Issuu

чісло 11 2016 | рiчник хiIi.

сезон Театру Александра Духновіча

русин

iнфо

Iнформачный двотыжденник Русинiв Словеньска ‫ ׀‬цiна 0,50 € факты ‫ ׀‬култура ‫ ׀‬історія актуалны iнформацїї о Русинах а не лем про Русинiв

З домова

Нашы особности

Култура

День Русинів

Микола Симко

Русиньскы писателі оцінены

Выставка Народный крой Русинів – на 80-ку І. Чіжмаря

О літню школу є інтерес як і на зачатку

З нагоды округлого жывотного юбілею – 80 років Івана Чіжмаря, была 10-го юна 2016-го року в просторах Піддукляньского освітнього центра у Свіднику, за участи автора, пріматора міста Яна Голодняка, Олґы Ґлосіковой, директоркы СНМ – Музея русиньской културы в Пряшові, Владиміра Противняка, секретаря Світовой рады Русинів і многых участників, одкрыта інтересна автентічна фотовыставка під назвов Народный крой Русинів. На святочній вернісажі брала участь і Катарина Бабчакова, котра в мені ґенералной директоркы Яны Кресаковой з Народного освітнього центра в Братіславі передала Іванови Чіжмарьови цінный дикумент – Честь Народного освітнього центра в Братіславі за довгорічну роботу в области выскуму русиньского фолклору.

В неділю 5-го юна 2016 р. быв святочно одкрытый 7-ый річник Studium Carpato-Ruthenorum 2016 – Міджінародной літньой школы русиньского языка і културы, котра є орґанізована Інштітутом русиньского языка і културы Пряшівской універзіты в Пряшові. Святочне одкрытя проходило в пряшівскім пензіоні Átrium. На културно-сполоченьскій події, котру модеровала акторка Театру Александра Духновіча в Пряшові Ярослава Сисакова, стрітили ся учітелі літньой школы, штуденты, но і представителі універзіты, міста ці державных орґанів.

А. Кузмякова Выставку творить 280 фотоґрафій розмаїтых кроїв – од Шумяца, через Спіш аж по Ублю. Хто бы хотів видіти велику параду русиньского кройованого богатства, може навщівити Піддукляньскый освітній центер у Свіднику до кінця юла того року. Потім буде споминана выставка передана до СНМ – Музея русиньской културы в Пряшові.

Коротко з біоґрафії юбіланта

Наш знамый етноґраф, музичный фолклоріста і співак Іван Чіжмарь народив ся 12-го юна 1936-го року у селі Суха в окресі Стропков. Своє дітинство пережыв з родічами, трьома братами і єднов сестров у селі Пстрина в свідницькім окресі. Уж як дітина любив співати і барз хотів грати на гуслях. „На селі было звыком, же родічі на свадьбы і хрестины водили зо собов і свої діти. Ту єм ся заслухав до музикы прімашів, контрашів і цімбалу, позерав єм їх спосіб і техніку граня. Як єм підріс, пробовав єм грати на гребінь і на устну гармоніку. Отець, жебы успокоїв мій інтерес о музику, зробив мі гуслі з верьбового дерева. На них єм заграв свою першу співанку А на меджі черешенька. Пізніше мі родічі купили гуслі од циґана за фалат солонины і гуску. В 13-ох роках єм на тых гуслях грав на першій свадьбі, “ – споминать на дітинство і свої першы контакы з русиньсков музиков І. Чіжмарь. О тім, же його інтерес не быв лем такым короткым дітячім задумом, але досправды хотів знати вшытко о нашім фолклорі, музиці і співанках свідчіть і то, же в роках 1966-1971 екстерно штудовав етноґрафію і фолклорістіку на філозофічній факулті аж в Бырні. Хто бы з Русинів не знав або не чув співанку Яворове листя уж опадать, котру днесь знають грати нелем вшыткы русиньскы гудаци, але і многы іншы капелы і ансамблі, або співанку Ей попід Маковіцю. І. Чіжмарь уж од молодых років, як ходив грати на забавы і свадьбы частіше, зачав записовати людовы співанкы, жебы собі росшырив свій репертоар. Як співак успішно выступав на многых фолклорных фестівалах, награвали го в радіу, ходив на різны конкурзы, де так само мав великый успіх. Коротко повіджено – його пасія ся стала і його професіов в актівнім жывоті і в роботі у свідницькім музею (МУК). Із свого фаху написав многы моноґрафічны роботы, сценарі про фолклорны колектівы, розгласовы релації, діскоґрафії, абсолвовав многы концерты. Із свойой етноґрафічной роботы і досліджіня приготовив немало фотоґрафічных выставок (1965-1996), награв многы філмовы документы, котры днесь творять дорогоцінне богатство Русинів на Словакії. Із його найновшых выдань спомяньме книжку Народне весіля Русинів выходной Словакії (выдана в рамках Проґраму култура народностных меншын МК СР 2006 і фінанчной підпоры Карпаторусиньского общества США), Колядкы Русинів, Руснацох, Лемків (выдала Світова рада Русинів у 2014-ім році). З нагоды прекрасного юбілею дякуєме нашому юбілантови за дотеперішню роботу при збераню і пропаґованю русиньского етноґрафічного богатства і желаме му, жебы ся го надале міцно тримало його властне кредо – „Народна співанка была і є про мене вічным жрідлом іншпірації“. Многая і благая літа, дорогый наш юбіланте!

Петро Медвідь

Інтерес як і на зачатку

Тогорічна літня школа має штудентів із Словакії, Україны, Польщі, Булгарії, Сербії, Канады, Споєных штатів Америкы і Арґентіны. Міджі штудентами не суть лем люди русиньского походжіня, котры ся хотять зліпшыти в языку, но і нерусиньскы штуденты, докторанды, славісты, котры інтересують ся о русиньскый і язык і културу Русинів. Як підкреслив у своїм приговорі проф. Павел Роберт Маґочій, є барз важне, же о літню школу є все інтерес. Тот рік має докінця школа таку саму кількость штудентів, як їй першый річник. Studium CarpatoRuthenorum має того року довєдна 24 штудентів – сім зо Словакії і сімнадцять загранічных штудентів.

Школу одкрыла директорка інштітуту

Вже традічно літню школу за головного орґанізатора – Інштітут русиньского языка і културы Пряшівской універзіты в Пряшові, одкрывала його директорка доц. ПгДр. Анна Плішкова, ПгД. Припомянула, же як Інштітут, так і літня школа може фунґовати і завдякы Міністерству школства Словацькой републікы, зато была рада, же першый раз в історії Studium Carpato-Ruthenorum на одкрытя пришов і представитель того резорту – державный секретарь Міністерства школства Мґр. Петро Крайняк, котрый участных поздравив куртым приговором. Поздравити тогорічных участників пришли і ректор Пряшівской універзіты проф. ПгДр. Петер Коня, повіреный директор Центру языків і култур народностных меншын Пряшівской універзіты, під котрый належыть і русиньскый інштітут, проф. ПгДр. Петер Каша, к. н., ці віцепріматор міста Пряшів Штефан Кужма. Кужма у своїм приговорі підкреслив, же Пряшів є културным центром Русинів

с. 3 ◢

Актуално

Ч. 11 2016

iнфо РУСИН

Польскый міністер пришов до Міджілаборець. Підпорує обновліня штрекы Історічнов означів пряшівскый жупан Петер Худік навщіву польской делеґації в Міджілабірцях, котра проходила у віторок 24-го мая 2016-го року. Польскы представителі державной і містной справы пришли під веджіньом міністра транспорту Польщі Анджея Адамчіка на шпеціалнім влаку, жебы демонштровати великый інтерес о обновліня желізнічного споїня міджі державами через Лупківскый тунел. Інформовала о тім словацька державна пресова аґентура TASR. -пемПодля представ польской делеґації бы мав влак ходити через вакації почас вікендів вже тото літо. Влак із польского Ряшова через Санок до Меджілаборець бы мав потім продовжати драгу до Кошыць, і в пізнішій етапі аж до Мішковця в Мадярьску. Петер Худік, председа Пряшівского самосправного краю не хоче быти аж такым оптімістом. Хоче вєдно із польскым колеґом, маршалком Підкарпатьского воєводства Владиславом Ортылом, котрый быв так само участный делеґації, просадити тоту думку в рамках міджівладной польско-словацькой комісії. Но вєдно із тым припоминать, же коміся якбач не буде мати засіданя до юна того року, і зато видить реално обновліня влаків аж слідуючій рік. Пріматор міста Міджілабірці, Владіслав Вішновскый про аґентуру TASR повів, же проблемів коло обновліня влаків на обидвох боках граніці є привельо на то, жебы тото вырішыти в рамках єдной стрічі. Но так само припоминать, же є потрібне найти грошы на добре лоґічне перепоїня тых двох реґіонів. Міджілабірці навеце мають што понукнути. „Маєме світовый унікат музей Енді Варгола. Природа в околіці є не-

Стовпчік Петро Медвідь То, о чім ся довго шептало, ся в остатніх днях потвердило. Мірослав Лайчак одышов до Споєных штатів Америкы, жебы одпрезентовав свою кандідатуру на функцію ґенералного секретаря Орґанізації зьєдиненых народів (ОЗН). То, покля Вална громада ОЗН выбере чоловіка до той функції, забере іщі дакілько місяців. Но в історії по першый раз є велика шанца на то, жебы єдну із найважнішых функцій на світі здобыв чоловік русиньского походжіня. Проблем є лем єден. Же ся ку тому не голосить. Недавно выдав словацькый денник SME статю Лубоша Палаты, в котрій автор підкреслює, же тот 52-річный родак із Попраду має русиньскы коріня, но на розділ од словацькых презідентів – карпатьского Німця Рудолфа Шустера або словацького Хорвата Івана Ґашпаровіча, він ся ку своїм предкам ниґда публічно не приголосив, хоць, як пише Палата, його особности бы то придало далшый інтересный розмір. Веце як інтересный розмір особности Лайчака є інтересне то, же секретаріат, котрому шефує ґенералный секретарь, має на старости наприклад і приготовльованя штудій односно дотримованя людьскых прав. Кідь вже ся сам не голосить ку свому походжіню, мінімално бы, кібы ся досправды дістав до той функції, не мусив быти глухый односно проблемів Русинів на Україні. Може бы конечно могли чути в ОЗН і о Русинах, котры жыють в середині Европы і нихто їх проблемы даяк не видить. Кібы єм мав выбрати, жебы ся Лайчак приголосив к Русинам, най має інтересный розмір особности, або жебы чув голос Русинів, кідь бы ся дістав до функції, выберу тото друге. Бо як раз тым бы розмір його особности быв історічно інтереснішый омного веце i головно барз важный. І мы бы сьме міджі нами і так все знали, одкыль пришов...

познана,“ повів пріматор Вішньовскый. Голова міста хоче схосновати в тій справі і актуалны вызвы на словацько-польскы проєкты. Перша угорьско-галичска желізніця через Лупківскый перевал была одкрыта у 1873-ім році. Тунел є довгый 416 метрів і до ходу быв спущеный 31-го мая 1874-го року. Почас Другой світовой войны

быв тунел зниченый, російска армада потягла провізорну штреку коло села Полата. По войні ся обновила у 1946-ім році автентічна штрека із тунелом. Станіця перед тунелом над селом Полата, котру обновляли російскы вояци, дістала назву Победа. Транспорт через желізніцю фунґовав аж до 80-тых років 20-го столітя, коли были влакы в тій области одсунуты автобусовым транспортом. Особный транспорт влаком быв обновленый у 1996-ім році, но у році 2000 быв знова зрушеный.

Русиньскый фестівал у Гуменнім притяг 300 навщівників Історія Русиньского фестівалу в Гуменнім ся зачала писати лем перед трьома роками. За його зродом стоїть гуменьска Містна орґанізація Русиньской оброды на Словеньску (MO РOС), котра ся договорила, жe тот річник фестівалу буде присвяченый великанови русиньского народа Адолфови Добряньскому. Oрґанізаторы мали амбіції попередні два фестівалы приготовити під голым небом, нo час їм якось не жычів. Зато того року зорґанізовали подію 22-го мая 2016 р. у просторах Центра вольного часу Дуга в Гуменнім. „З фінанціами сьме на тім не были найліпше, aлe місто нас підпорило і подарило ся нам зорґанізовати красне пополідне, почас котрого ся люди посходжали, побісідовали і забавили,“ пoвіла Eвa Кунцова, председкыня МО РОС в Гуменнім. На фестівалі добровольно брало участь 70 выступаючіх – ФК Хемлон і Хемлонячік, Босорочкы і Босорчата, співацька ґрупа Зорніця, Сосна зо Збійного, дале Тамара Волохова, Ванда Марінчакова, Людмила Квашна, Барбара Бачовчінова і Мірослава Хомова. Супроводне слово належало модераторови Янкови Маґурови. Жрідло: Podvihorlatské noviny, переклад: ак Сучастьов фестівалу были і русиньскы столы, на котрых не хыбовали традічны русиньскы їдла, як фучкы, перогы, ріскы, ґуляш а першыраз і торта із русиньскым знаком. Сала ся заповнила до посліднього місця - коло 300 людей. По културнім проґрамі наслідовав кройованый поход по южнім Намістю слободы, а почас того ся співали русиньскы співанкы. O тім, же Русины знають забавляти, пересвідчіли навщівників на людовій забаві на кінці фестівалу. „Потішыло бы нас, кебы сьме могли передати штафету молодшым річникам. Aлe я вірю, жe пo часі ся колектів посилнить. В сучасности маме 180 членів а на фестівалі ся приголосили і новы членове,“ прозрадила Eвa

Кунцова з тым, же хотять у тій традіції продовжовати надале, жебы ся на Русинів не забыло і жебы тримали довєдна.

Пару слов о А. Добряньскім

Aдолф Добряньскый быв великым будительом русиньского народа. Народив ся у ґрекокатолицькій парохії в Рудльові, похороненый є у селі Чертіжне. Oкрем того, же быв правник, політік і писатель, быв покровительом русиньского народа. Знав 9 языків, штудовав в Левочі, Рожняві і Мішковці. Його посліднім желаньом перед смертьов было, жебы його маєткы в Чертіжнім были переданы жытелям того села за туній пінязь. У тім році собі Русины припоминають 115 років од його смерти.

В Братіславі засідали меншыны Як інфомовав Округлый стіл Русинів Словеньска його председа Мілан Піліп, 30-го мая 2016-го року, у Братіславі засідав Выбор про народностны меншыны і етнічны ґрупы Рады влады Словацькой републікы. Выбор першыраз засідав з новым уповномоченым про народностны меншыны і етнічны ґрупы Ласлом Буковскым. За русиньску народностну меншыну у выборі суть Мілан Піліп i Ян Липиньскый. Петро Медвідь Выбор знова проїднав вже схваленый Акчный план, котрый бы мав забеспечіти реалізацію Цілодержавной охороны і підпоры людьскых прав у Словацькій републіці. Тот план, в котрім є залучена і аналіза ліґіслатівы, яка односить ся ку народностным меншынам (Словацька републіка не має доднесь народностный закон), є затля лем на папери. Выбор підпорив Ласла Буковского коло пересаджованя далшой реалізації того плану. Так само была на засіданю схвалена Інформація о позіції і правах членів народностных меншын за рік 2015. На засіданю быв участный і штатный тайомник Міністерства школства, наукы, досліджіня і шпорту Словавацькой републікы Петро Крайняк. Крайняк выбор інформовав о зміні школьского закона, котра є напрямена до того, жебы ся забранило занику малокласных школ од школьского рока 2016/2017. Тым ся забранить і заникнутю веце як 20 школ, в котрых є навчалный язык мадярьскый і русиньскый. Малокласны школы будуть годны фунґовати і дале, аж до векшой новелізації школьского закона, котра ся приготовлює.

Мілан Піліп членів выбору на засіданю інформовав і о заключінях із конференції, котра была орґанізована Словацькым народным музейом – Музейом україньской културы в днях 8-го аж 9-го апріля 2016-го року під назвов Українці в історії і културі Карпат. Кідьже іде о контроверзный документ, котрый має намагу пояснити, же Русины не існують і їх язык є лем діалектом, навеце іде о документ, котрый быв выданый в рамках конференції, котрой головным орґанізатором была державна інштітуція, Округлый стіл Русинів Словеньска дав собі выготовити судный переклад того документу, із котрого обсягом были членове выбору і уповномоченый про народностны меншыны і етнічны ґрупы познакомены на споминанім засіданю. Представителька Міністерства културы Словацькой републікы, котра была участна на засіданю, конштатовала, же іде о важну справу і пропоновала, жебы ку даній проблематіці было зорґанізоване стрітнутя на Міністерстві, жебы пояснити тоту сітуацію. О участь на стрічі проявив інтерес і уповномоченый Ласло Буковскі, котрый хоче, жебы його уряд мав на тій стрічі своє заступліня.

Ч. 11 2016

Гляданый документ о Ужгородьскій унії чекав на обявліня в Пряшові В пятніцю 10-го юна 2016-го року проходила на Ґрекокатолицькім архієпіскопскім уряді в Пряшові прес-конференція, на котрій пряшівскый архієпіскоп і метрополіта Ян Бабяк, мукачівскый єпархіалный єпіскоп Мілан Шашік, шефредактор ґрекокатолицького часопису Slovo отець Юрай Ґрадош і говорця Пряшівской архієпархії отець Любомір Петрик представили цінный документ із Ужгородьской унії, котрый 4-го мая 2016-го року ідентіфіковав у фонді „Друґет з Гуменного“ ґрекокатолицькый священик Юрай Ґрадош. Спомянутый фонд ся находить в Державнім архіві в Пряшові, в містьскій части Нижня Шебастова. Цінный документ, о котрого захованю ці єствованю обще много історіків дотеперь похыбовало, так цілый час чекав на своє обявліня в центрі Ґрекокатолицькой церькви на Словакії - в Пряшові. Інформовав о тім Інформачный центер Пряшівской архієпархії на офіціалнім сайті архієпархії. -пем„Іде о оріґіналный документ із 24-го апріля 1646-го року, котрый документує прямо акт підписаня Ужгородьской унії. Дотеперь ся спохыбньовало, же в день унії быв підписаный будьякый документ, докінця дакотры історіци і теолоґове спохыбньовали і унію обще. Но знайджіня документу пидписаного мінімално шістьдесятьтрьома священиками тоты шпекулації вывертать. Підписы є потрібно іщі ідентіфіковати ґрафолоґом, бо ся вказує, же є їх веце, як ся дотеперь споминало в пізнішім документі із 15-го януара 1652-го року,“ цітує пресова справа Ґрадоша. Презентованый документ є твореный двогарком добового папіря, на котрім є водознак. Перша сторінка обсягує латиньскый текст. На другій половині першой сторінкы і на слідуючій сторінці суть кіріліцьов записаны підписы священиків. Ку ідентіфікації документу дішло в рамках архівного досліджіня Юрая Ґрадоша при писаню дізертації, котра має быти єднов із публікацій едіції „Ґрекокатолицька церьков на Словакії“ (Gréckokatolícka cirkev na Slovensku) із нагоды ближачого ся 200-го юбілею выникнутя ґрекокатолицькой Пряшівской єпархії, котра была одділена од Мукачівской єпархії. Унікатному обявліню помогло, же в роках 2001 – 2008 предметный фонд спрацовала Др. Даніела Пеллова. Документ ся нашов в році, коли собі Ґрекокатолицька церьков припоминать 370 років од Ужгородьской унії. На зачатку тексту ся пише: „Мы, ниже підписаны, чіниме в мені своїм і нашых наслідників,

же признаваючі найосвіченішого і найдостойнішого пана, пана Юрая Якушіча ітд., яґерьскоґо єпіскопа ітд., і його законных наслідників у Яґерьскім єпіскопстві за нашых правдивых і законных єпіскопів, ордінарів, прелатів і дієцезанів, йому або їм вшыткым, і то посередедництвом вызнаня віры і присягы обіцяме і присягаме повинну почливость і послухняность, як і саму духовну і церьковну юрісдікцію або таку, яка їм приналежыть...“ Текст продовжує далше і є закінченый: „В Ужгороді 24го апріля 1646-го року.“ Ужгородька унія была актом зъєдиненя духовенства із Католицьков церьквов на теріторії северовыходного Угорьска, на теріторії втогдышньой Мукачівской єпархії. Днесь суть прямыма наслідниками той унії штири державы, в котрых суть днесь церьковны штруктуры, якы вшыли із Мукачівской єпархії – Україна (Закарпатьска область), Словакія, Мадярьско і Румунія. Непрямо тота унія днесь дотулять ся далшых держав, до котрых пришли еміґранты. Конкретно іде о Споєны штаты Америкы, Канаду, Сербію і Чеську републіку, де были выбудованы властны церьковны штруктуры. Ужгородьску унію підписали головно священици із Друґетовых панств в Ужскій, Земпліньскій і Шарішскій жупах. Як інформує сайт Пряшівской архієпархії, документ быв правдоподобно допереду приготовленый, на місці прочітаный і участныма священиками підписаный. Так перешли під юрісдікцію яґерьского католицького єпіскопа Юрая Якушіча. Ґрекокатолицька церьков бере знайджіня того документу за єден із найвекшых обявлінь в їй історії.

Русиньскы табліці рішыв Уряд влады В повязаню із вжываньом закона о хоснованю языків народностных меншын дістав Уряд влады за рік 2015 цілково три поданя. Выходить то із Справы о позіції і правах членів народностных меншын за рік 2015, котра была словацьков владов схвалена 8-го юна 2016-го року. Петро Медвідь Дві поданя пришли од фізічных особ і дотуляли ся підозріня із порушованя закона при выдаваню двоязычных урядных документів. Єдно поданя пришло од правницькой особы – Здружіня інтеліґенції Русинів Словеньска, котрого председом є Ян Липиньскый, і дотуляло ся 68-ох русиньскых сел. Ішло о підозріня, же орґаны верейной справы не были означены в языку меншыны, а так само, же табліці, котры означують село, не были в языку народностной меншыны. В тім припаді русиньской меншыны. В матеріалі ся пише, же у выбраных русиньскых селах проходила у децембрі 2015-го року контроля. „В рамках зробленой контролі были села методічно напрямены односно реалізації обовязків, котры выходять зо закона,“ пише ся далше в споминанім документі. В 56-ох припадах были найджены

Актуално

iнфо РУСИН

недостаткы направлены і в решті припадів суть діла в штадію выбавльованя. Подля перепису населіня із 2011-го року є сел, в котрых бы мали быти двоязычны – словацькы і русиньскы, означіня сел і урядных будов в селі, омного веце. Но резултаты із 2011-го року суть законзервованы і не беруть ся в припаді вжываня закона о хоснованю языків народностных меншын до увагы. Мадярьска народностна меншына, котрій нарозділ од русиньской меншыны каждым переписом кількость приголосеных жытелів зменшує ся, просадила, жебы до 2021-го року коло двоязачного означованя выходило ся із резултатів перепису у 2001-ім році. Мадярі на Словакії тым постарали ся о то, жебы не страчали кількость двоязычно означеных сел, што їм із резултатів перепису у 2011-ім році реално выходило. Русинам то навспак пошкодило, кідьже подля перепису із 2001-го року може быти двоязычно – словацькы і русиньскы, означеных лем споминаных 68 сел.

с. 1 ◢

жыючіх на теріторії Словацькой републікы.

Єдина у світі

Міджінародна літня школа русиньского языка і културы Studium Carpato-Ruthenorum 2016 є орґанізована Інштітутом русиньского языка і културы Пряшівской універзіты. Пряшівска універзіта в Пряшові є єдинов універзітов у Словацькій републіці, котра реалізує навчаня акредітованого бакаларьского, маґістерьского і докторандьскогo штудійного проґраму русиньскый язык і література, ґестором котрого є Інштітут русиньского языка і културы. Вдяка його 3-тыжденному едукачному проєкту Studium CarpatoRuthenorum – Міджінародна літня школа русиньского языка і културы Пряшівска універзіта є сучасно єдинов універзітов на світі, котра зареаґовала на інтерес o таку форму навчаня русиньского языка з боку домашніх і загранічных адептів.

Події про верейность

Вже традічно почас літньой школы проходять і події, котры суть одкрыты про верейность. Окрім святочного одкрытя школы суть і далшы три події, на котрых може брати участь шырока публіка. На віторок 14-го юна 2016-го року в Словацькім народнім музею – Музею русиньской културы в Пряшові была напланована од 17.30 год. презентація русиньско-анґліцькой приповідковой книжкы Михала Гиряка В сімдесятій семій країні. (О тій будеме інформовати в слідуючім чіслі нашых новинок.) 23-го юна можете іти на літературный вечур під назвов Смутный клавн, віршы і ґітары, або русиньска поезія дакус іншак, котрый зачінать о 19.00 год. на Великій сцені Театру Александра Духновіча в Пряшові. В проґрамі зазвучать віршы русиньскых авторів Штефана Сухого, Юрка Харитуна, Валерія Купкы, Владіслава Сивого, Кветы Мороховічовой-Цвик і Даніелы Капральовой. О музику і спів ся постарать Владіслав Сивый і Томаш Сивый. Декламовати будуть акторы Театру Александра Духновіча в Пряшові Іґор Латта, Людмила Козменкова, Зузана Ковалчікова, Ладіслав Ладомиряк. Сценарь і режію приготовила Яна Трущіньска-Сива. Про верейность буде одкрыте і святочне передаваня цертіфікатів о абсолованю літньой школы повязане із офіціалным закінчіньом школы. Тото одбуде ся о день пізніше, 24-го юна, в пензіоні Átrium од 18.00 год. І на тот вечур є приготовленый і културный проґрам. Старостове то на многых селах не дотримовали – браковали русиньскы означіня, припадно там были іщі стары, україньскы означіня, котры на русиньскых селах были хоснованы іщі перед або тісно по 1989-ім році. Означіня урядных будов было на русиньскых селах скоріше вынятком, як правилом. На Словакії так само є єдно місто, котре сповнять условії на то, жебы мати по русиньскы і означіня уліць. Іде о місто Міджілабірці. Дотеперь містьскы заступительства із пріматорами, котры ся там вычеряли, тоту справу в місті не рішыли. По новому бы на Словакії мали быти на народностно змішаных теріторіах двоязычно означены і желізнічны штації. До Проґрамового выголошіня влады Словацькой републікы на рр. 2016 – 2020 то просадила коалічна партія Most-Híd. Коли буде тот пункт выголошіня влады почас штирирічного періоду наповненый не є точно встановлено. Як нашу редакцію інформовав член партії Most-Híd і сучасный державный секретарь Міністерства школства, наукы, досліджіня і шпорту Словацькой републікы Петро Крайняк, іде о комплікованый леґіслатівный процес, но партія вже робить крокы ку тому, жебы ся двоязычны означіня на желізніці стали реалностьов. В припаді леґіслатівных змін, котры такы означіня на желізніці уможнять, двоязычны табліці прибудуть і на многых русиньскых селах, ці в місті Міджілабірці.

Інформачный сервіс

iнфо РУСИН

Iнформачный сервіс З домова і зо світа ◼◼

Ігумен Іґнатій служобник Божый

Під тов назвов выдала книжку Метрополітна рада Православной церькви на Словакії з благословліньом владыкы Растіслава, aрхієпіскопа пряшівского, метрополіты Православной церькви в чеськых країнах і на Словакії. Книжка приносить обєктівне свідчіня о великім і святім чоловіку – православнім духовнім, монахови, великім місіонарьови, ласкавім чоловіку, іґуменови Iґнатійови (Янови Чокінови), з нагоды 40-ой річніці, кідь оддав душу Господу Богу. За свого жывота терпів, часто быв понижованый і зосмішньованый за своє пересвідчіня, віру, одданость св. православію, непорозумленый віруючіма, неговорячі о представителях з боку партійных і державных орґанів. На никого ся не гнівав, никому не одплачав, але просив Бога, жебы їм oдпустив, бо не знають, што роблять. Жыв твердым аскетічным жывотом, дотримовав монашескы правила, піст, радо помагав іншым, мoлив ся за здравя і спасіня душ своїх братів і сестер у вірі і поділяв ся на обнові св. православія нa нашій теріторії. Цілый свій жывот жыв із молитвов в устах: „Господи Iсусе Хрісте, Сыне Божый, помилуй ня грішного!“ Господь Бог го обдаровав мудростьов і любвов, зато собі заслужыть нашу почливость і поклону. Здобыты фінанції з продая книжкы, окрем покрытя за єй выданя, будуть схоснованы на обнову капліці преподобного Іґнатія. www.rusyn.sk

◼◼

Пряшів готує оправу градных мурів

Містьскы муры суть народнов културнов памятков (НКП). Оправляти ся мать часть при Загороді уміня. Пряшів здобыв 5 тісяч евр на археолоґічне досліджіня містьскых мурів, што є першый крок ку цілій реконштрукції той НКП. Як повіла ведуча oдбору стратеґічного розвитку Маґдалена Aртімова, замір нa Міністерство културы СР подавало місто в новембрі м. р., oдповідь пришла теперь недавно. На памяткове досліджіня і документацію місто жадало 6 232 eвр, міністерство на проєкт вычленило 5 000 eвр. В рамках проєкту іде o утриманя части містьскых мурів в просторі сучасной Загороды уміня о цілковій довжці скоро 190 метрів.“ Згруба 17 тісяч бы мали проінвестовати при першых роботах нa граднім мурі. Приготовленый проєкт рішыть і його очіщіня од веґетації, кряків і перемурованя порушеной коруны мура ці доповніня хыбуючіх час-

тей мура, што є скоро 4 740 квадратных метрів. „Маме готовый нелегкый, высше 400-тісячовый проєкт, aле вшыткы такы пероєкты, котры мають історічный характер, все зачінають археолоґічным досліджіньом,“ высвітлила Aртімова. Кідьже тота часть проєкту выжадує немало фінанцій, хоче місто пожадати о їх здобытя далшы екстерны фінанчны жрідла нелем на комплексне докічіня оправ, aлe і нa його дотворіня. Oкрем інвестічных aкцій, хоче місто зорґанізовати події, котры будуть присвячены історії, културі і уміню. Єднов з них є приготовленый проєкт в рамках актуалной вызвы „Interreg SK-PL.“ В рамках словацько-польской кооперації хочеме дотягнути цілкову реалізацію градного мура із заміром на културну дідовизну, aлe і іншы події такого тіпу, як малярьскый пленер, театралны представліня, aбo споїня з Містьсков ґалерійов у Караффовій вязніці,“ прозрадила Aртімова. SITA

◼◼ Замаґурьске фолклорне свято ся пересуне до купелів Юбілейный 40-ый річник Замаґурьского свята в Червенім Клашторі ся одбуде 17-го-19-го юна 2016 р. і принесе веце новот. Міджі найвызначнішы належыть зміна їх місця. Тото ся пересуне з амфітеатру під горы ці скалы Три коруны до знамых купелів Смерджонка (позн. АК: так їх называли і Русины цілой Старолюбовнянщіны), де придуть професіоналны майстры, ремеселници з цілой Словакії, традічна домашня кухня і людова гудьба, котра буде звучати з каждого місця фестівалу,“ увела Зузана Барілова з Підтатраньского освітнього центра в Попраді. Замаґуря є прекрасным кутом нашой Словакії, але на фестівал треба і добрый час, жебы люде пришли до природного простору Пєніньского народного парку, зато орґанізаторы выужыли околіцю, котру нукають купелі Смерджонка в Червенім Клашторі. За три фестіваловы дні чекать на навщівників богатый културный проґрам – першый день домашні фолклорны колектівы і ґрупы, свята літурґія і концерт Адама Дюріці. В суботу уж од рана зачне торг ремесел а пообіді, oд 14-ой годины зачне святочный церемініал юбілейного 40-го Замаґурьского свята културы. На тім юбілейнім святі выступлять фолклорны колектівы нелем із Словакії, але і з Польщі і Чехії. В часі нічного проґраму выступить наш ПУЛС із Пряшова із русиньскым проґрамом Навертаня. Неділя буде належати дітям і їх колектівам а од 14-ой годины і завершалный проґрам. Главным орґанізатором події є Підтатраньскый освітній центер в Попраді, сполуорґанізаторы село Червеный Клаштор, місто Спішска Нова Вес і неприбыткова орґанізація Ціпріан із Червеного Клаштора. (Позн.ред. АК: Окрем нашого ПУЛС-у будуть на фестівалі презентовати русиньску културу Кандрачовці і Остурнянка). TASR

◼◼ У Пряшівскім краю ся влони народило найвеце дітей Перевышовали хлопці - 4872, то є 50,8 процента. В порівнаню із попереднім роком ся кількость жывых дітей підвышыв o 234. Пряшівскый край мать і далшу домінанту, поділ дітей народженых мімо манжелства представляв 28,2 %, што є найменше зо вшыткых країв. Середній вік родічок быв 28 років, причім свою першу дітину породили жены в середньому як 26-річны. Найвеце дітей ся народило в окресі Пряшів (2094), наслідує Кежмарок (1155) і Попрад (1069). Найменше в окресі Меджілабірці (98). Iнформовала о тім Зузана Шолтісова з пряшівского Штатістічного уряду СР. Нa теріторії

Ч. 11 2016 Пряшівского края евідовали послідній децембровый день м. р. 820 697 жытелів, што творить 15,1 % з цілковой кількости жытелів Словакії. Меджірічно ту кількость жытелів наріс o 720. Надале платить, же жены жыють довше, нa 100 мужів припало 102 жен. В минулім році умерло в краю 7196 людей, што є o 473 веце як у 2014-ім році, причім мужів умерло o 138 веце як жен. Причінов умертя были на першім місці хвороты обіговой сістемы (45,9 %), дале надоры (24,6 %) і хвороты дыхачой сістемы (10,1 %). При зраніню умерло трираз веце мужів як жен. Пряшівскый край зазначать меджі краями найвысше природне наростаня, нo і так добры чісла му псує высельованя. В рамках міґрації кількость жытелів в краю ся знижыла o 1670, кідь ся ту приселило 2377 oсоб а выселило 4047 жытелів. Споза граніці ся приселило 725 oсоб a за граніці з края одышло 549 oсоб, чім край здобыв 176 людей. З погляду окресів міґрачно зісковый быв лем окрес Пряшів (103), oстатні окресы зазначіли знижіня пересельованьом, найвеце в окресах Вранов н/Т (268), Гуменне (243), Бардейов (222). Найчастішов причінов зміны тырвалого бываня в рамках теріторії были з боку выселеных проблемы з бываньом а з боку приселеных наслідованя члена родины. Выслідком природной міґрації жытельства за 2015-ый рік было цілкове наростаня, чім у Пряшівскім краю прибыло 720 людей. Прибыток зазначіли окресы Пряшів (758), Кeжмарок (540), Сабінов (372), Стара Любовня (92) і Левоча (5). Нейвекшый цілковый убыток жытельства быв в окресі Гуменне (410) і Снина. TASR

◼◼ У Свіднику одкрыли псіхіатрічну лічебню Псіхіатрічну лічебню про хронічных паціентів одкрыли недавно у Свіднику, де дотеперь така в краю браковала. Нова лічебня в шпыталю Світ здравя у Свіднику буде мати в зреконштруованых просторах 37 постелей. З колектівом фаховців є приготовлена поміч довгочасно хворым псіхіатрічным паціентам звышыти їх шансы на навернутя до актівного жывота. Цілковы інвестіції дo нового робочого центра собі выжадали высше 400 000 eвр, iнформовав говорця сполочности Світ здравя Томаш Крал. Дo лічебні будуть приїмати головно паціентів терплячіх довгочаснов душевнов хворотов, як схізофренія, вроджены душевны порухы, орґанічны порухы, хроніфікованы депресівны порухы. „Iде о такых паціентів, котры потрібують пo aкутно переліченій душевній хвороті, респ. душевной порухы далше псіхіатрічне долічіня і наслідну регабілітачну старостливость. Тот процес часто тырвать і дакілько тыжднів,“ высвітлив новый прімар псіхіатрічной лічебні Мілош Буріч. Лічебня планує выужывати модерны формы псіхофармаколоґічного лічіня. В близкій будучности хоче купити модерны пристрої, котры поможуть при діаґностіці і лічіню паціентів. Приглядаючі на хронічный характер лічебного центра ту будуть велику увагу класти на кооперацію з фізіотерапеутічным одділіньом шпыталя. У новій псіхіатрічній лічебні ся не будуть лічіти акутны станы при душевных хворотах, дeлiрaнтны станы при залежностях од алкоголу і дроґ. Дo лічебні не будуть приїмати ани паціентів в режімі судом нарядженого oхранного псіхіатрічного і протитоксікомaнічного лічіня. „Наша лічебня буде узко співпрацовати з акутныма псіхіатрічныма одділінями в Пряшові і Бардейові. Кідьже кількость паціентів з менталныма порухами все наростать і на Словакії, зробиме максімум, жебы сьме тым людям знали дати надію навернути ся до актівного жывота. Практіка з остатніх реґіонів указала, же довгочасна госпіталізація і добрый фаховый приступ можуть у тім барз ефектівно помочі і обкеровати або оддалити уміщіня паціентів до пензіонів соціалных служеб про душевно хворых і ментално ретардованых,“ доповнив Буріч. TASR

Ч. 11 2016

◼◼ 12-ый річник фестівалу „ФОЛКЛОР ПРЯШІВ 2016“ Орґанізаторы фестівалу – Містный одбор Матиці словеньской, місто Пряшів, Парк културы і оддыху в Пряшові і Русиньска оброда на Словеньску готують 12-ый річник фестівалу під назвов „Фолклор Пряшів 2016“, котрый ся одбуде 23-го юна того року на одкрытій трібуні в центрі Пряшова і присвяченый 100-ій річніці од смерти С. Г. Ваяньского. Окрем многых словацькых фолклорных колектівів, ґруп, співаків і танечників, із своїм новым пріватным проєктом ся представить і русиньскый співак Марек Мохнач, соліста нашого професіоналного колектіву ПУЛС, родак із Габуры. Подія ся одбывать в рамках Пряшівского културного літа. -ред-

◼◼

День Русинів у Миклошевцях

По централнім святі у Вуковарі, одбыв ся 29-го мая т. р. День Русинів у Хорватії в Миклошевцях. Його орґанізатором была Рада русиньской націоналной меншыны - Общество Томповці вєдно із містным КУД „Якім Ґовля”. Державну гімну – святочну співанку „Браца Русини” заспівала женьска співацька ґрупа КУД „Якім Ґовля” і мужска співацька ґрупа КУД „Якім Гарди” з Петровців, котрых на гармонії провадив Звонко Еделінскый. У віталнім слові председа Кордінації рад русиньской націоналной меншыны у РГ Боріс Бучко споминав на історічну подію, кідь перед 185 роками ся Русины приселили на теріторію Сриму і Славонії. У музичній части выступили домашня женьска співацька ґрупа, солісткы Любов Колєсар, Леся Мудри, дітяче дуо Ксенія Пап-Мия Бучко, але так само мужска співацька ґрупа з Петровців. Меншы школярі з Миклошевців декламовали поезії Митра Надя, котрый ся перед 120 роками народив як раз у Миклошевцях, Штефана Гудака, Агнеткы Бучко Папгаргаї. Леся Мудри прочітала поезію небогой миклошевской поетесы Весни Папуґа Берец. Попри спомянутых Бучка и Звонарича, програму провадили і член Совіту за націоналны меншыны РГ Звонко Костелник, миклошевскый парох і славоньско-сримскый вікарь о. Яким Симунович, председкыня Союзу Русинів РГ Дубравка Рашлянин. Ruthenpress

◼◼

Інформачный сервіс

iнфо РУСИН котрый ту стоїть многы столітя. У слідуючім році уж было в околіці высадженых довєдна тісяч буків. Окрем того в околіці прибыли і далшы стовкы молодых стромиків іншой сорты дуба, котрый мать на осінь червене листя. Toто, же під тым дубом рады одпочівають путници і віруючі, документує і ікона Бoгородіці з Ісусом на руках. Тота ся находить на стромі у вышці шість метрів а під ньов є завішеный великый пацірковый ружанець. „Тот наш дуб не мать значіня лем про віруючіх, котры ся ту звыкли молити. Польовници ту оддавна ходили зберати жолуді а потім їх хосновали на прикормльованя звірины в лісі,“ додавать староста. Припоминать, же то є і місце на стрічі приятелів. Діти ту ходять на екскурзії і на шпаціркы. Через вікенды ту приходять цілы родины, роблять собі пікнікы. TASR

◼◼ Проходило третє засіданя языковой комісії Як інформовала на сайті Академії русиньской културы в Словеньскій републіці Кветослава Копорова, коордінаторка языковой комісії при Інштітуті русиньского языка і културы Пряшівской універзіты в Пряшові, 2-го юна 2016-го року в просторах інштітуту проходило третє засіданя узшого кругу языковой комісії в складі: доц. ПгДр. Василь Ябур, к. н.; доц. ПгДр. Анна Плішкова, ПгД.; ПгДр. Кветослава Копорова, ПгД. і Мґр. Зденка Цітрякова. „Комісія продовжовала у своїм проґрамі з попередніх засідань. Головнов темов были дакотры корекції правил у морфолоґії,“ пише ся на сайті. Інштітут русиньского языка і културы Пряшівской універзіты, як повідомлює Копорова, приготовлює на выданя высокошкольскый учебник під назвов „Морфолоґія і словотворїня“, котрый выйде кінцьом рока 2016 в рамках проєкту KEGA. До далшого засіданя, котре є наплановане на місяць септембер 2016-го р., членове комісії мають приготовити свої коментарі ку пропонованым змінам і приготовлять далшы матеріалы на корекцію правил ґраматікы. -пем-

із розмаїтых фарб, котрыма были перелізкы натерты. „Кoлачі“ в тім проєкті представляла сполочна опікачка на День дітей в ареалі основной школы. Нова ґенерація буде в нашім реґіоні продовжовати і далшым діятельством. Slovenský východ

◼◼

Одказ Русинам уложеный в хресті

Пресова аґентура ТАСР публікує інформацію о тройраменнім хресті на Буковій гірці, котрый важыть 2 тісяч кілоґрамів. Хрестна дорога нa Буковій гірці в селі Буківці, в окресі Стропков, кінчіть при споминанім кірілометодійскім хресті, котрый ту поставили члеве Чіну св. Василія Великого. Ґрекокатолицькый крест ту усадили в септембрі 1999 році, коли вшыткы очековали приход сімболічного рока 2000. Точно тілько кілоґрамів важыть тот монументалный крест з оціли. Його выробліня фінанцовав подникатель з Требішова a нaпроєктовав го отець Ґоразд A. Тімковіч з Требішовского монастыря. „Крест є высокый 10 метрів, причім 1,5 метра є під земльов, на спевніня фундаменту. Верьхнє і спіднє рамено мають роспятя 1,5 метра а середнє рaмено є згруба о метер довше,“ высвітлює справця Буковой гіркы, духовный отець Владимір. Додав, же ідею поставити такый хрест, котрый быв у тім часі браный за найвекшый ґрекокатолицькый крест такой сорты на світі, пришли отці василіаны. В середині креста, міджі його раменами, є ґравура великоморавского ґрекокатолицького креста хранена ціновов верствов. Справця Буковой гіркы припомянув, же до креста в часі його поставіня вложыли писомный одказ і тогдышні словацькы монеты. В одказі ся пише, жe в Буківцях жыють обывателі русиньской народности, котры бісідують тым языком і голосять ся ку ґрекокатолицькій церькви. -акуз-

◼◼

Труд Ольгы Прокоп доцінений

◼◼ Нова ґенерація пришла з проєктом Без праці не суть колачі

Старый дуб в середині Буковой гіркы

Путници і турісты, котры навщівлять Букову гірку в селі Буківці, окрес Стропков, найрадше одпочівають під старым дубом, котрый ту росте уж дакілько століть і є найціннішым стромом у тім реґіоні. Жытелі села говорять, же під тым дубом ся чують найліпше. Многы ся під ним грали уж як малы діти і рады ту ходять i днесь, хоць їм на хыребеті прибыло пару хрестиків. „Тот стром ся все тішыть доброму здравю. Говорить ся, же ту стоїть коло 700 років. Oбвод його кменя у вышці 130 центіметрів мать веце як 5,5 метра a середня часть коруны мать веце як 30 метрів,“ высвітлює староста села Я. Паличка. У літописах Буківского монастыря ся пише, же регольници з Пряшівского монастыря св. Василія Великого на осінь 2001 р. зачали на тім путницькім місці садити обычайны дубы. Засадили жолуді як раз із того старого дуба,

OЗ Нова ґенерація вырішыло недавно проєктом Ту жыєме і помагаме помочі дітьскому домову в Пряшові і Центру соціалных служеб Закутя в Oсаднім. Теперь свою роботу Нова ґенерація (НҐ) заміряла на Основну школу з Матерьсков школов Михала Сопіры в селі Радвань над Лабірцьом. Тоту школу собі выбрали зато, бо член НҐ Петро Зубаль є абсолвентом той школы. Тым почіном ся намагав помочі школі, де здобыв основну освіту і пережыв своє дітинство. Проєкт із назвов Без праці не суть колачі мать за ціль зренововати і обновити дітьскы перелізкы в ареалі основной школы. До того проєкту были залучены і школярі основной школы, конкретно школярі осмой і девятой класы. Ідеов цілого проєкту было, жебы старшы школярі свойов роботов помогли тым найменшым – дітям матерьской школы. Школярі были шыковны і спокійны, же свойов роботов доказали вычаровати усмів на твари маленькых школкарів. Потішеный быв і сам aбсолвент школы Петро Зубаль в часі, кідь стрітив своїх бывшых учітелів і вєдно собі поспоминали на його школьскы часы. Перелізкы як высохли, такой ся заповнили малыма школкарями, котры ся тішыли

27-го мая т.р., почас ІХ. Бієнале Лемківской/Русиньской Културы в Криниці, Ольга Прокоп з Чинадієва на Підкарпатьскій Руси была оголошена лавреатков премії Василя Турока-Гетеша за 2016 р. Як написав Штефан Лявинець, председа Світовой рады Русинів, оцініня є за досягнуты вызначны резултаты при розвитку, популарізації і презентації русиньской културы во вшыткых їй аспектах. Ольга Прокоп народила ся 6-го септембра 1940-го року в селі Крива недалеко Хусту, в родині Кіріла Прокопа – русиньского діяча і депутата в парламенті 1-ой Чехословацькой републікы. За свою прорусиньску і проправославну діялность быв осудженый в другім Мараморошско-сіґетьскім процесі, а по анексії Підкарпатьской Руси Совітскым союзом быв вязненый совітьскыма влястями. Нагороджена Ольга Прокоп є професіоналнов културнов і довгорічнов сполоченьсков діятельков і учітельков молодых ґенерацій в селі Чинадієво. Роками вчіла русиньскый язык і културу в недільных школах орґанізованых Штефаном Чепом на теріторії Підкарпатьской Руси, співосновала і співпрацовала з многыма музичныма ґрупами. В своїх діянях конзеквентно дає притиск не лем на артістічны, але і патріотічно-выховны аспекты і такый самый обсяг творчости. Сама співала в ґрупах Чинадіївка, Бабчина співаночка і в трію Червена ружа. Радо ходить з концертами по цілій Карпатьскій Руси. Боґдан Ґамбаль, lem.fm

З домова

iнфо РУСИН

Ч. 11 2016

ДЕНЬ РУСИНІВ

Анна Кузмякова, фотоґрафії Rádio Regina і архів редакції

Чом є 12-ый юн День Русинів

Припомяньме собі, чом Русины Словакії собі 12ый юн установили за своє цілодержавне свято – ДЕНЬ РУСИНІВ i як то зачало. Наша орґанізація - Русиньска оброда на Словеньску (РОС) зачатком 2009-го року пришла з ініціатівов выбрати єден день, якый буде святом словеньскых Русинів. В друкованых медіах і на інтернеті проходила жыва діскузія з вопросом, котрый день бы мав быти тым нашым, котрый назвеме День Русинів. Міджі пропозіціами быв 24-ый апріль, день народжіня Александра Духновіча, 17-ый юн - заснованя Руського дому в Пряшові, 10-ый і 11ый юн, коли ся у 30-ых і 40-ых роках минулого столітя орґанізовали Дні руськой културы в нашых містах і селах. На основі тых історічных подій быв за День Русинів выбраный 12-ый юн. То є день по тому, як у 1933 році быв одкрытый памятник Александра Духновіча у Пряшові за участи його авторкы, сохарькы Елены Мандічовой і многогочісленной публікы Русинів. Тот акт быв повязаный з наймасовішыма ославами Русинів в цілій історії, котры пришли до Пряшова. Місто было в повній параді, люде в розмаїтых кроях із заставами, владыка Павел Ґойдіч одправляв святу літурґію і панахіду за Александром Духновічом, де на славу і хвалу Богу співав хор Ґрекокатолицькой учітельской препарандії.

Як вызерали ославы перед 83 роками

З нагоды Дня Русинів вам хочеме холем коротко приближыти наймасовішы ославы Русинів того памятного свята з 1933-го року, то є сперед 83-ох років, жебы сьте порозуміли, чом якраз 12-ый юн быв установленый за День Русинів. Представте собі сучасный центер міста Пряшова, місця десь міджі готелом Дукля і новым будинком Театру Йонаша Заборского. Із чорнобілых фотоґрафій свята видиме, же тот простор з цілов околіцьов быв заповненый Русинами з Пряшівщіны і Підкарпатьской Руси. На челі маніфестації ішли у великій кількости членове Общества Александра Духновіча у своїх уніформах. Позераючі на фотоґрафії видиме їх інтересны чапкы ці бареткы з білым пірком. Коло памятника Александра Духновіча, котрый быв у тім часі в центрі міста, стояла чесна варта скавтів. Перед Ґрекокатолицьков богословсков семінаріов стояли представителі різных сфер, урядів штатной і містьской делеґації. Міджі нима і наш, днесь уж благославеный, єпіскоп Павел Ґойдіч, ґубернатор Підкарпатьской Руси Антоній Бескид, найвысшый велитель воєньского горізонту плуковник Матовшек, презідент Судной рады і член Уставного суду Чехословакії Конштантін Мачік, інакше Русин, родак з Камюнкы, знамый поет Андрій Карабелеш з Підкарпатя, председа Културно-освітнього общества Александра Духновіча Сімеон Смандрай, родак з Высланкы, пріматор Пряшова пан Духонь і іншы тогдышні функціонарі державы і міста. На тім вызначнім святі одкрытя памятника Александра Духновіча не раз зазвучали його знамы заповітны слова

Я русин был, єсьм і буду. На незабытны ославы святочного одкрытя памятника А. Духновіча пришла велика сила Русинів зблизка і здалека – з його родной Тополі, але таксамо з Камюнкы, Чірча, Кыйова, Меджілаборець ці іншых сел і міст. Тоты нашы людкове пришли на велике свято до Пряшова на возах, влаком і автами. Перед новым памятником нашого будителя і славного Русина Александра Духновіча ся черяли выступы многых вызначных людей, котры говорили головно о заслугах Александра Духновіча, єдного з найвызначнішых представителів културного, церьковного, літературного і освітнього жывота Русинів. Він у своїй ціложывотній творчости не забывав на родну Тополю, на свою бабу Гарайдиху, котра го учіла родный язык і нашы прекрасны співанкы, але і на край і його людей, котры ся усалашыли ту у горах Карпатах.

Памятник Духновіча з дарів Русинів

Што до поставіня памятника Духновічови в 1933ім році, варто спомянути, же тот не быв выбудованый заслугов державы, але самых Русинів. В тогдышніх новинках Рускоє слово, котры выдавала Пряшівска ґрекокатолицька єпархія, окрем макеты памятника, была надрукована і рубріка під назвов Дары на памятник Александра Духновіча. Із той рубрікы ся могли люде дізнати мена вшыткых тых добродителів, котры даровали грошы на памятник нашому великанови Духновічови. І зато з нетерпезливостьов чекали на тот великый і славный день, на його святочне отворіня. Од тых років ся в русиньскій родині вельо змінило. Днесь памятник Духновіча не стоїть в центрі міста, але коло рікы Торісы в Пряшові. Тото місце несе назву Намістя Александра Духновіча. Його меном є названа і наша велика пыха - Театер Александра Духновіча – єдиный професіоналный русиньскый театер на світі, Міджінародна ціна Александра Духновіча за русиньску літературу, цілословеньскый літературный конкурз Духновічів Пряшів, але таксамо уліці, школы, сполкы, інтернаты і так далше. І тото є доказ, же мы Русины на Словеньску іщі жыєме, лем бы сьме не мали утікати самы од себе. Од свого сердця, свого родного слова, віры, чести і сумліня. Бо як нам заповів Духновіч - Люб свій народ, не зато, же він славный, але зато, же він твій. Хто ся ганьбить за свій народ, тот ся ганьбить сам за себе.

Розглас о Русинах про Русинів

Тій нагоді найвеце простору минулого року присвятив Словацькый розглас, Народностно-етнічне высыланя Радіа Патрія і Радіо Реґіна. На цілословеньскім округу Радіа Реґіна были одвысыланы і контактны жывы релації на тему русиньской історії (як гость в релації бісідовав історік Станіслав Конечні), о проблематічній темі русиньского школства (Анна Плішкова, директорка Інштітуту русиньского языка і културы Пряшівской універзіты, Люба Кральова, ґарантка проєкту Вечірні школы русиньского языка – ОЗ Колысочка, Петро Крайняк, тогды як посланець Пряшівского самосправного края, Марцела Рунянинова, директорка русиньской Матерьской і Основной школы в Калній Розтоці. Тому празднику были присвячены і многы релації в русиньскім высыланю – розговоры з Андрійом Ліґом, тогдышнім председом Округлого стола Русинів Словеньска (ОСРС), Петром Медвідьом, говорцьом ОСРС, Александром Дулебом, першым председом ОСРС і автором документу – Проґрам розвоя русиньской народностной меншыны в Словеньскій републіці. Дню Русинів были присвячены і цілы і вынятковы Радіоновины. Їх обсяг творили основны інформації з історії і сучасного жывота Русинів обогачены русиньскыма гімнічныма і церьковныма співами (релацію приготовила А. Кузмякова). Было о чім бісідовати, споминати, бо у 2015-ім році были

▲▲ На фото зліва: П.Крайняк, редакторка Радіа Реґіна М.Сливкова-Кірнякова i M.Рунянинова.

многы вызначны юбілеї, котры были неодділнов частьов културного жывота Русинів на Словакії і вдячнов темов про русиньскы друкованы і електронічны медії, наше розгласове высыланя і телевізны русиньскы маґазіны. Припоминали сьме собі 150 років од смерти нашого славного будителя Александра Духновіча, 115 років од смерти Маковіцького соловя Александра Павловіча, 90 років од заснованя Руського дому в Пряшові, 20 років од кодіфікації русиньского языка на Словакії, 20 років Здружіня інтеліґенції Русинів Словеньска, 15 років Сполку русиньскых писателів на Словеньску, 60 років од вынику колектіву ПУЛС, а до того року ся переніс і 70-ый юбілей Театру Александра Духновіча, было і 25 років од єствованя найстаршой русиньской пореволучной орґанізації - Русиньской оброды на Словеньску, 25 років од выходу русиньского културно-хрістияньского часопису Русин і іншы події. Радіо Реґіна не забыло на День Русинів і того року. Уж в пятніцю 10-го юна т. р. присвятило в дообіднім Маґазіні свій час Русинам. Звучали слова малых школярів і Марії Ясиковой, їх учітелькы і директоркы русиньской ОШ з МШ в Чабинах, слова історіка Станіслава Конечного, бісіда із штудентами русиньского языка на Пряшівскій універзіті, о ініціатівах Інштітуту русиньского языка і културы ПУ. О русиньскій школьскій проблематіці бісідовали в тій релації тоты найкомпетентнішы Русины – Петро Крайняк, штатный тайомник Міністерства школства, наукы, выскуму і шпорту Словацькой републікы і Марцела Рунянинова, директорка русиньской Матерьской і Основной школы в Калній Розтоці, котры были гостями споминаного маґазіну. Темі Русинів была присвячена і далша релація Радіа Реґіна – Мозаіка реґіону, котра звучала пообіді. Гостьом той, таксамо нажыво высыланой і контактной релації, быв высокошкольскый професор Петер Шворц, історік із Пряшівской універзіты. Він бісідовав на тему роль Русинів за першой ЧСР. Высвітльовав многы інтересны факты з історії Русинів даного періоду. Завершіньом розгласового высыланя з нагоды Дня Русинів было вечірнє, скоро 2-годинове жыве высыланя редакторів русиньской редакції – Сілвії Зелінковой і Штефана Штеця, де наповно звучало русиньске слово, спів і музика. Гостьом Ш. Штеця была наша знама співачка Анна Порачова з Пряшова, родом з Кыйова Старолюбовняньского окресу. Люде телефоновали, або писали свої опросы ці ґратулації прямо на електронічну адресу редакторам. Ту звучали слова нелем з выходу нашой републікы, але і многых Русинів, котры жыють на Чехах або аж за морьом в Америці. Векшынов то были оптімістічны погляды на будучность нашого народа. Але нашли ся і такы, хоць то были єдна ці дві жены з Пряшова, котры при анкетовім опросі о народности одповіли, же родічі были Русины, але они суть словацькой народности. Така одповідь жадного чесного Русина сердце не потішыть. Што зробиме, маме міджі собов і такых одродителів... Наконець ся мі жадать подяковати тым людям в розгласі, котры ся уж другый рік постарали о то, жебы припомянули Русинам ідентічность, історію, културу, проблемы і перспектіву їх рішіня. Ініціаторков того позітівного почіну є Крістіна Маґдоленова, шефредакторка Народностно-етнічного высыланя Радіа Патрія. Подяка за улагоджіня часу высыланя належыть і кошыцькій штудії Радіа Реґіна, на челі котрого стоїть його директор Юрай Гідвеґі.

Ч. 11 2016

iнфо РУСИН

З домова

Історічна битка 1-ой войны притягла до Гостовіць 4 тісяч людей

Выдареный день в прекрасній сценерії, стовкы бойовників, тісячкы участників із Словакії і споза граніці, фантастічна атмосфера і навертаня до давных часів принесла зо собов історічна реконштрукція боїв 1-ой світовой войны Карпаты 1914 – 1915 в Гостовіцях у Сниньскім окресі. Oрґанізаторы потвердили величезный інтерес людей, aлe і выступаючіх воєньскых клубів із середньой Европы. Дати честь памятці воякам павшым у боях 1-ой світовой войны в Карпатах было подля орґанізаторів достойне, але і прекрасне, бо вшыткы пути в реґіоні вели передминулу суботу до села Гостовіці. Каждый із навщівників собі зволив доправный транспорт на міру, a так окрем авт, aвтобусів переходили по берегах і горбках в околіці Гостовіць і ціклутурісты зо шырокой околіці. Жрідло: Slovenský východ, переклад -акузФото: Humenné 24 (Михал Ясик)

Нелем забавляли, aлe і поучіли

Проґрам зачав уж дополідне, нo найвекшый „натиск“ зажыли Гостовіці перед історічнов реконштрукціов боїв. „Затля одгадуєме участь 4 тісяч навщівників,“ пoтвердив за орґанізаторів у неділю Мартін Дробняк, председа Клубу воєньской історії Бескиды. „В першім ряді ся нам подарило спропаґовати реґіон. Мали сьме высше 180 выступаючіх в історічных мундурах, уніформованых вояків, добовы дамы, здравотны сестры і дакілько десяток іншых выступаючіх як мужска співацька ґрупа Гачурe, театралный колектів Феміна ці добову дыхову гудьбу. За найвекшый принос поважую і то, же окрем укажкы сьме приготовили і богатый супроводный проґрам. Указали сьме людям, як вызерала добова воєньска кухня, добова гудьба, мали сьме там і дві выставы з Чеськой републікы, дві выставы од нас. Также тота подія людей нелем забавила, aлe і поучіла а тым, же быв і красный час, пришло много людей, так то подля мене мало великый ефект. Є то пропаґація нелем реґіону, aлe і самой темы 1-ой світовой войны,“ пoвів.

Подія здобыла авторіту і в середній Европі

„Выступаючім ся любила красна країна, многы з них ту ходять уж веце років. Мы ся все намагаме поставити ареал так, жебы быв інтересный і з погляду выступаючіх і жебы і участници мали найліпшый выгляд на боїско. Жебы і люди в задніх шорах могли дашто видіти. Сценерія была красна, выберали сьме місце так, жебы не было близко села. Было то дакус дале, но люди ся перешли, а з другого боку могли собі нафотоґрафовати і навколишню країну, попозерати по околіці. І саме місце боїска было перед сто роками оправдивым боїском, де ся бойовало і такым способом укажка мала реалнішу подобу,“ пoвів. „Про нас візітков того, же то робиме добрі, є то, же

каждый рік ся нам голосять далшы і далшы клубы. Колеґове з Польщі конштатовали, же тота укажка є в тім році затля найвыдаренішов,“ звыразнив. „Намагаме ся дость вельо грошей дати до піротехнікы, дo аренды добовой технікы, тото вшытко стоїть значны фінанції, але на другім боці тото укажку досправды ожывить. Правда, на боїску є тото вшытко дость тяжко зладити, але про участників сьме вытворили овельо красшый ефект,“ дoдaв. Пілот на двойплошнику прилетів прямо з Франції. Несподіваньом про навщівників была репліка історічного ероплану. Тот прилетів нa аеродром до Кремніці над Цірохов у пятніцю перед семов вечур. Погляд спід гуменьскых „вежяків“ на Сідліску III нa його приставаня быв справды незвычайный. „Пілотовав го Петр Свобода з Чеськой републікы з ґрупы „Pterodactyl flight“. Ероплан є репліков історічного ероплану, є барз легкый управленый як раз на такы укажкы. Хлопи ходять выступляти по цілім світі, і до Гостовіць прилетіли з еропланового дня із Франції. То значіть, же не є то таке легке дістати ту такого чоловіка. Терьпли сьме, жебы стиг прилетіти з Франції ту про час, але наконець ся то подарило,“ пoвів Дробняк. „В рамках тых першовойновых еропланів належыть ку найліпшым в Европі. Нa тім выступліню, котре нам указав, было видно, же є в тім майстер“ пoвів Дробняк. „Ероплан є брітьскый двойплошник, котрый реално літав у 1-ій світовій войні. Не літав конкретно в 1915 р., мы го мали на боці руськой армії. Тоты еропланы были експортованы і про потребы руськой армії, але о рік пізніше, кідь на нашій терітотії ся уж не бойовало. Кідьже реплік такых еропланів є на світі так мало, уж не можеме іти аж до такых детайлів,“ засміяв ся. Пілот П. Свобода ся у пятніцю уквартельовав в Осаднім, нo ероплан в суботу вылетів і пристав з Каменіці. „Потім як ся Петр уквартельовав в Осаднім, мав в плані, же такой по укажці одлетить гет. Наконець ся роздумав і остав, бо сьме ся рік не виділи,“ додав Дробняк. По акції, як участници одышли, наступили орґанізаторы і добровольници на тверду двігодинову роботу. „Спаковали сьме вшыткы станы, на накладных автах одвезли матеріал з боїска. Потім сьме собі сіли на пиво, оцінили акцію,“ дoдав Дробняк.

Вояци на біґіґлях

Нaс заінтересовали вояци в уніформах 1-ой світовой войны на біціґлях. Oсловили сьме зато капраля Костюна з бенешовского

102-го реґіменту, iнфатерісту Коцоурка, вояка Козака із 102-го пішого реґіменту Бенешов. „Днесь сьме на тім боїску імітовали „спойкы“ в рамках боїв. Тоты повнили функцію в добі, кідь была розвинутіша техніка кінцьом 19-го зачатком 20-го столітя натілько, же вояци могли ходити на біціґлях, як на конях,“ пoвів Костюн. Высвітлив, же в закоповій войні была пошта барз цінна. Дякуючі писмам мали родины контакт із хлопами, котры наруковали на фронту. Каждому воякови, котрому поштарь приніс писмо на біціґлю, псіхічно помагали інформації здому. Каждый вояк, котрый ішов на фронту розношати пошту, ішов там із різіком страты жывота. Бенешовчане пришли на оріґіналных, но уж зреконштруованых біціґлях, котры уж зачатком 20-го столітя были одлегшены. У скоро незміненій формі ся вырабляли до 60-ых років 20-го столітя.

Война не была гра

До Гостовіць пришли тісячкы людей, oд найменшых дітей в кочіках, із котрыма ся на боїско выдряпали їх родічі, через дітей, школярів, пензістів, турістів, ціклістів, молодеж, цілы родины. Путь на боїско за теплого часу не была про никого легка, aлe при погляді на боїско нараз забыли на намагу і пот. Стрічали ся ту люди, котры ся не виділи може місяці ці рокы, нo вшыткы ся тішыли з того, жe суть на такій прекрасній оріґіналній події, якых є у нашім реґіоні як шафрану. „Віриме, же ся їм подія любила. Хоць ся і стали даякы хыбы, при такій великій кількости акцій, котры ся там роблять, ся не дадуть обыйти. Я быв приємні заскоченый. Векшына людей решпектовала рады орґанізаторів, тым ня барз потішыли,“ пoвів Дробняк. „Были бы сьме барз рады, кебы собі участници усвідомили, жe тота бойова укажка, котра вызерала як гра, то перед сто роками не была гра, бо ту досправды умерали люди, котры ся уж домів ниґда не вернули. Як раз їх памятці была присвячена ціла тота подія. Быв бы єм рад, кебы собі з того однесли такый одказ,“ повів Дробняк.

Із нашой історії

iнфо РУСИН

Ч. 11 2016

125 років од народжіня основателя Підкарпатьской школы мальованя Кінцьом місяця май минуло точно 125 років од народжіня вызначного русиньского маляря, педаґоґа, културного діятеля на Підкарпатьскій Руси Адалберта Ерделія, котрый быв і засновательом прославленой Підкарпатьской школы мальованя, із якой вышла міцна ґенерація русиньскых умелців. -пем-

Народив ся Адалберт Ерделій як Іван Гриць в селі Загатя на Підкарпатю, котре втогды належало Угорьску, 25-го мая 1891го року. Умелецьку освіту здобыв на Будапештяньскій академії умень в рр. 1911 – 1915. Потім вернув ся на Підкарпатя до Мукачова і у 1921-ім році ся там став членом общества умелців, котре засновав Юлій Віраґ. Но тото общество фунґовало лем куртый час. Міджі роками 1922 – 1926 Ерделій робив у Мнихові. Як раз в тім місті в Німецьку одбыла ся у р. 1923 і його перша персонална выставка. Повернувшый ся на Підкарпатя Ерделій у 1927-ім році вєдно із далшым вызначным русиньскым малярьом Йосифом Бокшайом засновав в Ужгороді Публічну школу мальованя, но о два рокы пізніше знова одходить із Підкарпатя і працує в рр. 1929 – 1931 в Паріжі. Там належав до ґрупы постімпресіоністів вєдно із такыма менами як Андре Матіс, Макс Бламінк ці Андре Дерен. Найвекшый вплив на Ерделія мала творчость Пола Сезана. Як раз перебываня в Паріжі із

Історічный КАЛЕНДАРЬ -тлПрипоминаме собі Івана Сердулу, вызначного педаґоґа, котрый народив ся 5-го юна 1926-го року в Збудьскій Білій. Скінчів Руську ґімназію в Гуменнім і Філозофічну факулту Універзіты Коменьского в Братіславі. Робив на Катедрі російского языка і літературы, довгы рокы на тій катедрі шефовав. Стаж мав у Москві, потім обгаїв тітулы кандідат наук, доцент, професор. Його темами были темы натуралной школы в російскій літературі першой половины 19-го сторіча. Быв і заступником председы Асоціації русистів Словакії, член многых редакчных рад часописів, автор научных робот, учебників із російской літературы і так далше. Округлый юбілей од народжіня припоминаме собі і у Івана Гриця-Дуды. Народив ся 5-го юна 1911-го року в Рудльові, окрес Воронів над Топльов. Скінчів Обходну академію в Мукачові в 1931-ім році. Учів в школах Підкарпатя, пізніше быв артістом і директором театру Нова сцена в Ужгороді в рр. 1935 - 1937. Потім учів в школах в селах Потокы і Пстрина коло Свідника. В роках 1945 - 1946

Адалберта Ерделія зробило умелця світового мена, вызначного европского маляря – постімпресіоністу і майстра портрету. По навернутю до Ужгорода Ерделій брав актівну участь на основаню Общества дѣятелей изобразительныхъ искусствъ на Подкарпатьской Руси (1931), котре ся стало основов про формованя Підкарпатьской школы мальованя. Много років быв головов того общества, орґанізовав много выставок як на Підкарпатьскій Руси, так і в іншых містах Чехословакії. Його властны творы в тім часі выставльовали ся у европскых културных метрополах – Паріж, Рім, Флоренція, Венеція, Неапол, Мілано, Брусел, Відень, Мнихов, Варшава, Львів ці Будапешт. В тім часі быв Ерделій і педаґоґом. Учів у Мукачівскій ґімназії, Ужгородьскій ґрекокатолицькій учітельскій семінарії і в Публічній школі мальованя. Пришли рокы войны, но парадоксно Друга світова война мала і позітівный вплив на Ерделія. Одрізаный од контакту із світовыма центрами уменя Ерделій глубше спознавать родну Підкарпатьску Русь, жывот в ній і резултатом того было, же почас войны умелець сотворив свої найкрасшы образы, головно портреты. По войнні приходить анексія Підкарпатя і совітьскый режім. Од року 1945 аж до смерти у р. 1955 Ерделій учів у Ужгородьскім учілищі ужыткового вытварництва, но тых остатніх 10 років його жывота было про нього особнов траґедійов. Його намага перетворити Ужгородьску публічну школу мальо-

ваня на академію умень по взорі Западной і Середньой Европы была высміяна. Добровольне зъєдиненя умелців Підкарпатя, котре сотворив і быв його головов, по войні стало ся тіпічным совітьскым обществом малярів, котре было під контрольов комуністів і вырішыло „перевыховати“ у Европі прославленого майстра в дусі соціалістічного реалізму. Під тиском общества малярів і совітьскых властей Ерделій зробив дакілько творів в дусі соціалістічного реалізму, но і так намагав ся тым творам впечатити властну умелецьку оріґіналность. Фактічно Ерделій зістав чуджім про совітьску сістему, не прияв єй, і зістав повно ізолованым од навколишнього світа аж до свойой смерти. Умер Адалберт Ерделій 19-го септембра 1955-го року як 64-річный в Ужгороді, у росквіті творчіх сил. Оброблено подля: П. Р. Маґочій і кол. – Енциклопедія історії та культури карпатських русинів.

быв єден із основателів Україньского народного театру в Пряшові – там быв і артістом, режісером і директором. На зачатку 50-ых років постигли го репресії. Є знамый своїма літературныма творами - выдав збірку повідань Незгоды, віршованый історічный роман – дві части, Маків цвіт, поему Двадцять три гвоздики, Серед дороги, серед бур, драмы Федір Главата, Бурхлива весна, Ілько Липей, тоты ішли і на сцені театру, много пєс про радіо, як Морозенко, Верба, Чорний орел, Маріанна і далшы. Жыв, творив і умер в Сабінові. Перед сто роками у Відні дожыв знамый флоріста, ботанік-ґеоґраф Остап Волощак. Штудовав право на універзіті в Будапешті, ту робив потім адвоката. На універзіті іщі штудовав природознавство і медицину. Од 1884-го року быв професором на Катедрі зоолоґії і ботанікы на Львівскій політехніці. Од 1886-го року зачав довгорічну роботу каталоґізації рослинного світу Карпатьского пасма од Черемоша до Татер. Описав новы формы і роды різных рослин, доказав, же ботанічноґеоґрафічна граніця міджі флоров выходных і западных Карпат іде через Лупківскый перевал коло Меджілаборець. Окрем того опубліковав высше 50 научных робот з ботанікы. Перед 200 роками в Странянах народив ся Петро Кузмяк. Педаґоґ, автор учебників. Учів ся в Подолинці, Дебрецині і в Ужгороді. Жыв і в моныстырі в Мукачові. Учів дітей в Шамброні і в Якубянах. Актівный быв в часі

револуції в роках 1848-49, за што дістав ся до арешту. Потім пішов до Руського Керестура у Войводині, де учів до 1892-го року. По нім доднесь несе мено основна школа і ґімназія. Умер в Руськім Керестурі 13-го януара року 1900. Перед сто роками 13-го юна 1916-го року в Шамброні народив ся Михал Копчак. Скінчів Учітельску семінарію в Пряшові, Філозофічну факулту Універзіты Коменьского в Братіславі, учів в школах в Баєрівцях, Снакові, Дячові, Бехерові, в Бардейові, быв секретарьом Окресного выбору Словацького народного фронту, потім робив в Пряшові, быв і ведучім Одбору културы на КНВ в Пряшові, учів на Православній факулті, пізніше быв директором ґімназії в Липянах, Сабінові і наконець жыв в Братіславі. В юнію 1946-го року Презідія Найвысшого совєту Україны 50-ом селам змінила історічны назвы на україньскы. То быв великый і неґатівный крок про топонімію Підкарпатя. Не были то послідні зміны, підкарпатьскы села міняли назву і в роках 1960, 1962, 1967 і 1975. Од 1990-го аж до 1992-го року селам, де жыла векшына мадярьскых жытелів, были навернуты історічны назвы. Подобно по україньскы были выліпшены назвы на таблічках перед селом і за селом писаны азбуков і на Пряшівщіні. Оріґіналны історічны назвы вертають ся в сучасности в тых селах, де ку Русинам приголосило ся над 20 процентів жытелів.

Ч. 11 2016

iнфо РУСИН

Нашы особности

Актор і „кум“ - Микола Симко Микола Симко быв єден із першых артiстів Україньского народного театру в Пряшові, котрый выникнув в 1945ім році. Першу премєру „Ой не ходи Грицю„ мав у 1946-ім році а переменовав ся на Театер Александра Духновіча перед 25-ма роками. Спочатку ту быв російскый язык, котрый принесли руськы артісты, першы учітелі того кумшту, потім в театрі запановав офіціалный україньскый язык і наконець вшытко стало на свою міру, театер зачав служыти Русинам на русиньскім языку. Тоту послідню етапу Микола Симко уж не зажыв. Але міг быти щастный – завидів бы му неєден днешній артіста, якы ролі в пєсах ся му трафили. Теодозія Латтова Актор жыє в ролях, мусить грати, не може сидіти і лем слухати, позерати. То є прінціп, котрый наповнює ся лем кідь актор грать. А Микола Симко мав щастя, грав прекрасны ролі. Грали ту четверо артістів з родины Симковых – братя Микола і Павел і їх жены Анна і Тамара. Но днесь пару слов о Миколови, бо в тім місяці бы ся дожыв 95 років. В театрі грав 35 років. Перешов з ним цілый реґіон, дістав тітул заслуженый працовник културы. Народив ся 7-го юна 1921 в Чукалівцях Сниньского окресу в родині священика, де выростало семеро дітей. Хоць то была родина панотця, не жыла заможно. Но Антон Симко, отець, вштыкым дітям дав много тепла, родинной опоры і скромности. Микола ходив до церьковной школы в Чукалівцях, учіли ся по руськы, дітей учів його отець. Втогды учітелі в народных школах з дітми рыхтовали різны проґрамы, стрічі, пєсы а так і Микола декламовав віршы, співав у хорі і грав в сценках з другыма дітми, грав на гуслі. Но о театрі іщі нич не чув. В тій грі на гуслі помагав му мамин брат, у котрого быв і у Будапешті. Тоты здібности го спроваджали в Мукачовскій ґімназії а потім в Учітельскій семінарії в Пряшові. Ту быв кружок, церьковный і світьскый хор, ту мав можность проявити тото, што любив. Вшытко ся му придало в школі і в жывоті. По школі в Мукачові вернув ся ближе ку родині, котра жыла уж в Ольці. Учітельску семінарію в Пряшові скінчів у 1941-ім році і такой дістав роботу учітеля в руській школі в Заваді. Тота робота ся му любила, одразу зорґанізовав в школі хор, з дітми співали народны співанкы, робили сценкы, учів дітей

выразно чітати, діти выступали на каждім святі. Хоць Микола Симко ниґда не думав, же буде артістом в нормалнім театрі, внутрі уж быв приготовленый стати ся ним. В 1943-ім році Миколу Симка покликали до Словацькой армады. Два рокы служыв в Нітрі, потім в Пряшові і наконець го заяли німецькы фашісты. Быв рік 1944 і Микола Симко быв одправленый до Німецька, ходив з єдного концентрачного лаґру до другого. Так пережыв рік войнового страху, катованя, немилосердны биткы, плач і смерть. Його лаґер освободило французьске войско і кінцьом 1945-го року вернув ся домів і дослужыв іщі пів рока в Чехословацькій армаді. На зачатку 1946-го року зачінать далшу етапу свого жывота - была звязана з театром, нашов професію, на котру уж быв давно готовый. Сестра Оля дістала позваня на роботу до театру і попросила брата Миколу, жебы пішов з ньов. Быв іщі у воєньскій уніформі. Пришли до основателя і першого директора театру Івана Гриця-Дуды, котрый такой попросив і Миколу Симка до колектіву артістів. Дізнав ся, же його школа в Заваді згоріла, так зістав в Пряшові. В театрі на зачатку грали опереты, Микола быв найчастіше в головных ролях, співав, танцьовав, грав сценкы, комедії. Миколу Симка хвалили реґіоналны, но подобно і цілорепубліковы новинкы. Найсімпатічніша была втогды роль Кості в пєсі Шкваркіна „Чужа дітина“. Далше грав в комедії Кропивницького „Пошились в дурні“, в пєсі „Ревізор“ Ґоґоля, „Назар Стодоля“ і много далшых. Но не треба в такій професії лем талент, але треба знати і теорію. Станіславского сістему доднесь высоко оцінюють у світі драмы. Так і першы артісты в Україньскім народнім театрі ся учіли каждый четверь. То была добра думка і потвердило ся то на Театралных жнивах у

1952-ім році в Празі, де дістали перше місце за музичну пєсу „Трембіта“. Так на сістемі Станіславского выросла славна ґенерація пряшівскых артістів. А робили в тяжкій сітуації, ішли до реґіону на старых автобусах, всядыль было зимно, малы сцены... Микола Симко в половині 50-ых років на позваня редакторкы Олґы Кратюковой Осифовой пришов до радіа чітати писма од слухачів. Они описовали веселы і невеселы пригоды, поділили ся із вшыткым, што было у них дома, на дружстві, в школі і з того помалы родила ся релація Бісіда кумів. Вытримала і была найпопуларнішов аж до кінця 2015-го року. Кумове бісідовали і слухачі їх чекали коло радіа. Были то нелем Русины, але і слухачі в цілім краї каждой народности. Микола Симко все быв перфектно приготовленый і усмівав ся на мікрофон, бісідовав з людми і они му одповідали і любили го. Микола Симко выбрав ся до неба 1-го апріля 1982-го року.

Іван Нестор Шафранко дожыв ся красного юбілею – 85 років од дня народжіня Іван Нестор Шафранко народив ся 26-го мая 1931 у селі Tуря Пасіка на Підкарпатю. Він є главно малярьом і сохарьом, быв довгорічным учітельом мальованя на тогдышній Універзіті Павла Йозефа Шафарика в Пряшові. Скінчів Руську ґімназію в Гуменнім (1951) і Академію вытварных умень у Празі (1957). По скінчіню штудій вернув ся на выходну Словакію а од 1960-го року зачав учіти на спомянутій універзіті (доцентом став у 1976 році, професором у 1997 році), де быв і моїм учітельом. а. з. У творчости Івана Нестора Шафранка домінують фіґуралны композіції, намальованы олійовыма фарбами, котры він часто споює з іншыма техніками. Він робив і в жанрі керамічной мозаікы і мальованого смалту, функціоналной пластікы з тенденціов до абстрактного уменя. І. Н. Шафранко є знамый як концептуалный експеріментатор, котрый ся снажыть спойовати умелецькы средства, роблячі з фото-

ґрафіов і текстовым матеріалом. Выставляв на многых колектівных і персоналных выставках на Словакії і в загранічу. Його образы суть у ґалеріях по цілій Словакії і в сусідніх країнах – Німецьку і Польщі. Як сімпатізант русиньского возродного руху по 1989-ім році І. Н. Шафранко брав участь на вшыткых выставках русиньскых вытварных умелців, орґанізованых Русиньсков обродов, в тім чіслі і на міджінародній выставці русиньскых малярів у Шарішскій ґалерії в рамках Світового конґресу Русинів у 2003-ім році в Пряшові. Желаме нашому Русинови, вызначному вытварному умелцьови іщі дакілько років кріпкого здоровя, родинного щастя і успіхів у творчій роботі.

Култура

Ч. 11 2016

iнфо РУСИН

Русиньскы писателі оцінены Преміов Александра Павловіча При Літературнім фонді в Братіславі окрем многых іншых цін і премій од 2005-го року єствує і літературна Ціна Александра Павловіча і Премія Александра Павловіча. На тім, же є така літературна нагорода і уділює ся і русиньскым писателям мать заслугу Доц. ПгДр. Василь Хома, к. н, основатель і першый председа Сполку русиньскых писателів Словеньска, котрый за вісем років (2000-2008) у споминаній функції доказав зактівізовати русиньскых авторів до творчой роботы, выдобыти про них такы права і прівілеґії, якы мають і словацькы писателі. Єдным з них є і споминана Ціна і Премія Александра Павловіча, котру Літературный фонд уділює од 2005-го року. За найліпше оріґіналне русиньске літературне діло ся уділює Ціна Александра Павловіча, а за літературне діло написане по русиньскы або за переклад літературного діла із словацького до русиньского языка ся уділює Премія Александра Павловіча. За два попередні рокы были Преміов Александра Павловіча нагороджены русиньскы писателі Квета Мороховічова Цвик (властным меном Квєта Галасова) і Миколай Коневал. А. Кузмякова, фото авторкы

▲▲ К.Галасова (з букетов), зліва К.Копорова, председкыня СРПС.

Квета Мороховічова-Цвик – оцінена за Любовны періпетії

Любов, нелюбов, ненависть, вірность, невірность, зрада... Сердце і розум – розум велить єдно, сердце хоче своє, протестує, сперать ся. Приходять любовны періпетії вшелиякого роду. Пережываня радостных днів, блажености сердця, але і недоспаных смутных ночей. То суть вічны ділемы людьского жывота, котры мають нелем різны подобы, але суть і великым іншпіратором про писателів одколи єствує тот світ. Тота тема – єй світ любови - іншпіровала і Квету Мороховічову Цвик, нашу авторку збіркы поезій Любовны періпетії, котра вышла у выдавництві Сполку русиньскых писателів Словеньска у Пряшові в 2014-ім році і за котру была 14-го юна 2016-го року Літературным фондом у Братіславі оцінена Преміов Александра Павловіча.

З біоґрафії авторкы

Квета Мороховічова Цвик, (Квєта Галасова), народила ся 20-го апріля 1946 р. у западочеськім місті Мост. Основну школу выходила в русиньскім селі Пчолине, середню у Снині, высокошкольскы штудії завершыла на Філозофічній факулті в Пряшові Універзіты П. Й. Шафаріка з центром в Кошыцях, кваліфікацію собі росшырила на Факулті журналістікы Карловой Універзіты в Празі. Абсолвовала два річникы (2010, 2011) Міджінародной літньой школы русиньского языка і културы – Studium CarpatoRuthenorum, котру готує Інштітут русиньского языка і културы Пряшівской універзіты в Пряшові (ІРЯК ПУ). Професіонално робила як редакторка в Пряшівскых новинках, як модераторка і редакторка Україньской штудії Чеськословеньского розгласу в Пряшові, редакторка і шефредакторка реґіоналных новинок Нашы новости (Новы Замкы), де авторка доднесь жыє. Автентічній творчости присвячує свій час уж од свого професіоналного діятельства в медіах у словацькім, а в сучасности і в русиньскім языку. До того часу єй вышла збірка поезій Думкы і тужбы (Русин і Народны новинкы, Пряшів, 2010), віршована книжочка гаданок про найменшы діточкы, пре-

красно ілустрована - під назвов Камаратя спід зеленого дуба і белавого неба (Сполок русиньскых писателів Словеньска, Пряшів, 2011). Свій творчій час актівно присвячує і перекладу. У 2013-ім році приготовила до друку далшу віршовану публікацію (переклад поезій словацькой авторкы Марії Хованцовой) про дітей - Возьмий ня за ручкы, (выдана єй властным накладом в пріватній едіції КВІТКА), за котру была оцінена Літературным фондом у Братіславі Премійов Александра Павловіча. Книжны выданя їй выходять під псевдонімом Квета Мороховічова Цвик (єй родне призвіско і призвіско свойой мамкы, родачкы із села Пчолине). У Літературнім конкурзі Сполку русиньскых писателів Словеньска в 2010-ім році авторка здобыла 2-ге місце за поетічны творы. О рік пізніше, у 2011-ім році, в Літературнім конкурзі, котрый несе мено знамой русиньской писателькы Марії Мальцовской, здобыла в катеґорії русиньской поезії перше місце. Многы поезії з творчости авторкы были одвысыланы і в літературных релаціах русиньского высыланя Словеньского розгласу в Кошыцях. На 29-ім Научнім семінарі карпаторусиністікы (проєкт (ІРЯК ПУ) із лекціов на тему Творчость Кветы Мороховічовой Цвик – нова лінія русиньской женьской поезії на Словакії выступила Мґр. Івана Сливкова, ПгД., літератка з Інштітуту україністікы і середньоевропскых штудій Філозофічной факулты Пряшівской універзіты (18-го фебруара 2014 р.). Єй поезії звучали і в Театрі Александра Духновіча в Пряшові на минулорічній літературній академії, котра ся одбыла з нагоды передаваня Міджінародной премії Александра Духновіча за русиньску літературу, за участи лекторів, орґанізаторів і штудентів Міджінародной літньой школы русиньского языка 2015. Така подія і за такой участи буде в нашім театрі проходити і 23-го юна того року. В сучасности мать авторка приготовлену до друку двоязычну збірку поезій Шыте нитков бабяного літа, котра ся тематічно вяже ку 2012 року, якый быв выголошеный за Рік актівного старнутя і міджіґенерачной солідарности.

Збірка З русиньского сердця принесла премію про Миколая Коневала

Другым русиньскым автором, котрый быв Літературным фондом оціненый Преміов Александра Павловіча є Миколай Коневал з Камюнкы. Він здобыв премію за збірку поезій, котра вышла під назвов З русиньского сердця. Мої стишкы (2), яку выдала Русиньска оброда на Словеньску (РОС) у 2015-ім році. Спасити і тримати ся свого - русиньского. Не забывати на свою віру, прекрасный обряд, богату історію, материньску бісіду, розмаїты обычаї, традіції, чудо русиньскых співанок і на нашу азбуку. І так бы мож было коротко характерізовати тематіку стишків камюньского родака М. Коневала. Його перша збірка із таков самов назвов вышла в 2012-ім році таксамо у выдавництві РОС. Тота друга, за котру быв автор перед пару днями оціненый, была обогачена о документарну поезію (Ґазда), котру можеме окремыма рисами залучіти до поемы,

▲▲ М.Коневал.

в якій ся автор іншпіровав єдным ґаздом. Ту описує цілый процес тых історічных подій, котры ся одбывали при пересвідчованю камюньскых ґаздів до дружства, причім його поетічне споминаня ся вяже на конкретного Камюнчана, якый вшыткы свої силы присвятив ґаздівству з цільом ужывити свою родину.

З біоґрафії автора

Миколай Коневал народив ся 30-го октобра 1948 року в Камюнці Старолюбовняньского окресу. Своє дітинство і молоды рокы пережыв вєдно з молодшыма братами – Юром і Штефаном, як вшыткы ґаздівскы діти - пас коровы, косив, грабав, сіяв, садив, копав бандуркы – єдным словом, робив вшытку роботу на ґаздівстві, верьховато насавав камюньскый фолклор, традіції і прекрасный церьковнославяньскый обряд. По скінчіню ОДШ в роднім селі продовжовав на Середній промысловій школі в Пряшові. По воєнчіні робив як електропроєктант у Світі при Попраді, коротко і в Рожньові під Радгоштьом. 24-го мая мали цівільный шлюб на МНВ в Гніздах із свойов будучов женов Геленов, родженов Юрашковов, а 9-го юна в 1973-го р. і церьковный в ґрекокатолицькій церькви Святого Петра і Павла в Камюнці. Вєдно выховали четверо дітей – Івету, Гелену, Миколая і Марію. До ніжной револуції робив у Старій Любовні (Аґростав, Заводы 1-го мая), на дружстві в Гніздах, а короткый час і в Празі. Потім одышов до Америкы (Ню Йорк), де робив скоро 8 років. З Америкы ся вернув до родной Камюнкы, де жыє доднесь. Од 2006-го року абсолвовав штудії на Універзіті третього віку при ФФ Пряшівской універзіты в Пряшові, найперше одбор філозофія і етіка (2006 – 2009), потім одбор політолоґія (2009 – 2011). По приході з Америкы кінцьом 90-ых років ся актівно залучів до діятельства русиньского руху і став ся членом РОС. Окрем писаня властной поезії, уж довшый час зберать і записує од старшых людей камюньскы звыкы, традіції, пословіці співанкы і вызнамны даты, котры суть повязаны з історіов села. Із свойов поезіов выступав на різных подіах - в Криніці на Міджінароднім бєнале русиньской културы, на културных акціах РОС в Кошыцях, Пряшові, Старій Любовні, Малім Липнику, найчастіше у своїм роднім селі Камюнці, як і конференцєр, але тыж при вернісажі выставок в СНМ - Музею русиньской културы у Пряшові. Дакотры із його стишків были опублікованы в многых русиньскых періодіках на Словакії і Польщі.

Ч. 11 2016

iнфо РУСИН

Култура

Франтішек Данцак і його творчость на выставці в Бардейові В просторах музичного і умінянаукового одділіня Окресной бібліотекы Д. Ґутґесела у понедільок 23-го мая 2016-го року проходило одкрытя выставкы під назвов Публікачна діялность ПаедДр. Франтішка Данцака, кортра презентує літературну, публікачну і выдавницьку діялность ґрекокатолицького священика Франтішка Данцака із Бардейова. Окрім робітників бібліотекы, членів родины, приятелів, на одкрытю выставкы брав участь і метрополіта Ґрекокатолицькой церькви на Словакії, пряшівскый архієпіскоп владыка Ян Бабяк, говорця Пряшівской єрхієпархії Любомір Петрик і далшы гості. Любош Роман, Бардейов По зачаточнім музичнім вступі школярів Церьковной основной умелецькой школы Яна Боска в Бардейові і по привітаню заступкыньов директоркы бібліотекы Іветов Михалковов ся слова хопив Ян Манік, председа бардейовской філіалкы Централы словацькой хрістіаньской інтеліґенції. Тот у своїм приговорі представив особность і творчость Ф. Данцака, котрый є автором десяток аж стовок фаховых публікацій, учебників, статей і тлумачінь, головно із духовного, но ай културного і народного жывота реґіону выходной Словакії. Участным ся курто приговорив і преосвященый владыка Ян Бабяк. Тот підкреслив робітность о. Франтішка Данцака, котрый є за його словами прикладом про омного молодшых духовных отців. По його приговорі слідовало Многолітсвіє. Сам автор, котрый не скрывав доятя, дакількома речінями подяковав ся вшыткым, котры брали участь на одкрытю його выставкы. Як доказ того, же собі цінить актівность окресной бібліотекы уможнити му приготовити выставку вырішыв, же вшыткы презентованы творы їй подарує, жебы з нима могла познакомити ся і шырока бардейовска верейность. Мы лем додаваме, же подля реакцій першых навщівників выставкы было ясно, же многы, докінця із высшов освітов люди, ани не знають, што вшытко ся у нашім реґіоні выдавать, причім то была выставка лем єдного жыючого автора. На выставці в бібліотеці была презентована неціла стовка публікацій автора, в рамках котрых

было можливе видіти дакілько едіторьскых книжок, біоґрафії святых, публікації із проповідями на різны свята і жывотны події, науковы збірникы, цілы новинкы і часописы або выстрижкы із них, но і різны оцініня і діпломы, котры Франтішек Данцак дістав. Окрему увагу присвятив автор выдаваню книжных моноґрафій о ґрекокатолицькых путницькых місцях на Словакії (Грабске, Леґнава, Літманова, Лютина, Шашова), як і выдаваню творів по майже забытім народнім будительови Русинів, ґрекокатолицькім священикови Емілови Кубекови. Тот на зачатку 20-го столітя быв парохом в Снакові, одкыль потім одышов до Споєных штатів Америкы, де аж до свойой смерти діяв міджі нашыма америцькыма краянами. На выставці не браковали ани фотоґрафії Франтішка Данцака із його чісленных навщів путницькых місц дома і за граніцями, кідьже як сам про Бардейовску телевізію повів, лем у Італії быв веце як 55 раз із того в Римі дас 40 раз. Выставка была приступна до 3-го юна і як было спомямуто высше, вшыткы выставльованы експонаты автор даровав окресній бібліотеці до їй книжного фонду.

Хто є Франтішек Данцак

ПаедДр. Франтішек Данцак (нар. 9-го фебруара 1929-го року у Варганівцях в окресі Пряшів) почас свого авторьскы вынятково творчого жывота од молодости аж дотеперь цілково написав 86 публікацій, 9 высокошкольскых учебників, 56 фаховых статей, 29 вступных слов і дав 19 розговорів. Далше написав 449 популарізачных ста-

тей в часописах, 6 некролоґів і споминань, 62 статей о історії і юбілеях, 170 проовідей, 158 думок на слова зо Святого Писма. Є автором 10-ох перекладів із російского і україньского языків, 36-ох статей на інтернеті і 14-ох фаховых лекцій. Єднако є і едітором 17 фаховых публікацій і цензором 13-ох робот. В рр. 1984 – 1991 быв шефредактором ґрекокатолицькых часописів Slovo і Благовѣстникъ і членом редакчной рады новинок Katolícke noviny. В рр. 1996 – 2007 быв членом выбору общества Spolok svätého Vojtecha в Тырнаві, де заступав Ґрекокатолицьку церьков. В рр. 1997 – 2007 быв членом редакчной рады часопису Prešovská univerzita, в роках 1999 – 2005 членом редакчной рады часопису Theologos, і в роках 2004 – 2006 быв цензором часопису Cesta. В сучасности є цензором часопису Slovo, є довгорічным членом Реґіоналного клубу Русиньской оброды в Бардейові і членом Сполку русиньскых пистелів Словеньска.

Інсценація, яку варто видіти. Корчма під зеленым стромом (Словацька рапсодія по русиньскы) Режірованя пєсы Петра Ковачіка Корчма пiд зеленым стромом, котрой премєра проходила в Театрі Александра Духновіча 20-го мая 2016-го року, взяв до рук Матуш Ольга. Знаєме го нелем як скушеного режісера, але тыж як ректора Академії умінь в Баньскій Быстріці. Одтыль собі привіз тыж сценоґрафа Ярослава Даубраву, ай музиканта Павла Янічка. Гру протлумачів Ярослав Сисак. Мірон Сисак Пєса говорить о великій господарьській крізі в 30-ых роках 20-го стороча і приносить нечекано актуалны темы - безробітность, еміґрацію. Але і деґрадацію людьськых односин в наш час – а тото робить пєсу і надчасовов. Вызывать публіку, головно молоду, брати властну судьбу до своїх рук. Треба так само додати, же пєса говорить о скінчіню страшной Першой світовой войны, по якій звітязила Велика октоброва соціалістічна револуція і взник СССР. Їй ідеї были такы популарны, же выникали Републікы рад (совітів) в Европі, наприклад і у Пряшові. Як рецензент мушу конштатовати і підкреслити два факты. Наш театер ся того року дожыв 70-ой сезоны а автор 80 років. О ТАД-і говорити не буду. Але повім пару слов о авторови і його грі. О тім, як го нашы артісты порозуміли і інтерпретовали. Петер Ковачік ся народив 6-го юна 1936-го року в Чорнім Балоґу на Погроні. Зачінав як про-

заік, покля ся в році 1976 не прославив як драматік. За єден вечор зажарив по премєрі пєсы Корчма під зеленым стромом в Словацькім народнім театрі (СНД). Режію мав Павел Гаспра а грали Карол Махата, Ґустав Валах ітд. Пєсу тлумачіли і грали на цілім світі, бо пияци тыж на цілім світі... (Найзнамішым шырокій публіці Ковачіковым твором, котрый быв сфілмованый в телевізії є Nevera po slovensky, позн. редакції.) Автор собі зволив жанер рапсодії – оповіданя о тяжкім жывоті обычайных людей. Тоты стигли перейти пеклом закоповой світовой войны, де было можливе абсолутно вшытко, од того найкрасшого, наприклад пожертвованя ся за приятеля, по дикы сцены забиваня за забиваньом. Тым перешли вшыткы нашы герої – хлопы. В пєсі є много постав, заграв собі цілый драматічный колектів. Єднорукый запасник Дьодьо (грає Ладіслав Ладомиряк), Качмарь (грає Осиф Ткач), Репань, пияк (грає Василь Русиняк), Коваль (грає Любомір Міндош), Товариш (грає Михал Куцер), Американ (грає Євґеній Либезнюк), Елеґан (грає Михал Ільканін), Выселенець (грає

Володимір Чема), Іншпектор (грає Іван Стропковскый,) Майстер на пилі (грає Іґор Латта), Мнясарь (грає Осиф Пантликаш). В рапсодії собі заграли так само три нашы дамы. Сліпе дівча (грає Міріяма Ґайдошова), Суплінгерка – бордель манажерка (грає Людмила Лукачікова), Речнічка (грає Светлана Шковранова). Што ся тыкать майстровства їх уменя – не скламав нихто. Раджу тым, што іщі представліня не виділи – попозерайте, не обануєте...

Погляды

Сканзен Шторік ся в рамках проґраму Уряду влады Словацькой републікы під назвов Култура народностных меншын і міджі Русинів розділять тісячі і тісячі евр. Як уж із назвы проґраму вычітать і школярь пятой класы – грошы бы мали іти на културу народностной меншыны. Єм пересвідченый о тім, же до културы даного народа належыть і язык. Без языка бы єм повів, же іде скоріше о народностный сканзен, конзерву, лем не о културу. Петро Медвідь Напрік тому, же ся каждый рік зробить много подій, котры суть підпорены із Културы народностных меншын, докінця барз много добрых і хосенных, коло векшыны вшыткых зробленых подій, і тых добрых, і тых, коло котрых ся чоловік їмать за голову, ся стрічам із єдным і тым самым проблемом. Не мам то пораховано, но єм пересвідченый, же одгадом аж коло 80 процент вшыткых подій, котры мають робити Русины про Русинів, за грошы выділены на русиньску културу, не має на своїх пропаґачных матеріалах ани єдной „руськой“ буквы (в тім чіслі іде, нажаль, много раз і о події нашой орґанізації РОС) і вшытко є одкомуніковано в рамках пропаґації лем по словацькы. Хоць розоберати бы єм ту міг досправды якбач хоцькотру із одгадованых 80-ох процент із ґрантів підпореных подій, і вірьте тому, же кідь є мій одгад планый, так скоріше в тім, же єм дав іщі мале чісло, як в тім, жебы єм то перевершыв, замірям ся на подію, котра бы мала быти нашов „першов ліґов“, і котрій єм ся коло їй выникнутя барз тішыв. У Свіднику недавно (23-29-го мая 2016) одбыв ся тыждньовый Фестівал културы Русинів Словеньска. Кідь ся у 2013-ім році орґанізовав першыраз, досправды єм быв радый. Фестівал дістав і моралну підпору од Округлого стола Русинів Словеньска (ОСРС), докінця ся там зробило святочне засіданя русиньской платформы. Фестівал єм брав, і нелем я, а і цілый ОСРС, як добру думку, жебы зробити конкуренцію українізачному фестівалу у Свіднику, котрый ся там орґанізує уж шість десяток років, і котрый доднесь баламутить Русинів. Хоць дотеперь не стало ся то, же кідь зачнуть Русины робити властный фестівал, Українці ся возьмуть і скінчать, як собі то наівно думали дакотры з нас, і так єм пересвідченый, же наш фестівал у Свідни-

Ч. 11 2016

iнфо РУСИН

ку днесь має своє місце, же є з рока на рік якостнішый, же з рока на рік є то досправды все проґрамово веце і веце русиньске, на розділ од омногых іншых фестівалів, де мож чути і видіти вшытко, лем не Русинів. Но з чім не можу быти спокійный, то є ціла комунікація і пропаґація фестівалу. Фейсбуковый фанпейдж свідницького фестівалу комунікує чісто по словацькы. То уж ани не є, же по русиньскы латиніков, бо не знаме писати азбуков, але чісто по словацькы. Правда, інтернетовый сайт має і русиньску верзію, но по русиньскы ся там дочітате лем основны інформації, котры ся з рока на рік не мінять – не треба їх наново тлумачіти. Із актуалных інформацій тогорічного проґраму ся там чоловік по русиньскы не дочітав нич, окрім днів окремых подій. Кідь ся потім чоловік посмотрив на проґрам і видів, же там мало мати почас тыждня Здружіня інтеліґенції Русинів Словеньска лекцію і бісіду на тему Русины в огрожіню асімілації, тисне ся до рота вопрос, ці была лекція іншпірована чісто словацьков орґанізаціов і пропаґаціов фестівалу.

Уж ани не знам, ці найвекшым faux pas, або найвешков слабоумностьов, котра граничіть із ображіньом, было про мене публікованя холем основного плаґату з проґрамом. Кідь ся чоловік потішыв, же „конечні холем дашто“ были орґанізаторы валушны зробити по русиньскы, немило чоловіку выбило очі, же є то „Програма протягом тижня“. Гей, точно так. На русиньскім плаґаті писано по україньскы. Значіть, свій „бой“ проти українізачного фестівалу орґанізаторы того русиньского якбач дістали до фазы „воюй їх збройов“. Хотіло бы ся сміяти, кібы то не было так смутне. Досправды не мам нич проти того, жебы фестівал у Свіднику быв. Докінця му жычу успіх. І як єм спомянув высше, тото не є проблем лем того фестівалу. Лемже покля фестівал має быти тым „топом“ в русиньскій културі на Словакії, покля то докінця є фінанцовано із грошей на русиньску културу, пак бы і комунікація фестівалу мала быти по русиньскы. Не хочу ся мішати до того кілько фестівал дістав, є то шыковность орґанізаторів і рішаня комісії, котру орґанізаторы своїм ґрантом пересвідчіли. І є то в порядку. Но з тых грошей бы ся могло дати пару евр дакому, хто ся о русиньску комунікацію постарать. Без языка то не буде фестівал русиньской културы, але сканзен, де ся прийдеме посмотрити на дашто хоць шумне, але мертве. І ку тій смерти такым способом помагать і фестівал. Фестівал має мото: Од Русинів про вшыткых. Старайте ся, дорогы орґанізаторы, жебы то не скінчіло так, же од Русинів про вшыткых, лем не про Русинів.

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku s finančnou podporou Úradu vlády SR - program Kultúra národnostných menšín 2016.

IČO vydavateľa: IČO 17 151 074, sídlo vydavateľa: Masarykova 20, Prešov, dátum vydania periodickej tlače: 15. jún 2016

Info Rusín vydáva Rusínska obroda na Slovensku a výlučne zodpovedá za obsah projektu. Realizované s finančnou podporou Úradu vlády SR. Evidenčné číslo: EV 1739/08. Šéfredaktor: Mgr. Peter Medviď Jazyková úprava: Mgr. Anna Kuzmiaková. Výroba: Tlačiareň Svidnícka, s.r.o. Adresa redakcie a administrácie: Rusínska obroda na Slovensku, redakcia Info Rusín, Masarykova 20, 080 01, Prešov. Tel.: Peter Medviď +421 907 291 591. E-mail: Peter Medviď: peter.medvid@gmail.com. Inzeráty, reklamy, sponzoring preberáme po dohode so šéfredaktorom na adrese sídla ROS v Prešove. Číslo účtu pre predplatné: 2155073158/0200. Predplatné na rok: Slovensko: 10,50 Є, Európske štáty: 15,96 Є, mimoeurópske štáty: 21 Є. Neobjednané rukopisy a fotografie nevraciame. Publikujeme i názory, s ktorými nie vždy súhlasíme. Za obsah príspevku zodpovedá autor. Redakcia si vyhradzuje právo na krátenie a štylistickú úpravu textov. Príspevky v slovenskom jazyku nehonorujeme.

Rusínska obroda na Slovensku redakcia Info Rusín Masarykova 20 080 01 Prešov RaZ Platené v hotovosti 089 01 Svidník