LAGE LAND
HET  TRAGE
Uitgave Lecturis
Concept en samenstelling door Jurriaan van Kranendonk
MORE FOCUS HET  TRAGE LAGE LAND
VOOR WOORD 5 COLUMN 10 MORE FOCUS HET TRAGE LAGE LAND 17 BIOGRAFIE 101 COLOFON 108
VOOR WOORD
Voorwoord
Onder de titel ‘MORE Focus: Het trage lage land’ organiseert Museum MORE voor de eerste keer een expositie die geheel gewijd is aan fotografie. De focus ligt op Nederland gezien door de lens van Nederlandse fotografen. Daarbij worden vier onderwerpen belicht: het landschap, de stad, het interieur en het portret. De blikrichting van de toeschouwer wordt vanuit het weidse landschap: zee, duinen, graslanden en rivieren, via de straten en pleinen van de stad, de huiselijke binnenruimten in geleid, naar keukens en huiskamers, om uiteindelijk te eindigen bij de intimiteit van het portret. De titel van de expositie refereert aan de eerste strofe van Hendrik Marsmans beroemde gedicht ‘Herinnering aan Holland’: “Denkend aan Holland zie ik breede rivieren traag door oneindig laagland gaan…”. Zoals het gedicht onze gedachten langs landschappelijke elementen voert, zo wordt ook het proces van kijken door de tentoonstelling geactiveerd. De foto’s, opgesteld van weids naar intiem, zullen de
6
toeschouwer vertragen in zijn pas en uitnodigen om de beelden één voor één in zich op te nemen en hopelijk te appreciëren. De tentoonstelling laat in vogelvlucht zien wat leven in Nederland is. Hoe het landschap de toon zet voor het leven achter de duinen en dijken. Hoe het water, de rivieren, de delta, de glooiingen en structuren van de lage landen en de stad vormgeeft. Hoe het leven zich terugtrekt in een huis ergens in een stad of dorp, waar men samenleeft en zich geborgen voelt. Het huis als kern van het leven, van identiteit, waarin het interieur een opvallende en daardoor ontroerende inkijk geeft. En overal waar je blik op rust, in dit trage lage land, vind je mensen. Zij hebben ooit de dijken gebouwd, het land ingepolderd en de steden ontwikkeld met havens, fabrieken, winkels en scholen, om zo een economische basis te creëren voor de gemeenschap achter de dijken. Het zijn die mensen, in dit kleine ingepolderde land, die eeuw na eeuw ervoor gezorgd
Voorwoord
hebben dat we nog steeds hier kunnen leven, alle 17 miljoen tezamen. De expositie nodigt de bezoeker uit om aan de hand van fotografie een wandeling door de Nederlandse cultuur te maken. Zoals een fotograaf de tijd neemt om zijn onderwerp vanuit het juiste perspectief, met de juiste focus en de juist belichting in beeld te brengen, zo zal ook de bezoeker worden gestimuleerd om ieder werk in alle aandacht en eigenheid in zich op te nemen. Om de bewegingen, vormen en blikrichtingen te volgen en in- of juist uit te zoomen om een detail wél of niet te willen zien. Kijken, ronddwalen, tijd nemen, stilstaan. De toeschouwer wordt verleid te zien wat de fotograaf heeft opgemerkt. Voor de catalogus bij deze tentoonstelling heeft Merel Bem een persoonlijke tekst geschreven met de treffende titel ‘Fotografie is een bril’. Ook de toeschouwer zal de foto’s in ‘Het trage lage land’ beschouwen en onderzoeken vanuit zijn eigen perspectief en daarmee een particuliere ervaring tot stand brengen.
7
Naast een wandeling door het leven in Nederland, is een rondgang door de tentoonstelling ‘Het trage lage land’ ook een tocht door het vlakke en waterrijke landschap dat Nederland kenmerkt. Deze start aan zee, met de duinen en vlak daarachter de bebouwing van een stad op de foto “Zoutelande” van Jan Koster. Vanuit dit panoramische beeld, dat ook Kosters rivierfoto’s bepaalt, verplaatst de expositie de blik naar het ijle, overweldigende landschap van de Waddenzee dat door Dicky Brand is vastgelegd. Vervolgens zien we vanaf grote hoogte een strand en een winters veld met spruiten die met behulp van een vlieger zijn gefotografeerd door Gerco de Ruijter. Veel dichterbij toont Natascha Libbert haar abstracties van schip en zee. In het lage landen landschap van Hans van der Meer zien we hoe amateurvoetballers op een druiligere grijze dag de voetbalvelden trotseren, terwijl Wout Berger ons argeloze bloemetjes langs de weg toont. Vanuit daar duiken we onder de grond en zien we wat er vlak onder het aardoppervlak plaatsvindt bij het ontkiemen van
18
Zoutelande, 2004
Jan Koster
19
Midsummer Moon, 2013
Dicky Brand
26
The last walk, 2014
Dicky Brand
27
Baumschule #29, 2009
Gerco de Ruijter
32
Baumschule #02, 2009
Gerco de Ruijter
33
Uit de serie: Hollandse Velden
Hielpen 3 – C.V.V.O 3 3-0
Hindeloopen, 06-04-1996, 1996
Hans van der Meer
40
Uit de serie: Hollandse Velden
M.M.O. 3 – Alkmania 3 2-3
Hoogmade, 03-03-1996, 1996
Hans van der Meer
41
Gouwzee, 2010
Wout Berger
43
Collectie Nederlands Fotomuseum, Rotterdam
Exposure, 2007
Frank van der Salm
49
Uit de serie: Parade
Carnavalsoptocht Sweikhuizen, Februari 2012
Tom Janssen
56
Uit de serie: Parade
Bloemencorso Zundert #3, September 2010
Tom Janssen
57
Uit de serie: Dogs and Girls
Zonder titel, 2014
Hellen van Meene
88
Uit de serie: Dogs and Girls
Zonder titel, 2014
Hellen van Meene
89
Collectie ABN-AMRO, Amsterdam
Zonder Titel, 1998
Céline van Balen
92
Collectie ABN-AMRO, Amsterdam
Figen, 1998
Celine van Balen
93
BIO GRAFIE FOTO GRAFEN
Biografie fotografen
102
WOUT BERGER (Ridderkerk, 1941) Woont en werkt in Uitdam 1963-1965 studie aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK), Den Haag (toen nog School voor Fotografie & Fotonica)
CÉLINE VAN BALEN (Amsterdam, 1965) 1997 Afgestudeerd aan de Gerrit Rietveld Academie, Amsterdam
GUNHILD ANG (Delft, 1970) Woont en werkt in Den Haag 2015 Afgestudeerd aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK), Den Haag
Zoals haar naam al doet vermoeden is de Nederlandse Gunhild Ang voortgekomen uit een Zweedse moeder en een Chinese vader. Ze brengt haar jeugd door in Den Haag om vervolgens Architectuur te gaan studeren aan de TU Delft. Hierna besluit ze toch haar passie te volgen en zich in studie en werk op fotografie toe te leggen. In haar serie ‘Learning to go native’ legt zij kinderen vast die, net zoals zijzelf, van oorsprong niet-Nederlandse ouders hebben. www.gunhildang.com
Céline van Balen rondt in 1997 de opleiding Fotografie aan de Gerrit Rietveld Academie af in een tijd waarin voor fotografen in Nederland een gunstig klimaat heerst. Al snel wordt haar werk door Nederlandse musea tentoongesteld en aangekocht en krijgt het ook in het buitenland bekendheid. Voor Van Balen staat het tot uitdrukking brengen van het individuele karakter van de geportretteerde voorop. In haar fotografie weet zij een ontroerende intimiteit op te roepen. Haar modellen zijn veelal dicht op de huid gefotografeerd, de gezichten frontaal en beeldvullend in het vlak geplaatst. Ze heeft een fascinatie voor mensen die in de maatschappij niet als volwaardig worden beschouwd. Zo maakt ze series van zwervers, alcoholisten en ouderen, veelal afkomstig uit haar eigen omgeving. Na haar laatste serie, ‘Jongeren in het Gooi’ (2004), hebben persoonlijke omstandigheden haar genoodzaakt haar werkzaamheden als fotograaf te beëindigen.
Vanaf 1968 werkt Wout Berger voornamelijk voor kranten en tijdschriften. In 1992 verschijnt zijn eerste eigen boek Giflandschap met foto’s van verontreinigde locaties in Nederland. Het boek heeft een enorme impact. Niet alleen omdat men nu ziet hoe vervuild Nederland echt was, maar ook omdat door de kunstzinnige benadering van Berger de vervuilde landschappen er idyllisch en onschuldig bij lijken te liggen. Een scherpe tegenstelling tussen vorm en inhoud. Later, mede dankzij de technische camera, richt Berger zijn focus op details uit het landschap. Door de camera zo te hanteren dat er geen horizon zichtbaar is in de foto en nauwelijks diepte, krijgen deze foto’s een hoge mate van abstractie, zoals bij de foto’s van Ruigoord. Een braakliggend terrein opgespoten met zand en ingezaaid met een eenjarig bloemenmengsel. De schaatsfoto ‘Gouwzee’ is vanaf een grotere hoogte genomen en geeft daardoor meer overzicht. De serie ‘Giflandschap’ krijgt na 25 jaar een vervolg als hij deze bijzondere plekken, waarvan de meeste inmiddels zijn gesaneerd, weer fotografeert. ‘Giflandschap Revisited’, 2017. www.woutberger.nl
DICKY BRAND (Utrecht, 1955) Woont en werkt in Rotterdam 1979 Afgestudeerd aan de Academie voor Beeldende Kunsten, Rotterdam
Dicky Brand start haar carrière als beeldend kunstenaar, waarbij zij sculpturen in de openbare ruimte realiseert. Vanaf 2010 verschuift haar aandacht naar landschapsfotografie. De Waddenkust is haar grote inspiratiebron. In haar foto’s lijkt de uitgestrekte ruimte van het wad gevoeliger voor licht te zijn dan andere plekken in Nederland. Obstakels ontbreken, de wolken spiegelen zich in het wateroppervlak en de ijle zon brengt een atmosfeer die vervreemdend is. www.dickybrand.nl
Biografie fotografen
103
WIM VAN EGMOND (Den Haag, 1966) Woont en werkt in Berkel en Rodenrijs 1989 Afgestudeerd aan de Academie voor Beeldende Kunsten, Rotterdam
ANNEJET BRANDSMA (Loo-Bathmen, 1995) Woont en werkt in Hilversum 2017 Afgestudeerd aan de Academie voor Kunst en Industrie (AKI), Enschede
Annejet Brandsma is opgegroeid in LooBathmen, een klein dorp in Overijssel waar zij de tradities van goed ‘noaberschap’ met de paplepel krijgt ingegoten. Eenmaal volwassen gaat zij op zoek naar de invloed en betekenis van deze tradities voor haar identiteit. Door middel van film en fotografie ondervraagt zij generatiegenoten om zo antwoorden te vinden die haar inzicht geven in de constructie van (haar eigen) identiteit. In de tentoonstelling MORE Focus – Het trage lage land is een film getoond van Annejet Brandsma. Hiervan is geen beeldmateriaal opgenomen in het boek. www.annejetbrandsma.nl
KOOS BREUKEL (Den Haag, 1962) Woont en werkt in Amsterdam 1986 Afgestudeerd aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK), Den Haag (toen nog School voor Fotografie & Fotonica)
Koos Breukels afstudeerrichting was portretfotografie. Veel bekende Nederlanders zijn door hem geportretteerd, onder wie koning Willem-Alexander en Koningin Maxima. Buiten modellen met wereldse status, heeft Breukel ook oog voor de kwetsbaardere mens. Zo maakte hij verschillende foto’s van ernstig zieke vrienden. In zijn reeks ‘Cosmetic View’ staan personen met een kunstoog centraal. www.koosbreukel.com www.mewe.nu
NOOR DAMEN (Deventer, 1949) Woont en werkt in Uitdam Autodidact
Noor Damen leerde de kneepjes van het fotografie vak van haar man Wout Berger. Gestart als portretfotografe, wordt haar eerste en belangrijke opdracht het fotograferen van bloemenplukkers in de Bollenstreek voor het project ‘Zand Water Veen’ van de Provincie Zuid-Holland (2000). Sindsdien heeft ze met haar portretfotografie veel indruk gemaakt. Damen fotografeert meestal de bekenden en vrienden in haar directe omgeving. Doordat ze hen goed kent is er een onderling vertrouwen wat vaak resulteert een intiem portret. Door deze zorgvuldige en empathische benadering lijken haar portretten een bepaalde universele waarde te bezitten.
Wim van Egmond studeerde af in fotografie en in schilderkunst. Hoewel hij altijd een liefde voor schilderkunst heeft behouden, vindt hij zijn ware expressie in de fotografie. Vanuit zijn fascinatie voor het kleine onopvallende leven onder het grond- en wateroppervlak, gaat hij zich toeleggen op het fotograferen van micro-organismen. Met een knipoog naar het Metropolitan Museum in New York, zet hij het virtuele Micropolitan Museum op www.micropolitanmuseum.com. Van Egmonds vrije autonome werk geeft een fotografische impressie van de opbouw en structuren van de aardbodem en de variëteit van het leven dat zich net onder het wateroppervlak afspeelt. In de tentoonstelling MORE Focus – Het trage lage land is een film getoond van Wim van Egmond. Hiervan is geen beeldmateriaal opgenomen in het boek. www.wimvanegmond.com
MORE Focus — Het trage lage land laat Nederland zien door de lens van hedendaagse Nederlandse fotografen. Daarbij worden vier onderwerpen belicht: het landschap, de stad, het interieur en het portret. De blikrichting van de toeschouwer wordt vanuit het weidse landschap: zee, duinen, graslanden en rivieren, via de straten en pleinen van de stad, de huiselijke binnenruimten in geleid, naar keukens en huiskamers, om uiteindelijk te eindigen bij de intimiteit van het portret. Door de eigenzinnige visie van de fotografen ontstaat een divers en verrassend beeld van Nederland. Met werk van Gunhild Ang, Céline van Balen, Wout Berger, Dicky Brand, Annejet Brandsma, Koos Breukel, Noor Damen, Wim van Egmond, Romy Finke, Tom Janssen, Jan Koster, Tahné Kleijn, Natascha Libbert, Hellen van Meene, Hans van der Meer, Samuel Otte, Gerco de Ruijter, Frank van der Salm, Bert Teunissen, Hans Wilschut en Edwin Zwakman.