Hotel Heilstaat

G E E R TJ A N C O R N E L I S S E N NANCY OSTERMANN

FICTIEF MA AR NIET VE R ZO N N E N De eerste vrouw in de ruimte. Een arbeidster die het schopt tot kosmonaut. Heldin in haar eigen Sovjet droom. Ze gordt haar beha om. Een kloek harnas tegen de G-krachten.

De 78-jarige Kolchoz-arbeider Nicolai die met zijn 9 geiten door het modderige dorp “Oktober” sjokt. Diep in zijn jaszak het schrift met zijn 1258-delige luciferdoosjesetiketten-verzameling.

I S H E T E C H T WAT J E Z I E T ? G E Ë N S C E N E E R D ?

Hotel Heilstaat is een project van Nancy Ostermann en Geertjan Cornelissen, al jaren werken we samen onder de naam “Verse Beeldwaren”. Achter het voormalige IJzeren Gordijn gingen we op zoek naar een verdwenen wereld die soms nog volop in leven blijkt te zijn, al is het maar in de hoofden van de mensen.

De afgelopen jaren bezochten we de voormalige Sovjet-staten; Wit-Rusland, Azerbeidjan, Oekraïne, Moldavië, Rusland, Oezbekistan en Kazachstan. Soms stuitten we ter plekke op interessante mensen en situaties, soms gebruikten we onze verbeelding om zo alsnog de situaties te creëren die we niet tegenkwamen. Daardoor werden we zelf onderdeel van het verhaal van Hotel Heilstaat.

KO U D E O O R LO G De Krim, Poetin, de Separatisten, Oekraïne, economische sancties. West-Europa en Rusland staan opnieuw tegenover elkaar. Het lijkt wel 1980, maar dan zonder de Muur. Een nieuwe Koude Oorlog?

Nancy (1970) en Geertjan (1969) groeiden op in een tijd waarin de Koude Oorlog muziek, films en het journaal domineerden. Een tijd waarin alle jongens verplicht het leger in moesten om

het vrije Westen te beschermen tegen het communistisch gevaar. Een dreigende, maar overzichtelijke wereld die abrupt eindigde bij het instorten van de Sovjet-Unie in 1991. Pas jaren later gingen we op zoek naar wat er over was van deze wereld. Op zoek naar de beelden die zich in onze hoofden hadden genesteld.

In Hotel Heilstaat reizen we tussen tijden en culturen. Verweven we de historie met het heden, de feiten met beredeneerde fictie, en construeren zo onze eigen werkelijkheid.

Naast de documentaire foto’s zetten we beelden in scene, vaak met onszelf als model.

Associatief, met veel plezier en oprechte interesse in de landen die we bezochten, verzamelden we de elementen. De materialen, de foto’s, waarin de beeldtaal van propaganda te herkennen is. Het zijn stukjes van een puzzel die niet precies in elkaar passen en ook niet af is. Ze horen bij elkaar omdat ze binnen een zelfde sfeer passen. Het geheel vormt een geconstrueerd verhaal. Fictief maar niet verzonnen.

M A R T I N A W E I G E LT Een voorbeeld hiervan is het verhaal van Martina Weigelt: ”Op zoek naar relikwieën uit het voormalig Oostblok vonden we op internet een lidmaatschapspas van de jeugdorganisatie uit de DDR. Het was eigendom van een 15-jarig meisje genaamd Martina Weigelt. Een jaar later kochten we een ID-kaart van een Oost-Duitse kantoormedewerkster.

Tot onze verbazing bleek deze ook van dezelfde Martina Weigelt te zijn. Ook op deze kaart prijkte haar pasfoto, nu met daarop het gezicht van een 25-jarige vrouw. Onze fantasie werd hier enorm door geprikkeld. Met deze twee snippers uit het leven van een Oost-Duitse vrouw begonnen we met het invullen van haar verhaal. Door foto’s van verschillende situaties die we vonden op onze reizen en zelf gecreëerd beeld toe te voegen aan de ID-kaarten brachten we langzaam maar zeker Martina Weigelt opnieuw tot leven.”

EEN WERELD ZO N D E R PRETENTIE Fotografisch theater – zo zou je de foto’s van Geertjan Cornelissen (1969) en Nancy Ostermann (1970) in Hotel Heilstaat kunnen aanduiden, waarin ze de verdwijnende wereld van het voormalige communisme vastleggen, maar ook herscheppen.

We zien een rokerige nachtclub. Achter in de hoek een klein podium, gedecoreerd met viesbruine schrootjes en fineer, waarop een blonde paaldanseres haar best doet om de spaarzame gasten te vermaken: echte mannen, die komen voor wodka en vrouwelijke vleeswaren. Het is alsof ze een wereld van westerse luxe willen naspelen, maar dan met beperkte middelen.

Wie wel eens oostelijk van Boedapest is geweest, herkent de setting onmiddellijk. Dit is Oost-Europa. Het kan Albanië of Bulgarije zijn, maar ook Rusland of Azerbeidzjan. De foto kan in de jaren zeventig zijn gemaakt, maar ook enkele maanden geleden. Het laatste is het geval. Want deze nachtclub is eind 2015 nagebouwd in Eindhoven, in de studio van Cornelissen en Ostermann. Zij spelen de imitatiesamenleving van het Oostblok zelf na.

Beide fotografen kennen deze wereld van

dichtbij. Al jaren reizen ze naar de uithoeken van het voormalige Sovjetrijk en leggen ze dit vast. Hierin tonen ze zich documentairefotografen, die houden van de schoonheid die schuilt in de lelijkheid van Oost-Europa, en die een zwak hebben voor de mensen die hier blijven volharden. Zij leven in een wereld van mislukking: hun modelsamenleving liep vast, en daarna moesten ze kapitalisten worden, wat ook niet goed ging. Een handvol lieden, meestal oud-partijbonzen, ging er met het grote geld vandoor, en de grote massa bleef met lege handen over.

In zo’n situatie klamp je je als mens vast aan de modelwereld waarin je bent opgegroeid.

Zoals de 78-jarige Nicolai, de voormalige kolchoz-arbeider die met zijn negen geiten door het modderige dorp met de prachtige, revolutionaire naam Oktober sjokt, en in zijn jaszak altijd het schrift bij zich draagt met zijn verzameling van 1258 luciferdoosjesetiketten uit de Sovjettijd.

Cornelissen en Ostermann doen iets bijzonders met hun foto’s. Eerst leggen ze de Oostblokwereld vast zoals die is: het verval, maar ook de natuur, de rauwe schoonheid van het dage-

lijks leven in afbrokkelende modelflats, en altijd met oog voor de ontwapenende oprechtheid van de mensen. Vervolgens maken ze stap twee: met hun verbeelding en met behulp van oude Sovjet-materialen, zoals identiteitskaarten, kleding en andere objecten, scheppen ze hun eigen visuele versie van het bestaan in de (voormalige) heilstaat. Dat vreemde, tijdelijke staatshotel, waar de bewoners maar niet vanaf komen. You can check out any time you like, but you can never leave.

Dan rijst bij sommigen mogelijk de vraag: is de theatrale fotografie van Cornelissen en Ostermann niet politiek incorrect? Wie het zo wil bekijken mag dat doen. De fotografen spelen met een tragische werkelijkheid, en zetten de bewoners van Oost-Europa soms neer als kleurrijke, wat koddige karikaturen.

Toch zou mijn antwoord zijn: neen. Cornelissen en Ostermann tonen in dit unieke fotoboek, ontworpen door Koen Geurts en met teksten van Hans Horsten, oprechte belangstelling en waardering voor deze unieke, bizarre wereld, waarin je een levensechtheid tegenkomt, zo weet ik zelf, die in West-Europa zo ergens in de jaren tachtig verloren moet zijn

gegaan. Een rommelige, berustende maar ook sympathieke wereld waarin gastvrijheid overal te vinden is, waar het rijke voedsel smaakt alsof het net van het land komt, waar de sterke drank in vriendschap vloeit en waar de dag van morgen even niet telt als je samen plezier maakt. Een wereld van gebrek, jawel, maar ook een wereld zonder pretentie.

Je zou het ook vrijheid kunnen noemen, hoe tegenstrijdig dit ook mag klinken. Maar in het Oosten kun je het vinden. En wie Hotel Heilstaat doorbladert, proeft dit ten volle.

Robert Slagt

Robert Slagt werkte als buitenlandredacteur bij Associated Press en RTL Nieuws en als eindredacteur bij Metro, RTV Noord-Holland en diverse tijdschriften.

Sinds 2003 is hij zelfstandig journalist, tekstschrijver en eindredacteur. Momenteel schrijft hij onder meer voor Quest en Geschiedenis Magazine en doet hij eindredactie voor het FD. Daarnaast doceert hij journalistiek aan de Hogeschool van Amsterdam en traint hij voor Free Press Unlimited journalisten in Oost-Europa en het Midden-Oosten.

‘Ons dorp heet Oktober. Genoemd naar de kolchoz waar deze geiten ook van zijn. Elke dag wandel ik met mijn beesten door het dorp. Dan maak ik links en rechts een praatje en loop overal even binnen. Zo kom ik mijn dagen wel door.’

‘ Kijk, daar in de deuropening staat Zoja.

Lusten jullie een augurk?

Tjonge. wat was die Zoja een prachtmeid, vroeger.

Alle jongens zaten achter haar aan.

De andere meisjes in het dorp konden haar wel schieten.

Aleksei, Arkadi, Daniil, Fjodor, Gavril, bij het oogstfeest wilden ze allemaal met haar dansen. Zoja heeft heel wat mannen het hoofd op hol gebracht. Ook ik ben verliefd op haar geweest. Ik liep een blauwtje. Ze wilde geen gewone landarbeider als man. Maar het leven heeft haar bedrogen. Ze kwam een partijbaas uit Minsk tegen die in de kolchoz op inspectie was. Hij maakte haar zwanger, liet haar gewoon zitten met het kind. De schoft. En toen

Zoja’s schoonheid verdween keerde iedereen zich van haar af. Nu woont ze bij haar broer in dit oude huis aan de rand van het dorp. Samen bewerken ze een lapje grond en zoeken wat paddenstoelen in het bos die ze verkopen. Het varken is hun grootste bezit. Arme, arme Zoja. De tijd is niet genadig geweest voor haar. Als je haar zo ziet is het toch niet voor te stellen dat ze ooit de mooiste vrouw in de wijde omtrek was.’

Dansen door de droom van hun jeugd

Afgelost door hun kleindochters

Die lonkend een feestje bouwen

Luxe

p

r

o

j

e

c

t

i

e

l

n

e

Maar

v

op vier wielen

o

o

r

b

i

j

het spiegelend marmer

Hullen huizen zich in

s

t

o

f

w

o

l

k

e

n

van ongelijkheid.

Foto

na foto

na foto.

Een familieportret in auto’s.

Nadien zagen ze elkaar nog een keer per jaar.

Als ze samen de plek opzochten waar ze Gleb hadden begraven.

TSAR ITSYN S TA L I N G R A D VO L G O G R A D Deze stad is als een slang die keer op keer zijn huid aflegt

Ze had het stel leren kennen tijdens een ontvangst in het Huis van de

Jonge Garde.

Vooral Wladimir had haar betoverd. Hij was heel anders dan de droog de partij of op het ministerie.

stoppels die ze kende uit

Wladimir was een levenskunstenaar, een bluffer met bravoure. Hij maakte lol. Stak soms de draak met haar en de dogma’s die ze met vuur had leren te belijden. Olga ontpopte zich tot haar tweede moeder. Als Martina zich wat ontheemd en eenzaam voelde, stortte ze bij de goedlachse circusartieste haar hart uit. Als ze bang was dat het onwrikbaar geloof in de heilstaat slechts op een zinsbegoocheling berustte, pepte Olga haar op.

het stro op hun dagelijks Dan gingen ze samen naar de roofdieren kijken die lijdzaam tussen menu lagen te wachten. Gekooide wezens, net als zij.

In de woonwagen van Wladimir en Olga voelde XV1319704 zich altijd weer een beetje Martina Weigelt worden.

H O T E L H E I L S TA AT G A AT OV E R E E N O N B E W U S T VERLANGEN NAAR E R G E N S WA A R J E N O O I T W A S , E E N Z E L F B E D AC H T HEIMWEE NA AR IETS W AT M I S S C H I E N N I E T E E N S B E S TA AT .

H O T E L H E I L S TA AT I S FICTIEF MA AR NIET V E R ZO N N E N !