Floris

Jaap Kooimans

MET NOOIT EERDER GEPUBLICEERD BEELD MATERIA AL

het complete verhaal achter de succesvolle televisieserie

Middeleeuwen Men fiets niet meer, men sjeest Men wandelt niet, men rent.

Er wordt wat afgepeesd En aardig wat ontkend.

Omdat wij niet meer in de middeleeuwen zijn, zijn wij verlicht en vrij consumptieslaaf te zijn.

Verlicht, maar weinig zicht.

Mijn God wat ik u schreeuw, Geef ons voor extra licht, Zo’n donk’re middeleeuw.

Herman Finkers

Jaap Kooimans

Opgedragen aan mijn ouders Aad Kooimans en Riet van Velzen

Inhoudsopgave

Voorwoord scenarioschrijver en geestelijk vader Gerard Soeteman Voorwoord regisseur Paul Verhoeven Inleiding auteur Jaap Kooimans

7 11 13

1. Waarom Floris? In heel Europa was er niemand zoals hij!

23 2. Het historisch perspectief : over omroepverzuiling en de Gelderse oorlogen 57 3. De 9 belangrijkste rollen en de bijbehorende acteurs 71 4. De afleveringen, belangrijkste gastrollen ĂŠn de twee verloren gewaande verhalen 87 5. Anekdotes, verhalen en foutjes 161 6. Waar is Sindala gebleven?

181 7. Interviews 199 8. De locaties, kostuums, grime en rekwisieten 239 9. Camera, licht, geluid, montage en muziek 259 10. Het stuntteam van Hammy de Beukelaer 273 11. De figuratie en de dieren 287 12. Floris Internationaal 299 13. Effecten van Floris op de Nederlandse televisie 305 14. Merchandise 313 15. Documentaires 325 16. Floris, de film 331 17. Bekende Nederlanders over Floris 339 Dankwoord 345 Bijlagen 1. Belangrijke mensen achter de productie 2. Overzicht van de acteurs en eenmalige gastrollen 3. Bronnen 4. Naamregister

347 355 375 377

Colofon 384

Floris in gevecht met ridder Roland (Lex Schoorel)

voorwoord

Scenarioschrijver en geestelijk vader Gerard Soeteman

Bij een ramp is er altijd sprake van maar één zondebok. Succes daarentegen heeft vele vaders. Jaap Kooimans heeft hierachter een enorme lijst van al die vaders opgesteld en ze – ook die paar moeders – uitgebreid het woord gegeven. Want in het laatste kwartaal van 2019 is het precies 50 jaar geleden dat de jeugdserie Floris voor het eerst werd vertoond.

Jammer genoeg is het door deze afgelopen halve eeuw niet meer mogelijk om alle vaders van dit succes nu nog op papier aan het woord te laten, zoals Carel Enkelaar. Die was toen het hoofd van de NTS en hij verordonneerde uit jaloezie: ”Die rare Belgen maken jeugdseries waar alle Nederlandse kinderen naar zitten te kijken. Zo’n serie wil ik ook!”

Ik kreeg de kans dat te schrijven. En er was de ook de door mij zeer betreurde Ben Klokman, toenmalig hoofd van de jeugdafdeling van de NTS, die onder meer het onsterfelijk Klokhuis en Sesamstraat naar de Nederlandse beeldbuizen bracht. Ben zei tegen mij: ”Ik heb een paar rare studentenfilmpjes en een heftige documentaire over ‘t Korps Mariniers gezien. Volgens mij kan die Paul Verhoeven er wat van. Laten we die als regisseur nemen van wat jij hebt bijeen gepend.” Ben zag dat goed.

Maar er zijn ook anderen, geen televisiebonzen, die niet meer kunnen zeggen hoe zij hun bijdragen aan Floris zagen. Acteurs als Hans Culeman, Ton Vos, Ton Lensink of Henk van Ulsen. Zij waren te zien en te horen. Veel van de mensen die de serie ach7

ter de schermen mogelijk maakten zwijgen ook al voorgoed. Ik gedenk ze, de technici, de uitvoerders als Max Appelboom en Joop Visch. Allemaal droegen ze hun steen(tje) bij aan het succes. Een tv-serie, een speelfilm: vaak wordt er maar één naam aan opgehangen. Geloof daar niet in! Wie ooit in een studio of op een filmset heeft rondgelopen ziet dozijnen werkers bezig met maar één doel: met hun werk een succes mogelijk maken.

Floris was/is een succes. Niet zozeer, vind ik, omdat sommige afleveringen een hogere kijkdichtheid en publiekswaardering hadden dan de absolute toppers in die jaren van maar twee netten: het NTS-Journaal of Studio Sport...

Dat succes proef ik nog vaak als volwassenen, sommigen al op de drempel van pensioen of AOW, er toevallig achter komen dat ik Floris schreef. De drijvende kracht achter dit boek is er het levende bewijs van: Floris is een nog in hen gloeiende, onuitwisbare jeugdervaring. Niet vergeten worden, dat is pas succes!

Jaren na de zoveelste herhaling van de serie belde ‘n dame me op van ‘Publieksreacties’ (De TV trekt zich zeer veel aan van wat kijkers ergens van vinden) Of ik niet even bij haar langs kwam om wat oud Floris-spul op te halen? Dat ‘spul’ bleken vier (!) reusachtige vuilniszakken te zijn, vol kinderreacties op de serie. Ik wist niet dat er zoveel in dat laatste kwartaal was losgemaakt (afgezien dan van de VPRO-radio die voorspelde dat een hele generatie kinderen een sombere

Geweldige ervaring en nooit meer zo leuk gehad met elkaar

Paul bedenkt de scene

voorwoord

Regisseur Paul Verhoeven

Floris was een geweldig avontuur. Het maken van deze twaalf afleveringen behoort nog steeds tot één van de meest aangename draaiperiodes van mijn leven.

Gerard Soeteman had zeer spitsvondige scenario’s geschreven waarbij hij op een speelse manier heel wat historische feiten had weten te verwerken: de afleveringen waren dus niet alleen spannend, komisch en volledig origineel, ze waren tegelijkertijd ook ‘onderwijzend’ over onze Nederlandse geschiedenis.

Een vriend van Gerard zette ons op het spoor van Rutger Hauer, een – op dat moment – totaal onbekend acteur bij De Noorder Compagnie.

Rutger was natuurlijk een gouden greep, met een prachtige carrière in het verschiet.

Die twee, Gerard en Rutger, waren de basis waarop ik kon bouwen.

Maar Floris was ook de basis van mijn hele carrière. Want Rob Houwer – geïnspireerd door zijn rechterhand Ineke van Wezel, die Floris had gezien – gaf mij de regie van Wat zien ik. En vervolgens Turks Fruit, Soldaat van Oranje en dat bracht me in de Verenigde Staten, Robocop, Basic Instinct etc., en nu weer terug in Europa.

11

Maar het mooiste van Floris zijn de levenslange vriendschappen die ik daaraan over heb gehouden. Met mijn actrices, Carola Gijsbers van Wijk, Diana Dobbelman, met wie ik nog regelmatig ga eten.

Met Hans Kemna, toen nog acteur, daarna mijn fantastische casting director voor al mijn Nederlandse films.

En wat ik allemaal geleerd heb bij Floris: van cameraman Ton Buné om alles uit de hand te draaien, niet op statief. Van geluidsman Ad Roest dat je acteurs ook kon laten fluisteren – in die tijd moesten acteurs altijd hard praten in Nederlandse films omdat ze het anders niet op de optical soundtrack konden krijgen.

En Hammy de Beukelaer, mijn stuntcoördinator, die ook zelf stunts deed – aan zijn benen aan een touw omhooggetrokken – Hammy die mijn interesse in actiefilms vorm heeft gegeven.

Wat een mooie tijd, wat een unieke ervaring, wat een plezier: FLORIS! Lezer, ik wens u heel veel plezier met dit boek!

12

inleiding

Auteur Jaap Kooimans

Zondagavond 5 oktober 1969, iets voor half zeven, zat ik als negenjarige jongen vol spanning met een glaasje siroop en een bakje chips comfortabel geïnstalleerd voor onze Philips zwart-wittelevisie. In de voorafgaande weken zijn er aankondigingen geweest over een nieuwe jeugdserie die zou worden uitgezonden, Floris, een Nederlandse serie over een Nederlandse ridder. Een ridder in de Middeleeuwen met paarden, zwaardvechten en kastelen. Laat dat nou precies aansluiten bij mijn interesse. Ik was al opgegroeid met Ivanhoe, Robin Hood en Thierry de Slingeraar, spannende televisieseries uit Engeland en Frankrijk.

De omroepster kondigde Floris aan, je hoorde trompetten, en hoorns, snel tromgeroffel en daarna aanzwellende opzwepende muziek; twee ruiters in volle galop keken lachend in de camera. Een enorme sensatie maakte zich van mij meester, Floris was begonnen. Nu geen lastige ondertitels meer, maar gewoon Nederlands gesproken herkenbare verhalen die aansloten bij de geschiedenislessen van school.

Floris bleek geweldig en overtrof al mijn verwachtingen. Iedereen die ik kende keek ernaar. Niet alleen mijn leeftijdsgenoten maar ook ouders, buren en familieleden.

Floris werd het gesprek van de dag.

Floris werd bijgestaan door zijn vriend, de uit India afkomstige fakir Sindala. In de eerste aflevering, met de titel Het gestolen kasteel, maken ze kennis met Wolter van Oldenstein – waarmee ze goed bevriend raken. Floris werd gespeeld door Rutger Hauer, Sindala 13

door Jos Bergman en Wolter van Oldenstein door Ton Vos. Ik schreef naar de Nederlandse Omroep Stichting: of ik de adressen van deze acteurs, mijn nieuwe helden, kon krijgen, omdat ik veel vragen had en graag met ze wilde corresponderen. Binnen een week kreeg ik al antwoord. Er bestond nog geen ‘privacywetgeving’ en ik was dolblij met een scherpe foto van Floris en Sindala, mét de gevraagde adressen.

De uit India afkomstige fakir Sindala

Alle drie schreef ik een lange brief. Rutger woonde in het Friese Ureterp, Jos in Amsterdam en Ton in Utrecht. Zowel Jos als Ton schreven me vrij snel terug. Ik was ápetrots en de koning te rijk. Mijn vrienden en klasgenoten gingen óók schrijven maar kregen helaas geen reactie. In kranten en televisiegidsen verschenen ingezonden brieven van kijkers die álles wilden weten over deze nieuwe hit-serie. In de omroepbladen werden interviews gepubliceerd met de ac-

Sindala en Floris zijn vanuit India in Holland aangekomen in aflevering 1 Het gestolen kasteel

18

19

Roger Moore in zijn rol als ridder Ivanhoe

Thierry de Slingeraar werd gespeeld door de Franse acteur Jean-Claude Drouot

Rutger Hauer werd gekozen om de rol van Floris te spelen

Frank Aendenboom in de serie Johan en de Alverman

hoofdstuk 1

Waarom Floris?

In heel Europa was er niemand zoals hij!

Ieder stripverhaal van Asterix en Obelix begint met de tekst: “Zo’n 2.000 jaar geleden was heel Gallië (zo heette Frankrijk toen) bezet door de soldaten van Caesar, de Romeinse veldheer. Héél Gallië? Nee, een kleine nederzetting bleef moedig weerstand bieden aan de overweldigers en maakte het leven van de Romeinen in de omringende legerplaatsen bepaald niet gemakkelijk…”

Dat roept toch wel een beetje de associatie op met kasteel Oldenstein, omringd door soldaten van Van Gelre die met het enorme kanon ‘De Koperen Hond’ het kasteel belegeren en haar bewoners volledig in de tang hebben. Maar… daar verschijnen Floris en Sindala, ‘strijders tegen het kwaad’, die veldheer Maarten van Rossem weer eens te slim af zijn. En hoewel Sindala vol verrassingen zit, komt er geen druppel toverdrank aan te pas.

In Nederland kennen we het gezegde: ‘Succes heeft vele vaders’. De televisieserie Floris was érg succesvol, en gelukkig is goed te achterhalen wie er precies verantwoordelijk voor waren.

Om te beginnen was dat Carel Enkelaar, in 1967 directeur van de Nederlandse Televisie Stichting (NTS). Op televisie waren verschillende historische jeugdseries uit het buitenland te zien die in Nederland en elders erg populair waren, zoals de succesvolle Britse Ivanhoe (1958) met in de hoofdrol Roger Moore – de latere Saint, Versierder en James Bond, de Franse Thierry la Fronde (1963) van de TF1, in Nederland beter bekend als Thierry de Slingeraar, en de Belgische Johan en de Alverman (1965) van de BRT. 23

Carel Enkelaar zag het allemaal met lede ogen aan, was zelfs een beetje jaloers en vond dat het hoog tijd werd dat er ook in Nederland een dergelijke kwaliteitsserie voor de jeugd zou worden gemaakt.

Van idee naar scenario Voor het scenario benaderde Enkelaar in eerste instantie twee bekende Nederlandse auteurs van succesvolle kinderboeken, die ieder geheel los van de Hilversumse televisiewereld stonden: eerst An Rutgers van der Loeff-Basenau (1910-1990) en daarna Miep Diekmann (1925-2017). Hij vroeg hen af- Carel Enkelaar zonderlijk om een scenario te schrijven voor een historische jeugdserie, naar voorbeeld van de genoemde buitenlandse series.

An Rutgers van der Loeff-Basenau debuteerde in 1941 en ging beladen onderwerpen niet uit de weg waarbij ze ernaar streefde om haar lezers aan het denken te zetten. Via haar boeken trachtte ze de onderlinge verschillen tussen mensen en culturen te overbruggen en begrip te kweken voor anderen.

Miep Diekmann schreef vanaf 1960 boeken over lastige onderwerpen, zoals slavernij, seksualiteit, politiek en discriminatie.

Diekmann woonde van 1934 tot 1938 op Curaçao, ze schreef daar later enkele autobiografisch getinte boeken over.

An Rutgers van der Loeff-Basenau was heel erg gesteld op de acteur Kees Brusse (1925-2013). Ze schreef enkele scenario’s met

hem in de hoofdrol, waarbij het verhaal zodanig was opgezet dat steeds aan het eind pas bleek dat het hier om Kees Brusse ging.

Die opzet werd meteen afgekeurd en als onhaalbaar beschouwd. De verrassing zou immers eenmalig zijn, want ook met een pruik en valse snor zou je Brusse, in elke volgende aflevering, meteen aan zijn stem herkennen.

Met Miep Diekmann lukte het helaas ook niet. Zij had begin jaren zestig een scenario geschreven voor een bedrijfsfilm voor de firma Lips (maker van o.a. kluizen en deursloten). Tijdens de productie hiervan was haar scenario aangepast en met die opgedane ervaring, wilde ze zich bij de nieuwe NTSserie intensief met de regie gaan bemoeien.

Enkelaar voorzag meteen grote problemen en besloot om de samenwerking niet aan te gaan.

Gerard Soeteman

Enkelaar werd dus niet erg enthousiast van de beide dames en probeerde daarom uit pure nood nummer drie: Gerard Soeteman, die als vertaler en ondertitelaar in vaste dienst werkte bij de filmafdeling van de NTS. Soeteman had nog nooit een professioneel scenario geschreven. Ooit had hij als leraar wel voor het schooltoneel een toneelstuk geschreven, waarbij hij alle docenten op gruwelijke manier aan hun einde liet

komen; dit tot grote hilariteit van de lieve leerlingen van de school. Daar was het qua ervaring bij gebleven. Maar door zijn vele vertaal- en ondertitelwerk had hij inmiddels wel heel erg veel geleerd en daardoor een goed inzicht ontwikkeld van de structuur en opbouw van een scenario. In zijn eigen tijd, buiten zijn normale werk om, ging hij voortvarend aan de slag en koos qua tijdsperiode voor de late Middeleeuwen. Een turbulente tijd waarin enerzijds de mens eropuit trok om de wereld te verkennen, maar anderzijds bijgeloof, kwakzalverij en angst voor de pest een verlammende werking hadden op de nog steeds relatief primitief levende bevolking. Hij koos voor het jaartal 1500: het einde van de Middeleeuwen, met enkele bijbehorende historische figuren als Karel van Gelre (1467-1538), Maarten van Rossum (1490-1555), Philips de Schone (1478-1506), de schilder Jeronimus Bosch (1450-1516) en de Friese volksheld Grutte Pier (1480-1520).

Tijdens het interview in de voor TV Gelderland gemaakte documentaire uit 1999 van Paul Versteegen en Sacha Barraud, De ridder en de fakir, zegt hij: “Ik besloot het verhaal te situeren rond 1500, het buskruit was uitgevonden en er waren mensen die uit den vreemden kwamen. Toen heb ik ook gekozen voor een fakir, omdat die allerlei mystieke zaken beheerste die niemand anders kon, zoals touwen laten zweven of op een spijkerbed liggen.”

Dit was een gouden greep. Met Soetemans keuze voor deze periode kon hij handig gebruik maken van waargebeurde verhalen, die voldoende ruimte boden om, met behulp van zijn fantasie, de door hem bedachte karakters binnen die context een prominente rol te geven. Wat ook meehielp: als neerlandicus was hij historisch geïnteresseerd en goed onderlegd. In de allereerste handgeschreven opzet van het verhaal, dat ik bij het EYE filminstituut in Amsterdam onder ogen 24

kreeg (Gerard Soeteman heeft zijn complete archief daaraan overgedragen) was er sprake van twee hoofdpersonen: ridder Rogier en zijn onafscheidelijke Oosterse vriend Sindala, die van zijn reizen een chimpansee had meegebracht, genaamd Jeroen.

Soeteman had in 1967 al 12 titels bedacht en per aflevering een summiere verhaallijn opgezet. De titels van deze allereerste versie waren: 1. De tol 2. Het beleg 3. Het Godsgericht 4. Het schilderij 5. De blinde bedelaar 6. De ring 7. Brandend water 8. De val 9. De brief 10. Lange Pier 11. Het testament 12. Sindala’s afscheid

Jos Bergman in zijn rol als de fakir Sindala

Echte Floris-adepten zullen hier direct veel herkennen van de uiteindelijke titels van de serie. Hoewel de naam Sindala meteen al vaststond en ook is gehandhaafd, werd Rogier door Soeteman later omgezet in Floris. De naam Rogier werd overigens wel toegekend aan een ander karakter, namelijk de vaandrig van kasteel Oldenstein. Déze Rogier, de trouwe rechterhand van Heer Wolter en eigenaar van chimpansee Jeroen, werd gespeeld door Jacco van Renesse.

De laatste aflevering uit de oorspronkelijk opzet heeft de onheilspellende titel ‘Sindala’s afscheid’. ‘Nomen est omen’ zeiden de Romeinen al. In de naam schuilt een voorteken. Daarover later meer in hoofdstuk 6 Waar is Sindala gebleven?

en complexer. De naam die hij de serie gaf, werd ‘Floris en de fakir’, want het moest wel allitereren. De associatie die erbij geschreven staat was: “Marten Toonder’s Ollie Bommel en Tom Poes. In welke situatie men ook belandt, Tom Poes verzint een list en lost het op.” Dat laatste zou dus de rol van Sindala worden.

Na een positieve beoordeling door Enkelaar ging Soeteman flink sleutelen aan de eerste opzet. Er kwamen enkele nieuwe titels en de verhaallijnen werden verder uitgewerkt

In een kort interview op Radio 2 met Gijs Staverman uitgezonden op 19-08-2016, zegt Soeteman op de vraag of hij er rijk van geworden is: “Ik was in die tijd in vaste dienst

25

Jacco van Renesse als Rogier

dingen te doen die ik helemaal niet leuk vond. Bij Floris zag ik een regisseur die wist wat hij wilde, er plezier in had en ook niet te beroerd was om zijn medewerkers artistieke vrijheid te geven als hij ze vertrouwde.

Die twaalf afleveringen van Floris hebben ervoor gezorgd dat ik weer enthousiast werd. Paul was een regisseur die toen al de technische interesse had, die veel andere regisseurs ontbeerden”.

En dan begint het echt…

Vanaf 1 januari 1968 begonnen de voorbereidingen. De crew was samengesteld en bestond uit 45 man, vooral technici in dienst bij Cinecentrum. Er werden proefopnamen gemaakt, decors vervaardigd, rekwisieten aangeschaft en locaties vastgelegd. Ook werden er diverse dieren geregeld, vooral paarden. En niet onbelangrijk, ook de acteurs werden eindelijk onder contract gezet.

Met een goede ‘tune’ is de toon gezet Naar voorbeeld van de buitenlandse series moest óók Floris meteen goed beginnen met een spannende intro en pakkende muziek.

Als componist van de muziek voor Floris werd trombonist Jan Stoeckart gevraagd. In 1952 kwam hij in dienst van het ‘Promenade Orkest’ van de Nederlandse Radio Unie waar hij tot 1973 zou blijven. Omdat hij bij het orkest in loondienst werkte koos hij er voor om bij Floris onder een schuilnaam te werken: dat werd ‘Julius Steffaro’. Dit pseudoniem zou hij nog jaren gebruiken. De door Jan Stoeckart gecomponeerde tune van Floris werd uitgevoerd door ‘zijn’ Promenade Orkest, dat onder leiding stond van dirigent Gijsbert Nieuwland. Paul Verhoeven vond die tune aanvankelijk maar niets. Er was weliswaar nog geen scène van Floris opgenomen maar de openingstune was al gecomponeerd. In het gesprek dat ik met hem had zei hij “Ik wilde eigenJan Stoeckart lijk iets heel anders en keurde het daarom resoluut af, maar Stoeckart was zo overtuigd en componeerde een aantal motiefjes gebaseerd op de tune. Om mij heen vond iedereen het prachtig en ik begon er inmiddels ook wel aan te wennen; toen hebben we het zo maar gehouden.”

Het was maandag 15-07-1968, en na een onrustige nacht stapte Paul Verhoeven extra vroeg zijn bed uit. Hij reed naar Loosdrecht, waar hij bij een van de plassen de allereerste scène van Floris zou gaan regisseren, een scène voor aflevering 5 De harige duivel, met gastacteur Hans Boskamp als Lange Pier. In het scenario was er aanvankelijk nog sprake van geweest om de dialogen van de acteurs een zweem van Oud-Hollands mee te geven maar Paul zag dat absoluut niet zitten omdat hij het te gekunsteld vond. Hij voorzag ook dat het voor de acteurs bij het spelen onnodige extra barrières zou opleveren. Al snel overheerste op de set daarom het platte Amsterdamse accent. Dit mede vanwege de verbaal nogal aanwezige stunt coördinator Hammy de Beukelaer, die vanwege zijn charismatische overwicht voor de gelegenheid tot ‘tweede opnameleider’ was benoemd: “Iedereen nu koppen houden en effe luisteren, of moet je een klap voor je harses?”

Zoals bij camera en geluid al is beschreven, werd de kern van de crew gevormd door cameraman Ton Buné en geluidsman Ad Roest, aan wiens gehengel met microfoons Verhoeven aanvankelijk dus erg moest wennen. De vele omgevingsgeluiden waren al vervelend voor het opnemen van zo zuiver mogelijk geluid; dat werd nog eens versterkt door de informele omgang van de crew. In de eerste documentaire over Floris, de making of Rond Floris (1968), hoor je productie34

De allereerste scene op de Loosdrechtse plassen

leider Joop Visch regelmatig licht geïrriteerd roepen “Jongens wees nou eens een beetje stil!” Dat was meestal op de momenten dat Hammy dus kennelijk eventjes niet in de buurt was.

Max Appelboom beschikte over een imposante klapstoel die hij uit Amerika had meegenomen. Hij installeerde deze op de set, nam hierop plaats en kwam er zelden uit.

Op de achterkant zat een koperen plaatje 35

waarop zijn naam in sierlijke letters vermeld stond. Acteur Hans Boskamp, altijd in voor een geintje, maakte een vergelijking met de Amerikaanse spektakel-regisseur Cecil B. DeMille. Deze regisseerde ruim 80 films, waaronder Cleopatra (1934) en De 10 geboden (1956). Sindsdien werd Max Appelboom in televisiekringen gekscherend ‘Cecil B. Appletree’ genoemd.

Paul Verhoeven vertelde me: “In iedere werksituatie is er wel een persoon waarop

Filmen vanuit de gekste plekken voor het mooiste shot

afgegeven wordt als er dingen niet goed georganiseerd blijken te zijn. Bij ‘de film’ is dat vrijwel altijd de producent omdat die in het voortraject meestal van alles heeft beloofd.

Op Max Appelboom werd veel gescholden en die kreeg op een zeker moment werkelijk óveral de schuld van. Van de kwaliteit van de koffie tot aan de weersgesteldheid toe.

Op een zeker moment was hij dat kennelijk zo verschrikkelijk zat dat hij de productie stilgelegd heeft, en een indrukwekkende speech gaf over Benjamin Franklin, de Amerikaanse wetenschapper die later president werd. Iedereen keek elkaar aan: welke kant gaat dit op? Uiteindelijk bleek het over de bliksemafleider te gaan, een uitvinding van Franklin. En Max zag zichzelf als bliksemafleider. We hebben daar toen enorm over gelachen en het is nog heel vaak gepersifleerd.

Vooral door Hans Boskamp”.

Vanaf het prille begin zat er héél veel tegen.

De zomer van 1968 kenmerkte zich door zeer langdurige plensbuien. Omdat 80 procent buitenopnamen betrof, liep de productie meteen in de eerste veertien dagen al forse achterstand op ten opzichte van de toch al erg krap bemeten opnameplanning.

Toen er op de Ginkelse Heide een massascène zou worden opgenomen en iedereen in gereedheid was gebracht, kwamen er plotseling een aantal tanks van de Koninklijke Landmacht aangerold omdat die precies daar een oefening gingen houden.

Het gebrek aan ervaring met buitenopnamen wreekte zich voortdurend en veroorzaakte steeds hogere kosten.

De ‘filmklapper’ Ton Buné was er nogal verbaasd over dat Paul Verhoeven geen enkele ervaring bleek te hebben met het werken met een klapbord. Zo’n filmklapper wordt gebruikt om alle relevante informatie op weer te geven, zoals de naam van de productie, de datum, 37

Binnenplaats kasteel Doornenburg - En ... actie!

het nummer van de scène en de take, wat het camerastandpunt is en de naam van de regisseur. Aan het begin van iedere scène die opgenomen wordt, komt eerst de ‘klapper’ in beeld met actueel bijgewerkte gegevens.

Als deze ‘klapper’ vervolgens met een flinke tik wordt dichtgeklapt kan later in de montage worden gecontroleerd of het geluid wel goed synchroon loopt. Ton Buné legde aan Paul de werking uit, wat natuurlijk enige hilariteit op de set opleverde. Wie is er hier de regisseur? Bij alle reünies kwam het verhaal in geuren en kleuren terug. In het verleden (en dus in 1968 bij Floris) werd er nog met krijt op de klapper geschreven. Later kwamen de whiteboardstiften en tegenwoordig wordt er natuurlijk met een digitale variant gewerkt.

Paul was onder de indruk van de vaardigheden van Ton Buné als cameraman. Paul: “Hij wilde overal zo dichtbij mogelijk filmen, met die zware camera op zijn schouder. En dan wist hij ook nog het beeld stil te houden.

50

Camera-assistent Garmt Koopmans, gaffer Gerard Zuidinga, Paul Verhoeven en scriptgirl Hetty Heist

51

52

Deze auto werd veel gebruikt maar nooit met de motor aan

53

Hans Kemna als de ‘slechterik’ ridder Govert (aflevering 11 De Byzantijse beker deel 1 Het toernooi)

56

hoofdstuk 2

Het historisch perspectief: over omroepverzuiling en de Gelderse oorlogen

In dit hoofdstuk schets ik een historisch perspectief over twee totaal verschillende aspecten van Floris. Om te beginnen is het relevant om te weten en te begrijpen waarom er door de omroepen toch zo ontzettend moeilijk werd gedaan over Floris, en waarom dit tot felle debatten en zelfs de inzet van juristen leidde.

Voordat er ook maar één minuut was uitgezonden, was Floris al besmet verklaard.

Toen eenmaal bekend werd dat het budget fors was overschreden, was het leed voor de NTS helemaal niet meer te overzien.

Er had al een slimme aanpassing plaatsgevonden: door met creatieve montage van het materiaal dat gereed was van elf tóch de contractueel afgesproken dertien afleveringen af te leveren. Maar, een vervolg op Floris, hoe succesvol ook qua kijkcijfers en beleving, werd daarmee definitief uitgesloten.

Daarnaast is het goed om na te gaan hoe Gerard Soeteman zijn helden Floris en Sindala een plek heeft gegeven tussen bestaande historische figuren als de Hertog Karel van Gelre en Maarten van Rossum. Maar laat ik maar beginnen met de heikele discussie, gevoerd met en door de omroepen, over Floris als ‘problematische’ televisieserie.

De verzuiling zichtbaar op tv Eind jaren zestig had de televisie in vele Nederlandse huiskamers een vaste plek verworven, en de invloed daarvan nam, hoewel er maar twee televisiekanalen waren, met de dag toe. Na een dag noeste arbeid werd er ’s avonds door het overgrote deel van de Nederlandse bevolking televisie gekeken, 57

waarop de ‘verzuiling’ zich in al haar facetten presenteerde.

Vanuit sociologisch oogpunt bezien was die verzuiling een zeer interessante ontwikkeling. Deze leer van soevereiniteit in eigen kring komt van de neocalvinistische Abraham Kuyper, Nederlands theoloog, predikant, staatsman en journalist (18371920). Hij stelde dat elke levenskring zijn eigen onafhankelijk gezag heeft welke niet ónder dat van een andere levenskring staat. Zo zijn het gezin, de economie, de kerk én het onderwijs ‘soeverein in eigen kring’. Daarin dient de overheid niet in te grijpen.

Na de Eerste Wereldoorlog zien we dit gedachtegoed in Abraham Kuyper Nederland vorm krijgen en deze verzuiling een vaste plaats krijgen. Binnen de lokale samenleving trokken we ons steeds meer terug in onze eigen veilige kring: de zuil.

Er ontstonden aanvankelijk vier zuilen: Protestants-christelijk, Rooms-katholiek, socialistisch en liberaal of ‘algemeen’ zoals de liberalen zichzelf liever presenteerden, omdat zij vanuit hun eigen beginselen tégen de verzuiling waren.

In vrijwel alle facetten van de maatschappij werd deze verzuiling goed zichtbaar: politiek, onderwijs, sport, cultuur en zelfs qua winkelaanbod bij de middenstand; zelfs bij de vereniging van ‘duivenmelkers’. Tegen die achtergrond ontstonden ook de eerste verzuilde omroeporganisaties.

hoofdstuk 3

De 9 belangrijkste rollen en de bijbehorende acteurs

Bij het uitwerken van een scenario wordt er voor alle rollen een zogenaamde ‘Bijbel’ geschreven waarin duidelijk omschreven is welke rol de betrokkene in het verhaal speelt, wat zijn of haar achtergrond is en welke positie die inneemt ten opzichte van die van de anderen. Hieronder beknopt de belangrijkste 9 karakters. Bij elk karakter staat de betreffende acteur genoemd die deze rol speelde. In Bijlage 2 is een uitgebreide beschrijving van alle acteurs opgenomen.

Floris van Rosemondt – ridder Acteur: Rutger Hauer Rutger Hauer speelt Floris in alle twaalf afleveringen.

Floris van Rosemondt is een jonge blonde ridder van adel, ongeveer 25 jaar oud. Hij ziet er stoer uit, beweegt soepel en is sterk. Hij is niet bang uitgevallen, heeft veel lef en is eerlijk. Floris kan goed paardrijden en vechten.

Op sommige momenten kan hij een beetje naïef zijn, en hij is wat bijgelovig. Via zijn broer erft hij het kasteel van zijn ouders en, terugkomend van een wereldreis, wil hij dat gaan bewonen. Op een van zijn reizen heeft hij in ‘Indië’ een vriend gemaakt, de fakir Sindala, die met hem naar Europa is meegekomen. Bij zijn terugkomst woedt er een oorlog tussen het Bourgondische rijk van Philips de Schone en het Hertogdom van Karel van Gelre. Floris schaart zich achter de Bourgondiërs en vecht tegen het huurlingenleger van kapitein Maarten van Rossem, dat door Gelre wordt betaald. Hierin wordt hij bijgestaan door Sindala en een aantal andere mensen die hij gaandeweg leert ken71

nen. Floris is jong en nog ongehuwd, maar leert in het verhaal een mooie jonge vrouw kennen, Gravin Ada van Couwenberg, waar hij verliefd op wordt. Floris blijkt een enorm probleem te hebben: zijn kasteel is overgenomen door Gelre en wordt door kapitein Maarten van Rossem gebruikt als Tolhuis.

Sindala – fakir Acteur: Jos Bergman Jos Bergman speelt Sindala, de uit India afkomstige fakir, in alle twaalf afleveringen.

Sindala lijkt vanwege zijn zwarte lange haren en zijn sikje iets ouder te zijn dan Floris. Hij is stiller dan Floris en reageert kalmer. Hij beschikt over een Oosterse uitstraling en denkt goed na voordat hij praat. Sindala wordt niet snel boos en is erg nieuwsgierig en leergierig, verklaart veel uit de wetenschap en is niet bijgelovig. Hij vindt het klimaat hier niet prettig, heeft het vaak koud en wil aanvankelijk terug naar zijn eigen land India. Toch besluit hij om te blijven en Floris te helpen om het kwaad te overwinnen. Sindala heeft wat moeite met de taal en gewoontes, maar weet zich snel aan te passen. Uitermate slim en gewiekst, beschikt hij over veel kennis waardoor hij anderen vaak versteld doet staan. Menigmaal weet hij met zijn trucs de situatie te redden en met zijn hersens biedt hij goed tegenwicht aan de kracht van Floris. Sindala heeft veel verstand van kruiden en kan mede daardoor als arts fungeren. Als het op vechten aankomt staat Sindala zijn mannetje. Hij kan goed paardrijden en is, hoewel hij liever afstand neemt van geweld, handig

met wapens. Sindala blijft altijd loyaal aan Floris en weet mensen voor zich te winnen met zijn oprechte betrokkenheid. In Floris doet Sindala drie maal iets ‘bovennatuurlijks’: In aflevering 7 De drie narren, laat hij een touw recht omhoog staan, zodat er in geklommen kan worden. In aflevering 10 De wonderdoener overleeft hij een marteling in een spijkerton, hij valt er zelfs in slaap. Tot slot, in aflevering 12 De Byzantijnse beker deel 2 De genezing laat hij de in de slotgracht gevallen beker uit het water omhoog komen.

Er worden geen verklaringen gegeven voor deze wonderbaarlijke gebeurtenissen. Een oosterse fakir kan dat soort dingen.

Heer Wolter van Oldenstein Acteur: Ton Vos Ton Vos speelt Heer Wolter van Oldenstein in tien afleveringen. Hij speelt niet mee in de afleveringen 6 De vrijbrief en aflevering 9 Het brandende water.

Bevelhebber Heer Wolter is een ridder, en kasteelheer van de burcht Oldenstein. Als Bourgondiër voert hij oorlog met de Hertog Karel van Gelre en heeft hij het voortdurend aan de stok met diens kapitein Maarten van Rossem en zijn leger van huurlingen. Van Oldenstein is van het type recht door zee: eerlijk en streng maar rechtvaardig. Hij kan

af en toe primair reageren en is niet altijd tactisch. Hij is erg dapper en durft er gerust alleen op uit te trekken om te vechten. Als hij op een van zijn tochten probeert om zijn gevangengenomen spion te bevrijden, komt hij bij toeval in contact met Floris en Sindala, waar hij een vriendschap mee sluit: “De vijanden van mijn vijanden zijn mijn vrienden!” Heer Wolter heeft een aantal getrouwen om zich heen die hem bijstaan met daad en goede raad. Zijn kasteel is een veilige vesting, en wordt al snel het nieuwe thuis van Floris en Sindala.

Vaandrig Rogier – rechterhand van heer Wolter Acteur: Jacco van Renesse Jacco van Renesse (pseudoniem van Jacobus Haringman) speelt Rogier – de rechterhand van heer Wolter in negen afleveringen. Hij ontbreekt in de afleveringen 6 De vrijbrief, 7 De drie narren en 9 Het brandende water.

De uitermate sympathieke rechterhand én vertrouweling van Heer Wolter is vaandrig Rogier, wiens achternaam we nooit te weten komen. Rogier is een manusje van alles en komt op onverwachte momenten problemen oplossen. Rogier is trouw en zal Heer Wolter onder alle omstandigheden helpen.

Hij geeft leiding aan soldaten en anderen in 72

het kasteel en heeft voldoende overwicht.

Ook Rogier raakt bevriend met Floris en Sindala en trekt regelmatig met hen op.

Rogier is de eigenaar van de chimpansee Jeroen, de kasteelaap van Oldenstein.

Kapitein Maarten van Rossem Acteur: Hans Culeman Hans Culeman speelt Maarten van Rossem in zeven afleveringen. Hij ontbreekt in de afleveringen 3 De zwarte kogels, 4 De man van Gent, 5 De harige duivel, 11 en 12 De Byzantijnse beker 1 en 2.

Kapitein Maarten van Rossem is een harde, autoritaire huurling, die voor Karel van Gelre heeft gekozen omdat die hem vorstelijk betaalt. Hij heeft een baardje en kijkt vrijwel altijd sluw uit zijn ogen, alsof hij niemand ooit vertrouwt. Zijn toon is boosaardig, samenzweerderig. Hij beschikt over een aanzienlijk leger van huurlingen dat de taak heeft het Gelders gebied onder controle te houden en uit te breiden. Vanuit die positie is hij voortdurend in strijd verwikkeld met de Bourgondiër Wolter van Oldenstein, wiens kasteel hij wil veroveren.

Van Rossem is niet zachtzinnig en gebruikt veel geweld om zijn doelen te bereiken en zijn autoriteit te benadrukken. Hij laat onschuldige mensen opsluiten of mar73

telen en is er niet vies van om bezittingen van anderen in te pikken. Hij heeft in Floris en Sindala geduchte tegenstanders gekregen die door zijn toedoen aan de kant van Bourgondië en Wolter van Oldenstein terecht zijn gekomen. Regelmatig komen ze tegenover elkaar te staan en dan blijkt steeds dat alleen ‘geweld’ het niet redt van oprechte slimme eerlijkheid.

Sergeant van Gelre Acteur: Tim Beekman Tim Beekman speelt de Sergeant van Gelre in acht afleveringen. Hij ontbreekt in de afleveringen 4 De man van Gent, 8 De alruin, 9 Het brandende water en 10 De wonderdoener.

De rechterhand van kapitein Maarten van Rossem is een corpulente schurkachtige sergeant met een baard die (net als ‘sergeant Garcia’ uit Zorro) een tikkie simpel is.

Hij krijgt voortdurend opdrachten van Van Rossem, die overigens maar zelden goed aflopen.

Hij is hebberig, oneerlijk, gemakkelijk om de tuin te leiden en laat zijn eigen belang altijd prevaleren. Hij leidt een groep soldaten, maar door miscommunicatie of slechte strategie gaat er steeds wat fout.

Vanaf het begin raakt hij in de clinch met Floris en Sindala en deze vete wordt steeds

76

77

Ton BunĂŠ filmt Hans Boskamp als Lange Pier, rechts regie-assistent Richard Brink met zijn onafscheidelijke sigaret

Ab Hofstee als de burgemeester van Averenduur buigt zich over de neergeslagen Floris (de nooit voltooide aflevering 13 Het gericht) 86

hoofdstuk 4

De afleveringen, belangrijkste gastrollen én de twee verloren gewaande verhalen

De directie van de NTS wilde Floris aanvankelijk in kleur opnemen omdat men voorzag dat bij een eventuele toekomstige verkoop aan het buitenland, het zwart-wit een mogelijke belemmering zou kunnen vormen. Maar mede vanwege het budget werd er uiteindelijk tóch besloten om in zwart-wit te filmen. Dit bood namelijk ook flinke voordelen en ‘veiligheid’ want qua aankleding en enscenering kon er hierdoor veel worden gemaskeerd.

In zwart-wit viel het bijvoorbeeld nauwelijks op dat de aangeplakte snorretjes nét een andere kleur hadden dan het haar van de acteurs, of dat kledingstukken écht niet bij elkaar pasten. Saaie grijze luchten? Geen probleem. Alle lucht is immers grijs.

Kleur kan ook afleiden, en levert voor belichting en continuïteit vaak problemen op.

Zeker met de beperkte ervaring destijds.

Floris werd definitief in zwart-wit, op het normale tv-filmmateriaal gedraaid. De afleveringen zouden 30 minuten duren en, hoewel het op zichzelf staande verhalen waren, zou de serie als geheel één logische vertel87

ling zijn, met veel terugkerende personages en elementen.

Tóch 13 afleveringen Televisieseries bestonden in die tijd altijd uit dertien afleveringen.

Ook voor Floris had Gerard Soeteman er dus zoveel geschreven. Voordat de productie volledig was voltooid, bleek het budget (ondanks eerdere tussentijdse verhogingen) fors te zijn overschreden. Daarom werd er besloten om twee afleveringen volledig te schrappen en de volgorde van de serie aan te passen.

Van deze vervallen verklaarde afleveringen waren er wel reeds scènes opgenomen, onder andere in België en het Openluchtmuseum bij Arnhem.

De afleveringen die uit de serie werden verwijderd waren: nummer zeven, De stille stroper (met als werktitel De roek) en de oorspronkelijk bedoelde slotaflevering nummer dertien, Het gericht.

Toen bleven er dus ‘slechts’ elf voltooide afleveringen over.

Men besloot het verhaal van De Byzantijnse beker op te splitsen. Er werden enkele scènes aan toegevoegd en het verhaal werd over twee afleveringen verdeeld.

Zo kwam men met enige creativiteit al aan twaalf afleveringen. Samen met de ‘making of’-documentaire Rond Floris als deel dertien, werd er tóch voldaan aan de contractuele verplichting van dertien afleveringen.

De uiteindelijke titels en uitzenddata van Floris waren:

1. Het gestolen kasteel – 05-10-1969 2. De Koperen Hond – 12-10-1969 3. De zwarte kogels – 19-10-1969 4. De man van Gent – 26-10-1969 5. De harige duivel – 02-11-1969 6. De vrijbrief – 09-11-1969 7. De drie narren – 16-11-1969 8. De alruin – 23-11-1969 9. Het brandende water – 30-11- 1969 10. De wonderdoener – 07-12-1969 11. De Byzantijnse beker 1 – Het toernooi –14-121969 12. De Byzantijnse beker 2 – De genezing – 21-121969 13. Documentaire Rond Floris – 28-12-1969

Na alle publiciteit en vooraankondigingen waren er natuurlijk hooggespannen verwachtingen. De eerste aflevering werd door bijna 3 miljoen kijkers bekeken, de tweede al door 3,6 miljoen, en de waardering was bijzonder hoog. Spanning en sensatie van vaderlandse bodem. Hoewel het natuurlijk veel leuker is om de afleveringen te bekijken, volgen hier beknopt de verhalen van alle twaalf afleveringen, aangevuld met de twee nooit voltooide delen. Per aflevering worden ook de belangrijkste gastrollen vermeld (in Bijlage 2 worden alle acteurs besproken).

Naar Amerikaans voorbeeld liet Gerard Soeteman in iedere aflevering ruimte voor een of meerdere ‘guest stars’.

Floris en Sindala tussen Wampie en Nero

88

1. Het gestolen kasteel Ridder Floris van Rosemondt keert na een (zee)reis van tien jaar terug om zijn kasteel te gaan bewonen, maar dat blijkt in beslag te zijn genomen door kapitein Maarten van Rossem, een huurling van de Hertog Karel van Gelre die in een oorlog is verwikkeld met de Hertog van Bourgondië. Floris heeft een vriend uit India meegebracht: Sindala, een mysterieuze fakir die erg slim is en over tal van Oosterse trucs beschikt. Het kasteel van Floris is door Gelre in gebruik genomen als belastingkantoor/tolhuis. Floris en Sindala worden als landlopers gearresteerd.

Van Rossem steelt het eigendomsbewijs van Floris z’n kasteel en laat hem met Sindala

Floris ontwaakt na een tussenstop

89

opsluiten in de kerkers. Ze weten echter te ontsnappen en raken bevriend met de Bourgondiër Heer Wolter van Oldenstein, die hen aanbiedt om op zijn kasteel te komen wonen. Samen met een spion/goochelaar ondernemen ze nog een poging om het eigendomsbewijs weer terug te stelen, maar die poging mislukt, omdat van Rossem het inmiddels heeft overgedragen aan de Hertog Karel van Gelre.

Er zijn twee belangrijke gastrollen: De goochelaar Williando (pseudoniem van Wim Uijtdewilligen) speelt de rol van Engbert, spion van Wolter van Oldenstein. Deze zit al in de cel als Floris en Sindala daar ook

Floris is een van de meest succesvolle televisieseries van Nederlandse bodem. De serie werd in 1968 bedacht door scenarioschrijver Gerard Soeteman en geregisseerd door Paul Verhoeven.

De acteurs Rutger Hauer en Jos Bergman speelden de hoofdrollen Floris en Sindala. In dit boek staan nooit eerder gepubliceerde verhalen en foto’s die het complete verhaal van deze legendarische serie vertellen.

Floris is vaak herhaald, genereerde altijd wéér hoge kijkcijfers en hele generaties zijn er mee opgegroeid. Floris spreekt nog altijd volop tot de verbeelding. Mede door de medewerking van vele betrokkenen is dit boek een ode aan Floris en de makers!

Met een voorwoord van Gerard Soeteman en Paul Verhoeven.