преосвященішого Пайсія і звернув увагу на тото, же то уж 25-тый раз поломництво орґанізоване Братством православной молодежі іде на св. Гору Явір. У своїх словах о. Канюк описав жытя чоловіка як непрестанне поломництво, вандрівку, яка мусить быти ведена путями нашых предків, родічів, прадідів. Веце як двогодинове, прекрасне богослужіня, вєдно з владыком, целебровало духовенство новосандецького деканату і діаконы зо Санока і Люблина. Як дякы (канторы), служыли Петро Трохановскый, Ярослав Ґрич і Славомир Канюк, і співав Єпархіялный молодіжный
хор Ірмос під веджіньом Маріянны Ярой. Вартать припомянути, же тыждень перед святом пробы хору проходили в Рускій бурсі в Ґорлицях, і новы, молоды членове прибыли з ансамблю Руской бурсы Терочка, якый веде Андрій Трохановскый. В день праздника свв. Петра і Павла одлсуженый быв молебен в ганчівскій церькви, і пак поломници (путници, позн. редакції) пішли на стрічу владыків в Церькви св. Архангела Михала в Высовій. Богослужіня на св. Горі Явір зачали ся од посвячіня воды і Святу Літургію, служену при прекрасній хвилі, кінчів крестний ход довкола церькви і посвячіня крес та, якый принесеный быв путниками. На конець богослужінь, владыка Пайсій, подяковав вшыткым за участь. Звернув ся і до найчісленішых участных, ґаз-
дів той земли – до Лемків. Припомянув, же 90 років тому Матірь Божа благословила нелем тоту св. Гору, але цілу святу Лемковину і о рік буде 90-та річніця, коли „Лемкы, Русины на нашій земли, на Підкарпатю, почали ся вертати до віры предків, до святого православія.“ Владыка подяковав таксамо выселеным Лемкам, поломникам з Братства свв. апостолів Петра і Павла з Вроцлавя і поломникам з Підляша, Холмщіны і централной Польщі, з Україны і Америкы. Владыка подяковав таксамо Русинам зо Словакії, котрых описав як „тых самых Лемків, Русинів, што мы.“ Святкованя закінчів ґазда высівской парафіі, о. іґумен Пафнутій (Якімюк) і вартать спомянути, же його няньо, о. митр. Андрій Якімюк, быв єдным з першых священиків на Лемковині по выселінях.
8
Наша тема
iнфо РУСИН
Ч. 12 2015
Радіо русин ФМ высылать 2 і пів рока. І має далшы планы
Pадіо про вшыткых русинів світа! З такым слоґаном 3-го децембра 2012 року штартовало своє высыланя перше на словакії русинське інтернетове радіо русин ФМ. Міджічасом собі нашло своїх стабілных слухачів, но і днесь ся найдуть і такы люди, котры о тім, же не лем русины на Лемковині, но і словацькы русины были валушны спустити радіо, котре высылать 24 годин денно, не знають. Є час, жебы сьме то направили. Петро Медвідь
Зачаткы лем із ентузіазмом
на зачатку радіа не было в ансамблі, котрый дав докопы Петро Штефаняк, якый пришов з думков зробити інтернетове радіо про русинів, досправды майже нич окрім ентузіазму людей, котрых пересвідчів. В першім році было на проєкт радіа із уряду влады приділеных лем 3000 евр, што уможнило зачати высылати аж кінцьом рока, з малыма гонорарами, кідьже векшыну грошей было потрібне схосновати на закупліня холем основной технікы, котра бы уможнила спустити высыланя. З помочов, котра представовала закупліня части технікы, втогды пришло як раз старше партнерьске радіо лем фм, з котрым была підписана змлува о додаваню проґрамів радіа русин ФМ про высыланя партнера, за што пришла із Польщі далша потрібна техніка на вырабляня проґрамів. Як раз і дякуючі фінанчной сітуації в ансамблі мож повісти зачінали лем двоми професіоналы, о то їх ентузіазм мож цінити іщі веце. Конкретно довгорічна робітничка наперед україньского, пізніше русиньского высыланя словеньского розгласу – Теодозія Латтова, і технік Марек Брієшка, котрый перед тым робив техніка про пріватне цілословеньске радіо і властно його тяжка робота од технічного забеспечіня штудія в Братіславі, через будованя інтернетового сайту радіа і много далшого, зачала давно перед тым, як радіо офіціално зачало высылати. решта ансамблю, вєдно з основательом Петром Штефаняком, мусила ся на своїх властных хыбах і першых успіхах учіти роботі, котра є повязана з высыланьом радіа. но ентузіазм тримав ансамбель в тім, же на тій думці оплатить ся робити.
Наперед лем дві релації до тыждня
радіо спустило своє высыланя 24 годин штоденно такой од початку. но векшыну высыланя творила лем музика. Єднак треба знова спомянути бракуючі грошы, но на другім боці то быв час, коли ся робітници радіа тій роботі лем учіли і каждый то робив лем коло дачого іншого (так є то властно доднесь). радіо зачало высылати лем з двома премєровыма проґрамами в понедільок, котры почас цілого тыждня потім повторяло. Конкретно ішло о Понедільковый блок і проґрам Граме на желаня. Першый спомянутый проґрам быв колажов того, што вшытко приготовило за тыждень братіславске і пряшівске штудія. Хоць тото пряшівске было і є доднесь лем віртуалне. В проґрамі находило ся справодайство, културный калеідоскоп, проґрам о нашых особностях, історічный календарь, але і Молоды на пекачі, де ся „сповідали“ молоды люди з русиньскым походжіньом, ці Голосы русинів о русиньскых ансамблях. Другым проґрамом, котрый мав каждый тыждень премєру, было Граме на желаня, і то быв проґрам, котрый ся од зачатку высылав нажыво з Братіславы. Веджіня радіа од зачатку усвідомльовало собі, же проґрам мусить быти богатшый,
же треба менше репріз і веце премєр, і такой в 2012 році, подля фінанчных можностей, котры на тот рік мало, зачало робити обсяговы зміны і заваджати новы проґрамы. наперед од Понедількового блоку одділили ся проґрамы Молоды на пекачі і Голосы русинів, котры ся зачали высылати окреме як півгодиновы релації, і так проґрам дістав нову назву Говорить Пряшів – Понедільковый блок. В нім далше пряшівска часть радіа приготовльовала блокы проґрамів присвячены од справодайства, через історію аж по пізніше придану літературу ці штодыждньовый задум на актуалну тему. радіо думало і на то, з чім є русиньске жытельство міцно перевязане і почало высылати кажду неділю записы з ґрекокатолицькой літурґії з Камюнкы, котра была все церьковнославяньска з русиньскыма чітанями і проповідьов. Прибыла і далша жыва релація з Братіславы – Вечур з Матьом, котра є далшов контактов релаційов у портфолію радіа, де коло музикы мож комуніковати з модератором і бісідовати о допереду авізованій темі. Великым плусом про обсяг высыланя радіа было то, же орґанізація молоды.русины, котра стояла за основаньом радіа, мала схваленый і проєкт на збераня і авдіозапис русиньскых приповідок, котры ся почас рока 2012 зачали записовати в штудію з професіоналнов режісерков і професіоналныма акторами Театру Александра Духновіча в Пряшові, што дало радію можливость приносити уж у 2012 році штотыждень премєрову русиньску приповідку про нашых найменшых і тым підняти якость свого высыланя. Што было в одношіню ку радіу од зачатку позітівне, то є то, же проґрамы русин ФМ од зачатку были даваны і до архіву на сайті, де собі їх слухач быв годен хоцьколи выслухати.
Проґрес, котрый хоче іти далше
Од 2014 року радіо зачало высылати під новов орґанізаційов, обчаньскым здружіньом Rusyn Media, котре было сотворене чісто про потребы радіа русин ФМ. З обсягу высыланя поступно дакотры проґрамы одышли, а на другім боці пришло веце новых. найвешков змінов перешло радіо зачатком рока 2015, значіть по своїх другых народенинах. Першов основнов змінов была
▲ Основатель і директор радіа Петро Штефаняк.
професіоналізація інтернетового сайту радіа. Тот перешов як візуалнов змінов, так і змінов адресы. Покля до того часу радіо не мало свою властну домену, од фебруара радіо найдете на простій інтернетовій адресі www.rusyn.fm. сайт радіа є днесь свіжый, модерный, з професіоналныма фотками, архівом і оголошінями проґрамів, котры вас у высыланю чекають. Далшов значнов змінов было заведжіня драматурґії музикы у высыланю радіа. Днесь ся через день мінить подля проґраму, котрый найдете і на сайті радіа, дакілько шпеціфічных музичных блоків, в котрых найдете од класічной народной музикы, через модерны русиньскы співанкы аж по неділный блок із церьковнов музиков, значіть каждый собі може пустити радіо в часі, коли грає музика, яка му найвеце пасує і не мішають ся так жанры. Третьов, і то тов найголовнішов змінов, є цілкове перекопаня штруктуры высыланя. Днесь радіо русин фм, котре у фебруарі залучіло до высыланя далшы новы проґрамы, має штотыждень 16 премєровых проґрамів, котры мають максімално єдну репрізу. Міджі найпопуларнішы новы форматы належыть релація нашы села, ці русиньска гітпарада. Днесь про русин ФМ робить 11 людей, літурґії суть у высыланю уж і православны зо снины. но і то не є конець. Бо радіо хоче іти далше. В тім році бы веджіня радіа радо спустило денне справодайство, пряшівске штудіo, котре бы мало єднакы можливости як тото в Братіславі, а може і дашто далше... Зохабме ся несподівати.
Ч. 12 2015
Наша тема
iнфо РУСИН
Профілы проґрамів радіа русин ФМ Свіжы справы і Културный калеідоскоп
9
Штотыждньовый проґрам радіа русин ФМ
радіо приносить актуалны інформації з русиньского середовиска і нелем з нього. Зо справами будете все актуално інформованы о найважнішых подіях, із Културным калеідоскопом вам не втече жадна културно-сполоченьска акція у вашім реґіоні.
Історічный календарь
ПОНЕДІЛЬОК 11.00 год.: Запражка (репріза) 17.00 год.: Говорить Пряшів - свіжы справы і Културный калеідоскоп 18.00 год.: Говорить Пряшів - Історічный календарь 21.00 год.: Граме на желаня (нажыво)
радіо собі припоминать каждый тыждень найважнішы історінчы датумы і людей, котры суть повязаны зо започатым тыждньом.
Граме на желаня Вашы поздравы, желаня, одказы, подякованя і вызнаня… но даколи і „біґльовачкы“ і оправданя… сьте на найліпшій адресі, радіо выбавлює вшыткы Вашы радости і старости.
▲ Книжніцю ФМ начітавать довгорічный актор нашого театру Іґор Латта.
Каждый тыждень радіо говорить о єдній вызначній русиньскій особности, котрых мають русины так много, же бы сьте то може ани не чекали.
співанкы з різных кутів світа і словакії. Оповіданя росповідать Танічка і далшы путници в розговорах. До релації ся можуть запоїти і слухачі і то через коментарі на фейсбуку, або можуть писати на імейл.
Молоды на пекачі
Нашы села
Нашы целебріты
В релації ся каждый тыждень представлює новый інтересный молодый гость, котрый є русином, або є з русинами тісно повязаный. Цільом є вказати, же маєме серед себе много шыковных людей, котры ся гордо голосять ку свому русиньскому походжіню і то многораз роблять на найвысшых позіціях.
Перлічка
Каждый тыждень радіо представлює інше село, іншы інтересности, іншы звыкы і традіції. Тото вшытко о русиньскых селах можете чути в релації радіа русин ФМ. Можете написати і свої спостеріганя, тіпы і іншы думкы, бо і о вашім селі радіо хоче знати веце.
Приповідкы
В радіу ся каждый тыждень мож зачітати до старой пресы або до іншых жрідел і проґрам приносить все дашто інтересне, о чім русины даколи писали, або што прожыли.
русиньскы приповідкы кажду суботу лем на радіу русин фм. Приповідкы народны, но і авторьскы. Вшыткы по русиньскы у властній продукції радіа, начітаны професіоналныма акторами Театру Александра Духновіча в Пряшові.
Вечур з Матьом
Запражка – Вариме з Людков
уволнена релація, в котрій Матьо рішыть різны темы. слухач ся може залучіти і до жывого высыланя. Каждый тыждень в середу вечур о 21.00 год.
Каждый тыждень з радіом можете спознати творчость нашых русиньскых авторів. сучасных, а і тых, котры жыли давно перед нами. Зо словакії, но і з цілой Карпатьской руси.
смачны їдла, рецепты нашых матерей, тайны поступы, реґуларне недільне варіня. Кідь сьте ся переселили десь далеко і смутно вам за домашніма стравами од матери або бабкы, кідь не знате, як ся роблять стародавны їдла як пирогы, джадкы або мачанка, кідь хочете експеріментовати і выпробовати і дашто нове і нетрадічне, та сьте ту правилно. Довєдна з радіом будете варити і пробовати што сьте іщі не пробовали.
Русиньска гітпарада
Свята літурґія
Книжніця ФМ
Путованя з Танічков
Каждый тыждень цеьковнославяньска літурґія з русиньсков проповідьов. Штотыждень черяють ся ґрекокатолицька літурґія з Камюнкы, із русиньскыма чітанями Аспостола і Євангелія, з православнов літурґійов зо снины. В архіві найдете каждый тыждень обидві.
Путованя з Танічков – то релація о путованю, котра каждый тыждень слухачам приностиь спостеріганя, оповіданя і
Проґрамы радіа можете найти і в архіві, котрый є на сайті.
Голосуйте каждый тыждень за свої найоблюбенішы співанкы і пережыйте каждый четверь годину, в котрій ся дізнате, як тота ваша ґрупа, ці ансамбель, в гітпараді обстала.
ВІТОРОК 11.00 год.: Говорить Пряшів - свіжы справы і Културный калеідоскоп (репріза) 12.00 год.: Говорить Пряшів - Історічный календарь (репріза) 14.00 год.: Граме на желаня (репріза) 18.00 год.: Говорить Пряшів - нашы целебріты 20.00 год.: Молоды на пекачі (нажыво) СЕРЕДА 11.00 год.: Молоды на пекачі (репріза) 12.00 год.: Говорить Пряшів - нашы целебріты (репріза) 18.00 год.: Говорить Пряшів - Перлічка 21.00 год.: Вечур з Матьом (нажыво) ЧЕТВЕРЬ 11.00 год.: Вечур з Матьом (репріза) 12.00 год.: Говорить Пряшів - Перлічка (репріза) 18.00 год.: Говорить Пряшів - Книжніця ФМ 20.00 год.: русиньска гітпарада (премєра, не высылать ся почас вакацій) ПЯТНІЦЯ 11.00 год.: русиньска гітпарада (репріза, не высылать ся почас вакацій) 12.00 год.: Говорить Пряшів - Книжніця ФМ (репріза) 18.15 год.: „Вступне до контроли“ (лем.фм) 20.00 год.: Путoвaня з Танічков (премєра) СУБОТА 11.00 год.: Путoвaня з Танічков (репріза) 12.00 год.: „Вступне до контроли“ (лем.фм - репріза) 16.30 год.: нашы села 19.30 год.: Приповідка НЕДІЛЯ 11.00 год.: 11.40 год.: 12.00 год.: 15.00 год.: 18.00 год.:
нашы села (репріза) Приповідка (репріза) Запражка - Вариме з Людков Говорить Пряшів - Припомінка свята літурґія (єден тыждень ґрекокатолицька, єден православна)
радіо высылать 24 годин денно. Поміджі релації радіа можете слухати різны музичны блокы, котры суть все заміряны на конкретный жанер музикы. Веце інформацій на сайті радіа. радіо можете слухати на інтернетовім сайті: www.rusyn.fm
10
Із нашой історії
iнфо РУСИН
ІСТОРІЧНЫЙ КАЛЕНДАРЬ У 1740 році народив ся в селі Камюнка Михал Брадач, церьковный діятель. Учів ся в Подолінці, філозофію скінчів в Кошыцях, богословскы штудії в Тырнаві. -акБыв професором Мукачевской богословской школы, стояв на челі кошыцького вікаріату (17901813). У 1809 році став ґенералным вікарьом Мукачевской єпархії. Його заслуга є в тім, же поставив свій вікаріат до позіції веце незалежного од латиньскых єпіскопів. Умер 1815 році. 1-го авґуста 1925 р. за- ▲▲ Базіліка в Лютині. чав будинок ґрофа Дежефія віту св. Кирила і Мефодія“ (1977-1992), член на Масаріковій уліці ч. 62 (теперь Главна) у Митрополітной рады Православной церькви у Пряшові служыти Русинам як Ґрекокатолицькый ЧССР (1971-1985), професор, выдав коло 350 руськый народный дом (теперь Руськый дом) моноґрафій, учебників, штудій, научных статей. на културно-освітнє діятельство. 3-го авґуста 1980 умер у Братіславі Діоніс 2-го авґуста 1935 народив ся в Удолі (даІльковіч, педаґоґ, фізік, декан Природознавчой коли Уяк), в окресі Стара Любовня Штефан факулты СВШТ у Братіславі (1942-1945), Пружіньскый, педаґоґ, протоєрей, кандідат научный секретарь САН (1953-1956), доцент, наук, настоятель православного храму в Лепрофесор, академік САН, доктор наук, автор вочі (1963-1980), учів теолоґію на Православній многых научных штудій. Быв членом многых богословскій факулті в Пряшові, од 1965 р. европскых научных обществ і орґанізацій. Набыв єй продеканом (1971-1978, 1992-1993), деродив ся 18-го януара 1907 р. в Шарішскім каном (1978-1987 і од 1993), редактор „ЗапоЩавнику, окрес Свідник.
Русиньскый поет із Лемковины - Іван Желем Хоць Русины, мож повісти, з єдного коріня, жыють або жыли вєдно попід Виходны Карпаты, їх доля не є і не была єднака. Жыли в близкости сусідів Русинів, але і коло векшых народів, під їх впливом, ходили по світі, вертали ся домів або мусили зохабити вшытко про них дороге і насилу піти гет з родных Карпат. Вшыткых Русинів то постигло з верьхніх, з южных, выходных і западных реґіонів. Так то было і з Лемками, котры жыли і жыють на север од нас. Теодозія Латтова
Найгірше было про них якбач, минуле столітя. Двараз война, Талергофскы і Терезіньскы лаґры, выселіня на выход на Україну і на запад Польщі в Акції Вісла. Были то масовы цілонародны акції. Як писала Олена Дуць-Файфер, професорка на універзіті в Кракові – уж тото поколіня, што было вывезене на Україну, одходить на вічность. Но додаме, але память оставать, тот екзіт історія добрі зафіксовала, то не людьска
память, што по роках выблідне, наконець заникне з чоловіком. Історія памятать. Таку долю пережыв і Іван Желем, котрому од народжіня того року минуло 90 років. Але тых народенин не дожыв ся. Його доля была така: Народив ся у Вапеннім коло Ґорлиць 3-го юна 1925 р. Народну школу скінчів в роднім селі. В 1937-ім році поступив до Ґорлицькой ґімназії і до Руськой бурсы в Ґорлицях, котра была про многых молодых людей другым родным домом. Там ся формовав його свіжый лемківскый патріотізм, познаваня родной културы, історії і світа. Друга світова война перервала школу, умерла му мама і молодый Іван зістав дома на ґаздівстві. Но Німці го забрали на роботу до Німецька, де остав до кінця войны. По 1945-ім році Іван Желем з родинов одышов гет з родного краю, на Україну, перше до Ворошиловграду а пак ближе ку граніцям до Галичіны. З вітцьом і сестров зістали в Самборі. Ту скінчів середню школу і пішов штудовати ветеріну до Львова, но настали сталіньскы репресії, зясь біда, не знав зашто, але вывезли го на далекый Север на роботу до лісів, значіть до лаґрів в области Комы. Там робив 6 років. Пережыв. По смерти Сталіна пришла регабілітація і Іван Желем вернув ся на Галичіну, доштудовав ветеріну у Львові, заложыв собі родину і дістав роботу в мясокомбінаті. І зістав там. Не забыв, же даколи в Руській бурсі в Ґорлицях писав поезію. Ту зачав одзнова писати. Його творчость є зарахована до найліпшых творів сучасной лемківской літературы. Писав віршы, повіданя, новелы, гуморескы, публіцістічны і
Ч. 12 2015 19-го авґуста 1851 – Зачаток лютиньскых зъявлінь на свято Преображеніє Господнє Спаса (подля Юліаньского календаря). Зузані Фекетеовій, котра намісто до храму пішла до ліса зберати грибы, ся зъявив св. Николай. Попросив єй, жебы быв на місці зъявліня поставленый хрест. Новині о зъявліню не вірили ани священик, ани ріхтарь, ани віруючі. Зузана потім онімила. Скоро каждый день ходила до ліса. Єдного дня ся єй знова зъявив св. Николай і пожадав одказати отцю духовному, жебы на місці їх стрічі была выбудована капліця присвячена Успенію Пресвятой Богородіці. На доказ їх стрічі св. Николай Зузані даровав ікону Богородіці, котру мала дати священикови як образ до будучой святыні. 21-го новембра 1852 р. лютиньскый отець духовный Штефан Ройковіч дав зробити хрест на жадане місце і быв посвяченый. Аж потім Зузана проговорила. 24-го авґуста 1930 р. народила ся в Рунині, окрес Снина, Марія Корбова, довгорічна артістка УНТ в Пряшові (1948-1989), яка створила цілу ґалерію женьскых образів на сцені споминаного театру. Жыє у Пряшові. В 1700 році в селі Ольшавіця, окрес Левоча, народив ся Михаіл Мануіл Ольшавксый, молодшый брат Сімеона Ольшавского, єпіскоп Мукачевской єпархії (од 1743), не присягав яґерьскым латиньскым єпіскопам. В Мукачові заложыв богословску школу (1744), выдав „Начало писмен дітем к наставленію на латиньском языці“ (1746). Умер 5-го новембра 1767 р. в Мукачеві. літературно-крітічны статі. Друковали го в лемківскых еміґрачных выданях, часть з них написана по лемківскы, часть по україньскы. Не забыв родну материну бісіду. Быв то оріґіналный літературный талент, выразив зо свого сердця тугу за родным крайом, не забыв жыву, богату реч лемківску, обновив скоро уж забыты формы, слова, выразы, котры представляють велику етноґрафічну цінность, зістала в них минулость. Лемковину называть страченым райом. Тоты люди, што зістали ці вернули ся домів, не памятають так добрі свою давнину, минулы часы як тот, кого выгнали, што пішов з дому на чуджі землі. Іван Желем умер 6-го септембра 1988-го року, похованый є на Янівскім цінтері у Львові, там, де і Ваньо Гунянка, Роман Соболєвскый і много далшых Лемків. З поезії Івана Желема *** Уж ся мі не снит Рін над потоком І гуси на ній ґєґотливы. Уж ся мі не снят Тополі высокы Над хыжом мойом сиротливом. Уж ся мі не снят Камінны урвиска І гірскы зелены убочы. Уж ся мі не снят Далекы і близкы Карпатскы замрияны ночы. Уж ся мі не снит, Же Фырдей задерат До хмары высоку вершыну. І смутно, як отец За сыном вызерат За мном аж ту в Украіну. Уж ся мі не снит В щестливу годину Край, што-с мі дал го, о Боже, Уж ся мі не снит Моя Лемковина, Бо спати уж про ню не можу. (В лемківскій варіанті русиньского языка.)
Ч. 12 2015
Погляды
iнфо РУСИН
11
ВИНОВАТЫ В суботу, 11-го юла 2015 р. в Мукачові одбыли ся траґічны події, котры якбач нихто не хоче зажыти. В дотеперь покійній Закарпатьскій области Україны дішло ку стріляню міджі „патріотами“ із Правого сектора і „прихыльниками“ народного депутата Україны Михайла Ланьо. Траґічна субота, яка на дакотрых фотоґрафіях вызерала як із фронтовой лінії, має і свої людьскы жертвы. Петро Медвідь Самособов, як російскы, україньскы, так і світовы медії, такой зачали рішыти вопрос того, ці зачінать на Підкарпатю сітуація така, яка є і на выході державы. Подля гесла, же найвекшу кількость чітателів забеспечіш пошырьованьом страху і депресії. Но покля Україна глядала правы причіны суботнього інціденту, котрый якбач, подля остатніх інформацій, не быв ничім іншым як бойом о сферы влияня в бізнісо-кріміналній діятельности з контрабандом, голос демокрації плаченый Сенатом Споєных штатів Америкы вже причіны публіковав. І то такой з пера аж двох кріміналістів, фаховців на тоту тему. Наперед, день по інціденті, статю Петра Кралюка, і в понедільок статю вже добрі знамого „любителя“ Русинів Олександра Гавроша. Обидві статі мають сполочный елемент. Не жебы прямо, але шумні в коробці із пантликом чітательови підопхають думкы о тім, же властно Русины, в їх очах лем „політічны Русины“, кідьже такого народа ніт, котры суть самособов фінанцованы споза граніць, суть сполуодповідны за тото, што ся в суботу в Мукачові стало. Народный депутат Україны Микола Княжицькый ішов на своїм профілі на соціалній сіті іщі далше, кідь то подав без той коробкы і пантлика і пише, же на Підкарпатю мають Русины „свою армаду“, котру Українці могли в суботу видіти, свою церьков, котра є незалежна од Україньской ґрекокатолицькой церькви, і што є найліпше, же тото вшытко, значіть Русинів, хтось підпорує за грошы із контрабанду. То, же Русины суть плачены Москвов, Америков, і не знам кым вшыткым, то знаме, бо такы обвиніня уж на головы Русинів были нераз. Княжицькый іде але
в жанрі sci-fi іщі далше, кідь властно пише, же контрабанд, котрый довгы рокы фунґує і дотеперь з тым Київ нич не робив, тадь собі лем спомяньме – як были покараны будователі метра на штреці Ужгород – Вышнє Німецьке, тот контрабанд, то справа, котра никому іншому не зараблять грошы лем русиньскому руху. Ідучі в тій лінії лоґікы можеме властно прийти до того, же кідь з контрабандом дотеперь даяк Київ не войовав, Київ властно підпоровав русиньскый рух. На тім цілім розумному чоловіку зіставать розум стояти коло двох справ. Тов першов є, ці досправды панове конґресмены хотять і далше платити грошы жытелів Споєных штатів Америкы на редакцію радіа, котре не першыраз копало до Русинів. До народа, котрый не мать свойой державы, котрый никому не кривдить, навспак, довгы десяткы років ся кривдило і на Україні аж дотеперь уближує йому, і він ся не мать як бранити. Бо перед його проблемами є глухый і сліпый цілый, іншак демкоратічный, світ, котрый честує людьскы права і свободы. Но од-
повідь на тот вопрос якбач буде такый, же гей, же то конґресмены хотять платити. Бо на тото копаня Радіа Свобода до Русинів вже была звернута їх увага представителями Русинів в Северній Америці. Лемже реторіка Радіа Свобода ся даяк не змінила. Тов другов справов є, ці досправды україньскы політіци, націоналісты і русинофобы думають, же донеконечна їх невалушность піднимати державу, економіку, демокрацію, можуть оправдати так, же будуть глядати причіну вшыткых проблемів в Русинах, котры іншак не інсують, лем втогды, як на дакого треба звалити вину. Бо кідь гей, і люди їм тото зъїдять а із танірьом, то дам руку до огня за то, же потім є Україна на дразі хыбаль так до нещастя, а не до Европы. Україна бы ся в першім ряді мала збавити своїх мафіянів і екстремістів. І взяти їм зброю. І потім досправды зачати робити на тім, жебы піднимала жывот жытелів державы. Як раз мафія, екстремізм і політічне ничнеробліня, то суть елементы, котры суть виноваты за то, де ся держава находить, не Русины. І демократічный світ бы уж мав перестати быти тихо, кідь досправды має інтерес на тім, жебы Україна залучіла ся до нього. P.S.: 16-го юла, в день написаня той статі, в україньскім парламенті говорили о законі, котрый бы мав Донєцькій і Луганьскій областям забеспечіти якыйсь шпеціалный статус – автономію. То є компроміс з тыма, котры зо збранями в руці зачали войну, котры зробили референдумы, якы демократічный світ і Київ не вызнавать. Інтересне, же покля Русины од 1991 року кличуть по основных людьскых правах і по наповніню референдума, котрый Київ сам выголосив, є законный і платный, так жаден компроміс Київ дотеперь не зробив, і кликаня Русинів без зброї, мірным способом, не мало жаден ефект. Властно мало. Україньска юстіція одсудила Димитрія Сидора. Так ся заобходить зо законопослушныма жытелями – Русинами. Просто, сьме виноваты.
12
Погляды
Ч. 12 2015
iнфо РУСИН
Варвары 21-го столітя Часто в русиньскій проблематиці стрічаме тему о школах, де бы ся нашы діти могли учіти азбуку і русиньскый язык. Маме русиньскый язык, кажуть родічі, маме го дома, но і словацькый язык кажда словацька родина мать дома, а в школі діти мають і 5 годин словацького языка і літературы на тыждень. Значіть, в тых школах ся учать і русиньскы діти як материньскый язык, словацькый язык. Теодозія Латтова, фотоґрафії: www.rusinskyjazyk.sk Так зачінають бісідовати по словацькы нелем на годинах, але і мімо школы, на уліці, при грах і дома. Не в єдній родині дома діти бісідують по словацькы а родічі ся приспособлюють. Правда, суть родины, де ся бісідує лем по русиньскы. Повідаме о українізації, мадярізації, понімчованю, і по руськы ся у нас учіло, але не повідаме нич о словакізації – скрытій або отвореній, добровольній або без можности выберу. Такы сьме рады, же нашла ся можливость підучіти русиньскы діти азбуці, вольніше бісідовати по русиньскы, ці представити їм чім далше, тым богатшу русиньску літературу і то через вечурні школы русиньского языка обчаньского здружіня Колысочка за помочі ґрантів од Уряду влады. Но мы не сьме ту ниякы привандровалці – школы в нашім реґіоні суть і про русиньскы діти. Там бы ся мали учіти материньскый язык, ці є їх там троє, пятеро або десятеро, а не вечерами по годинах, коли діти бы мали одпочівати або робити задачі до школы на завтра. Русиньскы діти мають таке саме право учіти ся в нормалній школі як і остатні діти. Же на вині суть родічі, котры не хотять, жебы ся їх діти учіли язык, котрый мають дома? Добре алібі. Выгварька як Бырно. Тівкы рокы перед нашыма очами заникають школы, заникать русиньскый язык в школах, мусиме ратовати азбуку, наше традічне письмо, котре нормалні хосновали нашы прабабы в молитвениках. Попозерайме ся до минулости, той темной, бідной, нещастной минулости, як сьме звыкли повідати з позіції сучасного модерного грунка. Ratio educationis, слова зо старого словника офіціалного языка за часів Марії Терезії. Як ся ку нам дістали тоты слова? Была то назва закона о школьскій реформі, котру завела Марія Терезія в році 1777. Были узаконены штири тіпы школ. В
селах єднокласны з єдным учітельом, в меншых містечках школы трикласны з двома учітелями, трівіалны, де діти в роднім языку учіли ся чітати, писати і раховати – трівіюм. В містах были школы з трьома учітелями і штирьома роками учіня. Тоты приготовляли і учітелів про низшы ступні і наконець были середні школы. Тоты мали низшый – ґраматичный тіп, ґімназії з класами поетікы і реторікы і третій тіп – академії, як переходный ступень міджі ґімназійов і універзітов. В середніх школах учіли ся на німецькім языку. В русиньскых областях заводив до жывота тоту школьску реформу мукачівскый ґрекокатолицькый єпіскоп просвітитель Андрій Бачіньскый. В Прессбурґу, днесь є то Братіслава, як підписовав договор, выїднав з ґрофом Фештевічом в каждім приході про півцьоучітеля матеріалны условії. Доміг ся, жебы каждый півцьоучітель дістав шість катастралных угрів земли, бываня і школьску будову. Землю мали выділити конкретны домінії. Уж в маї 1778-го року тота догода была підписана з ґрофом Шенборном, паном Мукачівско-Чинадіївской домінії, а то про Унґ і Марамарош. Інакше од панів было тяжко досягнути, абы приспіли даяков земльов
про учітеля. Тота реформа до жывота діставала ся у нас майже двадцять років. В 1793-ім році курзы про учітелів в Корытнянах, тыж з ініціатівы єпіскопа Андрія Бачіньского, были перемінены на ліцей і в 1794ім році кральовскый выбор отворив в Ужгороді учітельску семінарію. Так помалы родила ся русиньска школа. Одтогды школы перешли многыма языковыма періпетіями Іщі донедавна в нашім реґіоні было коло 300 різных школ, векшынов то были церьковны, діти ся учіли і по мадярьскы, але тыж по руськы з містным діалектом, домашнім языком, пізніше по україньскы а потім пішло вшытко помалы долов водов. Яке на днесь буде резуме. Шкода часу глядати винників. Не є порядный закон. Русиньскых дітей є дость, школ, де ся можуть учіти материньскый язык є мало, охоты у родічів, директорів містных шкіл, учітелів і старостів іщі менше. Нияк-раз не мож выдумати, што в тій сітуації мож про властный язык зробити. А так платаме тоту абсенцію вечурніма школами. Вдяка пані Кральовій, же холем така можность іщі є, бо іншак нас будуть называти варварами 21-го столітя, што забыли і забили свій материньскый язык і своє писмо.
Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2015.
IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Štefániková 18, Humenné, dátum vydania periodickej tlače: 30. júla 2015
Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Štefánikova 18, 066 01, Humenné. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode s povereným vedením redakcie na adrese sídla ROS v Humennom. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame! Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov! Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme. Info Rusín je distribuovaný aj do novinových stánkov prostredníctvom MEDIAPRESS Poprad, spol. s r.o. (okresy: Stará Ľubovňa, Poprad, Levoča, Kežmarok, Spišská Nová Ves) a KAPA DAB Prešov, spol. s r. o. (okresy: Prešov, Bardejov, Humenné, Medzilaborce, Sabinov, Snina, Stropkov, Svidník, Vranov n/T.).
Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Štefánikova 18 066 01 Humenné RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník