Ogenschijnlijke verschillen

OGEN SCHIJN LIJKE VER SCHIL LEN

Rulo S.A. Manuputty, een Molukse schilder in Nederland 1926-2002

Lecturis

Elly Koen

Ogenschijnlijke verschillen Ruloff S.A. Manuputty, een Molukse schilder in Nederland 1926-2002

Tekst Elly M. Koen Foto’s Dirk Fennema, Francien Nouwt, John Stoel

Lecturis

Ruloff Manuputty 4

Inhoud 6

Voorwoord door Jos van Groeningen

14

Biografie

17

Nederlands-Indië

27

Opleiding

39

Grafisch vormgever

47

Academie voor Beeldend Kunstonderwijs ‘Vredeman de Vries’

57

Periode na pensionering

61

Broeders in de kunst

77

Oost-west discrepantie

83

Oeuvre

83

Nederlands-Indië, 1943-1949

85

Amsterdam, 1949-1953

87

Bazel, 1953-1954

93

Groningen (eerste periode), 1955-1966

101

Leeuwarden, 1966-1996, Groningen (tweede periode), 1996-2002

115

Noten

119

Oeuvrecatalogus

119

Indeling

120

Schilderijen

134

Werken op papier

135

Nederlands-Indië, 1943-1949

135

Amsterdam, Bazel en Krefeld, 1949-1954

139

Groningen en Leeuwarden, 1955-2002

143

Zeefdrukken

144

Gebruiksdrukwerk

144

Bedrukt textiel

147

Bronnen

149

Tentoonstellingen

151

Verantwoording

155

Colofon

5 Inhoud

Ruloff Manuputty 12

13 Nederlands-IndiĂŤ

Op 1 juni 1949 arriveerde Ruloff Manuputty, 22 jaar oud, met het S.S. Volendam in de haven van Rotterdam. Een maand eerder was hij vertrokken uit Batavia, tot op het laatste moment niet wetend of dit wel zou lukken, want de politieke situatie in Nederlands -Indië was chaotisch.1 Hij zou niet meer terugkeren naar zijn geboorteland, behalve voor een vakantie aan het eind van zijn leven in 1997. Hij bouwde een carrière op in Nederland en werd o.a. artdirector van reclamebureaus in Groningen en directeur van de Academie voor Beeldend Kunstonderwijs ‘Vredeman de Vries’ in Leeuwarden. Echt werk wilde hij dit niet noemen, hoewel hij het consciëntieus verrichtte: echt werk betekende voor hem het maken van schilderijen, wat hij noodgedwongen lange tijd vooral ‘s nachts deed.

Ruloff Manuputty 14

15 Nederlands-IndiĂŤ

De ouders van Ruloff Manuputty met hun dochter Melie (midden) en zoon Ruloff (rechts). Eind jaren twintig van de 20ste eeuw.

Ruloff Manuputty 16

Nederlands-Indïe Het was oorspronkelijk de bedoeling dat Ruloff Manuputty in de voetsporen van zijn vader zou treden en dominee zou worden, want kunstenaars werden zeker binnen de gedisciplineerde Molukse gemeenschap beschouwd als losbandige lieden zonder beroep. De vader, Julius Manuputty, was zendeling, inlands godsdienstonderwijzer en prediker, vanaf 1946 veldprediker in dienst van de KNIL (Kon. Ned.–Indisch Leger) en na de opheffing hiervan in 1950, van de TNI, het Indonesische Nationale Leger.

Julius Alexander Manuputty (Latta, Ambon, 1895- Medan, Sumatra, 1959) was van Ambonese afkomst, moeder Geertruida Hetaroea (Dobo 1908 Medan 1963) had een Chinese vader en Ambonese moeder. De zorg voor het grote gezin berustte voornamelijk bij de moeder, aangezien dominee Manuputty dikwijls voor zijn werk op reis was. Ruloff bekleedde de bevoorrechte en verantwoordelijke positie van oudste zoon en had zes zusters en één broer.2 Ruloff Simon Alexander Manuputty werd geboren op 22 juni 1926 in het dorp Tual op het eiland Kei Kecil (Kleine Kei) dat deel uitmaakt van de Kei(Kai)-archipel. Deze afgelegen eilandengroep behoort tot de ZuidOost-Molukken (Maluku Tenggara) en ligt ca. 200 km ten zuiden van de ‘Vogelkop’ van Nieuw-Guinea (Papoea). Het leven was er primitief.

Ook de bewoners van Ambon, van oudsher het culturele centrum van de Molukken waar de scholen gevestigd waren, beschouwden de Keiezen als de minst ontwikkelden onder de Zuid-Molukkers.3 Op de Kei-Eilanden was zowel een zendingspost als een missiepost gevestigd. Bij gebrek aan alternatief ging de kleuter Ruloff naar het nonnenschooltje. Zending en missie beijverden zich om de oude tradities en het animistische geloof te verdringen. Voorouderbeelden en andere rituele voorwerpen werden vernietigd of meegenomen voor de collecties van de missionarissen en verzamelaars. Daar stond tegenover dat de inlanders door de christenen met Kerstmis verblijd werden met een kerstboom met kleurige versieringen. Na de dienst werden deze versieringen aan hen uitgedeeld en paradeerden zij hiermee door het dorp.

Een van de inheemse tradities die mocht blijven voortbestaan, gevierd op 31 augustus, de verjaardag van Koningin Wilhelmina, was de jaarlijkse bootwedstrijd, want de winnaar was voor een jaar verzekerd van veel bekeerlingen. Dus namen dominee en priester ieder plaats in een boot en moedigden luid trommelend hun bekeerlingen aan.4 17 Nederlands-Indië

101 Duduk Termenung, 1991

119 Communiceren, 1994

115 Communiceren, 1992

Ruloff Manuputty 18

De Keiezen behoorden tot de beste botenbouwers van Maluku Tenggara.

De bootsymboliek domineerde in hun cultuur en was o.a. terug te vinden in de vorm van de huizen. De boten werden o.m. versierd met dierenfiguren die vaak voorouders symboliseerden.5 Manuputty vergat de boten en hun symboliek nooit: in de periode na zijn pensionering gebruikte hij het thema in drie schilderijen. In 1991 schilderde hij ‘Duduk Termenung’ (In gedachten), een donkerbruin silhouet van een prauw met zeilen tegen een lichtbruin doorwerkte achtergrond.6 In 1994 verschijnen de vage bruinachtige contouren van een prauw tegen een lichte achtergrond onder de titel ‘Communiceren‘. Twee jaar eerder had hij al een ‘Communiceren’ geschilderd, ook in lichtbruin, maar nu tegen een zacht roodachtige achtergrond. De prauw is hier tot een soort hiëroglief gestileerd (resp. cat.nrs. 101, 119, 115). Voor de Keiezen vormde de prauw het communicatiemiddel met de buitenwereld. Manuputty beschouwde zijn werk ook als een communicatiemiddel met de buitenwereld die hij met zijn symbolen trachtte te interpreteren en bezweren.

Van de Kei-eilanden vertrok de jonge Ruloff naar Ambon om daar op school te gaan. Hij woonde er eerst bij zijn grootouders, maar in november 1933 werd vader Julius Manuputty aangesteld als docent aan de STOVIL (School Tot Opleiding Van Inlandse Leraren), de theologische opleiding op Ambon. De STOVIL en zijn eigen school zijn in de verte te onderscheiden op een schilderij dat hij van de baai van Ambon maakte.

Een ‘album’ van herinneringen noemt hij het schilderij in een opname voor de documentaire die over hem gemaakt werd in 1989, uitgebracht door de Stichting Beeldlijn. Hij bleef met tussenpozen aan het schilderij werken, ook nog tijdens zijn verblijf in Leeuwarden (cat.nr. 1).7 Op het strand van de baai schilderde hij een aantal grote stenen. De grillige structuur hiervan intrigeerde hem. Waarschijnlijk bevond zich op dit strand ook een bijzonder grote steen of rotsblok bekend onder de naam ‘Het stenen beest’. Hieraan was voor hem een onuitwisbare herinnering verbonden: wanneer hij met zijn oma naar het strand ging en hij ondeugend was, dreigde zij dat zij hem naar het stenen beest zou brengen.

Dat maakte een blijvende indruk want in 1960 schilderde hij ‘Het stenen beest’. Tegen een donkerbruine achtergrond tekent zich een grote figuur af die enigszins doet denken aan een buffel, een vitaal beest vormgegeven met snelle voornamelijk witte penseelstreken, stippen en enkele vlakken, gedeeltelijk in de blauwe kleur van de zee (cat.nr. 46).

Na Ambon volgde Sumatra. In augustus 1934 werd zijn vader aangesteld als godsdienstleraar en predikant of ‘pendita’, voorganger met de aanspreektitel van dominee, van de Protestantse gemeente te Kota-Radja (nu: Banda Atjeh) in het uiterste noorden van Sumatra, hoofdstad van de provincie Atjeh. Hieronder ressorteerde ook Sabang op het eiland Weh voor de kust bij Kota-Radja. Het is de meest westelijk stad van Indonesië en een belangrijke doorvoerhaven. Hier stichtte dominee Manuputty samen met de Nederlandse dominee K.G. Eckenhausen in 1935 een protestantse gemeente. In Sabang gingen Ruloff en Melie, zijn één jaar jongere zuster, zeven jaar naar de Europeesche Lagere School. Zij leerden er goed Nederlands, want er waren veel kinderen van Nederlandse ambtenaren en employees op school. Met enkelen van hen hernieuwde Ruloff in Ne-

19 Nederlands-Indië

1 De baai van Ambon, ongedateerd

46 Het stenen beest, 1960

Ruloff Manuputty 20

derland het contact. Vervolgens ging hij nog krap een jaar naar de Mulo te Kota-Radja tot begin maart 1942.8 De situatie in Atjeh was inmiddels bijzonder gevaarlijk geworden. Nadat Nederland op 8 december 1941 Japan de oorlog had verklaard, werd de haven van Sabang gebombardeerd door de Japanners en werden wegen en bruggen verwoest door het Islamitische Atjeese verzet. Op 8 maart 1942 capituleerde het KNIL-leger en op 9 maart werden de Europese vrouwen en kinderen uit Kota-Radja geëvacueerd naar Medan. Een paar dagen later landden de Japanse troepen in Kota-Radja en Sabang.9 Ook het gezin Manuputty vluchtte naar Medan, van oudsher een conservatief bolwerk van plantagebezitters. In het begin ging Ruloff daar naar de HBS, maar al gauw werden de Europese scholen door de Japanners gesloten.

Dominee Manuputty mocht geruime tijd niet preken, zat in het verzet en werd enige tijd in Medan gevangen gehouden.

Na de capitulatie van Japan in augustus 1945 en de beëindiging van de Tweede Wereldoorlog zou de situatie rond Medan nog lang gevaarlijk blijven. De Britse geallieerden, die o.a. in Medan belast waren met de reorganisatie, waren republikeins gezind en wilden de oud-KNIL militairen, die zich weer aanmeldden, niet bewapenen. Pas vanaf medio 1946 waren er tot 1948 twee bataljons van de KNIL in Medan gestationeerd. Zij waren voortdurend in gevecht om de stad te verdedigen tegen de guerrillastrijders van het TNI, de zelfstandig opererende republikeinse bendes en de Atjeese vrijheidsstrijders.10 Krachtens het Akkoord van Linggadjati dat op 25 maart 1947 werd gesloten, erkende de Nederlandse regering de Republiek Indonesië die het gezag zou krijgen over Java, Sumatra en Madura. De gebieden die op deze eilanden door Nederlandse of de geallieerde troepen waren bezet, zouden geleidelijk ingevoegd worden in het Republikeins gebied. Nederland wilde dat er een democratische staat op federatieve grondslag zou komen, maar Soekarno wilde een onafhankelijke eenheidsstaat. In de twee politionele acties die volgden tussen 1947 en 1949, vochten de KNIL-militairen tegen het TNI leger, maar op 27 december 1949 vond na de rondetafelconferentie tenslotte de Soevereiniteitsoverdracht aan de Republiek der Verenigde Staten van Indonesië plaats en veranderde ‘Nederlands-Indië’ in ‘Indonesië’.

Gedurende deze onrustige naoorlogse periode moest Manuputty weer naar de HBS. Hij was actief als hoofdredacteur van de schoolkrant, tekende veel en had hiervoor een negen op zijn schoolrapporten (cat. nr. 141.01). Hij was ook lid van de Protestantse Jongeren Club. Eenmaal in Nederland bleef hij met veel vrienden en vriendinnen uit deze tijd corresponderen. Ook had hij in Indonesië al Nederlandse correspondentievrienden, waaronder zijn toekomstige eerste Nederlandse vrouw, Ria van Maanen.

Het viel niet mee om na alles wat er gebeurd was en nog gebeurde weer naar school te gaan. Als oudste zoon droeg hij bovendien de verantwoordelijkheid voor het gezin tijdens de afwezigheid van zijn vader en moest hij onder meer zorgen voor een goed onderkomen en voedsel. Tot overmaat van ramp kreeg hij in deze tijd ook nog malaria.

De gevolgen bleven niet uit. In 1948 slaagde hij niet voor het eindexamen van de driejarige HBS en omdat hij met zijn 21 jaar boven de gestelde leeftijdsnorm was gekomen, moest hij van school. Het was een harde klap 21 Nederlands-Indië

De familie Manuputty met Nederlandse vrijwilligers en anderen voor hun huis in Medan. In het midden Ruloff naast zijn moeder.

Rechts in uniform zijn vader. Medan, juni 1948.

Ruloff Manuputty 22

en betekende dat hij niet het vereiste diploma had voor een opleiding tot volwaardig dominee aan de Hogere Theologische School in Batavia of tot tekenleraar aan de Universitaire Leergang voor Tekenleraren te Bandung.

Gelukkig had hij een pleitbezorger in de persoon van zijn tekenleraar van de HBS in Medan, Ernst E.H. Hoen, die inmiddels naar Nederland was teruggekeerd. Manuputty had zelf al eerder gespeeld met de gedachte om naar Nederland te gaan. Via Hoen’s bemiddeling die zijn werk aan de plaatsvervangende directeur liet zien, kreeg Manuputty in december 1948 een plaats toegewezen op het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs (IvKNO, nu: Gerrit Rietveld Akademie) te Amsterdam. Het bleek niet eenvoudig om de benodigde officiële toestemming en documenten te verkrijgen. Vooral de vereiste gegarandeerde financiële toelage was maar met moeite op te brengen door zijn vader. De dienstplicht vormde geen belemmering, want als Molukker kwam hij hiervoor niet in aanmerking.11 Uiteindelijk kon Manuputty begin mei 1949 uit Batavia vertrekken, nog voordat de grote stroom van repatrianten uit Indonesië in 1950 op gang zou komen. In december 1949 vond, zoals vermeld, de Soevereiniteitsoverdracht plaats. Dit had vergaande consequenties voor Manuputty. In 1936 was het gezin Manuputty bij besluit van de Gouverneur-generaal van Nederlands-Indië ‘gelijkgesteld’. Het betekende dat ook zij voortaan aan het voor de Europese bevolking in Nederlands-Indië geldend recht onderworpen waren. Zij konden deze gelijkstelling verkrijgen, omdat de vader als dominee een belangrijke maatschappelijke functie bekleedde.

Een van de voordelen hiervan was dat Manuputty in Medan rechtstreeks toegelaten kon worden tot de HBS. Voor niet gelijkgestelde inlanders was dit alleen mogelijk via de tussenweg van een andere inheemse middelbare school.12 Het gezin was, zoals de meeste christelijke Ambonese gezinnen, sterk op Nederland gericht. Alle kinderen leerden Nederlands. De brieven van zijn zusters en broer aan Manuputty die bewaard zijn gebleven, zijn in het Nederlands geschreven, hoewel doorspekt met emotionele Maleise uitlatingen. Ook voor Manuputty zelf bleef zijn ‘moerstaal’ een extra dimensie houden, reden waarom een aantal schilderijen een Maleise titel hebben.

Zijn vader correspondeerde met hem in zowel Nederlands als Maleis, zijn moeder in het Maleis.

Nederlandse vrijwilligers werden gastvrij in huize Manuputty ontvangen, zoals bv. blijkt uit de brieven van gezinnen in Drenthe en Groningen, waarmee Manuputty later in Nederland weer contact op nam.13 Aan Oranjefeesten werd enthousiast meegewerkt, o.a. door dominee Manuputty, die het portret van Koningin Wilhelmina schilderde dat in de optochten werd meegedragen.14 Bij de Soevereiniteitsoverdracht was overeengekomen dat de gelijkgestelde inlanders Indonesisch staatsburger zouden worden, dit in tegenstelling tot de Nederlanders die konden kiezen tussen het Indonesisch of Nederlands staatsburgerschap. Het betekende voor Manuputty dat hij te maken kreeg met visa, verblijfs - en werkvergunningen en deviezenrestricties. Gezien de gespannen politieke verhoudingen was het soms alleen mogelijk geld over te maken via bevriende bedrijven of personen.

Tegelijkertijd werd overeengekomen dat de KNIL opgeheven zou worden, wat in juli 1950 gebeurde. Dominee Manuputty kwam hierdoor voor 23 Nederlands-Indië

9 Zonder titel, 1953

Ruloff Manuputty 36

De onderwijsmethode in Bazel was wel tegenovergesteld aan die van het IvKNO. In Bazel heerste discipline. Wanneer Herr Professor binnenkwam stond men zwijgend op met de handen over elkaar om na een goedkeurend knikje van de professor weer in de banken te gaan zitten. Het waren lange dagen, er werd lesgegeven van ‘s morgens acht of half negen tot ’s middags vijf of zes uur en ‘s avonds werd er doorgewerkt tot ongeveer negen uur. Het resultaat was dat Manuputty hier het vak werkelijk leerde en ook de nodige discipline om door te zetten: wat niet goed was uitvegen en opnieuw beginnen.

De overgang van Amsterdam naar Bazel was dus groot. Pas half oktober 1953 kon hij op school beginnen, opnieuw vanwege moeilijkheden met zijn nationaliteit en wegens financiële eisen. Wanneer de discipline en minutieuze wijze van onderwijs hem te veel werd vluchtte hij naar de dierentuin van Bazel. Diertekenen was een lesonderdeel dat werd gegeven door Theo Eble. Waarschijnlijk was hij ook de leraar die het natuurtalent van Manuputty herkende en hem vroeg wat hij eigenlijk in Bazel deed: als begaafd oosterling had hij de westerse technieken niet nodig. Eble verwees Manuputty door naar zijn vrouw, Julia Eble-Ris, waarvan hij al modetekenen kreeg. Zij moet een bijzonder inspirerende lerares geweest zijn, want Jean Tinguely die in 1944/45 les van haar kreeg aan dezelfde school, was enthousiast over de wijze waarop zij het werk van de avant-gardistische kunstenaars van de 20ste eeuw bij hem introduceerde.34 Ook voor Manuputty moet deze introductie en alles wat hij in Bazel aan moderne kunst te zien kreeg een openbaring geweest zijn.

Zijn opleiding in Bazel duurde maar kort, alleen het eerste lessemester van oktober 1953 tot en met februari 1954, maar was wel van blijvende invloed op zijn werk.

37 Opleiding

247.02 Textielontwerp, ongedateerd

Ruloff Manuputty 38

Grafisch vormgever In maart 1954 keerde Manuputty weer terug naar Nederland. Daar werd hij opnieuw geconfronteerd met het feit dat hij ook hier een buitenlander was geworden. Wanhopig en verbitterd schrijft hij aan vrienden in Drenthe: “dat jullie regering ons vuil behandeld heeft [daar] hoeven we niet verder over te gaan praten, maar dat zij met ons sollen is wel laag bij de grond. Dit feit baseer ik maar op eigen ervaringen en de gevolgen van dien laten geen levenskansen open en laat staan voor een zekere levensontplooiing. Ik heb me daarom nu begraven in mijn werk en probeer uit al die modder iets goeds te scheppen en zo alles goed gaat heb ik in Juli mijn expositie in Dordt. Vind je [het] niet vreemd dat ik nergens meer officieel sta ingeschreven, dus m.a.w. geen huisvesting. Binnen 4 dagen eindigt mijn verblijfsvergunning en zal ik maar zien om een nieuwe te krijgen. Ja, Sim en Jelky, men heeft mij als vreemdeling beschouwt en dat nadat ik 4 jaar heb mogen stemmen. Het spijt me het te moeten zeggen maar dat volk dat ik immer heb bewonderd voor hun moed en oprechtheid heeft reeds afgedaan en is bij mij gedaald tot een derderangs vrijbuiter.”35 Hij schrijft vanuit Wageningen, waar hij tijdelijk bij de ouders van zijn vriendin woont met wie hij zich inmiddels heeft verloofd, maar trouwen kan hij niet, hoewel vooral de ouders druk uitoefenen, omdat de toekomst te onzeker is: “wanneer het zo is dat ik de afgrond in moet gaan, dan ik alleen!”.

Omdat hij in Nederland geen werk kreeg, probeerde hij het in Duitsland via een vriend, Karl Heinz Ludwig, textielingenieur in Krefeld. Hij had hem leren kennen tijdens een bezoek van studenten van de Werkkunstschule Krefeld aan Amsterdam in het kader van een uitwisseling in mei 1952.

Het bezoek veroorzaakte de nodige spanningen wegens de anti-Duitse gevoelens na de oorlog. Manuputty moest daar niets van weten, hij voelde zich zelf gediscrimineerd. Het lukte Ludwig een baan voor hem te vinden bij het reclamebureau van Ludwig Bürcks in Krefeld. Manuputty voerde hiervoor inderdaad een aantal opdrachten uit, maar kreeg 27 oktober 1954 bericht van het Duitse Consulaat-generaal in Amsterdam dat hij geen werkvergunning kreeg. Ludwig probeerde nog om samen met Manuputty een bedrijf voor het bedrukken van textiel op te zetten, maar ook dat ging niet door. Een beroep op Prof. Walter Breker, graficus, van de Werkkunstschule Krefeld en de Kunstakademie Düsseldorf, bleef ook zonder resultaat en de door Manuputty bij hem ingeleverde sollicitatiemap met werkstukken was in 1957 nog steeds zoek.36 In Nederland probeerde Manuputty ook wat te verdienen met textieldruk. Een aantal door hem gemaakte kleedjes en ontwerpen hiervoor zijn bewaard gebleven (cat.nrs. 247-249). Ondanks o.a. de bemiddelingspogingen van zijn beste vriendin en oud-klasgenote Tonny Schutten in Amsterdam, bracht het niet genoeg op. Aangezien Manuputty geen vestigingsvergunning had, kon hij zelf niet de nodige kontakten leggen en bovendien ontbrak het hem aan kapitaal.37 In februari 1955 doet hij nog een 39 Grafisch vormgever

242.01 Ontwerp van affiche, ongedateerd

Groepsfoto van de medewerkers van Drukkerij-Studio HavĂŠ in Groningen n.a.v. het afscheid van Nico Visscher. Staande van links naar rechts: Wim van Iterson, Hr. de Ruiter(?), Dick Siebeling, Ruloff Manuputty, Mej. Broos, Ger Ruuls, Hr. Weiss. Zittend op de voorgrond van links naar rechts: Miene Pluim, Hr. Vallentgoed, Ed Kisman. Groningen, 1961/1962.

Ruloff Manuputty 40

uiterste poging om niet te moeten “buigen voor zekere wetten [van] wat men het bestaan noemt”. Hij schrijft een brief aan prof. dr. G.C. Heringa, die hij uit Amsterdam kende en van wie hij een portret geschilderd had, en vraagt aan deze of hij geen atelier voor hem in Amsterdam kan vinden, want hoewel hij toegepaste kunst gestudeerd heeft, is hij deze ontrouw geworden. “Ik kan niet anders. Dat andere wroet in me en eist van me op de nu ingeslagen weg voort te gaan. Ergens voel ik aan dat ik bijna ben bij datgene wat ik zoek, want ondanks mijn idealistische tendensen sta ik toch met beide benen op de grond in het beoordelen of ik er kom ja dan neen. Is het dan te verwonderen dat ik door alles heen datgene verkies boven een zeker bestaan door het uitoefenen van de toegepaste kunst, in dit geval de reclame en wat dies meer zij?”38 Een maand later treed hij echter noodgedwongen als ontwerper-tekenaar in dienst van de Noord Nederlandse Cliché Fabriek te Groningen.39 Het grafisch metier leerde hij hier van onderaf. Er werd in de jaren vijftig nog veel ambachtelijk gewerkt in het drukkersbedrijf. De vraag naar clichés was bijzonder groot, vooral voor het drukwerk in grote oplage van de expansief groeiende krantenmarkt. De mogelijkheden waren nog beperkt, er werd alleen gewerkt in zwart-wit. Pas in de jaren zestig zou het handwerk nagenoeg verdrongen worden en de meerkleurendruk door de introductie van de offsetrotatiepers algemeen ingang vinden.

Het werk beviel Manuputty allerminst. Hij bleef solliciteren o.a. bij De Geïllustreerde Pers N.V. in Amsterdam en ook in Indonesië. Door zijn vader en zijn zwager Theo van der Lugt, die in diplomatieke dienst was, werd hem echter een functie in Indonesische overheidsdienst, bv. als tekenleraar aan de Gadjah Mada Universiteit in Djokjakarta afgeraden, omdat de stemming onder de studenten heel anders was dan voor de oorlog, “allemaal belhamels”. Hij zou alleen volgens de eisen van hun programma kunnen werken zonder eigen inbreng. Beter zou het zijn om zich te laten uitzenden door een particuliere Nederlandse maatschappij, zodat hij na een paar jaar Europees verlof zou krijgen.40 Maar het lukte niet om uitgezonden te worden en dus bleef Manuputty in Groningen werken.

In het voorjaar van 1956 trad hij daar in dienst van de Drukkerij-Studio Havé. Hij zou er al gauw opklimmen tot studiochef en vervolgens artdirector.41 Op 22 september van het zelfde jaar trouwde hij eindelijk met zijn eerste vrouw, Ria van Maanen. Vanaf zijn komst in Nederland in 1949 had zij hem bijgestaan. Zij bleek echter weinig affiniteit met zijn artistieke werk te hebben en het huwelijk zou slechts ruim vijf jaar stand houden.

De reclamewereld was volop in beweging. De consumentenmaatschappij was in opkomst, de reclame werd geprofessionaliseerd en het begrip ‘marktwerking’ deed zijn intrede. De lay-outman werd tot artdirector, de artistieke leider van het bedrijf primair belast met het bedenken van de visuele uitwerking van een reclamecampagne. Het commerciële aspect werd steeds belangrijker wat ten koste ging van de artistieke vrijheid. Het was een andere wereld dan de vooroorlogse tijd van drukker-uitgever HendrikWerkman en het bureau AVAR, Atelier Voor Artistieke Reclame, van Wobbe Alkema, Johan Faber en Jan van der Zee. In een brief aan zijn zuster Anita in Indonesië beschrijft Manuputty in 1960 zijn overvolle dagprogramma: ‘s morgens om half negen beginnen, werk 41 Grafisch vormgever

44 Broeder in de kunst, 1960

71 Opnameteam, 1988 Ruloff Manuputty 60

Broeders in de kunst In 1960 maakt Manuputty het schilderij ‘Broeder in de kunst’ (cat.nr. 44).

Naar verluidt was de aanleiding zijn eerste kennismaking met Jan Loman die hem als ‘broeder in de kunst’ begroette. Te hoogdravend oordeelde Manuputty. Hij schilderde met dikke witte penseelstreken een weer sterk vereenvoudigde figuur naast, waarschijnlijk, een schilderij op een ezel.

Rechts en links van de figuur zijn grote verfkwasten te onderscheiden. Het werk is geschilderd met een mengsel van verf en materie, overwegend in bruine kleuren met hier en daar een enkele blauwe en rode toets. In het zelfde jaar schilderde hij toch nog een goed gelijkend portret van Loman, één van de weinige natuurgetrouwe portretten die hij gemaakt heeft (cat. nr. 45).

De kennismaking met Loman vond vermoedelijk eind jaren vijftig plaats.

Loman was in 1958 met zijn vrouw Sophie van Hutten van Arnhem naar Haren verhuisd. Een jaar later, in 1959, kreeg hij zijn eerste grote solotentoonstelling in galerie Binsbergen in Arnhem en de inleider was Manuputty. Terwijl hun werk weinig verwantschap toont, was hun gedachtewereld wel degelijk verwant. Het werk van Loman sluit vooral aan bij De Stijl, in het bijzonder bij Mondriaan, terwijl Manuputty’s werk meer overeenkomst vertoont met dat van de schilders van het Bauhaus, vooral Paul Klee, van Cobra en van de École de Paris. Toch kan veel van wat Manuputty in zijn inleiding over Loman’s invalshoek naar voren brengt, ook gezegd worden over hem zelf en zijn werk. “[Loman]... geeft hierin blijk het gehele beeld te kunnen overzien en in één enkele conclusie samen te vatten. Zowel uit zijn schetsen als uit zijn schilderijen spreekt een beheersing van zichzelf en van zijn onderwerp dat tekenend is voor de man. Bij alles wat hij doet en aanpakt, in de omgang met anderen is hij beheerst, maar daarachter gaat een passie schuil die het hem noodzakelijk maakt te schilderen om zijn gevoelens, zijn macht en onmacht uit te leven. Hij beoogt niet een toestand weer te geven, maar een voortgezette ontwikkeling van zijn bestaan te suggereren.” En “Loman wil ons door middel van zijn werk de geheimen doorgeven van die wereld van fantasie en droom, van verlangen naar schoonheid en volkomenheid, die veelal niet wordt gekend. Hierbij speelt zijn diep-religieuze instelling een grote rol ”.62 Ook Manuputty was diepreligieus en evenals Loman en enkele andere collega’s zoals Dick Osinga en Max van der Wissel een tijd lang lid van de Orde van Vrijmetselaars. Gezien het bovenstaande is het begrijpelijk dat Loman en Manuputty goede vrienden werden en dat tot het eind toe bleven.

Over de beheersing van Manuputty en zijn uiterlijke verschijning als ‘mijnheer Manuputty’ is veel gezegd. Hij wordt dikwijls door de buitenwacht afgeschilderd als afstandelijk, formeel, zwijgzaam, maar ook als beminnelijk en bescheiden. Hij kon zich afzonderen en in zichzelf terugtrekken in geval van problemen. Wanneer hij in gedachten met een schilderij bezig was leefde hij opgesloten in zijn eigen wereld. Ongetwijfeld zal zijn Molukse opvoeding met oosterse omgangsvormen de communicatie met de soms wel erg rechtstreekse Westerlingen bemoeilijkt hebben.

61 Broeders in de kunst

45 Jan Loman, 1960

Ruloff Manuputty 62

25 Nederlandse Comedie in de Doelen, 1957

63 Broeders in de kunst

214 Tjakalele (krijgsdans), 1960

Ruloff Manuputty 76

Oost-west discrepantie Manuputty leefde in een gespleten wereld, maar hij streefde naar harmonie met de mens als zijn broeder en zuster. Geboren op een klein tropisch eiland, opgevoed met de Bijbel, lerend en spelend met zowel oosterse als westerse schoolvrienden, was hij niet voorbereid op de oost-west scheiding die veroorzaakt werd door de Tweede Wereldoorlog. Zijn woede en verbittering over het “opportunistische” gedrag van zijn “blanke broeders” ten opzichte van zijn eigen volk was groot.

In Nederland paste hij zich aan de westerse levenswijze aan, maar toch probeerde hij ook zijn ‘roots’ terug te vinden, iets wat niet gemakkelijk was voor iemand die in Indië ‘s avonds insliep op de tonen van het ‘Wilhelmus’, waarmee de dagelijkse radio-uitzending werd beëindigd.70 In 1980 vraagt hij aan zijn oom Latumanuwij op Ambon of die hem wat wijzer kan maken over de Ambonese cultuur: “ Ik heb nog steeds de indruk dat onze cultuur zich altijd gemanifesteerd heeft in de strijd om het bestaan en met een nogal krijgshaftige achtergrond. Wij kunnen zeker niet volstaan met het maken van een “tjenké-prauwtje” of ons aangeleerde christelijke leefmethode. Kunt u mij hierover meer vertellen? Kijk een Javaanse cultuur is duidelijk aanwijsbaar en is (...) van een verfijning die zijn weerga niet kent. De Balinees kan (...) bogen op zijn duidelijke culturele achtergronden, alhoewel deze zijn ingevoerd, maar heeft (...) door de eeuwen heen toch zijn eigen vormgeving gekregen. Wij kunnen ons beroemen op onze sagen en legenden en onze Alfoerse afkomst maar wij hebben [er] zo weinig aan gedaan. Natuurlijk heb ik onze “menari’s” [traditionele dansen] niet vergeten. Maar die hebben te sterke invloeden van de Maleise, Toradja’se en Arabische invloeden zonder te komen tot een eigen vormgeving. Zelfs [t.a.v.] de christelijke invloeden zijn wij alleen gekomen tot vertalingen zonder meer”.71 De Alfoeren waren de primitieve stammen die o.a. in de binnenlanden van Buru en Seram, het ‘moedereiland’ van de Zuid-Molukken, woonden.

Ze waren verwant aan de Papua’s. Hun traditionele krijgsdans ‘Tjakalele’, die zij plachten uit te voeren voordat zij gingen koppensnellen, wordt nog steeds door de Molukkers uitgevoerd. In 1960 verbeelde Manuputty in een werk op papier deze krijgsdans uitgevoerd door primitieve figuurtjes (cat.nr. 214). Tijdens de dans dragen de dansers een z.g. ‘Kain Berang’, een rode band om het hoofd en om de armen en polsen. In 1988 maakte hij een klein schilderij met deze titel (cat.nr. 74). Tegen een helrode achtergrond is hier een intrigerend zwart silhouet geschilderd, waarschijnlijk samengesteld uit twee krijgsdansers. Het silhouet heeft veel weg van een grafisch icoon. Manuputty gebruikte het dan ook, zoals eerder vermeld, in een enigszins vereenvoudigde vorm voor een reclamefolder van Leo Pharmaceutical Products N.V. voor Supercillin, een vorm van penicilline waarmee de strijd tegen de bacteriën werd gevoerd.72 De helrode kleur keert in meerdere schilderijen terug, vooral in diegene die met oorlog en strijd te maken hebben. Het was de kleur van het bloed, een heilige, krachtige kleur die de strijder onkwetsbaar maakte.73 77 Oost- west discrepantie

74 Kain Berang, 1988

Ruloff Manuputty 78

De confrontatie en wederzijdse beïnvloeding van de oosterse en westerse wereld is een essentieel element in het werk van Manuputty.

In dezelfde brief aan zijn oom schrijft hij over het verschil in karakter: ”De Oosterling reageert nu eenmaal anders dan de Westerling. Zijn “neen” kan een “ja” betekenen en omgekeerd. Buitendien denkt de oosterling in eeuwen en laat de tijd voor zich werken alhoewel ik moet erkennen dat hij daar niet altijd van bewust is. De normen liggen ook verschillend en gelukkig ook, daarom kan de oosterling - dus ook de Molukker - zich “senang” voelen, wanneer hij of zij in de diepste ellende verkeert!”. Ook de wijze waarop beiden de kunst ondergaan is zijn inziens geheel verschillend. In een bespreking van een tentoonstelling van Haïtiaanse kunst: “Westerse cultuur! Als Oosterling zal het voor mij wel moeilijk zijn [doorgestreept: “moeilijk of haast onmogelijk zijn”] om dit goed aan te voelen.

Om maar eens een eenvoudig voorbeeld te nemen: voor een Westerling is het, wanneer hij een koe ziet moeilijk aan te nemen dat hij deze koe straks tot op de botten toe op zal eten. Voor ons is het een vanzelfsprekendheid. Nu staat de Westerling tegenover dezelfde koe die de naam “moderne kunst” draagt. Duizenden vragen rijzen in hem op - Westerling eigen om alles te kunnen beredeneren - en helaas brengen deze vragen hem [eerder] verder dan dichter bij het punt waar hij wezen moet. Ik heb over de moderne kunst gesproken met mijn Westerse vrienden, en de rede die ze tot in ’t extreme volhouden, heeft alleen tot resultaat dat ze blind worden voor de eenvoudigste dingen die er maar bestaan kunnen.

Enkelen heb ik wel zover kunnen brengen dat ze zeggen: “ja, er zit toch wat in”. Inderdaad er zit wat in nl. het gewone, eenvoudige wat de natuur ons biedt en bij geheel openstellen van ons zelf tot ons zal komen. Valt dit niet meer zien van het eenvoudige voor de Westerling, misschien [te wijten] aan het gecompliceerde leven dat hij leidt? Tegenover de Westerse cultuur staat de Oosterse of in de ogen v.d. meeste Westerling[en], primitieve kunst.“ Vervolgens prijst hij de eerlijkheid, ongekunsteldheid, het achterwege laten van het onbelangrijke in de Haïtiaanse kunst en het gedurfd neerzetten wat er in de kunstenaar omgaat.74 De tekst is ongedateerd maar waarschijnlijk geschreven naar aanleiding van de tentoonstelling 19 Schilders uit Haïti, in 1950 door Sandberg georganiseerd in het Stedelijk Museum te Amsterdam. Manuputty heeft dan al kennis genomen van het werk van de Cobraschilders, aangezien een paar maanden na zijn aankomst in november 1949 de grote Cobratentoonstelling Exposition Internationale d’Art Expérimental in hetzelfde museum plaatsvond. Van een schilder als Karel Appel kan moeilijk beweerd worden dat hij te veel redeneerde. Spontaniteit bij het schilderen, belangstelling voor ongekunstelde kindertekeningen zijn belangrijke kenmerken van de groep. Hun bewondering voor de Afrikaanse en Aziatische kunst is bekend. Veel van hen verzamelden etnografische voorwerpen.

De confrontatie met de manifestaties en het werk van de Cobragroep fungeerde als een eyeopener voor Manuputty, de prille student uit een calvinistisch milieu met verouderde meningen, zoals hij in het interview voor de documentaire vertelt. Hij ontdekte zichzelf, wat al in hem sluimerde en hoe hij hieraan vorm kon geven. Op de vraag van Buddy Hermans of de kindertekeningen van Cobra hem niet ontzettend aanspraken, antwoordt hij dat dit toen zij begonnen nog niet het geval was, maar dat hij gaande79 Oost- west discrepantie

158 Zelfportret, 1952

161 Model, 1953

159 Umgang, 1953

162 Draaimolen, 1953

160 Hond, 1953

163 Intimiteit, 1953

Ruloff Manuputty 88

semi-figuratief, deels ook op het oog niet te herleiden tot een figuratieve oorsprong.

Zoals bij de batikdoeken de delen die ongeverfd moeten blijven worden afgedekt met was, worden bij gombatik de delen van een vel papier die wit moeten blijven, met een penseel met Arabische gom bedekt. Daarna wordt de kleur aangebracht. Nadat de gom is verwijderd, verschijnt de voorstelling hetzij in kleur (positief), hetzij uitgespaard in wit tegen een ingekleurde achtergrond (negatief). Het proces kan in meerdere kleuren herhaald worden.

De gombatiks van Manuputty dateren bijna allemaal uit zijn Bazelse periode, te beginnen met een zelfportret gemaakt op 21 oktober 1953, drie dagen na de ontvangst van zijn schoolpas. Tussen 2-5 november maakte hij iedere dag een nieuw exemplaar: ‘Umgang’, ‘Hond’, ‘Model’, ‘Draaimolen‘ en op 11 november ‘Intimiteit’ (cat.nrs. 158-163). Vooral het zelfportret, maar ook de hond en het model zijn geënt op het kubisme.

Hierna volgen de gombatiks met motieven ontleend aan de ‘Zoo-Bazel’, de grote dierentuin in Bazel. Een aantal hiervan zijn met forse penseelstreken in zwart aangebracht tegen een witte ondergrond met resten van zwart. Andere zijn in wit uitgespaard uit een rode of blauwe achtergrond die deels door het wit heen schemert (cat.nrs. 167-179).

De gombatiks met hun spontane elementaire vormen lijken enigszins op kindertekeningen. Ook vertonen ze enige overeenkomst met de speelse tekeningen bestaande uit enkele dikke zwarte lijnen aangebracht in verfpasta (Kleisterfarbe) die Paul Klee vooral in de laatste jaren van zijn leven maakte. De groepen grote stippen die bij Manuputty de voorstelling soms aanvullen, komen o.a. ook in de tekeningen van Klee regelmatig voor.

Manuputty bewonderde diens werk, waarvan veel in het bezit is van het Kunstmuseum Basel.83 De gombatiks zijn een voorbode van zijn latere werk dat gekenmerkt wordt door de geraffineerde, uitgebalanceerde eenvoud van de voorstelling. In 1987, verlost van de druk van de Academie, grijpt hij weer terug op deze vroege werken. De voorstellingen van de drie gombatiks ‘Loopvogel’, ‘Spotvogel’ en ‘Kijkdier’, uitgevoerd in zwart, weet hij op verassende wijze verder uit te werken in vier grote schilderijen uit 1988 en 1989 met als hoogtepunt het schilderij ‘Zoo-Bazel’ (cat.nrs. 173-175, 75-78).

De loopvogel van de gombatik tekent zich af in zwarte contouren tegen een licht grijze achtergrond en bestaat uit een horizontale, min of meer rechthoekige vorm, opgevuld met verticale lijnen, van waaruit twee lijnen schuin uit elkaar naar beneden lopen eindigende in twee afgeronde verdikkingen. Een romp op poten dus, eenvoudiger kan het niet. In 1989 keert de loopvogel terug in groot formaat, 100x100, ook ditmaal geheel in zwarte contouren geschilderd, maar nu afstekend tegen een rode achtergrond. De linker ‘poot’ is wat ingekort om de loopbeweging te versterken.

De ‘romp’ is ook nu voorzien van lijnen, maar de verticale lijnen zijn rechts vervangen door fijnere lijnen die o.a. een soort ladder of ruitpatroon weergeven. Een dergelijke onverwachte detaillistische invulling van een vlak komt bij Manuputty veel voor, de achterliggende betekenis ervan, indien aanwezig, is meestal moeilijk of niet te duiden.

89 Oeuvre

173 Zoo-Bazel (Loopvogel), ongedateerd

42 HavĂŠ, 1959

Ruloff Manuputty 94

43 Studio HavĂŠ, 1960

95 Oeuvre

22 Zelfportret, 1957

Ruloff Manuputty 96

Ook voor een aantal andere schilderijen zoals voor ‘Broeder in de Kunst’ maakte Manuputty gebruik van verschillende soorten materiaal (cat.nr.

44).

Geleidelijk aan werden zijn schilderijen echter groter, de voorstelling ruimtelijker en zijn techniek verfijnder. In 1956 had hij al een groot doek, 95x120 cm, nodig om zijn ontzetting en woede over het mislukken van de Hongaarse opstand tot uitdrukking te brengen in het schilderij ‘Exodus’, ook wel bekend onder de titel ‘Displaced Persons’ (cat.nr. 20). De volksopstand werd door het Sovjetleger neergeslagen en eind 1956 kwam een stroom van ca. 20.000 vluchtelingen naar het Westen. De onrustige structuur en de sombere kleuren van het schilderij, voornamelijk verschillende nuancen van bruin, lijken het wanhopige gedrang van de vluchtelingen weer te geven. Door de compacte samenstelling uit vlakken en lijnen die bijna het hele doek vullen, sluit de compositie aan bij de andere geometrische schilderijen, maar er duiken hier en daar ook gestileerde elementen van menselijk figuren op.

Manuputty’s dagelijkse werkomgeving, vanaf 1956 de Studio Havé, inspireerde hem tot het maken van drie grote schilderijen. Het schilderij uit 1960 valt vooral op door de ruimtelijkheid opgeroepen door de lichte achtergrond waartegen de kleurige vlakken in een vrij los verband zijn geplaatst (cat.nr. 43). Ook in de andere twee schilderijen uit 1959 en 1962 schept de blauwe achtergrond ruimte, maar de vlakken zijn weer dichter aaneen geschoven (cat.nrs. 42 en 51).

Ruimte wordt in het werk van Manuputty gesuggereerd door kleurtegenstellingen en vooral ook door dieptewerking verkregen door het werken in lagen. Perspectief, typerend voor de Westerse kunst, paste hij uiteraard wel toe in zijn naturalistische werken op papier en een aantal naturalistische schilderijen, voornamelijk landschappen en enkele portretten, maar verder werkte hij naar oosterse traditie in het platte vlak. De doorwerkte, grillige structuur van zijn kleurvlakken is kenmerkend voor zijn werk. Hij bleef experimenteren o.a. met combinaties van verschillende soorten verf zoals mat en glanzend, snel- en langzaam drogend, op olie- en waterbasis, en met toevoeging van meer of minder bindmiddel of materie.

Hierdoor lijkt het soms of de verf is geschift met een vlokkig resultaat en kan er een fijn craquelé ontstaan. Ook in zijn werken op papier gebruikte hij doorgaans verschillende materialen door elkaar, voornamelijk potlood, houtskool, pastel, o.i. inkt, ecoline en gouache.

Het antropomorfe element in de vorm van een primitieve figuur werkte hij uit in een nogal bizar zelfportret uit 1957: een rudimentaire gedrongen figuur bestaande uit een groot rechthoekig hoofd en vierkante romp neergezet in dikke zwarte contouren (cat.nr. 22). De gelaatstrekken zijn weergegeven met enkele zwarte lijnen en ook de romp is opgevuld met zwarte lijnen en stippen. De figuur staat op drie dunne lijnen en gaat schuil achter een waas van rode vlekken. Het geheel maakt een nogal cholerische indruk. Kennelijk zag hij zich zelf toch anders dan de keurige mijnheer Manuputty. Dat mocht de buitenwereld best weten, want het schilderij dient ook als wandversiering op een reclamefoto voor meubilair van de firma Drentea.85 Ook andere werken gebruikte hij soms als wandversiering voor reclamefolders.

97 Oeuvre

94 Ogenschijnlijke Verschillen, 1991

Ruloff Manuputty 106

In 1975 en 1977 kwam de strijd wel erg dicht bij door de Molukse treinkapingen bij Wijster en De Punt (cat.nr. 64). Manuputty moest niets van geweld hebben, maar werd er als Molukker wel op aangekeken. Hij probeerde een schilderij van de treinkapingen te maken, maar kwam er niet uit. Het bleef bij een opzet opgebouwd uit o.a. een gedeelte van de trein, twee gemaskerde koppen, kleine zwarte gestaltes, koppen van gegijzelden en een liggende dode figuur. Het geheel is vooral interessant, omdat hierin in tegenstelling tot zijn voltooide schilderijen de samenstellende elementen duidelijk te herkennen zijn.

De titels van de schilderijen uit de Leeuwardense periode wekten opnieuw de nodige irritatie op bij de recensenten. Van sommigen is de oorsprong bekend. ‘Zweet van een Deo-loog’ heeft betrekking op de vriendschappelijke, maar verhitte discussies tussen Manuputty en zijn overbuurman Peter Postma, die streng in de leer was (cat.nr. 58). Van hem schilderde Manuputty ook een natuurgetrouw portret (cat.nr. 63).

Het schilderij ‘Desolaat’ uit 1972 drukt de eenzaamheid uit van een bevriende dominee die moest opboksen tegen een vijandige omgeving (cat.nr.

62). Een vergelijking met Manuputty’s positie op de Academie ligt voor de hand. Het is een van de weinige schilderijen waarin een soort dieptewerking gesuggereerd wordt.

In 1987 ging Manuputty eindelijk met pensioen en kon hij voortaan opgelucht al zijn tijd wijden aan zijn echte werk, het schilderen.

Hoe hij weer tot schilderen kwam is al eerder beschreven (p. 73). Na zijn pensionering ontstonden in de jaren 1988 en 1989 een verbluffend groot aantal belangrijke schilderijen. Vermeld werden reeds de twee drieluiken gemaakt in samenwerking met Nanninga, de werken geïnspireerd op zijn Bazelse tijd ‘Kijkdier’, ‘Zoo-Bazel’, ‘Spotvogel’ en ‘Loopvogel’ en de schilderijen ‘Opnameteam’ en ‘De Figurant’.88 Veel hiervan waren in 1989 te zien op de dubbeltentoonstelling van zijn werk in Forma Aktua en Pictura in Groningen.

Een groot schilderij uit 1988 is: ‘Interview’ (cat.nr. 69). Menno Nanninga, in wiens bezit dit schilderij is, zegt hierover in zijn inleiding voor deze tentoonstelling:” ‘Het Interview’ behoort tot de meest figuratieve schilderijen die Ruloff de laatste tijd gemaakt heeft, maar laat zich ook best bekijken als een kompositie van vormen en vlakken. De grotere vlakken zijn dan nooit ingevuld met alleen een effen kleur. Het geel in dit schilderij wordt door Ruloff aangepakt, zoals hij het noemt en verandert onder zijn handen in een fantastisch doorwerkte oppervlaktestruktuur, waar hij alleen het patent op heeft. Het is te verleidelijk om nog even op het figuratieve aspekt van ‘Het Interview’ te duiden: Links de interviewer, rechts de geïnterviewde. Beiden verbonden door een horizontale streep, die tegelijk de monden van beiden vormt. Het oog van de geïnterviewde toont argwaan. Hij weet dat de interviewer van plan is hem de geheimen uit zijn bovenkamer te ontfutselen.” 89 Geen wonder dat er van Manuputty geen grote interviews bekend zijn, behalve de documentaire waarin hij gelukkig veel vertelt.

Een belangrijk schilderij uit 1989 is: ‘Dislaat’, 165x225 cm, het grootste schilderij dat Manuputty heeft gemaakt (cat.nr. 79). De titel is een raadsel, vermoedelijk een woord van eigen vinding. Het schilderij is waarschijnlijk een commentaar op zijn tijd bij de 'Vredeman de Vries' academie. De voorstelling bestaat uit een groot bijna geheel rechthoekig vlak waarboven een tweede kleiner vlak lijkt te zweven. De vlakken zijn onderverdeeld in veelvormige 107 Oeuvre

64 Treinkaping, ongedateerd

231.01 Zonder titel, 1989

99 "Schau Mutti, ein Neger", 1991

100 "Ik bel jullie nog wel", 1991

Ruloff Manuputty 108

kleinere vlakken, voornamelijk in bruine en grijze tinten. Tegen deze vrij sombere achtergrond zijn in heldere kleuren een aantal losse uiteenlopende elementen geschilderd, wellicht symbolen voor de uiteenlopende ervaringen tijdens zijn roerige academietijd. Toch is alles perfect in evenwicht gebracht en vormt een eenheid. Het geheel doet weer denken aan het oosterse harmoniemodel, de gedachte van eenheid in verscheidenheid of, zoals een andere schrijfster, Maria Dermoût, dit aan het einde van haar roman De tienduizend dingen, die zich op de Molukken afspeelt, formuleert: “honderd keer “honderd dingen”, naast elkaar, los van elkaar, elkaar rakende, hier en daar in elkaar vervloeiende - zonder ergens enige binding, en tegelijkertijd voor altijd met elkaar verbonden.” 90 Het schilderij uit 1991, ‘Ogenschijnlijke verschillen’, lijkt hieraan ook te refereren, zij het op een geheel andere manier. Het is wellicht het meest serene werk uit Manuputty’s oeuvre (cat.nr. 94). De voorstelling wordt gedomineerd door een grote rode driehoek. De driehoek staat in het grote onderste gedeelte van een vierkant dat bijna het gehele doek vult en is omkaderd door een dikke zwarte rafelige lijn binnen een groene omlijsting. Het vierkant wordt verticaal in twee ongelijke rechthoeken opgesplitst door een zwarte lijn die vanaf de basis via de top van de driehoek doorloopt tot aan de zwarte omkadering. De corresponderende vlakken binnen de rechthoeken komen hierdoor niet overeen in omvang, maar zijn verder wel gelijk in kleur en vorm. De grote rode driehoek is door de ongelijkheid van de rechthoeken niet gelijkbenig. De linker zijde is iets korter dan de rechter zijde. Het bovenste gedeelte van het vierkant bestaat uit een smalle horizontale strook. In de linker hoek is een kleine tweede rode driehoek geschilderd. Deze is wél gelijkbenig: het evenwicht is hersteld.

Afgaande op de titel ‘Ogenschijnlijke verschillen’ heeft Manuputty met dit schilderij waarschijnlijk opnieuw de eenheid der dingen ten opzichte van de schijnbare verdeeldheid tot uitdrukking willen brengen. Het werk lijkt verwant aan het werk van de schilders van De Stijl. Het is ook opgebouwd uit geometrische kleurvlakken, maar er is een groot verschil: het gaat hier niet om onderling contrasterende kleurvlakken, kenmerk van De Stijl, maar om onderling verbonden kleurvlakken. Ook Mondriaan zocht naar eenheid en harmonie, maar op een rationele wijze, waarbij het gevoel werd uitgebannen. Voor Manuputty gold daarentegen juist de verwevenheid van alles wat leeft en voelt. Zoals dikwijls in zijn werk het geval is, heeft hij hier de westerse beeldtaal op oosterse wijze verwerkt en geïnterpreteerd.

In 1991 verschijnt Manuputty zelf ook in beeld op het doek ‘Schau Mutti, ein Neger’ (cat.nr. 99). Henriette Kind verklaart de titel in haar inleiding voor de tentoonstelling in Forma Aktua in 1992, waar het schilderij hing, als volgt: “Ruloff Manuputty verbaasde zich staande voor een etalage van een bloemenzaak over een kamerplant die hier wordt verkocht, maar in Indonesië als onkruid wordt verwijderd. Een kind van Duitse toeristen zei wijzend naar hem “Mutti schau mal, ein Neger”.”91 Het is typerend voor de zelfspot van Manuputty dat hij hiervan een schilderij maakte. Hij greep hiervoor weer terug op een oud werk uit 1958, dat hij in 1989 al had gebruikt voor een zeefdruk uit een serie van vier zeefdrukken gemaakt voor zijn tentoonstelling in 1989 bij Forma Aktua (cat.nr. 231.01). Hierop staan drie figuren naast elkaar uitgebeeld tegen een rode achtergrond. De figuur in het midden is wit gelaten, de andere twee zijn bronskleurig. De contouren van deze simpele 109 Oeuvre

Oeuvrecatalogus

Ruloff Manuputty 118

Indeling De oeuvrecatalogus bestaat uit vijf afdelingen: Schilderijen; Werken op papier; Zeefdrukken; Gebruiksdrukwerk; Bedrukt textiel.

Lang niet alle werken konden getraceerd worden: van ca. 50 werken zijn slechts onvolledige gegevens zonder afbeelding in het persoonlijk archief van Manuputty teruggevonden. Deze gegevens zijn alleen opgenomen in de database. Ook aanvullende gegevens van de andere werken zijn hierin opgenomen.

De catalogus bevat voornamelijk werken uit de collectie Erven Manuputty en fungeert tevens als beschrijving van deze collectie.

De schilderijen zijn chronologisch geordend en per werk genummerd. De werken op papier zijn ook chronologisch geordend, maar onderverdeeld in de volgende perioden: Indië, 1943-1949; Amsterdam, Bazel en Krefeld, 1949-1954; Groningen en Leeuwarden, 1955-2002. Ze zijn deels eveneens per werk genummerd en deels opgenomen in genummerde verzamelmappen, waaruit een enkel werk als voorbeeld apart is beschreven. Manuputty is er zelf niet meer aan toe gekomen om zijn werk te selecteren en op te schonen. Vooral het vroege werk op papier uit zijn Indische periode en zijn studietijd in Amsterdam en Bazel, waaronder veel schetsen, is om deze reden grotendeels in verzamelmappen ondergebracht.

Ook veel stadsgezichten en landschappen zijn in verzamelmappen bijeengebracht. De werken die wel apart beschreven zijn, bestaan voornamelijk uit semi-abstracte of abstracte werken en sluiten aan bij zijn schilderijen.

De werken op papier dateren voor het merendeel uit de jaren vijftig en begin jaren zestig. Na die tijd heeft Manuputty, mede door zijn drukke werkzaamheden, weinig meer op papier gewerkt.

Het gebruiksdrukwerk betreft voornamelijk vroege ontwerpen en enkele affiches voor tentoonstellingen.

Het commerciële reclamewerk ontworpen door Manuputty in dienst van werkgevers is ondergebracht in zijn persoonlijk archief, inv. nrs. 76-86.

Het bedrukte textiel bestaat uit kleedjes, gedeeltelijk met ontwerpen, die Manuputty maakte omstreeks de jaren 1954-1955.

119 Oeuvrecatalogus

De beschrijving van de werken bevat de volgende onderdelen: Nummer: De werken zijn doorlopend genummerd. De voorbeelden van de verzamelmappen zijn onder het desbetreffende nummer met een .01/.02 nummer opgenomen.

De werken die na het afsluiten van de catalogus zijn getraceerd, zijn eveneens met een .01/.02 nummer chronologisch ingevoegd.

Titel: Indien een werk ook onder een andere titel bekend is, is deze tussen (...) toegevoegd. Een vertaling of nader verklaring is tussen [...] vermeld. Figuratieve werken waarvan geen titel bekend is, zijn van een beschrijvende titel voorzien.

Jaartal: Alleen het jaar van ontstaan wordt hier vermeld.

Indien op het werk een datering is aangebracht, wordt deze bij de signatuur vermeld.

Techniek: De meeste werken zijn in gemengde techniek vervaardigd.

Deze term werd door Manuputty zelf altijd voor de prijslijsten gebruikt zonder verdere specificatie van de gebruikte middelen.

Afmeting: De maten zijn gegeven in de volgorde hoogte x breedte.

De opgegeven maat is de maat van de afbeelding. Bij werken in passe-partout of achter glas zijn de afmetingen van het zichtbare gedeelte aangehouden.

Signatuur: De volgende afkortingen zijn gebruikt voor de plaats van de signatuur in de afbeelding: r.= rechts, l.= links, o.=onder, b.= boven, m.= midden. Gegevens op de achterkant van het werk of op het passe-partout (pp.) zijn apart vermeld.

Collectie: Aangegeven is de collectie waarin het werk zich bevindt. In geval van particuliere eigenaren is alleen ‘particulier bezit’ vermeld.

Tentoonstellingen: Voor zover dit te achterhalen was op basis van de prijslijsten en enkele andere gegevens uit het archief zijn de tentoonstellingen waar het betreffende werk gehangen heeft, vermeld. Voor een overzicht van de tentoonstellingen zie p. 149.

Opmerkingen: In een aantal gevallen is hier een nadere toelichting gegeven of/en wordt verwezen naar de tekst die betrekking heeft op het desbetreffende werk.

Afbeelding: Achter de beschrijving wordt de pagina waarop het desbetreffende werk is afgebeeld vermeld.

10 Riehen, 1953

4 Eenwording, 1952/53

11 Rijnhaven Bazel, 1953 18 Verwondering, 1955

21 Meikermis Groningen, 1957

15 Landschap met was aan drooglijn, 1954

Ruloff Manuputty 120

Schilderijen 1 De baai van Ambon ongedateerd gemengde techniek op doek ca. 40x60 cm ongesigneerd Opm.: Het schilderij is verloren gegaan. Het is waarschijnlijk al in Manuputty’s Amsterdamse periode ontstaan, maar hij heeft er naderhand, ook nog tijdens zijn verblijf in Leeuwarden, met tussenpozen aan gewerkt. Hij bespreekt het uitgebreid in de documentaire uitgegeven door de Stichting Beeldlijn. Zie verder p. 19.

Afb. p. 19 2 De kus 1952 gem. techn. op doek 40x30 cm r.o. Ruloff 3-52 achterkant: de kus maart ‘52 Ruloff Coll. Manuputty Groningen 1989, 1997, Leer 1998 Opm.: zie p. 87. Afb. p. 87 3 zonder titel 1952 gem. techn. op hardboard 42x52 cm (incl. lijst) r.o. Manuputty 52 particulier bezit.

4 Eenwording 1952/1953 gem. techn. op paneel 40x50 cm r.o. Ruloff achterkant: Eenwording Ruloff Coll. Manuputty Groningen 1989, Leer 1998 Opm.: De DVD van Beeldlijn vermeld als datum 1952, de prijslijst uit 1998 van Einrichtungshaus Harms 1953. Afb. p. 120 5 Park Zoo-Bazel (Groei) 1953/53 gem. techn. op hardboard 40x50 cm achterkant, geschreven: ParkZoo-Bazel Manuputty achterkant, etiket: ‘Groei’ Basel ‘53

121 Oeuvrecatalogus

Coll. Manuputty Groningen 1997, Nw. - Annerveen 2011 Opm.: De DVD van Beeldlijn vermeld als datum 1952, de prijslijst van Forma Aktua uit 1997 “Groei, “1953”.

6 zonder titel ongedateerd gem. techn. op karton 50x40 cm ongesigneerd Coll. Manuputty.

7 zonder titel ongedateerd gem. techn. op zachtboard 45x60 cm ongesigneerd Coll. Manuputty 8 Hert in Zoo-Bazel 1953 gem. techn. op hardboard 40x60 cm achterkant, geschreven: de Herten [?] Bazel 2/53 achterkant, etiket: Hert in Zoo Bazel Coll. Manuputty Leer 1998, Nw. - Annerveen 2011. Afb. p. 35 9 zonder titel 1953 gem. techn. op doek 50x40 cm r.o. Ruloff 4/53 Coll. Manuputty. Afb. p. 36 10 Riehen 1953 gem. techn. op hardboard 28x42 cm achterkant: Riehen (Zw.) Bazel 30/12/53 Ruloff Coll. Manuputty Groningen 1989, 1997, Leer 1998, Nw.- Annerveen 2011.

Afb. p. 120 11 Rijnhaven Bazel 1953 gem. techn. op hardboard 28x42 r.o. Manuputty 53

achterkant: Rijnhaven Bazel 11/’53 Ruloff Collectie Manuputty Groningen 1989, 1997, Leer 1998 Opm.: Het schilderij is ondersteboven afgebeeld op de DVD van Beeldlijn uit 1989. De handtekening ontbreekt, de kleuren lijken minder helder en er zijn enkele afwijkingen. Het lijkt er op dat Manuputty het schilderij naderhand bewerkt heeft, misschien naar aanleiding van een latere tentoonstelling. Afb. p. 120 12 Parkje Zoo-Bazel 1953 gem. techn. op doek 41x61 cm (incl. lijst) achterkant: Parkje Zoo Bazel 2/11/53 particulier bezit Leer 1998.

13 zonder titel [ca. 1953/54] gem. techn. op karton 46x57 cm r.o. Ruloff ... (onleesbaar) Coll. Manuputty Nw. - Annerveen 2011 14 Interieur met lamp 1953 olieverf op hardboard 50x40 cm l.o. Manuputty 53 Col. Manuputty 15 Landschap met was aan drooglijn 1954 olieverf op hardboard 30x37 cm r.o. Ruloff .../54 Coll. Manuputty. Afb. p. 120 16 zonder titel 1954 olieverf op hardboard 25x20 cm l.o. Manuputty 1954 particulier bezit

17 Landschap 1955 olieverf op hardboard 40x50 cm r.o. Ruloff 9[?]-55 achterkant, geschreven: Landschap bij R... [?] (Switserland) 1955 achterkant, etiket: Landschap bij ?Rijn/Rön?

Coll. Manuputty Beetsterzwaag 2006 18 Verwondering 1955 olieverf op paneel 39,7x49,2 cm achterkant: Verwondering Ruloff 1955 particulier bezit Beetsterzwaag 2006. Afb. p.

120 19 zonder titel 1959 gem. techn. op zachtboard 40x40 cm m.o. Manuputty ’59 (ingekrast) particulier bezit Opm.: De oorspronkelijk opgegeven datum 1956 is naderhand gewijzigd in 1959.

20 Exodus (Deplaced Persons, Hongaarse opstand) 1956 gem. techn. op hardboard 95x120 cm r.b. Manuputty 56 particulier bezit Groningen 1989, Leeuwarden 1991.

Opm.: zie pp. 25, 97. Afb. p. 24 21 Meikermis Groningen 1957 gem. techn. op doek 40x50 cm r.o. Ruloff 5-‘57 acterkant: Meikermis ’57 Groningen Ruloff particulier bezit Groningen 1989, Delfzijl 1995, Appingedam 2014. Afb. p. 120 22 Zelfportret 1957 [?] gem. techn. op paneel 50x40 cm r.o. Manuputty 10/57 [?] particulier bezit Leeuwarden 1991 Opm.: zie p. 97. Afb. p. 96

73 Cor Jongens, 2x, 1988

81 Houthem St. Gerlach, 1989

83 De violiste, 1989

85 Zonder titel, ongedateerd

86 Ontmoeting, 1990

Ruloff Manuputty 126

Schilderijen 67 Drieluik zwart-wit verhoudingen (Diskrepantie I) 1987-1988 acryl op doek 89x98.5 cm rechter paneel: r.o. vogelvignet 88 middenpaneel: m.b. MNN 87 particulier bezit Groningen 1989, Leeuwarden 1991 Opm.: Manuputty schilderde de zijpanelen, Menno Nanninga het middenpaneel. Zie p. 73.

Afb. p. 72 68 Drieluik zwart-wit verhoudingen (Diskrepantie II) 1988 gem. techniek op doek 80x80 cm midden paneel: r.o. Manuputty 1988 Coll. Manuputty Groningen 1989, Leeuwarden 1991 Opm.: Manuputty schilderde het middenpaneel, Menno Nanninga de zijpanelen. Zie pp. 73, 75. Afb. p. 74 69 Interview 1988 gem. techn. op doek 100x150 cm r.o. Manuputty 1/88 particulier bezit Leeuwarden 1991 Opm.: zie p. 107.

Afb. p. 104/105 70 Maan in mannetje 1988 acryl op doek 40x40.5 cm r.o. Manuputty 3-88 particulier bezit Groningen 1989 71 Het opnameteam 1988 gem. techn. op doek 110x100 cm r.b. Manuputty 88 particulier bezit Groningen 1989, Leeuwarden 1991 Opm.: Gemaakt tijdens de filmopnames voor de documentaire over Ruloff Manuputty. Zie p. 57. Afb. p. 60

127 Oeuvrecatalogus

72 De Figurant 1988 gem. techn. op doek 100x100 cm r.o. Manuputty 88 particulier bezit Groningen 1989, Leeuwarden 1991 Opm.: Het schilderij is een nadere uitwerking van een gouache uit 1960 (cat.nr. 230).

Zie verder p. 57. Afb. p. 58

77 Spotvogel 1988 gem. techn. op doek 100x100 cm l.b. Manuputty 88 particulier bezit Groningen 1989 Opm.: Zie ook gelijknamige schilderij cat.nr. 129, de gombatik cat.nr. 174 en de zeefdruk cat.nr. 238. Zie verder pp. 8993. Afb. p. 91

73 C. J. 2x ( 2x C. Jongens) 1988[?] gem. techn. op doek 100x150 cm r.o. Manuputty 11/88[?] particulier bezit Leeuwarden 1991, Leer 1991.

Afb. p. 126

78 Loopvogel 1989 gem. techn. op doek 100x100 cm r.o. Manuputty 89 particulier bezit Leeuwarden, 1991, Leer, 1991 Opm.: Zie ook de gelijknamige gombatik cat.nr.173. Zie verder pp. 89-93.

74 Kain Berang 1988 gem. techn. op doek 50x50 cm r.o. Manuputty 88 Coll. Manuputty Groningen 1989, 1997, Leeuwarden 19991, Emmen 1994, Assen, 1994, Appingedam 2014 Opm.: Dezelfde voorstelling werd in vereenvoudigde vorm gebruikt voor een reclame-folder van Leo Pharmaceutical Products N.V. Zie verder p. 77.

Afb. p. 78 75 Zoo - Bazel 1988 gem. techn. op doek 100x100 cm r.o. Manuputty 88 particulier bezit Leeuwarden 1991, Delfzijl 1995 Opm.: zie pp. 89-93. Afb. p. 90 76 Kijkdier 1988 gem. techn. op doek 100x100 cm r.o. Manuputty 11/88 particulier bezit Opm.: Zie ook de gelijknamige gombatik cat.nr. 175. Zie verder pp. 89-93. Afb. p. 30

79 Dislaat 1989 gem. techn. op doek 165x225 cm ongesigneerd Coll. Manuputty Leeuwarden 1991, Leer 1991, Stadskanaal, 1994, Assen 1994 Opm.: zie pp. 107, 109.

Afb. p. 102 80 ‘1989’ (Milieu) 1989 gem. techn. op doek 190x190 cm r.o. Manuputty 89 Coll. Provincie Drenthe Groningen 1989, 1991, Leer, 1991, Leeuwarden 1991, Emmen 1994, Stadskanaal 1994, Assen 1994 Opm.: zie p. 111. Afb. p. 99 81 Houthem St. Gerlach 1989 acryl op doek 130x130 cm r.o. Manuputty 89 particulier bezit Leer 1991, Leeuwarden 1991.

Afb. p. 126

82 zonder titel 1989 gem. techn. op doek 60x80 cm r.o. Manuputty 89 particulier bezit 83 De violiste (Enomis excelties) 1989 gem. techn. op doek 100x100 cm ongesigneerd achterkant: voor Simone, Ruloff Coll. Manuputty Groningen 1989, Leer 1998 Opm.: Het schilderij is gemaakt voor Manuputty’s dochter Simone, violiste. Afb. p. 126 84 Worpswede 1989 acryl op doek 59x50 cm r.o. Manuputty 89 particulier bezit Leer 1991, Leeuwarden 1991 85 zonder titel ongedateerd gem. techn. op doek 100x100 cm ongesigneerd Coll. Manuputty Opm: Betreft de heer de Haan, collectioneur in Glimmen (Gr.).

Afb. p. 126 86 Ontmoeting 1990 gem. techn. op doek 190x190 cm r.o. Manuputty 90 Coll. Manuputty Leer 1991, Leeuwarden 1991, Emmen 1994, Stadskanaal 1994, Assen 1994. Afb. p. 126 87 Insektarium 1990 gem. techn. op doek 50x50 cm r.o. Manuputty 90 Coll. Manuputty Leeuwarden 1991, Stadskanaal 1994, Nieuwolda 1994, Groningen 1997, Leer, 1998

143.01 Portretkop, ongedateeerd

144.01 Schuhschnabel, ongedateerd

149.01 Wageningen: zicht vanaf de dijk, 1951 152.01 Rheinbr端cke, Urdingen (Krefeld), 1954

Ruloff Manuputty 134

Werken op papier Nederlands – Indië, 1943-1949 140 Pen- en penseeltekeningen 1949, ongedateerd inkt en waterverf op papier 1 omslag Coll. Manuputty 140.01 Lee ongedateerd waterverf op papier 24x18.5 cm r.o. Lee R/ Opm.: zie p. 83. Afb. p. 82 141 Overige werken op papier 1943-1949, ongedateerd diverse technieken 1 map Coll. Manuputty 141.01 Koppel, Helm en Speer ongedateerd inkt en waterverf op papier 21.5x15 cm r.o. Koppel, Helm en Speer R/ Opm.: Gemaakt voor het schoolblad van de HBS te Medan, Sumatra. Zie pp. 21, 83. Afb. p. 82 Amsterdam, Bazel en Krefeld, 1949-1954 Studies 142 Modelstudies 1953, ongedateerd diverse technieken op papier 1 doos Coll. Manuputty 143 Portretstudies 1952-1953, ongedateerd diverse technieken op papier 2 mappen Coll. Manuputty 143.01 Portretkop van man ongedateerd potlood en inkt op papier 34x24 cm. Afb. p. 134

135 Oeuvrecatalogus

144 Studies van dieren ongedateerd diverse technieken op papier 1 doos Coll. Manuputty 144.01 Schuhschnabel [Schoenbekooievaar] ongedateerd inkt op papier 50x35 cm r.o. Schuhschnabel Ruloff. Afb. p. 134 145 Overige studies 1949-1954, ongedateerd diverse technieken op papier 1 doos Coll. Manuputty 145.01 Vreugde, Toornig, Verdriet ongedateerd o.i. inkt op papier 16x25 cm r.o. Ruloff. Afb. p. 82 146 Schetsboeken 1954, ongedateerd diverse technieken 8 banden, 2 blocnotes Coll. Manuputty Opm: Met enkele tekeningen uit de periode 1955- 2002.

Landschappen, stadsgezichten en -taferelen 147 Tekeningen voornamelijk betreffende Amsterdam 1949-1951, ongedateerd diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty 147.01 zonder titel 1949 houtskool op papier 32x24.5 cm r.o. Ruloff 30/6-’49 Opm.: Met niet afgemaakte pentekening van dezelfde voorstelling. Zie verder p. 85.

Afb. p. 85

148 Werken betreffende Spakenburg 1951, ongedateerd diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty 149 Werken betreffende Wageningen en omstreken 1951-1954, ongedateerd diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty 149.01 Wageningen: zicht vanaf de dijk 1951 gem. techn. op papier 23.5x36 cm l.o. Ruloff 6/51 achterkant: Wageningen, zicht vanaf de dijk. Afb. p. 134 150 Werken betreffende ander locaties in Nederland 1949-1954, ongedateerd diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty 151 Stadsgezichten en –taferelen betreffende Bazel 1952-1954 diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty 151.01 Bazel, Rheinbrücke 1953 gouache op papier 44x62.5 cm r.o. Ruloff 13-12-53 achterkant: Bazel (Rheinbrücke). Akademie rechts.

Afb. p. 34 152 Stadsgezichten en –taferelen betreffende Krefeld 1954, ongedateerd diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty

152.01 Rheinbrücke, Urdingen (Krefeld) 1954 potlood en o.i. inkt op papier 47x36 cm l.o. Rheinbrücke Urdingen 8/54 R. Afb. p. 134 153 Overige figuratieve werken 1951, 1953, ongedateerd diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty Non-figuratieve en semi-figuratieve voorstellingen 154 Sisinata 1952 gem. techn. op papier 110x80 cm r.b. Manuputty; met potlood 52 Coll. Manuputty Assen 1994, Leer 1998, Groningen 2009 Opm.: zie pp. 85, 87. Afb. p. 80 155 Matakau [jouw ogen] 1952 gem. techn. op papier 110x80 cm m.o.: Manuputty; met potlood: 52 Coll. Manuputty Assen 1994, Leer 1998, Groningen 2009 Opm.: zie pp. 85, 87. Afb. p. 80 156 De predikant (pendita, rode dominee) [1952] gem. techn. op papier 110x80 cm r.o. Manuputty particulier bezit Groningen 1963, 2009 Opm.: zie pp. 85, 87. Afb. p. 86 157 Tjidaka 1952 gem. techn. op papier 110x80 cm r.m.: Manuputty; m.o. met potlood: 52 Coll. Manuputty Assen 1994, Leer 1998, Groningen 2009 Opm.: zie pp. 85, 87. Afb. p. 85

244 Ontwerp voor documentaire-omslag, 1989 240.01 Affiche Mannen IndiĂŤ heeft u nodig, ongedateerd

245.01 Ontwerp affiche voor de tentoonstelling in 't Venster, 1963

247.01 Textielontwerp met salamanders, [ca. 1954, 1955]

Ruloff Manuputty 144

Gebruiksdrukwerk 240 Ontwerpen van affiches en ander gebruiksdrukwerk 1948-1949, ongedateerd diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty 240.01 Mannen Indië heeft u nodig ongedateerd inkt en kleurpotlood op papier 26x16 cm r.o. . . . – Opm.: zie p. 83.

Afb. p. 144 241 Ontwerpen van boekomslagen, advertenties en ander gebruiksdrukwerk 1953, ongedateerd diverse technieken op papier 1 doos Coll. Manuputty Opm: De ontwerpen dateren voornamelijk uit de periode 1949-1954. De meeste zijn voorzien van passe-partouts en waarschijnlijk voor representatie gebruikt.

242 Ontwerpen van affiches en gedrukte affiches [1953], 1959, ongedateerd diverse technieken op papier 1 map Coll. Manuputty 242.01 Ontwerp van affiche voor IDRIS ongedateerd potlood en waterverf op papier 56,5x42 cm l.b. Ruloff achterkant: Bazel Coll. Manuputty. Afb. p. 39 243 Ontwerp vogelvignet van Ruloff Manuputty ongedateerd gouache op papier 9.5x13 cm, 3x6 cm ongesigneerd Coll. Manuputty Opm.: In het vignet zijn Manuputty’s initialen verwerkt. Zie verder pp. 57, 83. Afb. p. 54

145 Oeuvrecatalogus

244 Ontwerp voor documentaire-omslag 1989 gouache op papier, gedrukt 25x21 cm Coll. Manuputty Opm.: Ontwerp van Ruloff Manuputty voor de omslag van de documentaire over hem uitgebracht door de Stichting Beeldlijn in 1989. Zie verder p.

81. Afb. p. 144 245 Ontwerpen en gedrukte affiches voor de tentoonstellingen in ’t Venster en in Forma Aktua en Pictura 1963, 1989 grafische zwarte en witte dekverf op papier en drukwerk 1 map Coll. Manuputty Opm: Affiche ontworpen door Ruloff Manuputty. De afbeelding is gebruikt voor de tentoonstelling in het Kunstcentrum ’t Venster, Rotterdam, in 1963, en met een kleine wijziging voor de tentoonstelling in Forma Aktua en Pictura, Groningen, in 1989.

245.01 Ontwerp affiche voor de tentoonstelling in 't Venster 1963 grafische zwarte en witte dekverf op papier 50x30 cm l.m. Manuputty. Afb. p. 144 246 Affiche voor een tentoonstelling bij Harms, Leer 1991 gedrukt 65x50 cm Coll. Manuputty Opm: Affiche ontworpen door Manuputty voor de tentoonstelling bij Harms in Leer (Dtsl.). Dezelfde afbeelding is gebruikt voor een zeefdruk. Zie cat.nr. 234

Bedrukt textiel 247 Textielontwerpen voor kleedjes [ca.1954-1955] zwarte verf op rood karton 1 map ongesigneerd Coll. Manuputty Opm.: zie p. 39 247.01 Textielontwerp met salamanders [ca.1954-1955] zwarte verf op rood karton 26x16 cm ongesigneerd. Afb. p. 144 247.02 Textielontwerp met figuren [ca.1954-1955] zwarte verf op rood karton 16x26 cm ongesigneerd. Afb. p. 38 248 Overige textielontwerpen met bijbehorende bedrukte kleedjes [ca.1954-1955] diverse technieken op papier en textiel 1 map Coll. Manuputty 249 Overige bedrukte kleedjes [ca.1954-1955] textieldruk 1 map Coll. Manuputty

Ruloff S.A. Manuputty, een Molukse schilder in Nederland Ruloff Manuputty wordt in 1926 geboren op het afgelegen eiland Kei-Kecil in de Zuid-Molukse archipel en overlijdt in Groningen in 2002. Hij is de oudste zoon van een Ambonese predikant. In 1949 komt hij naar Nederland, studeert aan het IvKNO (de huidige Gerrit Rietveld Academie) en wordt uitgekozen om zijn studie te vervolgen aan de toonaangevende Allgemeine Kunstgewerbe Schule te Bazel. In Groningen werkt hij als artdirector voor verschillende reclamebureaus.

Van 1965 tot 1987 is hij directeur van de Academie voor Beeldend Kunstonderwijs ‘Vredeman de Vries’ te Leeuwarden.

In zijn vrije werk combineert hij westerse beeldtaal met oosterse symboliek. Zowel wereldschokkende als dagelijkse gebeurtenissen analyseert hij en hij probeert de essentie daarvan uit te beelden in vooral semi-figuratieve en non-figuratieve werken. Het levert een fascinerend oeuvre op van schilderijen, werken op papier, zeefdrukken, gebruiksdrukwerk en bedrukt textiel. Dit boek is voor velen de eerste kennismaking met een kunstenaar wiens werk de confrontatie en verzoening van oost en west overtuigend weerspiegelt.