Dynastie

DYNASTIE PORTRETTEN VAN ORANJE-NASSAU

INHOUD 4 Voorwoord ESSAYS 7 25

43

Staatsieportretten van Oranje-Nassau Renske Cohen Tervaert en Paul van Kooij Van monumentaal staatsieportret tot intiem familietafereel?

Familieportretten en -miniaturen van Oranje-Nassau Sabine Craft-Giepmans Propaganda via beeldtraditie Van Hulles ruiterportretten van Oranje-Nassau Paul Rijkens UIT DE COLLECTIE

62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 88

90 92

I. Jeugdportret Prins Maurits II. Maurits, Prins van Oranje III. Ernst Casimir en Sophia Hedwig van Brunswijk-Wolfenbüttel IV. Hendrik Casimir II en Henriëtte Amalia V. Stadhouder Willem V en Wilhelmina Wilhelmina van Pruissen VI. Koning Willem I en koning Willem II VII. Koning Willem II en Anna Paulowna VIII. Koningin Wilhelmina IX. Jeugdportret Elisabeth X. Henriette Amalia van Anhalt Dessau en haar gezin XI. Jeugdportret van Willem I, Louise en Frederik van OranjeNassau XII. Koning Willem II en zijn gezin XIII. Vorstenstoet met Prinsen van Oranje en Graven van Nassau XIV. Frederik V ‘de Winterkoning’ en Elisabeth Stuart ‘de Winterkoningin’ Portretten – Gerard van Honthorst Meer uit de collectie

96 Overzicht van de dynastie 100 Literatuur 104 Colofon

STAATSIEPORTRETTEN VAN ORANJE-NASSAU Renske Cohen Tervaert en Paul van Kooij

V

an koning Willem-Alexander en koningin Máxima bestaan talloze portretten. De meest bekende zijn de officiële portretten die in rechtbanken, gemeentehuizen en andere openbare gebouwen hangen. [afb. 1] Dit type portret is het staatsieportret. Op een foto, schilderij, beeld of tekening staat het staatshoofd in zijn of haar officiële waardigheid.2 Staatsieportretten zijn geen spontane kiekjes, maar zorgvuldig geënsceneerde voorstellingen.

Er zijn symbolen toegevoegd die iets vertellen over de functie en macht van het staatshoofd. In het Koninklijk Paleis Amsterdam hangen staatsieportretten en varianten hierop van vele leden uit de Oranjedynastie, daterend van 1550 tot nu. Deze formele portretten geven ons een unieke inkijk in de ontwikkeling, de functie en het gebruik van dit type portret binnen het Huis Oranje-Nassau.

Een lange staat van dienst

De staatsieportretten van het huidige koningspaar staan in een lange Europese traditie. Het gebruik om het portret van de regerende vorst in overheidsgebouwen te hangen is eeuwenoud. In de vijftiende en zestiende eeuw waren de vorsten uit het Bourgondische en Habsburgse huis de landsheren van de Nederlanden. Hun beeltenissen sierden de bestuursgebouwen door het hele land.3 Dat was niet zonder reden. De portretten maakten duidelijk wie de soevereine macht had, en namens wie de lokale overheden het plaatselijk bestuur uitoefenden. In de loop der jaren ontstonden portrettenseries van elkaar opvolgende landsheren. Zo’n reeks benadrukte de historische continuïteit en legitimeerde de heerschappij van de regerende vorst. Een portrettenserie werd soms zelfs in één keer gemaakt, al dan niet met gefantaseerde portretten van voorgangers.

In de eerste helft van de zestiende eeuw ontstond het type staatsieportret dat tot op de dag van vandaag wordt gebruikt. Voor keizer Karel V en andere leden van de Habsburgse dynastie ontwikkelde de Italiaanse schilder Titiaan staatsieportretten met een vast schema van kleding, houding en attributen. Dit schema verbeeldt nog altijd de macht en waardigheid van een staatshoofd.4 De portretten zijn levensgroot en hebben een monumentaal, statig karakter. Het portret toont de machthebber in vol ornaat, van top tot teen of tot kniehoogte. De geportretteerde staat of zit in kaarsrechte houding, driekwart naar rechts of links gewend. Naast hem of haar staat een tafel of soortgelijke verhoging met daarop attributen die symbool staan voor zijn of haar functie. Het kostuum − meestal een harnas, uniform of het

8

“a good portrait

depicts men not

as they are, but as they should be” 1 Jenkins, 1947

afb. 1 Willem-Alexander, Koning der Nederlanden en Mรกxima, Koningin der Nederlanden Fotograaf: Koos Breukel, 2013 Rijksvoorlichtingsdienst

VAN MONUMENTAAL STAATSIEPORTRET TOT INTIEM FAMILIETAFEREEL? FAMILIEPORTRETTEN EN -MINIATUREN VAN ORANJE-NASSAU Sabine Craft-Giepmans

I

n het Koninklijk Paleis Amsterdam hangen diverse kinder- en familieportretten die door de leeftijd en de pose van de geportretteerden minder formeel lijken dan de individuele staatsieportretten. Dat is slechts ten dele waar. Terugkerende thema’s zijn maatschappelijke positie, erfopvolging en vaststelling van de dynastie. Door ingenieuze verwijzingen was dit voor de eigentijdse beschouwer direct duidelijk.

Het vroegste kinderportret in het Paleis is het enige overgeleverde jeugdportret van prins Maurits dat Daniël van den Queborn rond 1579 maakte. [cat.nr. I] Het schilderij maakte deel uit van een reeks van acht individuele portretten van het gezin van Willem van Oranje en Charlotte de Bourbon.

Vanaf de vroege zestiende eeuw worden er op beperkte schaal groepsportetten geschilderd, maar van de stadhouderlijke familie zijn geen vroege voorbeelden bekend.1 Een van de eerste exemplaren waarop een Nassau staat, is een portret uit 1619 van Maurits landgraaf van Hessen-Kassel met zijn tweede vrouw Juliana van Nassau-Siegen – een nicht van Willem de Zwijger – en zijn veertien kinderen. In dit grote portret staat de familie in het gelid, verdeeld over twee rijen. Het lijkt wel een opeenhoping van individuele portretten.2 Dit is een logisch visueel vervolg op de portretreeksen van gezinsleden.

In de eerste helft van de zeventiende eeuw ontwikkelden zich grofweg twee typen familieportretten. Enerzijds het burgerlijke portret van een overwegend zwart geklede familie in een interieur en anderzijds het vorstelijke en hoog adellijke portret van kleurige, fantasievol uitgedoste gezinnen in de buitenlucht.3 Specifiek aan het hof ontwikkelde zich daarnaast een fantasievolle afgeleide van de portretten in de buitenlucht: het portrait historié.

Hierin speelden de geportretteerden een rol uit een bijbels verhaal, de mythologische geschiedenis of een literaire passage. Zij droegen een bijpassend kostuum, aangevuld met herkenbare attributen.4 Na circa 1640 ontstonden zowel voor de kinder- als voor de familieportretten steeds meer pastorale stukken. In deze stukken verwijzen de gefantaseerde kostuums van de geportretteerden naar meer algemene ideeën als de jacht, het pastorale leven of een militaire toekomst. Zo hebben meisjes zwierige draperieën, bloemen in hun haar en af en toe een lammetje als attribuut, terwijl de jongens een gefantaseerd jachttenue of Romeins kostuum dragen, al dan niet met pijl en boog op hun rug.

26

afb. 9 Portret van Sophia Hedwig van Brunswijk-Wolfenbuttel, gravin van Nassau-Dietz, als Caritas, met haar kinderen Paulus Moreelse, 1621 Olieverf op doek, 140 x 122 cm Paleis Het Loo (Fotografie: Paleis het Loo)

Opdrachten uit Friesland

De vroegste stadhouderlijke opdracht voor een familieportret komt vanuit het Friese hof. Het is een opvallend, bijna gewaagd stuk van Sophia Hedwig van Brunswijk-Wolfenbüttel met haar vier kinderen. [afb. 9] Het schilderij werd in 1621 voltooid door de Utrechtse schilder Paulus Moreelse en is zijn enige bekende familieportret. Alle geportretteerden zijn gehuld in een soort Romeinse fantasiekostuums en Sophia Hedwig toont prominent haar ontblote borst. Hierdoor is de allegorische lading meteen duidelijk: Sophia Hedwig verbeeldt Caritas.5 Zij symboliseert de moederlijke liefde. Bovendien laat dit portret zien dat haar man, de Friese stadhouder Ernst Casimir, van nageslacht is verzekerd.6 Een belangrijk dynastiek gegeven, omdat hij zijn oudere, kinderloos overleden broer opvolgde en een zoon moest krijgen om de functie van stadhouder te waarborgen binnen de familie. afb. 10 Titelprent bij Joost van den Vondels ‘Geboorteklock van Willem van Nassau’ Anoniem, 1626 Gravure, 14,8 x 11,5 cm Koninklijke Bibliotheek Den Haag

Uit de inventaris van de nagelaten boedel van Ernst Casimir komt een grote en gevarieerde collectie schilderijen naar voren. Daarin bevinden zich vele portretten van Europese vorsten die via familiebanden van Sophia Hedwig zijn geschonken of vererfd.7 In Leeuwarden verleende het stadhouderlijk paar voor beeltenissen van henzelf en hun kinderen opdrachten aan de bekendste Friese schilder Wybrand de Geest. [cat. III] Zo hangt in de Thesaurie Extraordinaris het portret van hun dochter Elisabeth uit 1625. [cat. IX] Na het spectaculaire schilderij van Moreelse blijven voorbeelden van familiegroepen van de Friese stadhouders een aantal decennia uit.

Aan het Stadhouderlijk Hof in Den Haag

Ondertussen verschenen in Den Haag, direct na de geboorte van Willem II in 1626, diverse propagandistische familieportretten van het gezin van Frederik Hendrik in prentvorm. Zoals bij het bijna duizendregelige lofdicht van Joost van den Vondel. [afb. 10] Deze prent is doorspekt met symboliek.

De jonge stamhouder wordt te midden van zijn ouders gevoed door een min onder een oranjeboom. Aan de stam hangt een schild met het Oranje­wapen.

Frederik Hendrik houdt zijn hand op de kop van de Hollandse leeuw en Amalia van Solms heeft een tak met een sinaasappel in haar hand. Op de achtergrond is de Hofvijver te zien waaruit de oranjeboom zijn voedsel put, en ook het Binnenhof met de ambtswoning van de Oranjes. Dit beeld onderstreept bij uitstek hun stadhouderlijke waardigheid.8 De rollen zijn duidelijk verdeeld: de stadhouder zorgt voor militaire en politieke voorspoed en zijn eega voor nageslacht.9

27

PROPAGANDA VIA BEELDTRADITIE VAN HULLES RUITERPORTRETTEN VAN ORANJE-NASSAU Paul Rijkens

D

e ruiterportretten die Anselm van Hulle omstreeks 16451648 schilderde, zijn zonder twijfel uniek in de Europese kunstgeschiedenis. Het is een grote en goed uitgevoerde serie van Willem van Oranje, Filips Willem, Maurits, ­Frederik Hendrik en Willem II. [afb. 1 t/m 5] Maar dat is niet wat de portretten uniek maakt. Geen andere gezaghebbende familie legde op deze manier de nadruk op de militaire kwaliteiten van haar dynastie. De serie is exemplarisch voor de visuele traditie van de Oranje-Nassaus: de continuïteit van het Huis tonen aan een volk dat wel behoefte had aan leiderschap, maar op zijn hoede was voor heersers.1

Al meer dan tweeduizend jaar worden gezaghebbende leiders te paard afgebeeld. Als marmeren of bronzen beelden, op munten of medaillons, in wandkleden en schilderijen, in drukwerk en, recent, in films en op televisie.

Over deze objecten is veel geschreven, maar de nadruk ligt vooral op hun esthetische kwaliteiten en niet op hun functie.2 Toch maakt juist de functie het ruiterportret zo bijzonder. Om het ruiterportret als communicatiesysteem te duiden, is het zinvol terug te gaan naar de oorsprong van dit type portret.

Ruiterbeelden: hun oorsprong en betekenis in de klassieke tijd

Voor de analyse van ruiterafbeeldingen kan er bijna geen beroep worden gedaan op primaire bronnen.3 Kunstenaars stuurden zelden rekeningen naar hun opdrachtgevers, of die werden simpelweg genegeerd. Ook hebben ze ons geen notities of brieven over hun werk nagelaten en is zelden vastgelegd hoe hun werk is ontvangen. Een zeldzame uitzondering is de bruuske reactie van Lodewijk XIV toen hij in 1685 in de Orangerie in Versailles voor het eerst oog in oog stond met het ruiterbeeld dat Bernini voor hem had gemaakt. Hij eiste dat het vernietigd zou worden.4 Deze reactie geeft ons inzicht in de universele functie van ruiterbeelden gemaakt voor heersers.

Het ruiterbeeld voor Lodewijk XIV was het werk van een van de grootste beeldhouwers van die tijd. Gian Lorenzo Bernini had er van 1670 tot 1673 aan gewerkt, maar hij was al overleden voordat het beeld werd afgeleverd bij de koning. De zoon van de kunstenaar, Domenico Bernini, memoreerde zijn vaders uitgangspunt: ‘Aangezien een joviaal gezicht en een glorieuze glimlach passend zijn voor hem die vergenoegd is, heb ik de vorst op deze manier weergegeven.’5 Deze uitspraak illustreert een fundamenteel gedach-

44

afb. 23 Portret van Frederik Hendrik, Prins van Oranje Anselm van Hulle, vóór 1647 Olieverf op doek, 250 x 199 cm Koninklijk Paleis Amsterdam (in bruikleen van Koninklijke Verzamelingen, Den Haag)

45

UIT DE COLLECTIE

IV. HENDRIK CASIMIR II EN HENRIËTTE AMALIA In de ontvangstzaal van slot Oranienstein hing een reeks familieportretten van het Huis Nassau-Dietz. Daartussen bevonden zich de Friese stadhouder Hendrik Casimir II, kleinzoon van Ernst Casimir, en zijn echtgenote Henriette Amalia van Anhalt-Dessau. Beide portretten zijn geschilderd door Lancelot Volders. Hendrik Casimir II volgde zijn vader op als stadhouder van Friesland en Groningen in 1664.1 Net als zijn vader en grootvader had hij hoge officiersfuncties in het Staatse leger, dat onder het opperbevelhebberschap stond van zijn machtige neef stadhouder-koning Willem III. De beide neven lagen voortdurend met elkaar overhoop en Hendrik Casimir vertrok uiteindelijk uit het leger. Een verzoening vond plaats in 1694 en in 1695 wees Willem III hem zelfs aan als universeel erfgenaam.

rie Louise van Hessen-Kassel.2 De zes portretten van Volders vormden samen met de twee portretten van De Geest [cat. III] een genealogische reeks van de Friese stadhouders uit het Huis Nassau-Dietz. Deze reeks hing waarschijnlijk aan de lange muur tegenover de wand met ramen. Op de ereplaats, boven de schouw, hing een portret van Willem III in vol koninklijk ornaat.3 De ontvangstzaal was rond 1708 ontworpen door de voormalige hofarchitect van Willem III, Daniel Marot, die omstreeks dezelfde tijd ook de grote zaal van het Stadhouderlijk Hof in Leeuwarden inrichtte. In die zaal hing eveneens een genealogische reeks van het Huis Nassau-Dietz en als schoorsteenstuk een portret van de stadhouder-koning.4 Waarom juist deze samenstelling van portretten? Dat heeft te maken met een hoogoplopende ruzie over de erfenis van Willem III. De stadhouder-koning was in 1702 kinderloos overleden en volgens zijn testament zou de Oranje-erfenis toekomen aan de tak Nassau-Dietz. Dit tot groot ongenoegen van de Pruisische koning die meende méér recht te hebben op de erfenis. De strijd werd zowel juridisch als in beeld uitgevochten. Henriette Amalia en haar zoon droegen met de twee portretreeksen uit dat de tak Nassau-Dietz de rechtmatige erfgenaam was van de Oranje-Nassaus.5

Het portret van Hendrik Casimir II kwam driekwart eeuw later tot stand dan dat van zijn grootvader, maar de iconografie is niet veranderd. Op beide portretten zijn het harnas, de commandostaf, de helm op tafel en het gordijn in de achtergrond weergegeven. Henriette Amalia had als geboren prinses van Anhalt-Dessau en vorstin van Nassau-Dietz genoeg status om zich te laten portretteren in de rode met hermelijn gevoerde mantel.

Volders schilderde voor de ontvangstzaal van Oranien­ stein nog vier portretten: van Willem Frederik en Albertine Agnes, en van Johan Willem Friso en Ma-

1

Vanwege zijn minderjarigheid trad zijn moeder Albertine Agnes tot 1679 als regentes op.

2

Drossaers & Lunsingh Scheurleer 1974-1976, dl. 2, p. 363, nr. 182, p. 367, nrs. 272, 273; Koninklijk Huisarchief inventaris B I 62.

3

Drossaers & Lunsingh Scheurleer 1974-1976, dl. 2, p. 363, no. 182, p. 367, no. 271; mogelijk het portret dat nu als bruikleen van de Koninklijke Verzamelingen in Paleis Het Loo hangt (RKDimages 153524).

4

Huizinga 1997, p. 64.

5

Ook de Pruisische koning verkondigde zijn zienswijze in een beeldprogramma. In het slot Oranienburg nabij Berlijn, dat hij van zijn moeder Louise Henriette van Oranje had geërfd, liet hij een nieuwe eet- en feestzaal bouwen: de Orange-saal. In de niet bewaard gebleven plafondschildering werd de afstamming van de Pruisische koning uit het Huis van Oranje verheerlijkt en daarmee zijn recht op de Oranje-erfenis benadrukt.

68

Portret van Hendrik Casimir II, graaf van Nassau-Dietz Lancelot Volders, ca. 1695 Olieverf op doek, 195 x 120 cm Koninklijk Paleis Amsterdam (in bruikleen van Koninklijke Verzamelingen, Den Haag)

Portret van HenriĂŤtte Amalia van Anhalt-Dessau, vorstin van Nassau-Dietz Lancelot Volders, ca. 1695 Olieverf op doek, 195 x 120 cm Koninklijk Paleis Amsterdam (in bruikleen van Koninklijke Verzamelingen, Den Haag)

69