Issuu

Adam Stebel

Mchy lasów Polski CZĘŚĆ 2 MCHY BOCZNOZARODNIOWE

Lasy Państwowe Warszawa 2026

Wydano na zlecenie Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych Warszawa 2026 © Ośrodek Rozwojowo-Wdrożeniowy Lasów Państwowych w Bedoniu Nowy Bedoń, ul. H. Sienkiewicza 19, 95-020 Andrespol tel.: 42 677-25-13, e-mail: orwlp@bedon.lasy.gov.pl Recenzja naukowa prof. dr hab. Jan Żarnowiec Konsultacje merytoryczne dr inż. Łukasz Skalski Zdjęcia Katarzyna Dobrowolska (KD)1, Marcin Scelina (MS), Łukasz Skalski (ŁS), Daniel Skowron (DS), Michał Smoczyk (MSm), Adam Stebel (AS), Robert Zubel (RZ)1, Wikimedia Commons (szczegółowe informacje s. 256) Zdjęcia na okładce i przed rozdziałami Łukasz Skalski Ryciny Dagny Nowak-Staszewska (DNS) Redaktor prowadzący Anna Wikło Korekta Matylda Pawłowska Projekt graficzny i skład PLUPART Sp. z o.o. Druk Zakład Poligraficzny SINDRUK ISBN 978-83-972809-7-7 1

Zdjęcia mikroskopowe wykonano w Pracowni Mikroskopowej Instytutu Nauk Biologicznych UMCS w Lublinie z użyciem

mikroskopu biologicznego Olympus BX-61 wyposażonego w kamerę i oprogramowanie, z wykorzystaniem okazów mchów z kolekcji LBL B (Herbarium Wydziału Biologii i Biotechnologii UMCS w Lublinie).

SPIS TREŚCI Od autora I. Ogólna charakterystyka mchów ............................................................................................................. 7 1. Mchy bocznozarodniowe ............................................................................................................................... 9 2. Anatomia i morfologia .................................................................................................................................. 13 3. Dobór i opis gatunków ................................................................................................................................. 23 II. Klucze do oznaczania i opis gatunków ............................................................................................. 25 1. Klucz do oznaczania rodzin ........................................................................................................................ 25 2. Klucze do oznaczania gatunków w obrębie rodzin z ich krótką charakterystyką .........................................................................................................................27 3. Przegląd gatunków ......................................................................................................................................... 44 III. Systematyka ......................................................................................................................................................... 233 IV. Słownik ..................................................................................................................................................................... 237 V. Literatura ................................................................................................................................................................ 243 Indeks nazw łacińskich ......................................................................................................................................... 249 Indeks nazw polskich ............................................................................................................................................ 253

OD AUTORA Druga część opracowania „Mchy lasów Polski”, poświęcona mchom bocznozarodniowym, kończy cykl publikacji wydawanych przez Lasy Państwowe dotyczący tej grupy roślin. Praca zawiera charakterystykę 75 gatunków przedstawioną w taki sam sposób jak w publikacjach omawiających torfowce (Stebel 2017) i mchy szczytozarodniowe (Stebel 2024). W części wstępnej opracowania zamieszczono tylko informacje bezpośrednio odnoszące się do mchów bocznozarodniowych, natomiast pozostałe, bardziej ogólne, znajdują się w części pierwszej. Oddając w ręce Czytelników niniejszą książkę, mam nadzieję, że spotka się ona z przychylnym przyjęciem. Serdecznie dziękuję Recenzentom tej pracy, Panu prof. dr. hab. Janowi Żarnowcowi i Panu dr. inż. Łukaszowi Skalskiemu, za ich cenne uwagi merytoryczne i praktyczne dotyczące tekstu oraz doboru rycin i fotografii. Za udostępnienie zdjęć ze swojej kolekcji dziękuję Pani Katarzynie Dobrowolskiej, Panom Marcinowi Scelinie, Łukaszowi Skalskiemu, Danielowi Skowronowi i Robertowi Zublowi. Pani Dagny Nowak-Staszewskiej bardzo dziękuję za wykonanie rycin. Ze względu na konieczność zamieszczenia bardziej szczegółowych opisów, zgodnie z wytycznymi Autorów, atrybucje zdjęć z domeny publicznej zostały przeniesione na koniec książki. Za ich udostępnienie oraz umożliwienie ich publikacji w niniejszej pracy składam serdeczne podziękowania. Pani Annie Wikło dziękuję serdecznie za wiele cennych uwag redakcyjnych, wnikliwą korektę pracy oraz opracowanie techniczne rycin i fotografii. Adam Stebel

I. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MCHÓW Mchy Bryophyta są dużą gromadą roślin, której liczebność szacuje się na 11–13 tysięcy gatunków. Występują na całej kuli ziemskiej, we wszystkich strefach klimatycznych, zasiedlając praktycznie wszystkie dostępne biotopy z wyjątkiem mórz i oceanów. Cechuje je z jednej strony prostota budowy, a z drugiej ogromna plastyczność w przystosowaniu się do bytowania w różnych, często skrajnych warunkach. Mchy Bryophyta, łącznie z wątrobowcami Marchantiophyta i glewikami Anthocerotophyta łączone były do niedawna w jedną gromadę botaniczną mszaków. Obecnie mchy, wątrobowce i glewiki traktowane są jako odrębne gromady, a sama nazwa „mszaki” straciła rangę taksonomiczną i określa →rośliny osiowe, u których pokoleniem dominującym jest →gametofit (pokolenie haploidalne). Flora mchów Polski liczy 730 gatunków (Stebel, Żarnowiec 2025). Podobnie jak inne organizmy, można pogrupować je w określone jednostki taksonomiczne – rodzaje, rodziny, rzędy, klasy. Można je także podzielić ze względu na budowę, ekologię i inne kryteria. Jednym z nich jest położenie →zarodni na gametoficie, które dzieli mchy na dwie duże grupy: a. mchy szczytozarodniowe (wierzchołkozarodniowe, akrokarpiczne), w których gametofit zwykle wytwarza →sporofity na wierzchołkach łodyżek lub głównych gałązek; b. mchy bocznozarodniowe (pleurokarpiczne), w których gametofity o płożących się łodyżkach wytwarzają sporofity w kątach rozgałęzień łodyżek. Sposób wytwarzania sporofitów oraz charakterystyczny typ wzrostu powoduje, że mchy należące do tych dwóch grup można stosunkowo łatwo rozróżnić (por. fot. 1 i 2). W pracy omówiono wybranych przedstawicieli flory leśnej z grupy mchów bocznozarodniowych. Mchy szczytozarodniowe przedstawiono w części pierwszej tego opracowania (Stebel 2024).

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MCHÓW

Fot. 1. Płonnik jałowcowaty Polytrichum juniperinum – mech szczytozarodniowy (ŁS)

Fot. 2. Krótkoszek aksamitny Brachyteciastrum velutinum – mech bocznozarodniowy (MS)

1. MCHY BOCZNOZARODNIOWE Mchy bocznozarodniowe (pleurokarpiczne) obejmują około 5250 gatunków, co stanowi mniej więcej 40% całej światowej →brioflory. Jest to w miarę jednorodna pod względem budowy grupa, o czym świadczy m.in. przynależność tych gatunków do jedynie trzech rzędów, z których najliczniejszym jest rząd rokietowców Hypnales (4400 gatunków), następnie płaskoliściowców Hookeriales (750 gatunków) i Ptychomniales (bez polskiej nazwy; obejmujący około 100 gatunków rosnących głównie w Australii, Ameryce Południowej i południowo-wschodniej Azji) (Shaw i in. 2003). Na Ziemi pojawiły się najprawdopodobniej na przełomie jury i kredy (Shelton i in. 2015). Więcej informacji o pochodzeniu mchów można odnaleźć w pierwszej części opracowania (Stebel 2024). Mchy bocznozarodniowe charakteryzują się kilkoma cechami morfologicznymi, dzięki którym jako grupa są łatwe do rozpoznania. Przede wszystkim ich żeńskie organy rozmnażania generatywnego (→rodnie) znajdują się na krótkich pączkowatych odgałęzieniach bocznych, które mogą wyrastać z łodyżek lub gałązek, a powstające sporofity położone są bocznie. Stąd nazwa „bocznozarodniowe”. Drugą cechą jest to, że rozgałęziają się →monopodialnie, tzn. oś pierwotna (łodyżka) rośnie szybciej niż jej boczne odgałęzienia pierwszego rzędu (gałązki pierwszego rzędu), a te z kolei szybciej niż wyrastające z nich odgałęzienia drugiego rzędu (gałązki drugiego rzędu) itd. Łodyżki także mogą się rozgałęziać, ale zazwyczaj rozgałęzienia te mają charakter →sympodialny (Szafran 1957), czyli powstają wskutek silniejszego wzrostu osi bocznych i przejmowania przez nie funkcji osi głównej, której w związku z tym nie da się wyróżnić. Gałązki i łodyżki najczęściej płożą się po podłożu, tworząc splątane darnie, mniej lub bardziej zwarte, zwane matami (np. u międzylista nitkowatego Pterigynandrum filiforme lub drąstewki długożeberkowej Leskeella nervosa), czy też luźniejsze, przypominające wojłok lub kłębki wełny (np. u rokietnika pospolitego Pleurozium schreberi i wiewiórecznika odgiętego Sciuro-hypnum reflexum). Czasami mchy bocznozarodniowe przybierają formy drzewkowate (np. u drabika drzewkowatego Climacium dendroides) lub (najczęściej u epifitów) odstających od podłoża (kory drzew), częściowo zwisających ogonków (np. u zwiślika wiciowego Anomodon viticulosus czy białozęba pospolitego Leucodon sciuroides). Formy wzrostu mchów bocznozarodniowych są różnorodnie klasyfikowane, a informacje na ten temat można znaleźć m.in. w pracy Żarnowca i Staniaszek (2002). Z powodu takiej budowy mchy bocznozarodniowe charakteryzują się symetrią dwuboczną, w przeciwieństwie do mchów szczytozarodniowych, u których występuje symetria promienista odznaczająca się dużą liczbą płaszczyzn symetrii przebiegających przez ich ciało wzdłuż osi.

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MCHÓW

U niektórych gatunków, np. z rodzin drabikowatych Climaciaceae, gajnikowatych Hylocomiaceae czy tujowcowatych Thuidiaceae, na łodyżkach występują →parafylia. Są to jednowarstwowe różnokształtne struktury zawierające chlorofil, rozmieszczone między listkami, nieraz gęsto okrywając łodyżki. Powstają z pojedynczych komórek rozproszonych w warstwie korowej łodyżek. Najprawdopodobniej biorą one udział, podobnie jak →ryzoidy, w kapilarnym transporcie wody. Czasami spotykane są także →pseudoparafylia, które powstają u podstawy wyrastających gałązek. Mogą być zredukowane do pojedynczych włosków śluzowych (Schofield, Hébant 1984). Tabela 1 wskazuje główne różnice pomiędzy mchami bocznozarodniowymi a szczytozarodniowymi. Tab. 1. Cechy odróżniające mchy bocznozarodniowe od szczytozarodniowych

Cecha

Mchy bocznozarodniowe

Mchy szczytozarodniowe

Położenie gametangiów i sporofitów

boczne

szczytowe

Typ rozgałęzień

monopodialne

sympodialne

Symetria

dwuboczna

promienista

Parafylia

obecne

brak

Pseudoparafylia

obecne

brak

Żebro

pojedyncze, pojedyncze z przyżeberkami, podwójne lub widlaste

pojedyncze

Cykl życiowy mchów bocznozarodniowych nie różni się od cyklu życiowego mchów szczytozarodniowych (ryc. 1). Mchy bocznozarodniowe rozmnażają się także wegetatywnie, m.in. wytwarzając rozmnóżki (ryc. 2), chociaż dzieje się to znacznie rzadziej niż u mchów szczytozarodniowych. W układzie systematycznym mchów Polski, zaproponowanym przez Ochyrę i in. (2003), mchy bocznozarodniowe należą do podklasy rokietów Hypnidae, która obejmuje dwa rzędy – rokietowców Hypnales i płaskoliściowców Hookeriales. Według ostatniego zestawienia mchów Polski (Stebel, Żarnowiec 2025) mchy bocznozarodniowe liczą 215 gatunków, co stanowi około 30% krajowej →muskoflory. Jeden gatunek, płaskolist lśniący Hookeria lucens, należy do rzędu płaskoliściowców, pozostałe – do rokietowców.

ANATOMIA I MORFOLOGIA

zarodniki

splątek

sporofity

gametofit z gametangiami gametofit komórka jajowa

plemniki

plemnia

rozwijający się sporofit

rodnia

Ryc. 1. Cykl rozwojowy mchu bocznozarodniowego na przykładzie krótkosza pospolitego Brachythecium rutabulum (DNS)

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MCHÓW

A B

C D

Ryc. 2. Rozmnóżki u wybranych gatunków mchów bocznozarodniowych: A – wydłużone wielokomórkowe u płaskolista lśniącego Hookeria lucens, B – flagellarne u lśniątki wytwornej Pseudotaxiphyllum elegans, C – wydłużone wielokomórkowe u dwustronka marszczonego Plagiothecium undulatum, D – flagellarne u sznureczniaka pełzającego Platygyrium repens (DNS)

ANATOMIA I MORFOLOGIA

2. ANATOMIA I MORFOLOGIA 2.1. GAMETOFIT 2.1.1. Łodyżki Gametofity mchów bocznozarodniowych zbudowane są z łodyżek, gałązek i listków, które mogą być różnie wykształcone (ryc. 3). zarodnia

GAMETOFIT

SPOROFIT

seta

łodyżka gałązki

Ryc. 3. Budowa morfologiczna mchu bocznozarodniowego na przykładzie krótkosza pospolitego Brachythecium rutabulum (DNS)

Łodyżki u mchów bocznozarodniowych osiągają od kilku do kilkunastu centymetrów długości. Na przekroju poprzecznym są najczęściej okrągłe lub owalne. Przeważnie rosną plagiotropowo, czyli płożą się po podłożu. Z łodyżek wyrastają gałązki, ogólnie podobne do łodyżek, tylko krótsze. Dla mchów bocznozarodniowych charakerystyczny jest monopodialny (jednoosiowy, pierzasty) sposób rozgałęziania się, a sporofity wyrastają z kątów rozgałęzień. U niektórych gatunków bocznozarodniowych (np. w rodzinach myszeńcowatych Lembophyllaceae, białozębowatych Leucodontaceae i miecherowatych Neckeraceae) sposób rozgałęziania 13

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MCHÓW

się jest bardziej skomplikowany, łodyżki pierwotne bowiem mogą się dzielić, ale sympodialnie, na łodyżki wtórne, a z tych dopiero wyrastają gałązki, które mogą się dzielić, już monopodialnie, na gałązki dalszych rzędów. Na przekroju poprzecznym łodyżek i gałązek, podobnie jak u mchów szczytozarodniowych, widoczne są (od zewnątrz) następujące części (ryc. 4): a. skórka (→epiderma) – zbudowana z bezbarwnych, cienkościennych, sześciobocznych, martwych komórek, w typowej postaci występuje bardzo rzadko; b. kora (→skleroderma) – złożona najczęściej z kilku warstw wydłużonych komórek, o zgrubiałych ścianach (→stereidów lub →substereidów), przede wszystkim koloru żółtego, brunatnego lub czerwonawego. Z reguły płynnie przechodzi w cienkościenne, bezbarwne komórki tkanki zasadniczej; c. tkanka zasadnicza (→parenchyma) – zbudowana z dużych, bezbarwnych, najczęściej cienkościennych komórek. W przypadku braku wiązki środkowej może wypełniać całą środkową część łodyżek; d. wiązka środkowa – utworzona z wąskich, najczęściej cienkościennych, martwych komórek w liczbie od kilku do kilkunastu, przewodzących wodę. U wielu gatunków jest słabo wykształcona lub nie występuje. Łodyżki w różnym stopniu pokryte są →chwytnikami oraz charakterystycznymi tylko dla mchów bocznozarodniowych drobnymi strukturami w kształcie listków lub wyrostków, zwanych →parafyliami lub →pseudoparafyliami (patrz tab. 1).

kora

skórka

tkanka zasadnicza

wiązka środkowa

Ryc. 4. Przekrój poprzeczny przez łodyżkę rokietnika pospolitego Pleurozium schreberi (KD i RZ)

ANATOMIA I MORFOLOGIA

2.1.2. Listki U mchów bocznozarodniowych listki są siedzące, o blaszkach pojedynczych, ułożone spiralnie, pierwotnie w trzech szeregach, czasami (np. w rodzinie dwustronkowatych Plagiotheciaceae) ułożenie listków może się zmieniać. Nasady listków umieszczone są poprzecznie w stosunku do łodyżek. Powierzchnia zwrócona do łodyżek nosi nazwę górnej (brzusznej, doosiowej), natomiast powierzchnia zwrócona od łodyżek – dolnej (grzbietowej, odosiowej). Wyróżnia się następujące typy listków: a. łuskowate, pełniące funkcje ochronne, są drobne i znajdują się w dolnej części łodyżek i na ich szczycie, chroniąc →merystem; b. asymilacyjne, gdzie zachodzi proces fotosyntezy, występują na łodyżkach i gałązkach; c. okrywowe (perychecjalne i perygonialne), ochraniające gametangia. Listki asymilacyjne u mchów bocznozarodniowych mają w porównaniu z mchami szczytozarodniowymi bardziej jednorodną budowę. Także w tej grupie ich cechy charakterystyczne w dużym stopniu umożliwiają nam prawidłowe oznaczanie poszczególnych gatunków, stąd też znajomość ich morfologii jest bardzo ważna. Blaszki są najczęściej jednowarstwowe. Komórki je budujące (ryc. 5) mogą być: a. parenchymatyczne – na szczycie szeroko ucięte, najczęściej równowymiarowe, np. okrągłe, kwadratowe, wieloboczne, prostokątne, b. prozenchymatyczne – na szczycie zaostrzone, najczęściej wydłużone, np. linearne, rombowe, robakowato wygięte, wężowate (wygięte kilka razy).

Ryc. 5. Kształty komórek listków (przykłady): A – parenchymatyczne u zwiślika maczugowatego Anomodon attenuatus, B – prozenchymatyczne u dwustronka marszczonego Plagiothecium undulatum (KD i RZ)

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MCHÓW

Na przekroju poprzecznym (ryc. 6) ściany komórkowe mogą być gładkie lub w różny sposób brodawkowane, równe albo wypukłe. W obrazie mikroskopowym mogą być całe lub porowate, czasami w różny sposób wginają się do środka.

komórki blaszki z brodawkowanymi ścianami

żebro

Ryc. 6. Przekrój poprzeczny przez blaszkę listka zwiślika wiciowego Anomodon viticulosus (KD i RZ)

Blaszki mogą przybierać różne kształty, ale w odróżnieniu od mchów szczytozarodniowych, jest ich stosunkowo mniej (ryc. 7). Najczęściej są: a. jajowate – stosunek długości do szerokości wynosi 1:2, w dolnej części szersze, w górnej węższe; b. językowate – stosunek długości do szerokości wynosi 1:4, szczyt jest zaokrąglony lub nagle krótko zaostrzony; c. lancetowate – stosunek długości do szerokości wynosi 1:4 i więcej, szczyt jest powolnie zaostrzony; d. szydłowate – górna część blaszki jest wyciągnięta w długi, ostry kończyk. Te podstawowe kształty są zmienne, stąd też bardzo często używa się terminów bardziej precyzyjnych, jak wąskolancetowate, wydłużonojęzykowate itp. Kształty te są niekiedy różnie postrzegane przez różnych autorów, co może być powodem nieporozumień. U mchów bocznozarodniowych, przynajmniej tych rosnących w Polsce, nie spotyka się gatunków o listkach okrągłych (stosunek długości do szerokości wynosi 1:1) czy też typowo eliptycznych (stosunek długości do szerokości wynosi 1:3, a ich szczyty i nasady zwężają się łagodnie). 16

ANATOMIA I MORFOLOGIA

Ryc. 7. Kształty listków (przykłady): A – jajowaty u jeżolista zwyczajnego Antitrichia curtipendula, B – językowaty u gałązkowca różnolistnego Callicladium haldanianum, C – lancetowaty u krótkosza namurnikowego Brachythecium geheebi, D – szydłowaty u szydłosza włoskowego Cirriphyllum piliferum (KD i RZ))

Blaszka listków, podobnie jak u mchów szczytozarodniowych, dzieli się na następujące części, które mogą być różnie ukształtowane: a. szczyt – może być zaostrzony, zaokrąglony, prosty, odgięty do tyłu, sierpowato zagięty; b. brzeg – może być całobrzegi, ząbkowany, falisty. U mchów brzegi blaszek mogą być również piłkowane, jednakże w wielu wypadkach specyficzna budowa utrudnia ich jednoznaczną klasyfikację. Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że terminy te są powszechnie mieszane w literaturze. Aby nie komplikować, w niniejszym opracowaniu konsekwentnie używany jest termin „ząbkowany”, który oznacza wszystkie wyrostki, jedno- lub wielokomórkowe, na brzegach blaszek; c. nasadę – może być zbiegająca, zwężona, zaokrąglona; d. skrzydła – obejmuje dolną, zewnętrzną część blaszek, u wielu gatunków wyróżniającą się obecnością →komórek skrzydłowych (alarnych), wyraźnie różnych od pozostałych komórek blaszki.

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MCHÓW

Powierzchnia blaszki może być: a. płaska, b. fałdowana (podłużnie lub poprzecznie), c. rynienkowata (na przekroju poprzecznym ma kształt litery U), d. łódkowata (na przekroju poprzeczny ma kształt litery V), e. kapturkowato zawinięta na szczycie. W listkach może występować zbudowane odmiennie niż blaszki →żebro (nerw) (ryc. 8). Na przekroju poprzecznym składa się z: a. komórek przewodzących (eurycyst) – bezbarwnych, o dużym świetle i ścianach słabo zgrubiałych, martwych, o charakterze hydroidów, rozmieszczonych w środkowej, grzbietowej albo brzusznej stronie żebra; b. komórek towarzyszących (stenocyst) – małych, cienkościennych, żywych, o charakterze leptoidów, znajdujących się obok eurycyst; c. stereomu – obejmującego komórki martwe, o zgrubiałych ścianach, o charakterze stereidów; d. komórek zewnętrznych – większych, o słabiej zgrubiałych ścianach, obejmujących żebro od strony grzbietowej, brzusznej lub tylko z jednej strony. Na przekroju podłużnym blaszek żebro może być: a. na stronie brzusznej płaskie, na grzbietowej wypukłe; b. obustronnie wypukłe. U wielu gatunków żebro nie występuje lub jest bardzo słabo zaznaczone. Jeżeli jest obecne, wtedy może występować jako (ryc. 8): a. żebro pojedyncze – może być krótkie, dochodzić tylko do części długości blaszki, może przechodzić przez całą blaszkę aż do szczytu, może wychodzić z blaszki w kształcie kolca (jeżeli wychodzi krótko) lub w kształcie włosa (jeżeli wychodzi długo). Bardzo rzadko występują obok żebra głównego tzw. przyżeberka, znacznie mniejsze, w liczbie kilku par, wyrastające u podstawy żebra głównego; b. żebro podwójne – występują dwa, najczęściej krótkie żeberka; c. żebro widlaste – rozwidla się w górnej części. Żebra podwójne i widlaste występują głównie u mchów bocznozarodniowych.

ANATOMIA I MORFOLOGIA

Ryc. 8. Typy żeber: A – żebro pojedyncze u dzióbka rozwartego Oxyrrhynchium hians, B – żebro z przyżeberkami u jeżolista zwyczajnego Antitrichia curtipendula, C – żebro podwójne u łukowca śląskiego Herzogiella seligeri, D – żebro widlaste u myszeńca baźkowca Isothecium alopecuroides (DNS)

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MCHÓW

2.1.3. Gametangia Gametangia, tj. rodnie (archegonia; żeńskie organy rozrodcze) i plemnie (anterydia; męskie organy rozrodcze) u mchów bocznozarodniowych zbudowane są tak samo, jak u szczytozarodniowych (por. ryc 10: Mchy lasów Polski. Mchy szczytozarodniowe). Są skupione po kilka i otoczone okrywą z listków. Skupiska rodni noszą nazwę →perychecjum, natomiast skupiska plemni →perygonium. Między gametangiami najczęściej występują wydłużone, wielokomórkowe twory kształtu włosowatego, buławkowatego lub listkowatego, zwane wstawkami (parafizami). Skupienia gametangiów mają różne kształty, mogą być pączkowate, główkowate lub tarczkowate. W ich skład mogą wchodzić tylko rodnie lub tylko plemnie, lub też obecne są obydwa rodzaje organów rozrodczych. W pierwszym przypadku mówimy, że są to skupienia jednopłciowe (monoseksualne) natomiast w drugim, że są obupłciowe (biseksualne). Jednopłciowe skupienia z kolei mogą być →jednopienne, kiedy rodnie i plemnie znajdują się na różnych →gałązkach tego samego osobnika (mówimy wtedy o gatunkach jednopiennych), lub →dwupienne, kiedy rodnie i plemnie znajdują się na różnych osobnikach (mówimy wtedy o gatunkach dwupiennych). Gatunki, u których występują osobniki o obupłciowych skupieniach gametangiów są gatunkami jednopiennymi.

2.2. SPOROFIT Sporofit (sporogon) mchów bocznozarodniowych zbudowany jest tak samo jak u mchów szczytozarodniowych. Powstaje z zapłodnionej komórki jajowej w rodni. Składa się ze →stopy, →szczecinki (szczeciny, sety) i →puszki (zarodni). Najczęściej z perychecjum wyrasta tylko jeden sporogon, chociaż z reguły liczba zapłodnionych komórek jajowych jest większa. Rzadko się zdarza, że liczba sporogonów jest większa. Tak jest m.in. u niektórych gatunków z rodziny krzywoszyjowatych Amblystegiaceae. Stopa – łączy sporofit z gametofitem, jest okrągła i nabrzmiało rozszerzona, podczas dojrzewania sporofitu kurczy się, więdnie, w konsekwencji czego dojrzały sporofit może łatwo oddzielić się od gametofitu. Seta – utrzymuje puszkę, zwykle wynosząc ją powyżej darni. Najczęściej jest prosta, ale może też być w różny sposób skręcona lub zgięta. Na ogół sety są koloru zielonawego, brązowego, żółtego lub czerwonego – kolor może się zmieniać wraz z wiekiem. Na przekroju poprzecznym, zazwyczaj od zewnątrz, występuje sklerenchyma, poniżej tkanka zasadnicza, a wewnątrz wiązka przewodząca. Puszka – składa się z obejmującej jej dolną część szyi, która łączy się ze szczecinką; części właściwej, w której znajduje się →merystem archesporialny wytwarzający zarodniki (→archespor); →wieczka; →pierścienia i →ozębni.

ANATOMIA I MORFOLOGIA

Kształt puszki w wielu przypadkach jest bardzo charakterystyczny, przez co pomocny podczas oznaczania. Z puszką związany jest →czepek, w różny sposób okrywający wieczko, który stanowi górną część rodni, rozerwaną przez rozwijający się sporofit, i należy do pokolenia haploidalnego (gametofitu). Podobnego pochodzenia jest pochewka stanowiąca dolną część rozerwanej rodni. Ze względu na kształt wyróżniamy kilka typów puszek, z których u mchów bocznozarodniowych najczęściej występują: elipsoidalne, jajowate i cylindryczne. Mogą być różnie wykształcone, stąd w opisach spotyka się takie przymiotniki, jak wydłużonocylindryczne, krótkocylindryczne itp. Ze względu za wygięcie wyróżniamy puszki proste, grzbiecisto zgięte, czyli garbate (górna część puszki jest silniej zgięta niż dolna) i łukowato zgięte (górna i dolna część puszki są zgięte jednakowo). Ze względu na położenie w stosunku do powierzchni podłoża wyróżniamy puszki proste (stojące na secie), pochylone (skierowane w dół pod kątem ± 45o), przechylone (skierowane w dół pod kątem ± 50–85o), horyzontalne (równoległe do powierzchni podłoża), znacznie rzadziej w mchów bocznozarodniowych występują puszki zwieszające się (skierowane w dół pod kątem ± 95–145o) i wiszące (skierowane w dół pod kątem ± 180o). Wieczko zamykające puszkę, ze względu na różne kształty, może również mieć znaczenie podczas oznaczania gatunków. Może być stożkowate, zaostrzone, zaokrąglone, u wielu gatunków wyciągnięte w długi dzióbkowaty kończyk, np. u gatunków z rodzaju dzióbek Oxyrrhynchium. Pomiędzy wieczkiem a brzegiem puszki znajduje się zbudowany z cienkościennych komórek pierścień, który uczestniczy w jej otwieraniu. Ważną częścią puszki jest ozębnia, zwana inaczej →perystomem, znajdująca się na jej brzegu, która reguluje uwalnianie zarodników. Zbudowana jest z zębów ułożonych w jednym (perystom pojedynczy) lub dwóch okręgach (perystom podwójny). Perystom podwójny składa się z okręgu zewnętrznego →egzostomu i okręgu wewnętrznego →endostomu.

3. DOBÓR I OPIS GATUNKÓW Praca zawiera opis wybranych 75 gatunków mchów bocznozarodniowych występujących w lasach. Podobnie jak w przypadku mchów szczytozarodniowych, uwzględniono w niej głównie gatunki związane z glebą leśną, korą drzew i murszejącym drewnem, a także niektóre pospolite mchy rosnące w lasach na siedliskach synantropijnych. W ich doborze pomocne były informacje zamieszczone w pracach dotyczących roli diagnostycznej mszaków w zbiorowiskach leśnych (Medwecka-Kornaś 1977, Matuszkiewicz 2001, Klama i in. 1999, Stefańska-Krzaczek i in. 2022) oraz wykazy tzw. gatunków puszczańskich (Cieśliński i in. 1996; Stebel, Żarnowiec 2014; Stebel, Vončina 2020). Do listy nie włączono gatunków stricte naskalnych (epilitycznych) oraz porastających antropogeniczne siedliska skałopodobne (betonowe słupki, murki i inne konstrukcje), które nie są bezpośrednio związane ze zbiorowiskami leśnymi. Dla poszczególnych gatunków podano: nazwę łacińską i polską, ważniejsze synonimy, opis morfologiczny, informacje o rozmnażaniu, ekologii, rozmieszczeniu w Polsce, status ochronny i zagrożenie oraz uwagi dotyczące możliwości pomyłki z innymi gatunkami. Nazewnictwo mchów (łacińskie i polskie) podano według opracowania Ochyry i in. (2003), uwzględniając niektóre nowe ujęcia (Hodgetts i in. 2020). Gatunki chronione podano zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Rozporządzenie 2014), a gatunki zagrożone w Polsce za opracowaniem Stebla i Żarnowca (2025). Przyjęto następujące kategorie zagrożeń gatunków: CR – skrajnie zagrożony wyginięciem, EN – silnie zagrożony wyginięciem i VU – narażony na wyginięcie. Ponadto uwzględniono kategorie: NT – bliski zagrożenia i DD – o nieokreślonym zagrożeniu, wymagającym dokładniejszych danych, chociaż formalnie nie są one kategoriami zagrożeń w ścisłym znaczeniu (IUCN … 2024). W opisie morfologicznym przyjęto następujące określenia wielkości gatunków: rośliny nieduże lub drobne (łodyżki do ± 5 cm długości), średnie (łodyżki do ± 10 cm) i duże (łodyżki powyżej 10 cm). Terminy te mają charakter przybliżony – określenie wielkości mchów bocznozarodniowych jest problematyczne i nieraz subiektywne, ponieważ w zależności od czynników środowiskowych może się dość znacznie zmieniać u tego samego gatunku. Każdy gatunek został zilustrowany zdjęciami przedstawiającymi pokrój, listki łodyżkowe i, tam gdzie to zasadne, listki gałązkowe oraz, w miarę potrzeby, ważniejsze szczegóły budowy anatomiczno-morfologicznej.

II. KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW 1. KLUCZ DO OZNACZANIA RODZIN Poniżej zamieszczono klucz do oznaczania rodzin, który obejmuje tylko gatunki omawiane w tej pracy. W przypadku gatunków, które pojedynczo reprezentują rodziny (lub w niektórych przypadkach rodzaje), podano je od razu w nawiasie za nazwą rodziny. 1. Rośliny zwykle wzniesione, słabo rozgałęzione (czasami nierozgałęzione), tworzą z reguły mniej lub bardziej zbite poduszkowate darnie. Sporofity położone na szczytach łodyżek lub gałązek ………………………. mchy szczytozarodniowe (patrz część 1) 1*. Rośliny płożące się, najczęściej silnie rozgałęzione, tworzą z reguły mniej lub bardziej zbite darnie typu mat. Sporofity położone bocznie, najczęściej w kątach rozgałęzień łodyżeki gałązek …………………………………………. mchy bocznozarodniowe 2 2. Listki z bardzo dużymi, sześciokątnymi komórkami, szerokości do 100 μm i brzegiem utworzonym z wąskich, wydłużonych komórek. Żebra brak lub żebro niewielkie, podwójne ……………….…………. Hookeriaceae (płaskolist lśniący Hookeria lucens) 2*. Rośliny o innych listkach ………….………………………………………………….. 3 3. Listki bez żebra lub żebro podwójne …………………………………………………. 4 3*. Listki z pojedynczym żebrem ……………………………………………………… 10 4. Łodyżki wyraźnie spłaszczone, listki pozornie ułożone dwustronnie, jeżeli łodyżki kotkowate (Plagiothecium cavifolium), to wtedy listki wąsko zbiegają ……………… 5 4*. Łodyżki z listkami ułożonymi spiralnie, co najwyżej słabo spłaszczone …………… 6 5. Komórki skrzydłowe zgrubiałe ………………………………….………. Neckeraceae 5*. Komórki skrzydłowe cienkościenne, wyraźnie zbiegają …………… Plagiotheciaceae 6. Listki owalne lub jajowate, tępo lub szeroko zakończone ……………………………. 7 6*. Listki jajowatolancetowate do lancetowatych, zaostrzone lub zwężające się ku szczytowi ………………………………………………………………………………… 8 7. Komórki skrzydłowe tworzą silnie rozdęte uszka, listki na szczytach gałązek zebrane w zaostrzony wierzchołek …………………………………………………………… …………………….. Hypnaceae (mokradłoszka kończysta Calliergonella cuspidata) 7*. Komórki skrzydłowe tworzą umiarkowanie rozdęte uszka, listki na szczytach gałązek nie są zebrane w zaostrzony wierzchołek …………….…………………………………… …………….…………… Hylocomiaceae (rokietnik pospolity Pleurozium schreberi) 8. Listki bez komórek skrzydłowych. Komórki listków zgrubiałe, rombowe, listki podłużnie fałdowane ..…………………….…………………………………………… 25

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

……………………………Leucodontaceae (białoząb pospolity Leucodon sciuroides) 8*. Listki z komórkami skrzydłowymi. Komórki listków niezgrubiałe lub słabo zgrubiałe, wydłużone, listki bez podłużnych fałdów …………….………………….………… 9 9. Komórki skrzydłowe składają się z licznych zgrubiałych lub rozdętych komórek, rzadko z kilku zgrubiałych. Listki najczęściej sierpowato zagięte, skierowane w jedną stronę lub nastroszone ………………………………………………………… Hypnaceae 9*. Komórki skrzydłowe składają się z kilku dużych, rozdętych komórek. Listki proste lub prawie proste ……………………………………………………………………… ………………… Hypnaceae (gałązkowiec różnolistny Callicladium haldanianum) 10. Rośliny ze wzniesionymi łodyżkami, regularnie wytwarzają sporofity, puszki na krótkich gałązkach, ukryte w listkach perychecjalnych, rosną na korze drzew …………… …………………………………………………………………….…… Cryphaeaceae 10*. Rośliny o innym pokroju, rosną na różnych siedliskach ………….……………… 11 11. Komórki listków z wieloma brodawkami, jeżeli z jedną brodawką – listki wydłużonolancetowate Anomodontaceae (zwiślik długolistny Anomodon longifolius) … 12 11*. Komórki listków z jedną brodawką lub bez brodawek …………………………… 13 12. Łodyżki bez parafylii ……………………………………………… Anomodontaceae 12*. Łodyżki z parafyliami …………………………………………………… Thuidiaceae 13. Komórki blaszek listków okrągławe do rombowych, rzadko wydłużone (u Lescuraea mutabilis), czasami brodawkowane, owalne do wydłużonych ……………………… 14 13*. Komórki blaszek listków bez brodawek ……………………..……………………… 15 14. Komórek skrzydłowych brak. Komórki bez brodawek lub komórki całej blaszki brodawkowane ………………… Leskeaceae (drąst wielozarodniowy Leskea polycarpa) 14*. Komórki skrzydłowe obecne. Komórki blaszki brodawkowane w górnej części od strony grzbietowej …………………………….………………………………………… ……………… Pterigynandraceae (międzylist nitkowaty Pterigynandrum filiforme) 15. Komórki blaszek owalne do nieco wydłużonych ……………………………...…… 16 15*. Komórki blaszek wydłużone ………………………………………………………. 17 16. Rośliny drobne, z ± luźno ułożonymi listkami, żebro pojedyncze ……………………… ………. Amblystegiaceae (krzywoząb podsadnikowy Anacamptodon splachnoides) 16*. Rośliny duże, z gęsto ułożonymi listkami, żebro pojedyncze z wyraźnymi bocznymi żeberkami ………… Leucodontaceae (jeżolist zwyczajny Antitrichia curtipendula) 17. Rośliny o pokroju drzewkowatym ...…..…………………………………………… 18 17*. Pokrój roślin inny …………………………………………………………………… 19 18. Rośliny o wyraźnie drzewkowatym pokroju, listki na szczycie grubo i ostro ząbkowane, żebro tęgie, kończy się tuż przed szczytem blaszki ……………………………………… ………………………… Climaciaceae (drabik drzewkowaty Climacium dendroides)

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

18*. Rośliny o mniej wyraźnie drzewkowatym pokroju, listki na szczycie co najwyżej delikatnie ząbkowane, żebro pojedyncze lub rozwidlone, kończy się w połowie blaszki ……………….. Lembophyllaceae (myszeniec baźkowiec Isothecium alopecuroides) 19. Puszki ± długie, najczęściej zgięte. Listki proste lub sierpowato zagięte, czasami zagięte koliście. Komórki skrzydłowe najczęściej wykształcone, tworzą nieraz wyraźne uszka ……………………………………………………………………… Amblystegiaceae 19*. Puszki krótsze, proste, lub dłuższe, ± zgięte. Listki proste lub prawie proste. Komórki skrzydłowe najczęściej wykształcone, ale uszka tworzą rzadko …………………… ………………………………………………………………………Brachytheciaceae

2. KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN Z ICH KRÓTKĄ CHARAKTERYSTYKĄ 2.1. RODZINA KRZYWOSZYJOWATE AMBLYSTEGIACEAE Rodzina krzywoszyjowatych jest jedną z bogatszych w gatunki we florze mchów Polski. Należą do niej mchy zasiedlające różnorodne siedliska, od wodnych i bagiennych, przez naziemne, naskalne, murszejącego drewna, do kory drzew. W lasach spotykamy przedstawicieli rodzajów krzywoszyj Amblystegium, krzywoząb Anacamptodon, mokradłosz Calliergon, sierpowiec Drepanocladus, sanionia Sanionia, nitecznik Serpoleskea, słomiaczek Straminergon i warnstorfia Warnstorfia. Rodzaj krzywoszyj Amblystegium liczy w Polsce trzy gatunki, z których dwa, krzywoszyj korzeniowy Amblystegium radicale i krzywoszyj rozesłany A. serpens, omówiono w pracy. Trzeci, krzywoszyj Juratzki A. juratzkanum, blisko spokrewniony z A. serpens, często traktowany jest jako jego odmiana lub włączany w jego obręb. Nazwa Amblystegium wywodzi się od greckich słów amblys – „tępy” oraz stege – „dach” i nawiązuje do tępo zakończonego wieczka puszki. W Polsce, podobnie jak w całej Europie, występuje tylko jeden gatunek z rodzaju krzywoząb Anacamptodon – krzywoząb podsadnikowy Anacamptodon splachnoides. Rośnie na pniach drzew liściastych, głównie buków. Nazwa Anacamptodon pochodzi od greckich słów: ana – „odwrócony”, kamptos – „wygięty” oraz odon – „ząb” i nawiązuje do silnie odgiętych zębów egzostomu. Rodzaj mokradłosz Calliergon we florze Polski reprezentowany jest przez cztery gatunki, z których jeden, mokradłosz sercowaty Calliergon cordifolium, spotykany jest dość często w podmokłych zbiorowiskach leśnych. Pozostali przedstawiciele tego rodzaju rosną w młakach oraz przy brzegach jezior. Nazwa Calliergon wywodzi się z greckiego słowa kallos – „piękno” i nawiązuje do wyglądu, natomiast drugi człon ergon – „praca”, „funkcja”, „zadanie”, jest niejasny. 27

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Do rodzaju sierpowiec Drepanocladus należy kilka gatunków, różnie ujmowanych taksonomicznie (Żarnowiec 2001; Hodgetts i in. 2020). W śródleśnych podmokłych zagłębieniach występuje sierpowiec zakrzywiony Drepanocladus aduncus. Na wilgotnych drogach gruntowych i brzegach zbiorników wodnych można spotkać sierpowca wielozarodniowego D. polycarpos, traktowanego często jako odmiana D. aduncus lub też włączanego w jego obręb. Pozostałe gatunki z tego rodzaju rosną na torfowiskach, podmokłych łąkach i w jeziorach. Nazwa Drepanocladus pochodzi od greckich słów drepane – „sierp” oraz clados – „gałąź”, „gałązka”, nawiązujących do wyraźnie zakrzywionych listków gałązkowych. Rodzaj sanionia Sanionia reprezentowany jest we florze Polski przez jeden gatunek – sanionię haczykowatą Sanionia uncinata. Rośnie głównie w lasach na pniach drzew, kłodach, pniakach i murszejącym drewnie. Nazwa Sanionia honoruje niemieckiego botanika C. G. Sanio (1832–1891), który prowadził intensywne badania botaniczne m.in. w rejonie dzisiejszego Ełku. Rodzaj nitecznik Serpoleskea liczy w Polsce dwa gatunki, jednakże systematyka gatunków zaliczanych do tego rodzaju jest różnie ujmowana (Ochyra i in. 2003; Hodgetts i in. 2020). Jeden gatunek, nitecznik delikatny Serpoleskea subtilis, jest mchem leśnym, spotykanym najczęściej na korze drzew. Nazwa Serpoleskea pochodzi od greckiego słowa serpo – „pełzać” i Leskea – nazwy rodzaju mchów plagiotropowych. Rodzaj słomiaczek Straminergon reprezentowany jest tylko przez jeden gatunek – słomiaczka złotawego Straminergon stramineum. Rośnie głównie na torfowiskach, ale można go spotkać także w zatorfionych lasach, głównie w borach bagiennych. Nazwa Straminergon pochodzi od łacińskiego słowa stramineus – „słomkowy” i słowa ergon – końcowego członu nazwy rodzajowej Calliergon, z którego rodzaj Straminergon został wyodrębniony. Rodzaj warnstorfia Warnstorfia liczy we florze Polski pięć gatunków, różnie ujmowanych taksonomicznie (Ochyra i in. 2003; Hodgetts i in. 2020). Są to gatunki wodne, torfowiskowe i miejsc silnie podmokłych. W zbiorowiskach leśnych, zwłaszcza w podmokłych borach, spotkać można warnstorfię pływającą Warnstorfia fluitans. Nazwa Warnstorfia honoruje niemieckiego botanika C. F. E. Warnstorfa (1837–1921).

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Listki na szczycie zaokrąglone ……………………………………………………… 2 1*. Listki na szczycie zaostrzone ………………………………………………………… 3 2. Komórki skrzydłowe płaskie, słabo odróżniają się od komórek leżących powyżej ……………………………………… mokradłosz sercowaty Calliergon cordifolium 2*. Komórki skrzydłowe wypukłe, wyraźnie odróżniają się od komórek leżących powyżej 28

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

……………………………………… słomiaczek złotawy Straminergon stramineum 3. Listki z żebrem pojedynczym, słabo zaznaczonym, lub bez żebra ………………… ……………………………………………… nitecznik delikatny Serpoleskea subtilis 3*. Listki z wyraźnym pojedynczym żebrem …………………………………………… 4 4. Listki sierpowato zagięte ……………………………………………………………. 5 4*. Listki proste ……………………………………………………………………….… 7 5. Listki wyraźnie podłużnie fałdowane, sierpowato do koliście zagiętych, mech siedlisk suchych …………………………………… sanionia haczykowata Sanionia uncinata 5*. Listki słabo podłużnie fałdowane lub niefałdowane, sierpowato zagięte, mchy siedlisk mokrych ……………………………………………………………………………. 6 6. Listki całobrzegie ………………… sierpowiec zakrzywiony Drepanocladus aduncus 6*. Listki ząbkowane ……………………… warnstorfia pływająca Warnstorfia fluitans 7. Puszka krótka, zęby egzostomu w stanie suchym silnie odgięte, listki krótkojajowato-lancetowate, komórki ± cienkościenne …………………………………………… ……………………………. krzywoząb podsadnikowy Anacamptodon splachnoides 7*. Puszka wydłużona, pochylona, zęby egzostomu dobrze rozwinięte, listki lancetowate do jajowato-lancetowatych, komórki ± cienkościenne ………………………… 8 8. Rośliny drobne, listki najczęściej do 1,0 mm długości, lancetowate, w nasadzie niezbiegające, ± przylegające do łodyżek ……………………………………………… ………………………………………… krzywoszyj rozesłany Amblystegium serpens 8*. Rośliny nieco większe, listki powyżej 1,0 mm długości, jajowato-lancetowate, w nasadzie wyraźnie zbiegające, z reguły odstające od łodyżek ………………………… ……………………………………… krzywoszyj korzeniowy Amblystegium radicale

2.2. RODZINA ZWIŚLIKOWATE ANOMODONTACEAE Do rodziny zwiślikowatych należy tylko jeden rodzaj, zwiślik Anomodon, który liczy w Polsce cztery gatunki. Są to mchy leśne, spotykane najczęściej na korze drzew oraz skałach. Wszystkie omówione zostały w niniejszej pracy. Nazwa Anomodon wywodzi się od greckich słów anomalos – „nienormalny” oraz odon – „ząb” i nawiązuje do zredukowanego perystomu.

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Listki wydłużonolancetowate, równomiernie zwężają się w zaostrzony szczyt …………… ……………………………… zwiślik długolistny Anomodon longifolius 1*. Listki językowate lub jajowato-językowate, dolna część listków (do około ½ długości blaszki) szersza, powyżej zwężają się w tępy i zaokrąglony lub lekko zaostrzony szczyt ………………………………………………………………………………… 2 29

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

2. Szczyty listków ± trójkątne, lekko zaostrzone, ząbkowane …………………………… ………………………………………… zwiślik maczugowaty Anomodon attenuatus 2*. Szczyty listków zaokrąglone do ± tępo zaostrzonych, bez ząbków ………………… 3 3. Listki z szerszej dolnej części w górnej połowie ± stopniowo zwężają się w zaokrąglony szczyt, ± zwrócone w jedną stronę. Rośliny duże, 10 cm długości i więcej, najczęściej barwy oliwkowozielonej do żółtawej, czasami zielone lub brunatnawe ……… ……………………………………………… zwiślik wiciowy Anomodon viticulosus 3*. Listki z szerokojajowatej dolnej części w górnej połowie ± nagle zwężają się w zaokrąglony szczyt, zorientowane ± prosto. Rośliny mniejsze, do 5 cm długości, z reguły zielone, czasem z rdzawymi przebarwieniami .………………………………… ……………………………………………zwiślik krótkokończysty Anomodon rugelii

2.3. RODZINA KRÓTKOSZOWATE BRACHYTHECIACEAE Rodzina krótkoszowatych Brachytheciaceae jest jedną z najliczniejszych w brioflorze Polski. Należy do niej wiele rodzajów, takich jak krótkosz Brachythecium, krótkoszek Brachytheciastrum, szydłosz Cirriphyllum, ostrowiek Eurhynchiastrum, dzióbkowiec Eurhynchium, namurnik Homalothecium, kindbergia Kindbergia, dzióbek Oxyrrhynchium, dziobatka Plasteurhynchium, brzeżnik Platyhypnidium, brodawkowiec Pseudoscleropodium, ostrószek Rhynchostegiella, ostrosz Rhynchostegium i wiewiórecznik Sciuro-hypnum. Wiele z należących tu gatunków rośnie w lasach. Rodzaj krótkoszek Brachytheciastrum liczy we florze Polski cztery gatunki, które są różnie ujmowane taksonomicznie. Do pospolitych na terenie całego kraju gatunków leśnych należy krótkoszek aksamitny B. velutinum. Pozostałe notowane są bardzo rzadko, głównie w górach. Nazwa Brachytheciastrum pochodzi od słów Brachythecium – nazwy rodzaju, z którego został wyodrębniony i łacińskiego przyrostka -astrum oznaczającego niepełne podobieństwo. Rodzaj krótkosz Brachythecium należy do jednego z najliczniejszych we florze mchów Polski i liczy 12 gatunków. Porastają one różnorodne siedliska: od wód i torfowisk, przez glebę, skały i murszejące drewno, do kory drzew i krzewów, zarówno na niżu, jak i w górach. W pracy omówiono trzy gatunki rosnące w lasach, tj. krótkosza pospolitego B. rutabulum, krótkosza rowowego B. salebrosum i najrzadszego z nich krótkosza namurnikowego B. geheebii. Nazwa Brachythecium pochodzi od greckich słów brachys – „krótki” oraz theke – „puszka” i nawiązuje do kształtu i wielkości zarodni. Rodzaj szydłosz Cirriphyllum obejmuje trzy gatunki, z których jeden, szydłosz włoskowy C. piliferum rośnie na glebie w wilgotnych lasach, zwłaszcza łęgowych. Pozostałe gatunki związane są ze skałami. 30

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

Nazwa Cirriphyllum pochodzi od łacińskiego słowa cirrus – „lok” oraz greckiego phyllon – „liść” i nawiązuje do kształtu liści zakończonych szydlastym kończykiem. Rodzaj dzióbkowiec Eurhynchium obejmuje dwa typowo leśne gatunki rosnące w lasach liściastych i borach mieszanych, tj. dzióbkowca bruzdowanego E. striatum i dzióbkowca Zetterstedta E. angustirete. Nazwa Eurhynchium pochodzi od greckich słów eu – „dobrze”, „właściwie” oraz rhynchos – „nos”, „dziób” i odnosi się do wieczek zakończonych wydłużonymi, smukłymi dzióbkami. Rodzaj namurnik Homalothecium liczy w Polsce trzy gatunki rosnące głównie na skałach i w zbiorowiskach murawowych. Na korze drzew liściastych, zwłaszcza starych, rośnie namurnik jedwabisty H. sericeum. Nazwa rodzajowa Homalothecium pochodzi od greckich słów homalos – „równy” oraz theke – „puszka” i odnosi się do prostych, cylindrycznych zarodni występujących u części gatunków z tego rodzaju. Do rodzaju kindbergia Kindbergia należy tylko jeden gatunek, kindbergia długogałęzista K. praelonga, która występuje dość często w różnych typach lasów. Nazwa Kindbergia honoruje szwedzkiego botanika N. C. Kindberga (1832–1910). Rodzaj dzióbek Oxyrrhynchium obejmuje trzy gatunki, z których dwa, dzióbek rozwarty O. hians i dzióbek Schleichera O. schleicheri, są składnikami leśnej flory. Trzeci, dzióbek okazały O. speciosum, jest związany głównie z wodami i terenami podmokłymi. Nazwa Oxyrrhynchium pochodzi od greckich słów oxys – „ostry” oraz rhynchos – „nos”, „dziób” i odnosi się do zakończonego ostrym dzióbkiem wieczka. Do rodzaju brodawkowiec Pseudoscleropodium należy tylko jeden, typowo leśny gatunek, brodawkowiec czysty P. purum. Nazwa Pseudoscleropodium pochodzi od greckiego słowa pseudos – „fałszywy” oraz nazwy rodzaju mchów Scleropodium, która z kolei wywodzi się od greckich słów skleros – „twardy” oraz podion – „stopa” i odnosi się do twardej sety. Rodzaj wiewiórecznik Sciuro-hypnum wyodrębniony został stosunkowo niedawno (Ignatov, Huttunen 2002) i obejmuje niektóre gatunki zaliczane wcześniej do rodzajów krótkosz Brachythecium i szydłosz Cirriphyllum. Część z nich, jak wiewiórecznik poszarpany S. curtum, wiewiórecznik osinowy S. populeum, wiewiórecznik odgięty S. reflexum i wiewiórecznik sudecki S. starkei, to gatunki leśne. Nazwa Sciuro-hypnum wywodzi się od łacińskiego słowa sciurus – „wiewiórka” oraz nazwy rodzajowej Hypnum i nawiązuje do pokroju, który ma przypominać ogon wiewiórki.

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW Uwaga. Rodzaje krótkoszek Brachytheciastrum i wiewiórecznik Sciuro-hypnum wyróżnione zostały przede wszystkim na podstawie wyników badań molekularnych (Ignatov, Huttunen 2002), głównie z wcześniej szeroko ujmowanego rodzaju krótkosz Brachythecium. Ponieważ cechy morfologiczne nie zawsze jednoznacznie rozdzielają te rodzaje, a niniejsza praca ma charakter popularnonaukowy, aby nie wprowadzać czytelnika w zawiłości analizy anatomiczno-morfologicznej, gatunki zaliczane wcześniej do rodzaju Brachythecium ujęto w osobnym kluczu, co ułatwia ich oznaczanie. 1. Rośliny o pokroju kotkowatym, z okrągłymi i szeroko zaostrzonymi listkami …………………………………… brodawkowiec czysty Pseudoscleropodium purum 1*. Rośliny o innym pokroju ………………………….………………………………… 2 2. Listki gałązkowe i łodyżkowe zwężają się nagle w wydłużony, włosowaty kończyk …………………………………………… szydłosz włoskowy Cirriphyllum piliferum 2*. Listki stopniowo zwężone, bez włosowatego kończyka na szczycie …………………. 3 3. Listki wąskolancetowate do trójkątno-lancetowatych, silnie podłużnie fałdowane. Komórki blaszki listków wąskie, mocno wydłużone, w kierunku nasady krótsze, o ścianach zgrubiałych, komórki skrzydłowe drobne, nierozdęte, nieprzezroczyste ………………… ………………… namurnik jedwabisty Homalothecium sericeum 3*. Listki niefałdowane poprzecznie, jeżeli fałdowane, to komórki blaszki listków wydłużone do krótko wydłużonych, w kierunku nasady krótsze, o ścianach niezgrubiałych, komórki skrzydłowe rozdęte lub nie, przezroczyste ………………………………… 4 4. Listki łodyżkowe i gałązkowe ± podobnego kształtu, listki całobrzegie lub ząbkowane w górnej części, wieczka stożkowate .……………………………. Brachythecium s. l. 4*. Listki łodyżkowe i gałązkowe różnego lub podobnego kształtu, brzegi listków ząbkowane od nasady do szczytu, wieczka z wydłużonymi dzióbkami …………………… 5 5. Listki gałązkowe sercowate do sercowatotrójkątnych, podłużnie fałdowane. Rośliny tęgie, zazwyczaj gęsto skupione, o ± drzewkowatym pokroju ……………………… 6 5*. Listki gałązkowe różnych kształtów, niefałdowane. Rośliny drobne do średnio dużych, najczęściej płożące się ……………………………………………………………… 7 6. Listki łodyżkowe 1,2–1,3 razy dłuższe niż szerokie, szczyty listków szeroko zakończone, ich brzegi tworzą kąt 45–85o …………………………………………………… ………………………………… dzióbkowiec Zetterstedta Eurhynchium angustirete 6*. Listki łodyżkowe 1,2–2,0 razy dłuższe niż szerokie, szczyty listków zaostrzone, ich brzegi tworzą kąt 15–45o………… dzióbkowiec bruzdowany Eurhynchium striatum 7. Listki łodyżkowe sercowatotrójkątne, zwężające się w długo zaostrzony szczyt, listki gałązkowe wyraźnie innego kształtu ………………………………………………… ……………………………………. kindbergia długogałęzista Kindbergia praelonga 32

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

7*. Listki gałązkowe i łodyżkowe ± podobnego kształtu ………………....……………… 8 8. Szczyty listków najczęściej skręcone o 180o, komórki w środkowej części blaszek listków łodyżkowych (3–)4–5(–6) μm szerokości. Rośliny spłaszczone, zwykle regularnie rozgałęzione, przylegające do podłoża ……………………………………… ……………………………………. dzióbek Schleichera Oxyrrhynchium schleicheri 8*. Szczyty listków nieskręcone, komórki w środkowej części blaszek listków łodyżkowych 6–9 μm szerokości. Rośliny nieregularnie rozgałęzione, luźno przylegające do podłoża, wzniesione ……………………………… dzióbek rozwarty Oxyrrhynchium hians Rodzaje Brachytheciastrum, Brachythecium i Sciuro-hypnum (Brachythecium s. l.) 1. Listki łodyżkowe wyraźnie długo zbiegające, szerokotrójkątne do jajowatotrójkątnych, płaskie, podłużnie niefałdowane …………………………………………… 2 1*. Listki łodyżkowe niezbiegające lub krótko i wąsko zbiegające, jajowate, wydłużone lub okrągławotrójkątne, wklęsłe, najczęściej podłużnie fałdowane……………… 4 2. Listki łodyżkowe do 1,5 mm długości, z trójkątnej nasady zwężają się w wydłużony, odgięty do tyłu szczyt, żebro kończy się w szczycie listków ………………………………… …………………………………….. wiewiórecznik odgięty Sciuro-hypnum reflexum 2*. Listki łodyżkowe do 2,0 mm długości, z jajowatotrójkątnej nasady zwężają się w krótki, często skręcony szczyt, żebro dochodzi do szczytu listków lub kończy się niżej … ………………………………………………………………………………………… 3 3. Komórki w środkowej części blaszek 40–80 μm długości, żebro najczęściej dochodzi do szczytu listków, rośliny drobne do dość dużych ………………………………………… ……………………………………… wiewiórecznik sudecki Sciuro-hypnum starkei 3*. Komórki w środkowej części blaszek 80–100 μm długości (czasem więcej), żebro najczęściej dochodzi do ¾ długości blaszek, rośliny duże ………………………………… …..……………………………… wiewiórecznik poszarpany Sciuro-hypnum curtum 4. Listki łodyżkowe wydłużonotrójkątne lub wydłużonojajowate, płaskie, najczęściej słabo fałdowane .……………………………………………………………………… 5 4*. Listki łodyżkowe jajowatolancetowate, okrągłojajowate lub okrągłotrójkątne, wklęsłe, od słabo do mocno podłużnie fałdowanych …………………………………… 6 5. Listki łodyżkowe całe wyraźnie ząbkowane, żebro dochodzi do ¾ długości listków, listki w stanie suchym nie przylegają do łodyżek …………………………………… ………………………………… krótkoszek aksamitny Brachytheciastrum velutinum 5*. Listki łodyżkowe ząbkowane w górnej części, żebro kończy się w szczycie listków, listki w stanie suchym wyraźnie przylegają do łodyżek ……………………………… ………………………………….. wiewiórecznik osinowy Sciuro-hypnum populeum 6. Komórki skrzydłowe tworzą wyraźną grupę, dość szeroko zbiegającą. Listki łodyż33

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

kowe mocno podłużnie fałdowane, żebro grube, kończy się tuż poniżej szczytu blaszki ……………………………. krótkosz namurnikowy Brachythecium geheebii 6*. Komórki skrzydłowe tworzą mniej wyraźną grupę, ± zbiegającą. Listki łodyżkowe słabo do mocno podłużnie fałdowanych, żebro cieńsze, dochodzi do ¾ długości blaszki listków, czasami nieco wyżej ………………………………………………………… 7 7. Listki słabo podłużnie fałdowane, seta brodawkowana …….………………………… .………………………………………. krótkosz pospolity Brachythecium rutabulum 7*. Listki silnie podłużnie fałdowane, seta bez brodawek ……………………………… ………………………………………… krótkosz rowowy Brachythecium salebrosum

2.4. RODZINA DRABIKOWATE CLIMACIACEAE Do rodziny tej należy tylko jeden rodzaj, drabik Climacium, reprezentowany we florze Polski przez jeden gatunek, drabika drzewkowatego C. dendroides, który rośnie zarówno w obrębie roślinności leśnej, jak i nieleśnej. Nazwa Climacium pochodzi od greckiego słowa klimakion – „drabina” i nawiązuje do szerokich otworów w segmentach endostomu, który przypomina szczeble drabiny.

2.5. RODZINA OTULNIKOWATE CRYPHAEACEAEA Do rodziny otulnikowatych należy tylko jeden niedawno odnaleziony w Polsce gatunek epifityczny – otulnik bezszczecinowy Cryphaea heteromalla. Nazwa Cryphaea pochodzi od greckiego słowa kryphos – „ukrycie” i nawiązuje do sporofitów ukrytych w listkach perychecjalnych.

2.6. RODZINA PŁASKOLIŚCIOWATE HOOKERIACEAE Do rodziny płaskoliściowatych w Polsce należy jeden gatunek, płaskolist lśniący Hookeria lucens, notowany najczęściej na glebie w wilgotnych lasach górskich. Nazwa Hookeria honoruje brytyjskiego botanika i pierwszego dyrektora Królewskich Ogrodów Botanicznych w Kew W. J. Hookera (1785–1865).

2.7. RODZINA GAJNIKOWATE HYLOCOMIACEAE Rodzina gajnikowatych obejmuje przede wszystkim gatunki leśne, które w pewnych typach lasów, zwłaszcza w borach, mają istotny udział w tworzeniu warstwy mszysto-porostowej. Należą tu mchy reprezentujące rodzaje: gajec Hylocomiadelphus, leśniak Hylocomiastrum, gajnik Hylocomium, rokietnik Pleurozium i fałdownik Rhytidiadelphus. 34

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

Do niedawno wyróżnionego rodzaju gajec Hylocomiadelphus (Ochyra, Stebel 2008) należy jeden gatunek, gajec trójrzędowy H. triquetrus. Nazwa Hylocomiadelphus powstała od nazwy rodzaju Hylocomium oraz greckiego słowa adelphos – „brat” i nawiązuje do podobieństwa w zakresie cech zewnętrznych i preferencji ekologicznych do Hylocomium. Rodzaj leśniak Hylocomiastrum liczy dwa gatunki, z których jeden, leśniak cienisty H. umbratum jest mchem leśnym. Nazwa Hylocomiastrum powstała od nazwy rodzaju Hylocomium i łacińskiego przyrostka -astrum, co oznacza niepełne podobieństwo do rodzaju Hylocomium. Do rodzaju gajnik Hylocomium należy jeden gatunek, gajnik lśniący H. umbratum, jeden z najczęstszych mchów leśnych. Nazwa Hylocomium pochodzi od greckiego słowa hylokomos – „mieszkaniec lasu” i nawiązuje do siedliska występowania gatunku. Rodzaj rokietnik Pleurozium obejmuje także jeden gatunek, rokietnika pospolitego P. schreberi, który jest, podobnie jak gajnik lśniący, jednym z najczęstszych krajowych mchów leśnych. Nazwa Pleurozium wywodzi się z greckich słów pleura – „bok” oraz ozos – „gałąź” i nawiązuje do pierzastych rozgałęzień gametofitu. Do rodzaju fałdownik Rhytidiadelphus należą trzy gatunki: fałdownik rzemienny R. loreus, fałdownik nastroszony R. squarrosus i fałdownik wyłysiały R. subpinnatus. Wszystkie rosną w lasach, chociaż optimum występowania fałdownika nastroszonego znajduje się w zbiorowiskach łąkowych i pastwiskowych. Nazwa Rhytidiadelphus powstała z połączenia nazwy rodzajowej mchu fałdziec Rhytidium (nieomawianego w pracy) oraz greckiego słowa adelphos – „brat” i nawiązuje do pokrewieństwa należących tu gatunków.

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Parafylii na łodyżkach brak ………………………………………………………… 2 1*. Parafylia na łodyżkach obecne ……………………………………………………… 6 2. Szczyty listków zaokrąglone, brzegi listków (z wyjątkiem szczytów) bez ząbków ……………………………………………. rokietnik pospolity Pleurozium schreberi 2*. Szczyty listków zwężone, brzegi listków ząbkowane ………………………………… 3 3. Żebro delikatne, kończy się w połowie listków, komórki blaszek listków łodyżkowych bez brodawek na grzbietowej stronie, listki nagle zwężone w smukły, kanalikowaty, pogięty, zakrzywiony kończyk ……………………………………………………….. 4 3*. Żebro tęgie, podwójne, dochodzi do ½–¾ długości blaszki, komórki blaszek listków łodyżkowych brodawkowane na grzbietowej stronie, listki stopniowo zwężone w szeroki, płaski kończyk ……………… gajec trójrzędowy Hylocomiadelphus triquetrus 35

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

4. Listki gałązkowe podłużnie fałdowane, komórek skrzydłowych brak lub są słabo zaznaczone ……………………………. fałdownik rzemienny Rhytidiadelphus loreus 4*. Listki gałązkowe niefałdowane, komórki skrzydłowe obecne ……………………… 5 5. Nasada listków łodyżkowych jajowata. Listki gałązkowe długo zakończone, ich brzegi delikatnie ząbkowane, gęsto ułożone, silnie odgięte, nastroszone, stąd gałązki i łodyżki tępo zakończone. Rośliny często wzniesione ……………………………………… ………………………………… fałdownik nastroszony Rhytidiadelphus squarrosus 5*. Nasada listków łodyżkowych trójkątnosercowata. Listki gałązkowe szerokosercowate, krótko zaostrzone, ich brzegi ostro ząbkowane, gałązki i łodyżki ze spiczastymi końcami. Rośliny często płożące się ………………………………………………… .…………………………………. fałdownik wyłysiały Rhytidiadelphus subpinnatus 6. Łodyżki regularnie pierzasto 2–3-rozgałęzione, listki łodyżkowe niefałdowane …… ………………………………………………… gajnik lśniący Hylocomium splendens 6*. Łodyżki nieregularnie do ± regularnie pierzasto 1–2(–3)-rozgałęzione, listki łodyżkowe mocno podłużnie fałdowane …………………………………………… …………………………………….…… leśniak cienisty Hylocomiastrum umbratum

2.8. RODZINA ROKIETOWATE HYPNACEAE We florze mchów Polski rodzina rokietowatych jest jedną z liczniejszych pod względem gatunków. Według ujęcia Ochyry i in. (2003) mchy z tej rodziny spotykane w lasach należą do rodzajów: gałązkowiec Callicladium, mokradłoszka Calliergonella, łukowiec Herzogiella, rokiet Hypnum, sznureczniak Platygyrium, lśniątka Pseudotaxiphyllum, piórosz Ptilium i korowiec Pylaisia. Zasiedlają praktycznie wszystkie dostępne tu dla mchów siedliska. W ostatnim czasie w systematyce omawianych rodzajów i zaliczonych do nich gatunków zaszły duże zmiany, głównie będące efektem przeprowadzonych badań molekularnych (Schlesak i in. 2018, Kučera i in. 2019). I tak utworzone zostały nowe rodziny – Callicladiaceae dla gatunków Callicladium haldanianum i Callicladium imponens (w prezentowanym ujęciu Hypnum imponens) i Jocheniaceae dla Jochenia pallescens (w prezentowanym ujęciu Hypnum pallescens). Część rodzajów przeniesiono do innych rodzin, np. Platygyrium do rodziny Pylaisiadelphaceae; Calliergonella, Ptilium i Pylaisia do rodziny Pylaisiaceae; Pseudotaxiphyllum do rodziny Plagiotheciaceae. Tak duże zmiany wiążą się oczywiście z nową konstrukcją kluczy do oznaczania, czyli wskazaniem istotnych cech różniących poszczególne taksony, co w niektórych przypadkach nie zawsze jest dobrze widoczne morfologicznie. Rodzaj gałązkowiec Callicladium obejmuje tylko jeden, wybitnie związany z lasami gatunek gałązkowca różnolistnego C. haldanianum. 36

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

Nazwa Callicladium pochodzi od greckich słów kallos – „piękno” oraz clados – „gałąź” i odnosi się do pokroju gametofitu. Do rodzaju mokradłoszka Calliergonella należy jeden gatunek, mokradłoszka zaostrzona C. cuspidata, bardzo często spotykana w miejscach wilgotnych, także w lasach. Nazwa Calliergonella jest zdrobnieniem nazwy rodzajowej Calliergon, do którego przez długi czas była zaliczana, przez dodanie przyrostka -ella. Rodzaj łukowiec Herzogiella liczy dwa gatunki, H. seligeri i H. striatella, z których pierwszy, łukowiec śląski H. seligeri, jest pospolitym mchem leśnym. Łukowiec prążkowany H. striatella rośnie na nielicznych stanowiskach w Tatrach i na Pomorzu. Nazwa Herzogiella honoruje niemieckiego botanika T. Herzoga (1880–1961), przez dodanie przyrostka -ella jest zdrobnieniem jego nazwiska. Rodzaj rokiet Hypnum jest jednym z liczniejszych w naszej brioflorze i obejmuje 15 gatunków. Cztery z nich, tj. rokiet cyprysowy H. cupressiforme, rokiet duński H. jutlandicum, rokiet pełzający H. pallescens i rokiet leżący H. imponens, są spotykane w lasach. Nazwa Hypnum pochodzi od greckiego słowa hypnos – „sen” i nawiązuje do starożytnego zwyczaju stosowania mchów jako wypełniaczy poduszek. Do rodzaju sznureczniak Platygyrium należy jeden gatunek, sznureczniak pełzający P. repens, bardzo często obserwowany na korze drzew w całym kraju. Nazwa Platygyrium pochodzi od greckich słów platys – „szeroki” oraz gyros – „koło” i nawiązuje do szerokiego pierścienia w zarodni. Rodzaj lśniątka Pseudotaxiphyllum obejmuje jeden gatunek, lśniątkę wytworną P. elegans, rosnącą na glebie mineralnej, głównie w lasach liściastych. Nazwa Pseudotaxiphyllum wywodzi się z greckich słów pseudos – „fałszywy” oraz nazwy rodzaju mchów cisolist Taxiphyllum (nieomawianych w pracy), która również wywodzi się z Greki i pochodzi od słów taxus – „cis” i phyllon – „liść”; nazwa ta nawiązuje do wzoru ułożenia listków na łodyżce podobnego do ułożenia szpilek na gałązkach cisa. Do rodzaju piórosz Ptilium zaliczamy jeden gatunek, piórosza pierzastego P. crista-castrensis, wybitnie związanego z lasami iglastymi. Nazwa Ptilium pochodzi od greckiego słowa ptilon – „pióro” i nawiązuje do pierzastego pokroju gametofitów. Rodzaj korowiec Pylaisia obejmuje jeden epifityczny gatunek – korowca wielozarodniowego P. polyantha, częstego na całym terenie Polski. Nazwa Pylaisia honoruje francuskiego botanika A. J. M. Bachelota de la Pylaie (1786–1856).

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Komórki skrzydłowe tworzą silnie rozdęte, →hialinowe uszka, szczyty listków zaokrąglone do szeroko, krótko zaostrzonych, listki proste, na szczytach gałązek zebrane w zaostrzony wierzchołek …….. mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata 1*. Komórki skrzydłowe nie tworzą silnie rozdętych, hialinowych uszek, szczyty listków zaostrzone, listki najczęściej sierpowato zgięte (u Callicladium haldanianum proste) ……………………………………………………………………………… 2 2. Listki ostro ząbkowane do ± nasady, gałązki wyraźnie łukowato wygięte ………………… ………………………………… łukowiec śląski Herzogiella seligeri 2*. Listki ząbkowane w górnej połowie blaszki lub całobrzegie, gałązki i/lub łodyżki płożą się, wyginają ku górze lub zawijają ………………………………… 3 3. Na szczytach gałązek znajdują się liczne →rozmnóżki flagellarne …………….……… ………………………………………… sznureczniak pełzający Platygyrium repens 3*. Na szczytach gałązek rozmnóżki flagellarne nie występują ………….……………… 4 4. Rośliny duże, łodyżki wyginają się ku górze, gęsto pierzasto rozgałęzione, listki silnie poprzecznie fałdowane ……………….… piórosz pierzasty Ptilium crista-castrensis 4*. Rośliny nieduże do średnio dużych, łodyżki płożą się, nieregularnie rozgałęzione, czasami (u Hypnum jutlandicum) pierzasto rozgałęzione, listki co najwyżej słabo poprzecznie fałdowane ………………………………………………………………… 5 5. W kątach listków w szczytowej części obecne pęczki długich rozmnóżek flagellarnych ……………………………………… lśniątka wytworna Pseudotaxiphyllum elegans 5*. W kątach listków rozmnóżek flagellarnych brak …………………………………… 6 6. Suche gałązki zwykle silnie zawinięte, puszki proste ………………………………… ……………………………………… korowiec wielozarodniowy Pylaisia polyantha 6*. Suche gałązki proste, puszki często zakrzywione ……………………………….…… 7 7. Łodyżki nieco spłaszczone, listki całobrzegie …………………………………………. ………………………………… gałązkowiec różnolistny Callicladium haldanianum 7*. Łodyżki niespłaszczone, listki ząbkowane ………………………..………………… 8 8. Komórki skrzydłowe zwiększają się w kierunku nasady listka, 12–20 µm szerokości ………………………………………………………………………………………… 9 8*. Komórki skrzydłowe jednorodne, o średnicy mniejszej niż 10 µm ………………… ………………………………………………….. rokiet pełzający Hypnum pallescens 9. Łodyżki zielonkawe. Komórki nasady blaszki nieporowane. Komórki skrzydłowe zielonkawe lub żółtawe, o ścianach zgrubiałych, częściowo rozdęte …………… …10 9*. Łodyżki brązowawe, z dużymi, nieregularnie podzielonymi rozgałęzionymi i ząbkowanymi pseudoparafyliami. Komórki nasady blaszki porowane. Komórki skrzydłowe brązowe, nierozdęte, ich ściany zgrubiałe ….…………………………… ……………………………………………………… rokiet leżący Hypnum imponens 38

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

10. Rośliny regularnie pierzasto rozgałęzione, jasne, biało-zielonkawe. Listki mocno zakrzywione, ząbkowane w górnej części, czasami niżej. Komórki skrzydłowe żółtawe, niektóre przezroczyste ………………………… rokiet duński Hypnum jutlandicum 10*. Rośliny nieregularnie pierzasto rozgałęzione, zielonkawe do żółtozielonych. Listki ząbkowane koło szczytu, rzadziej do połowy listków. Komórki skrzydłowe zielonkawe do ± przezroczystych ……………………. rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme

2.9. RODZINA MYSZEŃCOWATE LEMBOPHYLLACEAE Rodzina myszeńcowatych obejmuje głównie gatunki występujące na półkuli południowej i w tropikach. W Polsce reprezentowana jest przez rodzaj myszeniec Isothecium z dwoma gatunkami – myszeńcem baźkowcem I. alopecuroides i myszeńcem mniejszym I. myosuroides. Do częstych składników flory lasów liściastych należy myszeniec baźkowiec, rosnący na korze drzew i kamieniach. Myszeniec mniejszy jest rzadszy, występuje głównie w zachodniej części kraju i zasiedla przede wszystkim skały (Bednarek-Ochyra i in. 1994b). Nazwa Isothecium pochodzi od greckich słów isos – „równy” oraz theke – „puszka” i nawiązuje do symetrycznych zarodni.

2.10. RODZINA DRĄSTOWATE LESKEACEAE Do rodziny drąstowatych należą gatunki zgrupowane w rodzajach: łodyżkowiec Haplocladium, drąst Leskea, drąstewka Leskeella, drąstewniczek Lescuraea, drąstewnik Pseudoleskea i bruzdowiec Ptychodium. Spotykane są głównie na korze drzew i krzewów, skałach i murawach. We florze leśnej mchy należące do tej rodziny reprezentują rodzaje drąst Leskea, drąstewka Leskeella i drąstewniczek Lescuraea. Rodzaj drąst Leskea obejmuje jeden gatunek – drąsta wielozarodniowego L. polycarpa, który rośnie zarówno w lasach, jak i na drzewach wolno stojacych. Nazwa Leskea honoruje niemieckiego botanika N. G. Leskego (1751–1786). Rodzaj drąstewka Leskeella liczy także jeden gatunek – drąstewkę długożeberkową L. nervosa, związaną głównie z lasami. Nazwa Leskeella jest zdrobnieniem nazwy Leskea przez dodanie przyrostka -ella. Do rodzaju drąstewniczek Lescuraea należą dwa gatunki – związany z korą drzew drąstewniczek zmienny L. mutabilis i rosnący na skałach drąstewniczek skalny L. saxicola. Obydwa występują w wyższych położeniach górskich. Nazwa Lescuraea honoruje szwajcarsko-amerykańskiego botanika C. L. Lesquereux’a (1806–1889).

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Żebro dochodzi do szczytu listków. Listki podłużnie niefałdowane ……………… ………………………………………… drąstewka długożeberkowa Leskeella nervosa 1*. Żebro kończy się tuż przed szczytem listków. Listki słabo do wyraźnie podłużnie fałdowanych …………………………………………………………………………… 2 2. Listki jajowate, słabo podłużnie fałdowane, komórki okrągławe, z pojedynczymi, wyraźnymi brodawkami .……………………. drąst wielozarodniowy Leskea polycarpa 2*. Listki długo zaostrzone, wyraźnie podłużnie fałdowane, komórki blaszki wydłużone, bez brodawek ………………………… drąstewniczek zmienny Lescuraea mutabilis

2.11. RODZINA BIAŁOZĘBOWATE LEUCODONTACEAE Do rodziny białozębowatych należą dwa rodzaje – jeżolist Antitrichia i białoząb Leucodon. Rodzaj Antitrichia reprezentuje w Polsce tylko jeden gatunek, jeżolist zwyczajny A. curtipendula, który rośnie głównie na korze drzew, w dobrze zachowanych naturalnych lasach. Nazwa Antitrichia pochodzi od greckich słów anti – „przeciwny” oraz tricha – „włosy” i odnosi się do segmentów endostomu przeciwległych zębom egzostomu. Rodzaj Leucodon obejmuje także jeden gatunek – białozęba pospolitego L. sciuroides, który spotykany jest głównie na korze drzew, rzadziej na skałach. Nazwa Leucodon wywodzi się z greckich słów leukos – „biały” oraz odon – „ząb” i nawiązuje do jasnej barwy perystomu.

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Listki bez żebra …………………………….. białoząb pospolity Leucodon sciuroides 1*. Listki z dobrze wykształconym żebrem i kilkoma krótkimi bocznymi żeberkami odchodzącymi od jego nasady ………… jeżolist zwyczajny Antitrichia curtipendula

2.12. RODZINA MIECHEROWATE NECKERACEAE Do rodziny miecherowatych należą mchy epifityczne i epilityczne, skupione w rodzajach gładysz Homalia i miechera Neckera. W brioflorze Polski do rodzaju Homalia należy jeden gatunek – gładysz paprociowaty H. trichomanoides. Nazwa Homalia pochodzi od greckiego słowa homalos – „równy” lub „poziomy” i odnosi się do płasko rozłożonych na łodyżkach listków. Rodzaj miechera Neckera liczy pięć gatunków, z których w pracy omówiono cztery.

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

Piąty gatunek, miechera Bessera N. besseri, rośnie głównie na skałach, chociaż sporadycznie jest także notowana na pniach drzew. Nazwa Neckera honoruje niemieckiego botanika N. M. J. de Neckera (1730–1793).

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Żebro pojedyncze, dochodzi do połowy długości listków, listki zaokrąglone na szczycie, bez poprzecznych fałdowań ……………………………………………………… ……………………………………… gładysz paprociowaty Homalia trichomanoides 1*. Żebro krótkie, najczęściej podwójne, listki na szczycie zaostrzone, czasami poprzecznie fałdowane …………………………………………………………………..………… 2 2. Listki wyraźnie poprzecznie fałdowane, rośliny bez cienkich, wydłużonych gałązek flagellarnych ………………………………………………………………………… 3 2*. Listki bez poprzecznych fałdowań, rośliny często z cienkimi, wydłużonymi gałązkami flagellarnymi …………………………… miechera spłaszczona Neckera complanata 3. Rośliny duże, dorastające do 20 cm długości, listki najczęściej 3–5 mm długości, ± szeroko zaostrzone do krótko zakończonych .…………………………………… … ……………………………………………… miechera kędzierzawa Neckera crispa 3*. Rośliny mniejsze, listki stopniowo zwężone do szczytu …………………….…… 4 4. Rośliny nieduże, dorastające do 3–5 cm długości, listki do 1,5 mm długości, brzegi blaszki w dolnej części nieco podwinięte, sporofity osadzone na setach, długości 2–3 mm ………………………………………… miechera wysmukła Neckera pumila 4*. Rośliny większe, do 10 cm długości, listki do 2,5 mm długości, brzegi blaszki w dolnej części niepodwinięte, sporofity siedzące ……… miechera pierzasta Neckera pennata

2.13. RODZINA DWUSTRONKOWATE PLAGIOTHECIACEAE Do rodziny dwustronkowatych należą wyłącznie przedstawiciele rodzaju dwustronek Plagiothecium, który we florze Polski liczy kilkanaście gatunków (Stebel, Żarnowiec 2025). Są to przeważnie gatunki pospolicie występujące w zbiorowiskach leśnych. Nazwa Plagiothecium wywodzi się od greckich słów plagios – „ukośny” oraz theke – „puszka” i odnosi się do ukośnie ułożonej zarodni.

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Rośliny duże, długości do 10 cm, białawozielone, listki silnie poprzecznie fałdowane …………………………………. dwustronek marszczony Plagiothecium undulatum 1*. Rośliny mniejsze, zielone, liście niefałdowane poprzecznie lub słabo fałdowane… 2 2. Komórki w środku blaszki listków powyżej 10 µm szerokości .……………………… 3 2*. Komórki w środku blaszki listków poniżej 10 µm szerokości ……………………… 7 41

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

3. Listki wyraźnie niesymetryczne, szeroko zbiegają, komórki skrzydłowe okrągłe .… 4 3*. Listki symetryczne lub słabo niesymetryczne, komórki skrzydłowe prostokątne do okrągławo-prostokątnych …………………………………………………………… 5 4. Większość listków z brzegami zaokrąglonymi, bez poprzecznych fałdowań, rośliny miejsc suchych .………………. dwustronek ząbkowany Plagiothecium denticulatum 4*. Większość listków z jednym brzegiem prawie prostym, słabo porzecznie fałdowane, rośliny miejsc mokrych ………………… dwustronek Ruthego Plagiothecium ruthei 5. Łodyżki o pokroju kotkowatym (szczególnie w stanie wilgotnym), listki wklęsłe, najczęściej podłużnie fałdowane ………………………………………………………… ………………………………… dwustronek wklęsłolistny Plagiothecium cavifolium 5*. Łodyżki spłaszczone, listki bez podłużnych fałdów …………………………………. 6 6. Listki na szczycie ostro ząbkowane, w górnej części najczęściej widoczna grupa cienkościennych, hialinowych komórek ……………………………………………… ……………………………… dwustronek szerokolistny Plagiothecium platyphyllum 6*. Listki na szczycie niewyraźnie ząbkowane lub całobrzegie, komórki na szczycie listka niezróżnicowane ……………………….. dwustronek leśny Plagiothecium nemorale 7. Listki symetryczne ……………. dwustronek niedostępny Plagiothecium latebricola 7*. Listki niesymetryczne ……………………………………..………………………… 8 8. Brzegi większości listków wyraźnie zaokrąglone, nasady listków zbiegają 3–4 rzędami wydłużonych komórek ……….. dwustronek zgiętolistny Plagiothecium curvifolium 8*. Większość listków z jednym brzegiem prawie prostym, nasady listków zbiegają 1–2 rzędami wydłużonych komórek .…………. dwustronek jasny Plagiothecium laetum

2.14. RODZINA MIĘDZYLISTOWATE PTERIGYNANDRACEAE We florze Polski rodzina międzylistowatych reprezentowana jest przez trzy rodzaje: międzylist Pterigynandrum, myszogonek Myurella i różnolist Heterocladium. W lasach najczęściej jako epifit lub epilit rośnie omówiony w pracy międzylist nitkowaty P. filiforme. Nazwa Pterigynandrum pochodzi od greckich słów pter – „uskrzydlony”, gyne – „żeński” oraz andros – „męski” i prawdopodobnie nawiązuje do bocznego położenia gametangiów.

2.15. RODZINA TUJOWCOWATE THUIDIACEAE Rodzina tujowcowatych Thuidiaceae reprezentowana jest przez trzy rodzaje – jodłówkę Abietinella, tujnik Cyrto-hypnum i tujowiec Thuidium. Najczęście spotykane w lasach są gatunki z rodzaju tujowiec. Gatunki z rodzaju jodłówka to mchy światłolubne, rosnące w murawach lub zbiorowiskach okrajkowych. Jedyny gatunek tujnika, tujnik maleński 42

KLUCZE DO OZNACZANIA GATUNKÓW W OBRĘBIE RODZIN

C. minutulum, jest gatunkiem leśnym, ale znanym jedynie z pojedynczych, od dawna niepotwierdzonych stanowisk. W pracy omówiono wszystkie gatunki z rodzaju Thuidium stwierdzone w Polsce. Nazwa Thuidium jest zdrobnieniem nazwy rodzaju roślin nagozalążkowych Thuja (żywotnik) przez dodanie przyrostka -idium. Nawiązuje ona do podobieństwa pokroju gametofitów należących tu mchów do gałązek żywotników.

KLUCZ DO OZNACZANIA GATUNKÓW 1. Komórki szczytowe listków gałązkowych zakończone komórką z pojedynczą brodawką ………………………… tujowiec tamaryszkowaty Thuidium tamariscinum 1*. Komórki szczytowe listków gałązkowych zakończone kilkoma brodawkami ……….2 2. Żebro listków łodyżkowych dochodzi do szczytu. Komórki parafylii z pojedynczymi brodawkami położonymi w górnej części komórek ……………………………… ………………………………………… tujowiec szerokolistny Thuidium recognitum 2*. Żebro listków łodyżkowych nie dochodzi do szczytu. Komórki parafylii z pojedynczą brodawką położoną w centralnej części komórek …………………………… 3 3. Listki łodyżkowe, zwłaszcza w szczytowej części łodyżek, zakończone cienkim kończykiem zbudowanym z wydłużonych, hialinowych komórek (od jednej do kilku) ułożonych w jednym rzędzie ……………. tujowiec włoskolistny. Thuidium assimile 3*. Listki łodyżkowe bez hialinowego kończyka na szczycie …………………………… …………………………………………… tujowiec delikatny Thuidium delicatulum

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

3. PRZEGLĄD GATUNKÓW Amblystegium radicale (P. Beauv.) Schimp. [syn. Pseudocampylium radicale (P. Beauv.) Vanderp. & Hedenäs] Krzywoszyj korzeniowy Pokrój ogólny Rośliny nieduże, tworzą ± luźne darnie koloru jasnozielonego do zielonego. Łodyżki i gałązki niezbyt mocno przylegają do podłoża, płożą się, czasami wzniesione, nieregularnie rozgałęzione (fot. 3). Listki łodyżkowe w stanie suchym lekko nastroszone, w stanie wilgotnym odstająco wzniesione, sercowatojajowate, niefałdowane, na szczycie stopniowo zwężone w kończyk, najczęściej 0,8–1,5 mm długości, na brzegach płaskie, słabo ząbkowane, wyraźnie zbiegające. Żebro dochodzi do połowy blaszki. Komórki blaszki wąskoeliptyczne, w środku 32–64 μm długości, 6–9 μm szerokości. Komórki skrzydłowe ± rozdęte, prostokątne, wyraźnie zbiegają (fot. 3A). Listki gałązkowe mniejsze i węższe. Sporofity brunatnoczerwonawe, sety do 2,0–4,5 cm długości, puszki elipsoidalne, 1,5–2,0 mm długości, ułożone ± poziomo, lekko zakrzywione.

Fot. 3. Krzywoszyj korzeniowy Amblystegium radicale, pokrój ogólny (AS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

0,5 mm

Fot. 3A. Krzywoszyj korzeniowy Amblystegium radicale, listek łodyżkowy (DS)

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy bardzo często. Ekologia Kora korzeni, nasad pni drzew, kłód i pniaków nad zbiornikami wodnymi, mokry humus. Rośnie w olszynach, podmokłych lasach mieszanych, zaroślach, na brzegach zarastających stawów i rowów, podmokłych łąkach i obrzeżach torfowisk, czasami w mokrych koleinach słabo uczęszczanych dróg gruntowych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie niżowej części kraju, w górach rzadko w niższych położeniach. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa, bliski zagrożenia (NT). Możliwości pomyłki Krzywoszyj korzeniowy może być mylony z rzadszym i nieomawianym w pracy tęposzem niskim Leptodictyum humile, od którego różni się: (1) sercowatojajowatymi listkami łodyżkowymi, (2) wyraźnie zbiegającymi, (3) żebrem dochodzącym do połowy blaszki, (4) dłuższymi, wąskoeliptycznymi komórkami, 4–7 razy dłuższymi niż szerokimi i (5) najczęściej obfitym wytwarzaniem sporofitów osadzonych na długich setach – u L. humile listki są (1) jajowate, węższe, (2) nie zbiegają, (3) żebro dochodzi do ¾ długości blaszki, (4) komórki są ± rombowe, 2,5–5 razy dłuższe niż szerokie, a (5) sporofity o krótszych setach pojawiają są rzadko. Cechy różniące A. radicale od pospolitego krzywoszyja rozesłanego, którego niektóre formy mogą również rosnąć w miejscach wilgotnych, podano w kluczu. 45

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Amblystegium serpens (Hedw.) Schimp. Krzywoszyj rozesłany Pokrój ogólny Rośliny nieduże, tworzą najczęściej gęste darnie koloru zielonego do ciemnozielonego. Łodyżki długości 3–5 cm, nieregularnie rozgałęzione, mocno przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części wzniesione (fot. 4). Listki łodyżkowe w stanie suchym przylegają, w stanie wilgotnym odstają, wzniesione i/lub rozpostarte, jajowate do lancetowatych, w górnej części stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, najczęściej 0,5–1,0 mm długości i 0,2–0,4 mm szerokości, na brzegach płaskie, całobrzegie do ząbkowanych. Żebro różnej długości, od bardzo krótkiego do ¾ długości blaszki. Komórki skrzydłowe kwadratowe lub prostokątne, komórki w środku blaszki eliptyczne, o ścianach zgrubiałych, 28–45 μm długości i 7–10 μm szerokości (fot. 4A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, ale mniejsze i węższe. Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,0–2,5 cm długości, puszki wąskoelipsoidalne do cylindrycznych, 1,5–2,0 mm długości, pochylone i zakrzywione.

Fot. 4. Krzywoszyj rozesłany Amblystegium serpens, pokrój ogólny (RZ)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 4A. Krzywoszyj rozesłany Amblystegium serpens, listek łodyżkowy (DS)

0,2 mm

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy bardzo często. Ekologia Kora drzew i krzewów, kłód, pniaków, murszejące drewno, gleba mineralna, kamienie, skały, stare mury. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach do piętra kosodrzewiny. Jeden z najczęstszych krajowych mchów. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Krzywoszyj rozesłany Amblystegium serpens jest gatunkiem bardzo zmiennym w zakresie wielu cech, jak ząbkowanie brzegu listków (od całobrzegich do wyraźnie ostro ząbkowanych), długość żebra (od bardzo krótkiego do sięgającego prawie ¾ długości blaszki), kształt komórek skrzydłowych (od prawie kwadratowych do wydłużonych) i ustawienie listków (od wyprostowanych do rozpostartych). W miejscach cienistych i wilgotnych rosną rośliny nieco większe od formy typowej, z żebrem dochodzącym do górnej części 47

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

blaszki, wyraźniej ząbkowane, o komórkach blaszki bardziej wydłużonych ± prozenchymatycznych, rozpostartych listkach i komórkach skrzydłowych owalnych, wydłużonych, żółtawych i grubościennych. Są traktowane jako odrębny gatunek – krzywoszyj Juratzki Amblystegium juratzkanum Schimp., który, ze względu na liczne formy przejściowe, obecnie włączany jest najczęściej w obręb A. serpens lub co najwyżej traktowany jako jego odmiana – A. serpens (Hedw.) Schimp. var. juratzkanum (Schimp.) Rau & Herv.

Anacamptodon splachnoides (Froel. ex Brid.) Brid. Krzywoząb podsadnikowy Pokrój ogólny Rośliny nieduże, tworzą najczęściej gęste darnie koloru zielonego do ciemnozielonego. Łodyżki przylegają do podłoża, nieregularnie rozgałęzione, natomiast gałązki podnoszą się (fot. 5). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno przylegają, w stanie wilgotnym odstają od łodyżek, szerokojajowatolancetowate, na szczycie stopniowo zwężone w kończyk, najczęściej 0,7–1,2 mm długości i 0,2–0,8 mm szerokości, całobrzegie, płaskie (fot. 5A). Żebro dochodzi do ½–⅔ długości blaszki. Komórki wydłużonorombowe, w nasadzie prostokątne, ściany niezgrubiałe, wielkości 30–55 μm długości i 9–12 μm szerokości. Komórki skrzydłowe kwadratowe, słabo widoczne. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, tylko mniejsze (fot. 5B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety proste, 0,7–1,4 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 3–4 mm długości, proste, w stanie suchym wyraźnie zwężone poniżej ujścia, z silnie odgiętymi zębami egzostomu (fot. 5C). Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Kora pni drzew, głównie buków. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Występuje bardzo rzadko w południowej części kraju, głównie w Karpatach w reglu dolnym (Bednarek-Ochyra i in. 1994a). Pojedyncze stanowiska zanotowano ostatnio na terenie Wyżyny Śląskiej (Fojcik, Stebel 1999), Gorców (Stebel 2006), Beskidu Niskiego (Armata 2008) i Bieszczadów Zachodnich (Stebel 2015). Status ochronny i zagrożenie: ochrona ścisła, silnie zagrożony wyginięciem (EN).

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 5. Krzywoząb podsadnikowy Anacamptodon splachnoides, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

1 mm Fot. 5 A i B. Krzywoząb podsadnikowy Anacamptodon splachnoides, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Możliwości pomyłki Bez sporofitów może być mylony z niektórymi drobnymi formami innych plagiotropowych mchów epifitycznych i w tym stanie jest łatwy do przeoczenia. Obecność charakterystycznych sporofitów, które wytwarza często, ułatwia jego identyfikację już w terenie.

Fot. 5C. Krzywoząb podsadnikowy Anacamptodon splachnoides, sporofity (RZ)

Anomodon attenuatus (Hedw.) Huebener [syn. Pseudanomodon attenuatus (Hedw.) Ignatov & Fedosov] Zwiślik maczugowaty Pokrój ogólny Rośliny drobne do średniej wielkości, tworzą luźne do zwartych darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego, czasami zielonobrązowawego. Łodyżki pierwotne mocno przylegają do podłoża, łodyżki wtórne wzniesione, wygięte, do 3 cm długości, nieregularnie pierzasto, mocno rozgałęzione. Gałązki do 2–3 cm długości, ± kotkowate, często występują →gałązki flagellarne (fot. 6). Listki łodyżek pierwotnych drobne, łuskowate. Listki gałązkowe w stanie suchym przylegające do łodyżek, wilgotne spłaszczone i odstające (fot. 6A), jajowate, w górnej części zwężone w językowaty kończyk, szeroko zbiegające, obejmujące gałązki, na brzegach płaskie, całobrzegie, czasami ząbkowane w szczycie, szczyt zaostrzony, 50

PRZEGLĄD GATUNKÓW

czasem stępiony z zaostrzonym kończykiem, 1,2–2,2 mm długości i 0,5–1,0 mm szerokości. Komórki blaszki okrągławokwadratowe, wielkości 6–8 µm, z wieloma rozgałęzionymi brodawkami. Komórki skrzydłowe słabo zaznaczone. Żebro tęgie, kończy się przed szczytem listków (fot. 6B). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 1,0–2,0 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 1,6–2,2 mm długości, proste. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Kora drzew, krzewów, kłód, pniaków, kamienie, wychodnie skalne. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Rośnie na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w reglu dolnym.

Fot. 6. Zwiślik maczugowaty Anomodon attenuatus, pokrój ogólny (MS)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 6A. Zwiślik maczugowaty Anomodon attenuatus, częściowo wysuszona darń (MS)

Możliwości pomyłki Zwiślik maczugowaty Anomodon attenuatus jest możliwy do pomylenia tylko z innymi gatunkami z rodzaju zwiślik. Cechy je odróżniające podano w kluczu.

1 mm

Fot. 6B. Zwiślik maczugowaty Anomodon attenuatus, listek łodyżkowy (DS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Anomodon longifolius (Schleich. ex Brid.) Hartm. Zwiślik długolistny

Fot. 7. Zwiślik długolistny Anomodon longifolius, pokrój ogólny (RZ)

Pokrój ogólny Rośliny nieduże do średnich rozmiarów, tworzą dość zwarte, żółtawozielone darnie. Łodyżki pierwotne słabo rozgałęzione, przylegają do podłoża lub zwisają, natomiast gałązki najczęściej odstają, są nieregularnie rozgałęzione, czasami występują gałązki flagellarne (fot. 7). Listki łodyżkowe drobne, łuskowate. Listki gałązkowe w stanie suchym przylegają do łodyżek, czasem na szczytach są ± odgięte, w stanie wilgotnym odstają, wydłużonolancetowate, stopniowo zwężone w długi, zaostrzony kończyk, 0,9–2,5 mm długości i 0,45–0,75 mm szerokości, słabo ząbkowane w górnej części, płaskie lub nieco zawinięte w dolnej części, 53

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

wyraźnie zbiegające. Żebro pojedyncze, kończy się tuż przed szczytem listków. Komórki blaszki okrągławosześcioboczne, najczęściej 6–12 μm średnicy, z jedną wyraźną, centralnie położoną brodawką. Komórki skrzydłowe słabo widoczne (fot. 7A). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 0,5–1,0 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 1,5–2,0 mm długości, stojące. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity w Polsce tworzy sporadycznie. Ekologia Kora drzew, krzewów, kłód, pniaków, kamienie, wychodnie skalne, zwłaszcza wapienne. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Rośnie na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w reglu dolnym. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa, bliski zagrożenia (NT). Możliwości pomyłki Zwiślik długolistny Anomodon longifolius jest możliwy do pomylenia z drąstewką długożeberkową Leskeella nervosa, występującą na podobnych siedliskach. Gatunki te odróżniają: (1) kształt liści – wydłużonolancetowaty u A. longifolius, jajowatolancetowaty u L. nervosa, (2) zbieganie listków – u A. longifolius zbiegają, u L. nervosa nie zbiegają, i (3) brodawkowanie komórek blaszki listków – u A. longifolius występuje jedna, centralnie położona brodawka, u L. nervosa występuje kilka mniejszych brodawek. Ponadto u L. nervosa w kątach górnych listków występują często pęki rozmnóżek flagellarnych niespotykanych u A. longifolius.

0,5 mm

Fot. 7A. Zwiślik długolistny Anomodon longifolius, listek gałązkowy (DS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Anomodon rugelii (Müll. Hal.) Keissl. Zwiślik krótkokończysty Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą zwarte darnie w kolorach od ciemnozielonego do rdzawobrązowego. Łodyżki pierwotne mocno przylegają do podłoża, łodyżki wtórne wzniesione, do 5 cm długości, słabo rozgałęzione (fot. 8). Łodyżki wtórne wzniesione, nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Listki łodyżkowe drobne, łuskowate. Listki gałązkowe w stanie suchym wygiętoskręcone, odstające, wilgotne ± odgięte, szerokowydłużonojęzykowate, z jajowatej nasady nagle zwężone w ± długi, językowaty kończyk zaokrąglony na szczycie, rzadziej krótko zaostrzony, nasady listków wyraźnie uszkowate, szeroko zbiegające, na brzegach płaskie, całobrzegie, 1,2–2,4 mm długości i 0,7–1,0 mm szerokości. Komórki blaszki w środkowej i górnej części sześciokątne, wielkości 7–12 µm, z wieloma rozgałęzionymi brodawkami. Komórki skrzydłowe słabo zaznaczone. Żebro tęgie, kończy się przed szczytem listków (fot. 8 A). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 0,7–2,0 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 1,5–2,3 mm długości, proste (fot. 8C).

Fot. 8. Zwiślik krótkokończysty Anomodon rugelii, pokrój ogólny (MS)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Kora drzew, krzewów, kłód, pniaków, kamienie, wychodnie skalne (fot. 8D). Rośnie w różnych typach naturalnych lasów. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w górach, gdzie notowany jest jeszcze w reglu górnym. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa, narażony na wyginięcie (VU). Możliwości pomyłki Zwiślik krótkokończysty Anomodon rugelii jest możliwy do pomylenia przede wszystkim z pokrewnym zwiślikiem wiciowym A. viticulosus. Przez jakiś czas zwiślik krótkokończysty był traktowany nawet jako jego odmiana, A. viticulos (Hedw.) Hook. & Taylor var. rugelii (Müll. Hal.) Szafr. Cechy odróżniające te gatunki podano w kluczu.

1 mm

Fot. 8A. Zwiślik krótkokończysty Anomodon rugelii, listki gałązkowe (KD i RZ)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 8C. Zwiślik krótkokończysty Anomodon rugelii, sporofity (MS)

Fot. 8D. Zwiślik krótkokończysty Anomodon rugelii, darń (MS)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Anomodon viticulosus (Hedw.) Hook. & Taylor Zwiślik wiciowy

Fot. 9. Zwiślik wiciowy Anomodon viticulosus, pokrój ogólny (RZ)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą zwarte darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego, czasami brązowawozielonego. Łodyżki pierwotne mocno przylegają do podłoża, liczne łodyżki wtórne wzniesione, do 15 cm długości, słabo rozgałęzione (fot. 9). Listki łodyżkowe drobne, łuskowate. Listki gałązkowe w stanie suchym ± przylegają do łodyżek, zakrzywione, wilgotne odstają, ± odgięte, wydłużonojęzykowate, z jajowatej nasady ± stopniowo zwężone w językowaty kończyk zaokrąglony na szczycie, rzadziej krótko zaostrzony, na brzegach płaskie, całobrzegie, 2,2–3,5 mm długości i 0,8–1,0 mm szerokości. Komórki blaszki okrągławosześciokątne, wielkości 8–12 µm, z wieloma rozgałęzionymi brodawkami. Komórki skrzydłowe słabo zaznaczone. Żebro tęgie, kończy się przed szczytem listków (fot. 9A). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 1,0–2,0 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 2,0–3,0 mm długości, proste (fot. 9B).

Fot. 9A. Zwiślik wiciowy Anomodon viticulosus, listek gałązkowy (DS)

1 mm

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 9C. Zwiślik wiciowy Anomodon viticulosus, sporofity (MS)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Kora drzew, krzewów, kłód, pniaków, kamienie, wychodnie skalne, rzadko stare mury. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Notowany na terenie całego kraju, w górach występuje do regla górnego. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa. Możliwości pomyłki Zwiślik wiciowy Anomodon viticulosus jest dużym mchem, łatwym do rozpoznania już w terenie. Może być mylony jedynie z pokrewnym zwiślikiem krótkokończystym A. rugelii. Cechy je odróżniające podano w kluczu.

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Antitrichia curtipendula (Hedw.) Brid. Jeżolist zwyczajny

Fot. 10. Jeżolist zwyczajny Antitrichia curtipendula, pokrój ogólny (MS)

Pokrój ogólny Rośliny średnie do dużych, tworzą gęste darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego lub brązowawozielonego. Łodyżki pierwotne płożą się, mocno przylegają do podłoża, wyrastają z nich łodyżki wtórne, często długości kilkunastu centymetrów, rozgałęziające się nieregularnie pierzasto, gałązki boczne prawie równej długości 3–4 cm, na szczytach zakrzywione w jednym kierunku, zwisają, często tworzą się formy flagellarne (fot. 10). Listki gałązkowe w stanie suchym ułożone nachodząco, w stanie wilgotnym rozpostarte, wklęsłe, szerokojajowate do jajowatolancetowatych, dość nagle zwężone w zaostrzony kończyk, na szczycie wyraźnie ząbkowane, zawinięte, niefałdowane, najczęściej 61

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

2,0–3,0 mm długości i 1,0–1,2 mm szerokości. Żebro pojedyncze, czasami rozgałęzione, dochodzi do ¾ długości blaszki, z dodatkowymi niewielkimi żeberkami po 2–3 z każdej strony. Komórki w środku blaszki wydłużonorombowe, owalne w kierunku brzegów, 25–38 μm długości i 5–7 μm szerokości. Komórki skrzydłowe widoczne, owalnokwadratowe, grubościenne, zabarwione na żółto lub brązowo (fot. 10A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, tylko mniejsze (fot. 10B). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 0,5–1,5 cm długości, wydłużonojajowate, 2,0–3,0 mm długości, proste. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Kora drzew liściastych, głazy i wychodnie skalne. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych (fot. 10C). Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Notowany na terenie całego kraju, obecnie rośnie na pojedynczych stanowiskach, w górach występuje jeszcze w piętrze kosodrzewiny (Stebel, Żarnowiec 2011).

1 mm

Fot. 10 A i B. Jeżolist zwyczajny Antitrichia curtipendula, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Status ochronny i zagrożenie: ochrona ścisła, skrajnie zagrożony wyginięciem (CR). Możliwości pomyłki Jeżolist zwyczajny jest dużym, łatwym do rozpoznania nawet w terenie mchem. W razie wątpliwości obserwacja mikroskopowa żebra, z towarzyszącymi mu charakterystycznymi przyżeberkami, jednoznacznie wskazuje na ten gatunek.

Fot. 10C. Jeżolist zwyczajny Antitrichia curtipendula, darń na korze drzewa (MS)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Brachytheciastrum velutinum (Hedw.) Ignatov & Huttunen [syn. Brachythecium velutinum (Hedw.) Schimp.] Krótkoszek aksamitny Pokrój ogólny Rośliny drobne do najczęściej średnich rozmiarów, tworzą luźne lub umiarkowanie zwarte darnie w kolorach od zielonego do białawozielonego lub żółtawozielonego. Łodyżki ± przylegają do podłoża, najczęściej są regularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki najczęściej odstają w górę i na boki (fot. 11). Listki łodyżkowe w stanie suchym odstają od łodyżek, ułożone gęściej lub luźniej, proste lub lekko zakrzywione, jajowate do jajowatolancetowatych, najczęściej 1,0–1,6 mm długości i 0,2–0,6 mm szerokości, ząbkowane, szczególnie w górnej części, brzegi w dolnej części najczęściej podwinięte. Żebro pojedyncze, wyraźne, kończy się w ½–¾ długości blaszki, na grzbietowej stronie wychodzi w kształcie kolca. Komórki blaszek wydłużone, najczęściej 40–120 μm długości i 4–7 μm szerokości. Komórki skrzydłowe okrągłokwadratowe, cienkościenne, tworzą niewyraźną grupę (fot. 11A). Listki gałązkowe podobnego kształtu, najczęściej zakrzywione, często podwinięte także w górnej części. Sporofity brunatnawoczerwonawe, sety najczęściej do 1,5 cm długości, brodawkowane na całej długości, puszki elipsoidalne, około 1,5 mm długości, pochylone, grzbiecisto zgięte (fot. 11).

Fot. 11. Krótkoszek aksamitny Brachytheciastrum velutinum, pokrój ogólny (MS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 11A. Krótkoszek aksamitny Brachytheciastrum velutinum, listek łodyżkowy (DS)

0,5 mm

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Rośnie na glebie, humusie, korze drzew i krzewów, na kłodach, pniakach i innym martwym drewnie, kamieniach i starych murach. Spotykany jest głównie w różnych typach lasów, zarówno naturalnych, jak i antropogenicznych, także w parkach, rzadziej na drzewach przydrożnych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach do piętra kosodrzewiny. Jeden z najczęstszych mchów we florze Polski. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Niektóre formy krótkoszka aksamitnego Brachytheciastrum velutinum na pierwszy rzut oka mogą przypominać wiewiórecznika osinowego Sciuro-hypnum populeum. Wymienione gatunki różnią się przede wszystkim następującymi cechami: (1) u B. velutinum listki odstają od łodyżek i gałązek – u S. populeum listki ściśle przylegają do łodyżek i gałązek, i (2) u B. velutinum żebro kończy się najwyżej w ¾ długości blaszki – u S. populeum żebro dochodzi wyżej, często do szczytu blaszki. 65

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Brachythecium geheebii Milde Krótkosz namurnikowy

Fot. 12. Krótkosz namurnikowy Brachythecium geheebii, pokrój ogólny (AS)

Pokrój ogólny Rośliny średnie, łodyżki 2,0–6,0 cm długości, płożą się i przylegają mocno do podłoża, regularnie rozgałęzione. Gałązki 1,0–2,0 cm, odstająco wzniesione (fot. 12). Listki łodygowe trójkątne do lancetowatych, proste, silnie poprzecznie fałdowane, lekko wklęsłe, słabo zbiegające, stopniowo zwężające się w zaostrzony szczyt, 2,0–2,7 mm długości i 0,75–1,2 mm szerokości, całobrzegie, w dolnej części zawinięte. Komórki w środkowej części blaszki 30–65 μm długości i 7–9 μm szerokości, cienkościenne. Żebro pojedyncze, tęgie, kończy się tuż przed szczytem. Komórki skrzydłowe zróżnicowane, ± kwadratowe, grubościenne i nieprzezroczyste (fot. 12A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych tylko mniejsze (fot. 12B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 0,8–1,0 cm długości, brodawkowane, puszki 2,0 mm długości, elipsoidalne, pochylone, grzbiecisto zagięte. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. 66

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Ekologia Kora drzew liściastych, rzadziej głazy i wychodnie skalne. Występuje głównie w lasach górskich. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Gatunek górski, rośnie zwłaszcza w piętrze regla dolnego, na niżu notowany sporadycznie (Ochyra, Szmajda 1983). Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa, silnie zagrożony wyginięciem (EN). Możliwości pomyłki Krótkosz namurnikowy Brachythecium geheebii jest możliwy do pomylenia na pierwszy rzut oka, szczególnie przez początkujących briologów, z niektórymi gatunkami epifitycznymi, jak białoząb pospolity Leucodon sciuroides i namurnik jedwabisty Homalothecium sericeum. W przypadku L. sciuroides obserwacja pod mikroskopem listków, silnie poprzecznie fałdowanych, z grubym, dochodzącym do szczytu żebrem jednoznacznie wskazuje na krótkosza namurnikowego. Od namurnika jedwabistego, który ma również poprzecznie fałdowane listki, różni się krótszymi i szerszymi komórkami blaszki (30–65 μm długości i 7–9 μm szerokości, u namurnika jedwabistego 55–90 μm długości i 4–8 μm szerokości) oraz brakiem ząbkowania blaszki.

1 mm Fot. 12 A i B. Krótkosz namurnikowy Brachythecium geheebii, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Brachythecium rutabulum (Hedw.) Schimp. Krótkosz pospolity Pokrój ogólny Rośliny duże, tworzą umiarkowanie zwarte darnie, koloru zielonego, jasnozielonego, żółtawego do brązowawego. Łodyżki 10 cm i więcej długości, płożą się lub wznoszą, nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki do około 1,5 cm długości, proste, ulistnione koliście (fot. 13). Listki łodyżkowe w stanie suchym przylegają i są ułożone nachodząco, wilgotne odstają od łodyżek, czasami podłużnie fałdowane, słabo wklęsłe, jajowate do jajowatosercowatych, stopniowo lub nagle zwężone w zaostrzony kończyk, wąsko zbiegające, najczęściej 1,8–3,0 mm długości i 0,8–1,6 mm szerokości, ząbkowane, płaskie, czasem w dolnej części zawinięte. Żebro pojedyncze, kończy się w ½ do ⅔ długości blaszki. Komórki skrzydłowe krótkoprostokątne, nieco rozdęte, cienkościenne, zbiegają. Komórki w środku blaszki wydłużone, najczęściej 60–130 μm długości i 7–10 μm szerokości (fot. 13A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, nasada często asymetryczna, brzegi zwykle zawinięte w dolnej części. Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 1,5–2,5 cm długości, brodawkowane, puszki elipsoidalne do jajowatych, 2,0–2,5 mm długości, pochylone lub ułożone poziomo, grzbiecisto zgięte lub lekko zakrzywione (fot. 13).

Fot. 13. Krótkosz pospolity Brachythecium rutabulum, pokrój ogólny (RZ)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm

Fot. 13A. Krótkosz pospolity Brachythecium rutabulum, listek łodyżkowy (DS)

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Gleba, humus, murszejące drewno, kamienie, kora drzew, krzewów, kłód, pniaków oraz stare mury. Występuje w różnych typach lasów naturalnych i antropogenicznych, często w młodnikach, lasach porolnych oraz w lasach i zaroślach kształtujących się samorzutnie na nieużytkach w miastach, także na łąkach, pastwiskach, polach i siedliskach ruderalnych. Rozmieszczenie w Polsce Rośnie na terenie całego kraju, na niżu i niższych położeniach górskich. Jeden z najpospolitszych gatunków. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Krótkosz pospolity Brachythecium rutabulum w miejscach ocienionych może tworzyć mniejsze, luźne formy, mocno przypominające wiewiórecznika poszarpanego Sciuro-hypnum curtum. Są one bardzo trudne do odróżnienia, a w przypadku niewielkiej ilości zebranego materiału jest to z reguły niemożliwe. Według Ignatowa (2014) w oznaczaniu pomocne mogą być następujące cechy: (1) u B. rutabulum listki (najlepiej obserwować gałązkowe) zwężają się pod kątem ± 30–35° – u S. curtum zwężają się pod kątem ± 35–45° i (2) u B. rutabulum zbieganie listków tworzy ± krótki, szeroki trójkąt – u S. curtum listki 69

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

zbiegają ± długo i wąsko. W terenie, w razie wątpliwości, należy sprawdzić, czy w pobliżu nie rośnie typowo wykształcony fenotyp krótkosza pospolitego, który może wytwarzać opisane powyżej formy. Są często spotykane w zaburzonych płatach lasów, w lasach porolnych, spontanicznie powstających na porzuconych terenach poprzemysłowych itp. Jest prawdopodobne, że spora część stanowisk wiewiórecznika poszarpanego S. curtum należy do krótkosza pospolitego B. rutabulum.

Brachythecium salebrosum (Hoffm. ex F. Weber & D. Mohr) Schimp. Krótkosz rowowy

Fot. 14. Krótkosz rowowy Brachythecium salebrosum, pokrój ogólny (RZ)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Pokrój ogólny Rośliny średnie do dużych, tworzą zwarte darnie w kolorach od zielonego do żółtawego, żółtawozielonego lub żółtawobrązowawego. Łodyżki 8–10 cm i więcej długości, dość mocno przylegają do podłoża, płożą się, czasami wzniesione, najczęściej pierzasto rozgałęzione. Gałązki do 1 cm długości, proste lub zakrzywione na szczycie, ulistnione koliście lub nieco spłaszczone (fot. 14). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno ułożone nachodząco, odstające od łodyżek, słabo wklęsłe, jajowatolancetowate, lancetowate do wąskojajowatotrójkątnych, podłużnie fałdowane, 1,7–2,6 mm długości i 0,6–1,0 mm szerokości, zaokrąglone u podstawy, wąsko i krótko zbiegające, brzegi płaskie lub miejscami zawinięte, ząbkowane, stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, najczęściej 1,4–2,4 mm długości i 0,9–1,5 mm szerokości, ząbkowane, płaskie, niefałdowane. Żebro pojedyncze, dość tęgie, dochodzi do ½–¾ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 40–100 μm długości i 6–9 μm szerokości. Komórki skrzydłowe kwadratowe do krótkoprostokątnych, widoczne, słabo zbiegają (fot. 14A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, lancetowate do trójkątnych. Sporofity brązowawe, sety 1,0–2,0 cm długości, gładkie, puszki elipsoidalne do krótkocylindrycznych, 1,5–2,0 mm długości, pochylone do poziomo ułożonych, grzbiecisto zgięte (fot. 14.B). Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Występuje na korze drzew, głównie liściastych, kłód, pniaków, na murszejącym drewnie, kamieniach i starych murach. Rośnie w różnych typach lasów, zarówno naturalnych, jak i gospodarczych, oraz na siedliskach ruderalnych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach spotykany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Jeden z najpospolitszych krajowych gatunków. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Krótkosz rowowy Brachythecium salebrosum jest możliwy do pomylenia z innymi gatunkami z rodzaju krótkosz, zwłaszcza z płonnymi okazami krótkosza pospolitego B. rutabulum, z którym często rośnie razem. Cechy odróżniające te gatunki podano w kluczu.

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 14A. Krótkosz rowowy Brachythecium salebrosum, listek łodyżkowy (DS)

1 mm

Fot. 14B. Krótkosz rowowy Brachythecium salebrosum, sporofity (MS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Callicladium haldanianum (Grev.) H. A. Crum Gałązkowiec różnolistny Pokrój ogólny Rośliny drobne do średnich rozmiarów, tworzą zwarte darnie w kolorach od żółtojasnozielonego do żółtawozielonego, zielonego, czasami żółtawobrązowozielonego. Łodyżki do 8 cm długości, mocno przylegają do podłoża, najczęściej płożą się, nieregularnie pierzasto rozgałęzione, listki ułożone wokół łodyżek lub nieco spłaszczone. Gałązki długości 1,0–3,0 cm, przylegają do podłoża, czasami wzniesione, ± spłaszczone (fot. 15). Listki łodyżkowe gęsto ułożone, wyglądają podobnie w stanie suchym i wilgotnym, na szczytach skupione, często słabo wygięte w jednym kierunku, umiarkowanie wklęsłe, jajowatolancetowate, zwężone w zaostrzony kończyk, najczęściej całobrzegie, niefałdowane, 1,0–2,2 mm długości i 0,5–0,9 mm szerokości. Żebro podwójne, delikatne, krótkie. Komórki blaszki w środkowej części wydłużonorombowe, o ścianach nieco zgrubiałych, 55–95 μm długości i 5–8 μm szerokości. Komórki skrzydłowe wyraźne, żółtobrązowe, grubościenne (fot. 15A). Listki gałązkowe jajowate, wklęsłe, silnie ząbkowane (fot. 15B). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 1,0–3,0 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 1,7–2,4 mm długości, pochylone, lekko zgięte (fot. 15).

Fot. 15. Gałązkowiec różnolistny Callicladium haldanianum, pokrój ogólny (AS)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm Fot. 15 A i B. Gałązkowiec różnolistny Callicladium haldanianum, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Występuje na korze kłód, pniaków, na murszejącym drewnie, kamieniach, bardzo rzadko na ubitej glebie mineralnej. Rośnie w różnych typach lasów, zarówno naturalnych, jak i gospodarczych. Rozmieszczenie w Polsce Rośnie głównie we wschodniej części kraju, w górach rzadziej, notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny (Stebel 2013). Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Gałązkowiec różnolistny Callicladium haldanianum o żółtawozielonkawym kolorze, ze spłaszczonymi gałązkami i z reguły często wytwarzający charakterystyczne sporofity, jest łatwy do rozpoznania w terenie. Czasami, zwłaszcza w wilgotnych lasach, może być mylony 74

PRZEGLĄD GATUNKÓW

z mokradłoszką zaostrzoną Calliergonella cuspidata, która także może się rozwijać na murszejącym drewnie, a jej górne listki zwinięte w szczytowy pąk mogą ulec spłaszczeniu. Widoczne pod mikroskopem duże, rozdęte, hialinowe komórki obecne u C. cuspidata pozwalają jednoznacznie odróżnić te gatunki. Ponadto od niektórych form rokieta cyprysowego Hypnum cupressiforme C. haldanianum różni się: (1) całobrzegimi listkami – u H. cupressiforme listki są ząbkowane.

Calliergon cordifolium (Hedw.) Kindb. Mokradłosz sercowaty

Fot. 16. Mokradłosz sercowaty Calliergon cordifolium, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Pokrój ogólny Rośliny średnie do dużych, tworzą luźne darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego lub zielonobrązowawego. Łodyżki do 12(–15) cm długości, często zanurzone w wodzie, najczęściej wznoszą się, nieregularnie pierzasto, słabo rozgałęzione, z listkami ułożonymi wokół łodyżek. Gałązki krótkie, 1,0–3,0 cm długości, ulistnione koliście. Szczyty łodyżek i gałązek zakończone wyraźnymi, pączkowatymi skupieniami listków (fot. 16). Listki łodyżkowe w stanie suchym nieco odstające od łodyżek, wilgotne ± rozpostarte, szerokojajowate do jajowatolancetowatych, na szczycie zaokrąglone, 1,2–2,4 mm długości i 0,6–0,9 mm szerokości, wklęsłe, ich brzegi płaskie, całobrzegie. Komórki w środku blaszki wydłużone o długości (60−)80–160 μm i 8–12(−16) μm szerokości. Komórki skrzydłowe widoczne, cienkościenne, nie tworzą wyraźnych uszek, zbiegają (fot. 16A). Żebro dochodzi do szczytu blaszki. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity czerwonobrązowawe, sety 2,0–3,5 cm długości, puszki elipsoidalne, 1,8–2,2 mm długości, poziomo ułożone, grzbiecisto zgięte. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Śródleśne zabagnienia, brzegi zbiorników wodnych, młaki, obrzeża torfowisk. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach w piętrze pogórza i reglu dolnym. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Może być mylony z nieomawianym w pracy mokradłoszem olbrzymim Calliergon giganteum, od którego różni się węższym żebrem i słabiej zaznaczonymi komórkami skrzydłowymi – u C. giganteum żebro jest tęgie, a komórki skrzydłowe duże, hialinowe, silnie rozdęte. Ponadto mokradłosz olbrzymi rośnie prawie wyłącznie na żyznych torfowiskach niskich.

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm Fot. 16A. Mokradłosz sercowaty Calliergon cordifolium, listek łodyżkowy (DS)

Calliergonella cuspidata (Hedw.) Loeske Mokradłoszka zaostrzona Pokrój ogólny Rośliny średnie do dużych, tworzą mniej lub bardziej zwarte darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego lub zielonobrązowawego (fot. 17). Łodyżki, koloru zielonego, czerwonego lub czerwonobrązowego, do 10(–15) cm długości, pierzasto rozgałęzione, listki ułożone wokół łodyżek lub nieco spłaszczone. Gałązki o długości 2–5 cm, proste, ulistnione koliście lub spłaszczone. Szczyty łodyżek i gałązek zakończone wyraźnymi, pączkowatymi skupieniami listków (fot. 17A). Listki łodyżkowe przylegają lub nieco odstające w stanie suchym i wilgotnym, jajowate, wydłużonojajowate do jajowatotrójkątnych, słabo wklęsłe, na szczycie zaokrąglone lub tępo zakończone, z krótkim kończykiem, 2,0–4,0 mm długości i 1,5–2,5 mm szerokości, całobrzegie, płaskie. Żebro nie występuje lub występuje bardzo krótkie i delikatne żebro podwójne. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 55–95 μm długości i 4–7 μm szerokości. Komórki skrzydłowe duże, rozdęte, cienkościenne, tworzą wyraźną, przezroczystą, zbiegającą grupę (fot. 17B). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, tylko mniejsze i węższe (fot. 17C). Sporofity czerwonawobrązowe, sety 2,5–4,5 cm długości, puszki elipsoidalne do krótkocylindrycznych, 1,8–2,2 mm długości, pochylone do poziomo ułożonych, grzbiecisto zgięte. 77

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 17. Mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata, pokrój ogólny (ŁS)

Fot. 17A. Mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata, zbliżenie darni (MS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Torfowiska, podmokłe łąki, zbiorniki wodne, wilgotne lasy, mokre drogi i przydroża. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze regla górnego. Jeden z najpospolitszych krajowych gatunków. Status ochronny i zagrożenie: częściowo chroniony. Możliwości pomyłki Mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata czasami jest możliwa do pomylenia z gałązkowcem różnolistnym Callicladium haldanianum. Cechy odróżniające te gatunki omówiono przy opisie gałązkowca różnolistnego.

1 mm Fot. 17 B i C. Mokradłoszka zaostrzona Calliergonella cuspidata, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Cirriphyllum piliferum (Hedw.) Grout Szydłosz włoskowy Pokrój ogólny Rośliny duże, tworzą najczęściej nieco błyszczące, luźno zwarte darnie koloru jasnozielonego do żółtawozielonego. Łodyżki zielone, długości do 12 cm, luźno przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części wznoszą się, płasko pierzasto rozgałęzione. Gałązki do 1,5 cm, odstają od łodyżek (fot. 18). Listki łodyżkowe zachodząco ułożone, wklęsłe, czasami słabo podłużnie fałdowane, wydłużonojajowate, na szczycie zaokrąglone lub tępo zakończone, z długim, włosowatym kończykiem, 1,8–2,6 mm długości i 1,0–1,5 mm szerokości, brzegi blaszki zawinięte w nasadzie, powyżej płaskie, w górnej części delikatnie ząbkowane. Żebro dochodzi do ¾ długości blaszki. Komórki w środkowej części blaszki 60–100 μm długości i 10–15 μm szerokości, komórki skrzydłowe prostokątne, większe od komórek nasady, zbiegają (fot. 18A). Listki gałązkowe podobne do łodyżkowych, mniejsze (fot. 18B). Sporofity brunatnawe, sety 1,0–3,0 cm długości, brodawkowane, puszki jajowatoelipsoidalne do elipsoidalnych, 2,0–2,5 mm długości, pochylone, zakrzywione do grzbiecisto zgiętych.

Fot. 18. Szydłosz włoskowy Cirriphyllum piliferum, pokrój ogólny (AS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Rośnie na humusie, glebie mineralnej, murszejącym drewnie. Występuje w różnych typach lasów, zwłaszcza wilgotnych i żyznych, głównie naturalnych, w ziołoroślach, na łąkach i przydrożach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach do piętra kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Ze względu na listki z charakterystycznymi długimi kończykami, szydłosz włoskowy Cirriphyllum piliferum jest trudny do pomylenia z innymi gatunkami mchów leśnych.

1 mm

Fot. 18 A i B. Szydłosz włoskowy Cirriphyllum piliferum, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Climacium dendroides (Hedw.) F. Weber & D. Mohr Drabik drzewkowaty

Fot. 19. Drabik drzewkowaty Climacium dendroides, pokrój ogólny (ŁS)

Pokrój ogólny Rośliny średnich rozmiarów do dużych, tworzą luźne darnie w kolorach od ciemnozielonego do żółtawego, błyszczące w stanie suchym. Łodyżki pierwotne tworzą podziemne →stolony, rozgałęzione sympodialnie, z których wyrastają pionowo łodyżki wtórne, długości do10 cm, rozgałęzione drzewkowato. Gałązki 1,5–2,5 cm długości, najczęściej nierozgałęzione, ulistnione koliście (fot. 19). Listki łodyżek pierwotnych drobne, przylegające, łuskowate.Listki łodyżek wtórnych większe, mocno przylegają w stanie suchym i wilgotnym, szerokojajowate do sercowatych, na szczycie ząbkowane, tępo zakończone lub zaostrzone, 2,3–2,8 mm długości i 2,0 mm szerokości (fot. 19A). Listki gałązkowe językowate do lancetowatych, odstają od łodyżek, nachodząco ułożone, wklęsłe, podobne w stanie suchym i wilgotnym, 1,6–2,2 mm długości i 0,8–1,0 mm szerokości, ząbkowane, szczególnie mocno na szczycie, fałdowane. Żebro dochodzi do szczytu. Komórki blaszki 82

PRZEGLĄD GATUNKÓW

wydłużonorombowe, o ścianach ± zgrubiałych, 30–50 μm długości i 4–5 μm szerokości. Komórki skrzydłowe kwadratowe do krótkoprostokątnych, tworzą ± przezroczystą grupę (fot. 19B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 2–3 cm długości, puszki cylindryczne, długości 1,5–3,0 mm, proste do nieco zakrzywionych. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Gleba mineralna, torf, humus, bardzo rzadko rośnie na murszejącym drewnie, nasadach pni drzew, czasami rośnie w wodzie. Występuje na torfowiskach, łąkach, brzegach zbiorników wodnych, przydrożach, w wilgotnych lasach (olsy, łęgi), młakach i miejscach ruderalnych (fot. 19C). Rozmieszczenie w Polsce Notowany na terenie całego kraju, w górach spotykany jest jeszcze w piętrze regla górnego. Jeden z najpospolitszych krajowych gatunków.

Fot. 19 A i B. Drabik drzewkowaty Climacium dendroides, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

1 mm

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Status ochronny i zagrożenie: częściowo chroniony. Możliwości pomyłki Ze względu na wielkość i charakterystyczny pokrój drabik drzewkowaty Climacium dendroides jest łatwy do rozpoznania już w terenie.

Fot. 19C. Drabik drzewkowaty Climacium dendroides, zbliżenie darni (ŁS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Cryphaea heteromalla (Hedw.) D. Mohr Otulnik bezszczecinowy Pokrój ogólny Rośliny nieduże, tworzą luźne ciemnozielone darnie. Łodyżki pierwotne płożą się i ściśle przylegają do podłoża. Wyrastają z nich łodyżki wtórne, wznoszące się, łukowato wygięte, najczęściej nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Karłowe pędy żeńskie, na których powstają sporofity, wyrastają po jednej stronie łodyżek wtórnych (nie na gałązkach) (fot. 20). Listki łodyżkowe ułożone zachodząco, w stanie suchym przylegają do łodyżek, wilgotne są nieco odchylone, 1,0–1,3 mm długości, jajowate, w dolnej części wklęsłe, zwężone w zaostrzony szczyt, brzegi w dolnej części wąsko zawinięte, całobrzegie. Żebro grube, dochodzi do ¾ długości blaszki. Komórki blaszki o zgrubiałych ścianach, w nasadowej części eliptyczne, powyżej zaokrąglone do owalnych, 8–12 μm szerokości (fot. 20 A i B). Liście perychecjalne większe niż listki łodyżkowe, zwężone w kierunku wystającego żebra, brzegi hialinowe, komórki dłuższe i węższe niż w listkach łodyżkowych (fot. 20C). Sporofity jasnobrązowe, sety bardzo krótkie, puszki elipsoidalne, 2,5–3,0 mm długości, ukryte w listkach perychecjalnych.

Fot. 20. Otulnik bezszczecinowy Cryphaea heteromalla, pokrój ogólny (MSm)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 20 A i B. Otulnik bezszczecinowy Cryphaea heteromalla, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

1 mm

Fot. 20C. Otulnik bezszczecinowy Cryphaea heteromalla, listek perychecjalny (KD i RZ)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Na korze drzew i krzewów w lasach i zaroślach. Rozmieszczenie w Polsce Odnaleziony niedawno w zachodniej części kraju, do tej pory notowany na kilku stanowiskach (Smoczyk i in. 2021). Mech znany z Europy Zachodniej, w ostatnich latach rozprzestrzenia się w kierunku wschodnim. W najbliższym czasie należy się spodziewać odkrycia jego nowych stanowisk w Polsce. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Ze względu na charakterystyczny pokrój, niespotykany u innych krajowych mchów, otulnik bezszczecinowy Cryphaea heteromalla jest łatwy do odróżnienia już w terenie.

Drepanocladus aduncus (Hedw.) Warnst. Sierpowiec zakrzywiony Pokrój ogólny Rośliny zmienne, od drobnych do dużych, tworzą najczęściej gęste darnie koloru matowozielonego, żółtawozielonego do brązowawego. U form wodnych łodyżki długości 5–10 cm i więcej, unoszą się w wodzie, na glebie zaś niezbyt mocno przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części wzniesione, najczęściej nieregularnie rozgałęzione (fot. 21). Listki łodyżkowe odstające, sierpowato zagięte do prostych, jajowatotrójkątne do jajowatolancetowatych, 1,3–2,5 mm długości i 0,6–0,8 mm szerokości, w nasadzie sercowate, krótko lub długo zwężone w długi, zaostrzony szczyt, niezbiegające, na brzegach płaskie, całobrzegie lub delikatnie karbowane. Żebro dochodzi do ½–¾ długości blaszki. Komórki w środku blaszki wydłużonorombowe do robakowato wydłużonych, 35–80(−140) μm długości i 5–10 μm szerokości. Komórki skrzydłowe rozdęte, hialinowe do żółtawo zabarwionych, najczęściej nie dochodzą do żebra (fot. 21A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, tylko mniejsze. Sporofity brunatnawe, sety do 3,0–4,0 cm długości, puszki cylindryczne, 2,0–3,5 mm długości, ułożone ± poziomo i zakrzywione.

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 21. Sierpowiec zakrzywiony Drepanocladus aduncus, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Zatorfienia, oczka wodne, brzegi zbiorników, wilgotna gleba. Rośnie na torfowiskach, w zbiornikach wodnych, również śródleśnych, rowach, zabagnieniach, łozowiskach, olsach oraz na mokrych drogach gruntowych, przydrożach i ugorach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach w niższych położeniach. Status ochronny i zagrożenie: brak. 88

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Możliwości pomyłki Sierpowiec zakrzywiony Drepanocladus aduncus może być mylony z warnstorfią pływającą Warnstorfia fluitans. Różni się od niej przede wszystkim brakiem ząbkowania blaszki listków oraz mniejszą grupą komórek skrzydłowych. U niektórych form warnstorfii ząbkowanie jest delikatne, słabo widoczne, podobnie niezbyt wyraźnie zarysowane mogą być komórki skrzydłowe. W przypadku wątpliwości należy przejrzeć większą liczbę listków, aby upewnić się w diagnozie. Niektóre formy D. aduncus o prostych listkach mogą być mylone z nieomawianym w pracy tęposzem nadbrzeżnym Leptodictyum riparium, który rośnie, częściowo, na tych samych siedliskach. Gatunki te różnią się przede wszystkim obecnością hialinowych komórek skrzydłowych, które są dobrze widoczne u D. aduncus, natomiast nie występują u L. riparium. Rośliny z miejsc suchszych, np. wilgotnych dróg gruntowych, brzegów zbiorników czy wysychających rowów, traktowane są czasami jako odrębny gatunek – sierpowiec wielozarodniowy D. polycarpos (Blandow ex Voit) Warnst. Różni się delikatniejszym pokrojem i krótszymi komórkami blaszki (Żarnowiec 2001). Czasami jest traktowany jako odmiana sierpowca zakrzywionego – D. aduncus var. polycarpos (Blandow ex Voit) G. Roth, lub też łączony z nim bez wyróżniania niższych taksonów (Hodgetts i in. 2020).

0,5 mm

Fot. 21A. Sierpowiec zakrzywiony Drepanocladus aduncus, listek łodyżkowy (DS)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Eurhynchium angustirete (Broth.) T. J. Kop. [syn. Eurhynchium zetterstedtii Størmer] Dzióbkowiec Zetterstedta

Fot. 22. Dzióbkowiec Zetterstedta Eurhynchium angustirete, pokrój ogólny (MS)

Pokrój ogólny Rośliny średnich, czasami dużych rozmiarów, tworzą błyszczące, sztywne, zwarte darnie w kolorach od zielonego, żółtawozielonego do zielonawobiałego. Łodyżki 8 cm długości i więcej, słabo przylegają do podłoża, najczęściej wznoszą się, łukowato wygięte, nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki do około 2 cm długości, prawie kotkowate, odstają, na szczytach tępo zakończone lub zwężone (fot. 22). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno ułożone, wilgotne odstają od łodyżek, sercowatojajowate do szerokojajowatych, krótko zbiegające, szeroko zwężone w krótki zaostrzony kończyk, wyraźnie podłużnie fałdowane, na brzegach w dolnej części wąsko podwinięte, ząbkowane, 1,8–1,9 mm długości 90

PRZEGLĄD GATUNKÓW

i 1,2–1,3 mm szerokości. Żebro dochodzi powyżej ¾ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużonorombowe, 35–70 μm długości i 5,5–7,0 μm szerokości. Komórki skrzydłowe niewyraźnie widoczne, prostokątne, tworzą ± przezroczystą grupę. Listki gałązkowe podobne do łodyżkowych, tylko mniejsze (fot. 22A). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 2,5–3,0 cm długości, puszki cylindryczne o długości 1,5–2,3 mm, pochylone, grzbiecisto zgięte, z długim, cienkim, odgiętym w górę dzióbkiem (fot. 22B). Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy nieczęsto. Ekologia Humus, gleba mineralna, drewno, nasady pni drzew (fot. 22C). Rośnie w różnych typach lasów, zwłaszcza wilgotnych i żyznych, głównie naturalnych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jeszcze w piętrze regla górnego. Status ochronny i zagrożenie: chroniony częściowo. Możliwości pomyłki Dzióbkowiec Zetterstedta Eurhynchium angustirete jest łatwy do rozpoznania i może być pomylony tylko z pokrewnym dzióbkowcem bruzdowanym E. striatum. Cechy odróżniające te gatunki podano w kluczu.

Fot. 22A. Dzióbkowiec Zetterstedta Eurhynchium angustirete, listek łodyżkowy (DS)

1 mm

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 22B. Dzióbkowiec Zetterstedta Eurhynchium angustirete, sporofity (ŁS)

Fot. 22C. Dzióbkowiec Zetterstedta Eurhynchium angustirete, darń (ŁS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Eurhynchium striatum (Hedw.) Schimp. Dzióbkowiec bruzdowany

Fot. 23. Dzióbkowiec bruzdowany Eurhynchium striatum, pokrój ogólny (AS)

Pokrój ogólny Rośliny średnich, czasami dużych rozmiarów, tworzą błyszczące, sztywne, zwarte darnie w kolorach od zielonego, żółtawozielonego do brązowawozielonego. Łodyżki do 6 cm długości i więcej, słabo przylegają do podłoża lub wznoszą się, łukowato wygięte, najczęściej nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki do około 1 cm długości, odstające, prawie kotkowate, najczęściej słabo zaostrzone lub tępo zakończone (fot. 23). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno ułożone, wilgotne odstają od łodyżek, sercowatotrójkątne do lancetowatotrójkątnych, krótko zbiegają, stopniowo zwężone w wydłużony, zaostrzony kończyk, wyraźnie podłużnie fałdowane, na brzegach w dolnej części wąsko podwinięte, ząbkowane, 1,8–2,1 mm długości i 1,0–1,2 mm szerokości. Żebro dochodzi powyżej ¾ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużonorombowe, 35–75 μm długości i 4–7 μm szerokości. Komórki skrzydłowe widoczne, prostokątne, tworzą ± przezroczystą grupę (fot. 23A). Listki gałązkowe podobne do łodyżkowych, mniejsze (fot. 23B). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 2,5–3,0 cm długości, puszki cylindryczne, 1,5–2,3 mm długości, pochylone, grzbiecisto zgięte, z długim, cienkim, odgiętym w górę dzióbkiem. 93

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 23 A i B. Dzióbkowiec bruzdowany Eurhynchium striatum, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Humus, gleba mineralna, drewno, nasady pni drzew. Rośnie w różnych typach lasów, zwłaszcza wilgotnych i żyznych. We wschodniej części zasięgu notowany jest często w lasach gospodarczych, porolnych lub rozwijających się na terenach poprzemysłowych, np. na zarastających hałdach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie na terenie zachodniej części kraju, w górach notowany jest w niższych położeniach. W ostatnich latach jego zasięg zmienia się, ponieważ gatunek ten rozprzestrzenia się w kierunku wschodnim.

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Status ochronny i zagrożenie: chroniony częściowo. Możliwości pomyłki Dzióbkowiec bruzdowany Eurhynchium striatum jest łatwy do rozpoznania i może być pomylony tylko z pokrewnym dzióbkowcem Zetterstedta E. angustirete. Cechy odróżniające te gatunki podano w kluczu. Bardzo rzadko spotykane są rośliny o charakterze pośrednim.

Herzogiella seligeri (Brid.) Z. Iwats. Łukowiec śląski

Fot. 24. Łukowiec śląski Herzogiella seligeri, pokrój ogólny (ŁS)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą zwarte darnie w kolorach od jasnozielonego, przez żółtawozielony do białawozielonego. Łodyżki do 3 cm długości, mocno przylegają do podłoża, nieregularnie rozgałęzione. Gałązki 1,0–2,0 cm długości, najczęściej łukowato odgięte w dół, ulistnione koliście, nastroszone, nieco spłaszczone (fot. 24). Listki łodyżkowe rozpostarte, luźno ułożone, słabo spłaszczone, w stanie wilgotnym szczyty często odgięte w górę lub w dół, jajowatolancetowate, lancetowate lub lancetowatotrójkątne, na brzegach płaskie, ząbkowane, słabo zbiegają, 1,2–2,0 mm długości i 0,5–0,8 mm szerokości. Żebro podwójne, cienkie, dochodzi do ¼ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 55–100(−110) μm długości i 5–9 μm szerokości. Komórki skrzydłowe słabo widoczne, zielone (fot. 24A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,5–2,5 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 2,0–3,5 mm długości, pochylone, lekko zakrzywione (fot. 24B) Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Rośnie na rozkładającym się drewnie, kłodach, pniakach, humusie, glebie mineralnej, rzadko na głazach i nasadach pni drzew. Występuje w różnych typach lasów, zwłaszcza wilgotnych. Rozmieszczenie w Polsce Rośnie na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w reglu górnym. Jeden z najczęstszych krajowych gatunków. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Łukowca śląskiego Herzogiella seligeri na pierwszy rzut oka można pomylić z niektórymi gatunkami z rodzaju dwustronek Plagiothecium, jednakże bliższa obserwacja dotycząca choćby nastroszonego ułożenia listków eliminuje pomyłkę.

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 24A. Łukowiec śląski Herzogiella seligeri, listek łodyżkowy (DS)

0,5 mm

Fot. 24B. Łukowiec śląski Herzogiella seligeri, sporofity (ŁS)

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Homalia trichomanoides (Hedw.) Brid. Gładysz paprociowaty Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą zwarte, błyszczące, przylegające darnie w kolorach od jasnozielonego do żółtawozielonego. Łodyżki pierwotne płożą się, mocno przylegają do podłoża. Łodyżki wtórne, długości 5–6 cm najczęściej lekko wznoszą się, łukowato wygięte, słabo, nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki krótkie, około 1 cm długości, na szczycie zawinięte w dół (fot. 25). Listki łodyżek wtórnych spłaszczone, niefałdowane, zwisające w dół, asymetryczne, wydłużonojajowate, na szczycie zaokrąglone lub nieco zaostrzone, podwinięte z jednej strony, w pobliżu szczytu ząbkowane, najczęściej 1,8–2,0 mm długości i 1,0–1,1 mm szerokości, Żebro pojedyncze, dochodzi do ½ długości blaszki. Komórki blaszki nieco wydłużonorombowe, najczęściej 30–40 μm długości i 8–12 μm szerokości, w kierunku brzegów blaszki rombowe, okrągławokwadratowe, średnicy 6–12 µm. Komórki skrzydłowe słabo widoczne (fot. 25A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity czerwonawobrązowe, sety 1,0–1,5 cm długości, puszki krótkocylindryczne, 1,3–2,0 mm długości, pochylone, lekko zakrzywione (fot. 25B).

Fot. 25. Gładysz paprociowaty Homalia trichomanoides, pokrój ogólny (MS)

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy dość często. Ekologia Występuje na korze drzew, krzewów, kłód i pniaków, na wychodniach skalnych, czasami na glebie mineralnej i starych murach. Rośnie w różnych typach lasów, głównie liściastych, naturalnych (fot. 25C). Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, ale w wielu regionach jest gatunkiem rzadkim, w górach notowany jest jeszcze w reglu dolnym. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa. Możliwości pomyłki Gładysz paprociowaty Homalia trichomanoides jest łatwy do odróżnienia już w terenie. Jednak na pierwszy rzut oka może być mylony z innymi gatunkami z rodziny miecherowatych Neckeraceae, przede wszystkim z miecherą spłaszczoną Neckera complanata, jednakże analiza cech zamieszczonych w kluczu pozwala na jednoznaczną identyfikację tego gatunku.

Fot. 25A. Gładysz paprociowaty Homalia trichomanoides, listek łodyżkowy (DS)

0,5 mm

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 25B. Gładysz paprociowaty Homalia trichomanoides, sporofity (MS)

Fot. 25C. Gładysz paprociowaty Homalia trichomanoides, darń porastająca pień drzewa (RZ)

100

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Homalothecium sericeum (Hedw.) Schimp. Namurnik jedwabisty Pokrój ogólny Rośliny średnich rozmiarów do dużych, najczęściej tworzą błyszczące, dość mocno zwarte darnie koloru jasnozielonego, żółtawozielonego do złotawobrązowawego. Łodyżki długości 5,0–10 cm, mocno przylegają do podłoża, płożą się, gęsto pierzasto rozgałęzione. Gałązki ± kotkowate, 0,5–1,0 cm długości, łukowato wzniesione (fot. 26). Listki łodyżkowe w stanie suchym przylegającowzniesione, trójkątnolancetowate, 1,3–2,4 mm długości i 0,4–0,8 mm szerokości, w nasadzie krótko zaokrąglone, wąsko zbiegające, brzegi blaszek płaskie, tylko miejscami podwinięte, wyraźnie ząbkowane, na szczycie zaostrzone. Żebro dochodzi do ¾ długości blaszki. Komórki w środku blaszki wydłużonorobakowate, 55–90 μm długości i 4,0–8,0 μm szerokości. Komórki skrzydłowe kwadratowojajowate, o zgrubiałych ścianach, tworzą niewielką grupę, krótko zbiegają, (fot. 26A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, zbiegają szerzej, 4–6 rzędami komórek. Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 1,0–2,0 cm długości, brodawkowane, puszki cylindryczne, 2–3 mm długości, proste.

Fot. 26. Namurnik jedwabisty Homalothecium sericeum, pokrój ogólny (AS)

101

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 26A. Namurnik jedwabisty Homalothecium sericeum, listek łodyżkowy (DS)

0,5 mm

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Rośnie na ocienionych skałach, zwłaszcza wapiennych, czasami na starych murach, korze drzew liściastych, zarówno leśnych, jak i wolno stojących. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach rośnie do wyższych położeń regla dolnego. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Namurnik jedwabisty Homalothecium sericeum może być czasami mylony z większymi formami korowca wielozarodniowego Pylaisia polyantha. Obydwa gatunki mogą występować na korze drzew i mają charakterystycznie łukowato odgięte gałązki, także żółtozłocistozielony kolor darni upodabnia te mchy. Obserwacja kształtu listków i obecność pojedynczego, długiego żebra u H. sericeum jednoznacznie pozwala je rozróżnić. Cechy odróżniające namurnika jedwabistego od krótkosza namurnikowego Brachythecium geheebii, z którym czasem może występować razem, podano przy opisie tego gatunku.

102

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Hookeria lucens (Hedw.) Sm. Płaskolist lśniący Pokrój ogólny Rośliny średnich rozmiarów, tworzą luźne, błyszczące darnie koloru jasnozielonego (fot. 27). Łodyżki 6 cm długości, dolną częścią przylegają do podłoża, w górnej części wzniesione, słabo rozgałęzione, spłaszczone (fot. 27A). Listki łodyżkowe duże, płaskie, do 5,0 mm długości i 3,0 mm szerokości, po wyschnięciu lekko poprzecznie fałdowane, szerokojajowate, wierzchołek zaokrąglony lub tępy, brzegi płaskie, całobrzegie, bez obrzeżenia, komórki bardzo duże, półprzezroczyste, przeplatane sporadycznie mniejszymi komórkami, nieregularnie sześciokątne do wydłużonosześciokątnych, 100–200 μm długości i 60–100 μm szerokości w środkowej części liścia, komórki brzeżne niezróżnicowane lub nieco węższe. Żebro nie występuje (fot. 27B). W górnych komórkach wytwarzane są niekiedy jednorzędowe, wielokomórkowe →filamenty służące do rozmnażania wegetatywnego. Sporofity czarniawe, sety grube, długości około 2,0 cm, puszki elipsoidalne, 2,0–2,5 mm długości, ułożone poziomo (fot. 27C).

Fot. 27. Płaskolist lśniący Hookeria lucens, pokrój ogólny (MS)

103

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 27A. Płaskolist lśniący Hookeria lucens, zbliżenie darni (MS)

1 mm

Fot. 27B. Płaskolist lśniący Hookeria lucens, listek łodyżkowy (KD i RZ)

104

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Występuje na glebie mineralnej, humusie, murszejącym drewnie i kamieniach. Rośnie w wilgotnych lasach, głównie naturalnych. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Notowany był w Sudetach, Karpatach i na Pomorzu Zachodnim (Ochyra i in. 1985), obecnie potwierdzone stanowiska znajdują się tylko w Karpatach (Ochyra i in. 2020), gdzie rośnie w piętrze pogórza i regla dolnego. Status ochronny i zagrożenie: ochrona ścisła, narażony na wyginięcie (VU). Możliwości pomyłki Płaskolist lśniący Hookeria lucens jest gatunkiem o bardzo charakterystycznym pokroju, łatwym do rozpoznania już w terenie.

Fot. 27C. Płaskolist lśniący Hookeria lucens, sporofity (MS)

105

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Hylocomiadelphus triquetrus (Hedw.) Ochyra & Stebel [syn. Rhytidiadelphus triquetrus (Hedw.) Warnst.] Gajec trójrzędowy, fałdownik szeleszczący Pokrój ogólny Rośliny duże, tworzą umiarkowanie zwarte darnie w kolorze od zielonego do żółtawozielonego lub białawozielonego. Łodyżki do 20 cm długości, słabo przylegają do podłoża, najczęściej wzniesione, nieregularnie rozgałęzione, czasami prawie pierzaste, na szczycie nierzadko lekko zagięte. Gałązki 2–3 cm długości, zwężone w kierunku szczytu (fot. 28). Listki łodyżkowe odstają, podłużnie fałdowane, czasami pomarszczone, wyglądają podobnie w stanie suchym i wilgotnym, 3,2–4,9 mm długości i 1,6–2,5 mm szerokości, z sercowatej części nasadowej, obejmującej częściowo łodygę, zwężają się do zaostrzonego szczytu, zbiegające, brzegi blaszek płaskie, ząbkowane w górnej części. Żebro podwójne, sięga do ¾ długości blaszki. Komórki w środku blaszki wydłużonoeliptyczne, 45–75 μm długości i 6–9 μm szerokości, w górnej części blaszki od strony grzbietowej brodawkowane. Komórki skrzydłowe krótsze, szersze, o cieńszych ścianach, słabo zaznaczone (fot. 28A). Listki gałązkowe mniejsze, z sercowatotrójkątnej nasady zwężają się w zaostrzony kończyk (fot. 28B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 3,0–5,0 cm długości, puszki elipsoidalne, 1,5–2,3 mm długości, ułożone ± poziomo, grzbiecisto zgięte.

Fot. 28. Gajec trójrzędowy Hylocomiadelphus triquetrus, pokrój ogólny (ŁS)

106

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm

Fot. 28 A i B. Gajec trójrzędowy Hylocomiadelphus triquetrus, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Gleba mineralna, humus, rzadko pojawia się na korze w nasadach pni drzew, na kłodach i pniakach oraz murszejącym drewnie. Rośnie w różnych typach lasów, głównie liściastych, przede wszystkim naturalnych. Spotykany jest również w zaroślach i murawach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, ale w wielu regionach jest gatunkiem rzadkim, w górach notowany jest jeszcze w piętrze subniwalnym. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa. Możliwości pomyłki Gajec trójrzędowy Hylocomiadelphus triquetrus jest gatunkiem o bardzo charakterystycznym pokroju, łatwym do rozpoznania w terenie. 107

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Hylocomiastrum umbratum (Hedw.) M. Fleisch. [syn. Hylocomium umbratum (Hedw.) Schimp.] Leśniak cienisty

Fot. 29. Leśniak cienisty Hylocomiastrum umbratum, pokrój ogólny (MS)

Pokrój ogólny Rośliny średnich rozmiarów do dużych, tworzą niezbyt zwarte darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego, czasami brązowozielonego. Łodyżki (8–)10–18 cm długości, czerwonawobrązowe, luźno przylegają do podłoża, najczęściej wzniesione, od nieregularnie rozgałęzionych do regularnie 1-, 2(–3)-pierzastych, z licznymi parafyliami. Gałązki smukłe, na końcach wygięte (fot. 29). Listki łodyżkowe luźno ułożone, w stanie suchym przylegają, wilgotne lekko odstają, szerokojajowate do sercowatolancetowatych, stopniowo zwężone w kierunku wierzchołka, silnie podłużnie fałdowane, lekko wklęsłe, 108

PRZEGLĄD GATUNKÓW

zbiegające, 0,8–2,5 mm długości, 0,8–1,5 mm szerokości, brzegi blaszek płaskie, ząbkowane w części dolnej, kolczastoząbkowane w górnej, komórki nasady rombowe, żółtawe, komórki skrzydłowe słabo wyróżnione, zbiegające, komórki w środku blaszki 40–64 μm długości i 5–7 μm szerokości. Żebro zwykle podwójne, rzadko pojedyncze, dochodzi do ½ długości blaszki (fot. 29A). Listki gałązkowe ± łuskowate, luźno osadzone, jajowate do szerokojajowatych lub jajowatotrójkątnych, wklęsłe, 0,4–1,2 mm długości i 0,3–0,8 mm szerokości, żebro często pojedyncze, sięga ½–¾ długości blaszki, zakończone kolcem po stronie grzbietowej (fot. 29B, 29C). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety najczęściej 2,0–4,5 cm długości, puszki jajowatoelipsoidalne, 1,5–2,5 mm długości, ułożone poziomo, grzbiecisto zgięte.

1 mm

Fot. 29 A, B i C. Leśniak cienisty Hylocomiastrum umbratum, A – listek łodyżkowy, B i C – listki gałązkowe (KD i RZ)

109

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Gleba mineralna, humus, rzadko murszejące drewno. Rośnie głównie w borach górskich. Rozmieszczenie w Polsce Występuje przede wszystkim w górach (Ochyra i in. 1992), gdzie notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny (fot. 29D). Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Leśniak cienisty Hylocomiastrum umbratum jest możliwy do pomylenia z niektórymi formami gajnika lśniącego Hylocomium splendens. Cechy rozróżniające podano w kluczu.

Fot. 29D. Leśniak cienisty Hylocomiastrum umbratum, darnie (MS)

110

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Hylocomium splendens (Hedw.) Schimp. Gajnik lśniący

Fot. 30. Gajnik lśniący Hylocomium splendens, pokrój ogólny (MS)

Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą luźne darnie w kolorach od zielonego, żółtawozielonego do brązowawozielonego. Łodyżki do 20 cm długości, czerwonawojasnobrązowe, płożą się, na końcach wznoszą, niezbyt mocno przylegają do podłoża, z widocznymi rocznymi piętrami wzrostu, najczęściej podwójnie pierzasto rozgałęzione, z licznymi parafyliami (fot. 30). Listki łodyżkowe luźno osadzone, wklęsłe, niefałdowane, jajowatolancetowate, 1,0–1,8 mm długości i 0,7–1,0 mm szerokości, nagle zwężone do zaostrzonego (rzadziej zaokrąglonego), kanalikowatego, kędzierzawego kończyka, niezbiegające, na brzegach blaszki płaskie lub zawinięte w dolnej części, ząbkowane, czasami karbowane, komórki nasady wąskorombowe, porowate, pomarańczowobrązowe, komórki skrzydłowe 111

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

słabo zaznaczone, owalnokwadratowe, grubościenne, żółtawe. Komórki w środku blaszki wąskorombowe, 35–70 μm długości i 5–7 μm szerokości. Żebro podwójne, sięga do ½–⅔ długości blaszki liścia (fot. 30A). Liście gałązek pierwszego rzędu jajowatoeliptyczne, 0,8–1,3 mm długości i 0,3–0,6 mm szerokości, wklęsłe, szeroko zawinięte koło szczytu, szczyt krótko ostro lub tępo zakończony, żebro podwójne (fot. 30B). Liście gałązek drugiego rzędu jajowate do eliptycznolancetowatych, 0,3–0,8 mm długości i 0,2–0,4 mm szerokości, wklęsłe, szeroko zawinięte koło szczytu, szczyt krótko ostro lub tępo zakończony, bez żebra. Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 0,5–2,5 cm długości, puszki jajowate do elipsoidalnych, 1,7–2,8 mm długości, pochylone do ułożonych poziomo, grzbiecisto zgięte. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Występuje na glebie mineralnej, humusie, rzadko na murszejącym drewnie, korze pniaków, kłód i nasad pni drzew (fot. 30C). Rośnie głównie w borach.

1 mm

Fot. 30 A i B. Gajnik lśniący Hylocomium splendens, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

112

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze alpejskim. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa. Możliwości pomyłki Niektóre słabiej rozgałęzione formy gajnika lśniącego Hylocomium splendens są możliwe do pomylenia z leśniakiem cienistym Hylocomiastrum umbratum. Cechy różniące te gatunki podano w kluczu. Częstsze pomyłki zdarzają się z tujowcem tamaryszkowatym Thuidium tamariscinum, który na pierwszy rzut oka może przypominać gajnika lśniącego – obydwa gatunki mają gałązki dwu- lub trzykrotnie rozgałęzione oraz piętra przyrostów rocznych. Analiza cech mikroskopowych, chociażby listków łodyżkowych z podwójnym żebrem u H. splendens i pojedynczym u T. tamariscinum, wyklucza możliwość pomyłki.

Fot. 30C. Gajnik lśniący Hylocomium splendens, darń (MS)

113

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Hypnum cupressiforme Hedw. Rokiet cyprysowy Pokrój ogólny Rośliny drobne do dużych, tworzą błyszczące do matowych, luźne do zwartych darnie koloru od jasnozielonego do zielonego, żółtawozielonego, złocistawozielonego i brązowawozielonego. Łodyżki, zielonkawe do żółtozielonych, u starszych okazów brunatnawe, do 10 cm długości i więcej, różnie związane z podłożem, płożą się lub wznoszą, rozgałęzione regularnie lub nieregularnie pierzasto, czasami bardzo słabo. Gałązki do kilku centymetrów długości, w różny sposób odstają od łodyżek (fot. 31). Listki łodyżkowe w stanie suchym i wilgotnym podobne, od słabo do silnie sierpowato zakrzywionych, w różnym stopniu wklęsłe, lancetowate do jajowatolancetowatych, stopniowo zwężone w kierunku szczytu, całobrzegie lub ząbkowane w górnej części, podwinięte w części dolnej, 1,0–2,1 mm długości i 0,3–0,8 mm szerokości. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 45–95 μm długości i 4–7(−8) μm szerokości. Komórki skrzydłowe nieco grubościenne, kwadratowe, hialinowe, żółtawo lub jasnobrązowo zabarwione (fot. 31A). Żebro podwójne, bardzo krótkie lub nieobecne. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,0–3,0 cm długości, puszki cylindryczne, 1,7–2,6 mm długości, proste do nieco pochylonych, w różnym stopniu zakrzywione (fot. 31B).

Fot. 31. Rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme, pokrój ogólny (MS)

114

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm

Fot. 31A. Rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme, listek gałązkowy (DS)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy często. Ekologia Kora drzew, krzewów, kłód, pniaków, murszejące drewno, humus, gleba mineralna, kamienie i wychodnie skalne. Rośnie w różnych typach lasów. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze subniwalnym. Jeden z najczęstszych krajowych gatunków. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme jest gatunkiem pospolitym i bardzo zmiennym. Dotyczy to wielkości darni, jej koloru (od jasnozielonego do brązowawozielonego) oraz kształtu listków (od prostych do silnie sierpowato zakrzywionych), w związku z czym może być mylony z innymi gatunkami z rodziny rokietowatych Hypnaceae. Z tego względu podczas oznaczania należy bardzo uważnie analizować cechy zamieszczone w kluczu. Oprócz odmiany typowej, z korą drzew leśnych związana jest również odmiana H. cupressiforme var. filiforme Brid., o drobnych, prostych listkach, spotykana głównie na pniach starych drzew, zwłaszcza w lasach naturalnych (fot. 31C). 115

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 31B. Rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme, sporofity (MS)

Fot. 31C. Rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme var. filiforme, darń porastająca pień drzewa (ŁS)

116

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Hypnum imponens Hedw. [syn. Callicladium imponens (Hedw.) Hedenäs, Schlesak & D. Quandt] Rokiet leżący

Fot. 32. Rokiet leżący Hypnum imponens, pokrój ogólny (AS)

Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą zwarte darnie koloru od żółtawozielonego, złocistego do brązowawego. Łodyżki, czarniawoczerwonawobrązowawe, do 8 cm długości, przylegają do podłoża, płożą się lub wznoszą, regularnie pierzasto rozgałęzione, czasami rozgałęzione podwójnie lub nieregularnie pierzasto. Pseudoparafylia duże, wąskotrójkątne do lancetowatych, na brzegach ząbkowane, długości 175–450 μm. Gałązki do 1,5–3,0 cm długości, z reguły prostopadłe do łodyżek (fot. 32). Listki łodyżkowe sierpowato zakrzywione, trójkątnolancetowate do wydłużonolancetowatych, stopniowo zwężone w zaostrzony, smukły kończyk, słabo zbiegają, ząbkowane w górnej części, podwinięte w dolnej, 1,8–2,0 mm długości i 0,6–0,8 mm szerokości. Żebro podwójne, krótkie, czasami słabo widoczne. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 55–100 μm długości i 4–7 μm szerokości. Komórki skrzydłowe grubościenne, okrągławokwadratowe do krótkoprostokątnych, żółtawo lub jasnobrązowo zabarwione, niektóre hialinowe, nieco rozdęte (fot. 32A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, mniejsze i węższe. Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,0–3,0 cm długości, puszki cylindryczne, 1,5–3,0 mm długości, pochylone, zakrzywione. 117

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

0,5 mm

Fot. 32A. Rokiet leżący Hypnum imponens, listek gałązkowy (DS)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Murszejące drewno, kamienie, gleba i torf. Rośnie w różnych typach lasów, na wrzosowiskach i w mokrych psiarach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w północnej części kraju, w górach notowany był tylko w Gorcach (Rosadziński, Staniaszek-Kik 2015). Jego rozmieszczenie jest słabo poznane. Status ochronny i zagrożenie: bliski zagrożenia (NT). Możliwości pomyłki Rokiet leżący Hypnum imponens jest możliwy do pomylenia tylko z innymi gatunkami z rodzaju Hypnum. Cechy rozróżniające te gatunki podano w kluczu.

118

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Hypnum jutlandicum Holmen & E. Warncke [syn. Hypnum ericetorum Brid.] Rokiet duński Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą luźne darnie w kolorach od jasnozielonego, białawozielonego do żółtawozielonego. Łodyżki do 8 cm długości, słabo przylegają do podłoża, najczęściej wznoszą się, gęsto, ± regularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki 0,5–2,0 cm długości, odstają ± prostopadle od łodyżek (fot. 33). Listki łodyżkowe silnie sierpowato zagięte, jajowate do jajowatolancetowatych, stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, 1,4–2,3 mm długości i 0,5–0,8 mm szerokości, płaskie, w górnej części ząbkowane. Żebro podwójne, bardzo krótkie lub nie występuje. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 40–95 μm długości i 4–7 μm szerokości. Komórki skrzydłowe grubościenne, bezbarwne do jasnobrązowych, wyraźnie widoczne, czasami rozdęte od strony dolnej (fot. 33A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, ale mniejsze i węższe (fot. 33B). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,5–3,0 cm długości, puszki cylindryczne, 1,4–2,0 mm długości, pochylone, lekko zakrzywione.

Fot. 33. Rokiet duński Hypnum jutlandicum, pokrój ogólny (ŁS)

119

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 33 A i B. Rokiet duński Hypnum jutlandicum, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Humus, gleba mineralna, rzadziej murszejące drewno. Rośnie głównie w suchych borach sosnowych, także wzdłuż leśnych ścieżek i na przydrożach (fot. 33C). Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w zachodniej części kraju, w górach notowany rzadko, do regla dolnego. W ostatnich latach rozprzestrzenia się w kierunku wschodnim, stąd też jego aktualne rozmieszczenie jest niedokładnie poznane. Status ochronny i zagrożenie: brak.

120

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Możliwości pomyłki Rokiet duński Hypnum jutlandicum może być mylony z rokietem cyprysowym H. cupressiforme, z którym jest blisko spokrewniony. Przez jakiś czas był traktowany jako jego odmiana – Hypnum cupressiforme Hedw. var. ericetorum Schimp. Cechy rozróżniające te gatunki podano w kluczu.

Fot. 33C. Rokiet duński Hypnum jutlandicum, darń (ŁS)

121

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Hypnum pallescens (Hedw.) P. Beauv. [syn. Jochenia pallescens (Hedw.) Hedenäs, Schlesak & D. Quandt] Rokiet pełzający Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą zwarte darnie koloru od zielonego do żółtawozielonego, złotozielonego do brązowawozielonego. Łodyżki do 5 cm długości, żółtawozielone, mocno przylegają do podłoża, płożą się, pierzasto rozgałęzione. Gałązki do około 0,6 cm długości, z listkami na szczycie zakrzywionymi w jedną stronę (fot. 34). Listki łodyżkowe najczęściej sierpowato zagięte, jajowate do wydłużonolancetowatych, wklęsłe, stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, najczęściej 0,6–1,1 mm długości i 0,4–0,6 mm szerokości, w dolnej części podwinięte, wyraźnie ząbkowane w górnej części. Żebro podwójne, krótkie, delikatne. Komórki blaszki wydłużonorombowe, najczęściej 30–50 μm długości i 4–5 μm szerokości. Komórki skrzydłowe zielone, okrągławokwadratowe, tworzą ± wyraźną grupę (fot. 34A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, czasami mocniej ząbkowane. Sporofity żółtawobrązowawoczerwonawe, sety 0,7–1,5 cm długości, puszka cylindryczna, 1,2–2,2 mm długości, lekko pochylona, słabo zakrzywiona.

Fot. 34. Rokiet pełzający Hypnum pallescens, pokrój ogólny (RZ)

122

PRZEGLĄD GATUNKÓW

0,5 mm

Fot. 34A. Rokiet pełzający Hypnum pallescens, listek łodyżkowy (DS)

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy bardzo często. Ekologia Kora drzew, krzewów, kłód, pniaków, kamienie, wychodnie skalne, rzadziej na murszejącym drewnie. Rośnie głównie w różnych typach lasów liściastych i mieszanych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, częściej w górach, gdzie notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Rokiet pełzający Hypnum pallescens jest możliwy do pomylenia głównie z drobnymi formami rokieta cyprysowego H. cupressiforme. Cechy rozróżniające te gatunki podano w kluczu. W lasach, głównie górskich, szczególnie w płatach o charakterze naturalnym, można spotkać pokrewny gatunek Hypnum protuberans Brid. [Jochenia protuberans (Brid.) J. Kučera & Ignatov], który rośnie głównie na korze drzew, kłód i pniaków. W terenie można rozpoznać go po listkach, które są silnie zagięte, z wierzchołkami zwróconymi w różnych kierunkach, co nadaje tym roślinom nastroszony pokrój (u rokieta pełzającego H. pallescens listki są mniej zagięte i zwrócone w jednym kierunku). Relacje między tymi gatunkami, ze względu na występujące formy pośrednie, wymagają dalszych badań. 123

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Isothecium alopecuroides (Lam. ex Dubois) Isov. [Isothecium myurum Brid.] Myszeniec baźkowiec Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą najczęściej ± błyszczące, zwarte darnie koloru zielonego do białawozielonego (fot. 35). Łodyżki mocno przylegają do podłoża, płożą się i rozgałęziają na łodyżki wtórne, długości do 5 cm, kotkowate, niektóre z nich ± wzniesione, a wyrastające z nich gałązki nadają roślinom ± drzewkowaty pokrój. Gałązki kotkowate, 1–2 cm długości, proste lub lekko zakrzywione (fot. 35A). Listki łodyżek pierwotnych szeroko- do wąskotrójkątnych, całobrzegie lub słabo ząbkowane, szczyt blaszki zwężony, czasem zakrzywiony, żebro krótkie lub nie występuje, komórki skrzydłowe słabo zaznaczone. Listki łodyżek wtórnych ułożone zachodząco wokół gałązek, przylegają w stanie suchym i wilgotnym, 2,0–3,0 mm długości i 0,9–1,0 mm szerokości, silnie wklęsłe,

Fot. 35. Myszeniec baźkowiec Isothecium alopecuroides, pokrój ogólny (ŁS)

124

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 35A. Myszeniec baźkowiec Isothecium alopecuroides, zbliżenie darni (MS)

szerokojajowate do jajowatych, krótko zakończone ostrym lub tępym kończykiem, na brzegach podwinięte od dołu do połowy blaszki, ząbkowane w górnej części. Komórki w środku blaszki wydłużonorombowe, krótsze w kierunku brzegów i szczytu blaszki, 20–40 μm długości i 5–8 μm szerokości. Komórki skrzydłowe wyraźne, kwadratowe do prostokątnych, o zgrubiałych ścianach, nieprzezroczyste. Żebro pojedyncze, sięga do ⅔ długości blaszki, czasem rozwidlone (fot. 35B). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżek wtórnych, mniejsze, krócej zaostrzone. Sporofity brunatnawoczerwonawe, sety 0,8–1,2 cm długości, puszki elipsoidalne do cylindrycznych, 2,0–2,4 mm długości, proste (fot. 35C).

0,5 mm

Fot. 35B. Myszeniec baźkowiec Isothecium alopecuroides, listek łodyżki wtórnej (DS)

125

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy dość często. Ekologia Występuje na korze drzew, kłód i pniaków, na kamieniach, wychodniach skalnych. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje w całym kraju, w górach jest notowany jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Myszeniec baźkowiec Isothecium alopecuroides jest gatunkiem łatwym do rozpoznania już w terenie.

Fot. 35C. Myszeniec baźkowiec Isothecium alopecuroides, sporofity (MS)

126

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Kindbergia praelonga (Hedw.) Ochyra [syn. Eurhynchium praelongum (Hedw.) Schimp.; Stokesiella praelonga (Hedw.) H. Rob.] Kindbergia długogałęzista

Fot. 36. Kindbergia długogałęzista Kindbergia praelonga, pokrój (RZ)

Pokrój ogólny Rośliny nieduże do średniej wielkości, tworzą najczęściej luźno zwarte, czasami zwarte (np. w miejscach wydeptywanych, takich jak ścieżki i drogi gruntowe) darnie koloru od jasno- do ciemnozielonego (fot. 36). Łodyżki długości do 8 cm, przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części często wzniesione, rozwidlają się sympodialnie i rozgałęziają pierzasto lub podwójnie pierzasto. Gałązki spłaszczone, długości 0,5–2,0 cm (fot. 36A). Listki łodyżkowe szerokie, nastroszone, wybitnie odróżniają się od listków gałązkowych, najczęściej niezbyt gęsto rozmieszczone na łodyżkach, 0,7–1,4 mm długości i (0,5–)0,7–1,2 mm szerokości, suche przylegają w dolnej części, górna część ± powyginana, odstająca, 127

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

nastroszona, w dolnej części szerokosercowatotrójkątne do jajowatotrójkątnych, nagle zwężone w długi, zaostrzony kończyk, długo zbiegają, na brzegach płaskie, wyraźnie ząbkowane do kończyka, kończyk ząbkowany słabiej. Komórki blaszki wydłużonorombowe, w kierunku żebra bardziej wydłużone, 20–70 μm długości i 5–7 μm szerokości, komórki skrzydłowe prostokątne, tworzą niewyraźne uszka (fot. 36B). Listki gałązkowe zupełnie inne niż łodyżkowe, jajowate do jajowatolancetowatych, 0,5–1,2 mm długości i 0,2–0,6 mm szerokości, brzegi blaszek wyraźnie ząbkowane (fot. 36C). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 1,5–2,5 cm długości, puszki elipsoidalne do prawie cylindrycznych, 3,0–4,0 mm długości, silnie pochylone lub ułożone poziomo, grzbiecisto zagięte. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Występuje na glebie mineralnej, obrzeżach śródleśnych źródlisk, głazach, rzadko na nasadach pni drzew i murszejącym drewnie. Rośnie w żyznych lasach liściastych i mieszanych, na leśnych drogach i przydrożach.

Fot. 36 B. Kindbergia długogałęzista Kindbergia praelonga, zbliżenie darni (Wikimedia Commons)

128

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmieszczenie w Polsce Występuje często w niżowej części kraju, w górach spotykany jest rzadko w niższych położeniach. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Kindbergia długogałęzista Kindbergia praelonga może być mylona z wiewiórecznikiem sudeckim Sciuro-hypnum starkei. Różni się od niego przede wszystkim odgiętym kończykiem listków łodyżkowych (u S. starkei kończyk nie jest odgięty), co jest dobrze widoczne już pod lupą terenową.

1 mm

Fot. 36 B i C. Kindbergia długogałęzista Kindbergia praelonga, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

129

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Lescuraea mutabilis (Brid.) Lindb. ex I. Hagen Drąstewniczek zmienny Pokrój ogólny Rośliny nieduże, tworzą lekko błyszczące, miękkie, gęste darnie koloru zielonego lub żółtawozielonego. Łodyżki smukłe, płożą się, nieregularnie rozgałęzione, gałązki krótkie, proste do lekko zakrzywionych (fot. 37). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno przylegają, wilgotne odstają od łodyżek, lancetowate, zaostrzone, 1,6–1,9 mm długości i 0,4–0,5 mm szerokości, podłużnie fałdowane, ząbkowane na szczycie, brzegi blaszki zawinięte. Żebro pojedyncze, tęgie, kończy się w szczycie. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 40–45 μm długości i 4–5 μm szerokości, cienkościenne, komórki skrzydłowe widoczne, ± kwadratowe, cienkościenne, 8–12 µm szerokości (fot. 37A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, ale mniejsze (fot. 37 B). Sporofity brunatnawoczerwonawe, sety 1,5–2,0 cm długości, puszki wydłużonoelipsoidalne do cylindrycznych, 1,6–2,0 mm długości, proste.

Fot. 37. Drąstewniczek zmienny Lescuraea mutabilis, pokrój (AS)

130

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Na korze drzew liściastych. Rośnie w lasach i zaroślach górskich. Rozmieszczenie w Polsce Występuje w górach, gdzie rośnie w wyższych położeniach. Możliwości pomyłki Drąstewniczek zmienny Lescuraea mutabilis jest gatunkiem łatwym do odróżnienia od innych gatunków epifitycznych.

1 mm

Fot. 37 A i B. Drąstewniczek zmienny Lescuraea mutabilis: listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

131

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Leskea polycarpa Hedw. Drąst wielozarodniowy Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą luźne do zwartych darnie koloru matowozielonego, żółtawozielonego lub zielonobrązowego. Łodyżki 3,0–5,0 cm długości, dość mocno przylegają do podłoża, delikatne, płożą się, nieregularnie rozgałęzione, czasami nierozgałęzione, rzadko rozgałęzione regularnie pierzasto, z luźno ułożonymi listkami, gałązki płożą się lub wznoszą, na szczytach zagięte w jednym kierunku (fot. 38). Listki łodyżkowe wąskojajowatolancetowate, 0,8–1,3 mm długości i 0,7–0,8 mm szerokości, na szczycie zaostrzone i zakrzywione. Listki gałązkowe rzadziej lub gęściej ułożone, jajowatolancetowate, na szczycie zakrzywione, lekko podłużnie fałdowane lub niefałdowane, 0,6–0,8 mm długości i 0,3–0,4 mm szerokości, na brzegach płaskie lub lekko zawinięte w dolnej części, wierzchołek tępo lub ostro zakończony, komórek skrzydłowych brak, komórki blaszki okrągławokwadratowe do okrągławosześciokątnych, średnicy 7–11 µm, z centralnie położonymi pojedynczymi brodawkami od strony grzbietowej i brzusznej. Żebro kończy się w pobliżu szczytu (fot. 38A). Sporofity żółtawojasnobrązowawe do czerwonawych, sety 0,7–1,2 cm długości, puszki prawie cylindryczne, 2,0–3,0 mm długości, stojące, lekko zgięte (fot. 38B). Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy bardzo często. Ekologia Kora drzew liściastych, kłód, pniaków, także stare mury. Rośnie na drzewach przydrożnych, na obrzeżach lasów, głównie w łęgach (fot. 38C). Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach spotykany jest w niższych położeniach. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Drąst wielozarodniowy Leskea polycarpa jest możliwy do pomylenia z międzylistem nitkowatym Pterigynandrum filiforme, od którego różni się przede wszystkim (1) grubszym i dłuższym żebrem dochodzącym do szczytu blaszki – u P. filiforme żebro jest delikatne, kończy się w połowie blaszki, i (2) kształtem komórek, które są okrągławokwadratowe do okrągławosześciokątnych – u P. filiforme komórki są rombowe. 132

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 38. Drąst wielozarodniowy Leskea polycarpa, pokrój ogólny (AS)

Fot. 38A. Drąst wielozarodniowy Leskea polycarpa, listek gałązkowy (DS)

0,2 mm

133

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 38B. Drąst wielozarodniowy Leskea polycarpa, sporofity (Wikimedia Commons)

Fot. 38C. Drąst wielozarodniowy Leskea polycarpa, darń na korze drzewa (RZ)

134

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Leskeella nervosa (Brid.) Loeske [syn. Pseudoleskeella nervosa (Brid.) Nyholm] Drąstewka długożeberkowa Pokrój ogólny Rośliny nieduże, tworzą zwarte darnie w kolorach od ciemnozielonego do żółtawozielonego lub oliwkowego, czasami czarnozielone. Łodyżki do 5 cm długości, przylegają do podłoża, mocno nieregularnie rozgałęzione, gałązki najczęściej wznoszą się (fot. 39). Listki łodyżkowe przylegające w stanie suchym, odstające w stanie wilgotnym, jajowate do jajowatolancetowatych, 0,8–1,6 mm długości i 0,4–0,6 mm szerokości, słabo wklęsłe, na brzegach płaskie, tylko w dolnej części podwinięte, całobrzegie, z jajowatej części dolnej stopniowo zwężone w długi, zaostrzony kończyk. Żebro grube, wypełnia kończyk. Komórki okrągławokwadratowe do okrągławosześciokątnych, o ścianach zgrubiałych, lekko brodawkowane, u nasady szersze niż dłuższe, w środkowym liściu 8–10 μm szerokości. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, tylko mniejsze (fot. 39A). Sporofity brunatnawe, sety najczęściej 2,0–3,0 cm długości, brodawkowane, puszki cylindryczne, 2,0–3,0 mm długości, proste.

Fot. 39. Drąstewka długożeberkowa Leskeella nervosa, pokrój ogólny (AS)

135

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 39A. Drąstewka długożeberkowa Leskeella nervosa, listek gałązkowy (DS)

0,5 mm

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Rozmnaża się też wegetatywnie za pomocą rozmnóżek flagellarnych wytwarzanych w kątach górnych listków łodyżek i gałązek. Ekologia Kora drzew liściastych, wychodnie skalne, rzadko stare mury. Rośnie w różnych typach lasów, czasami na przydrożnych drzewach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, na niżu rzdko, często w górach, gdzie notowana jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Drąstewka długożeberkowa Leskeella nervosa jest możliwa do pomylenia ze zwiślikiem długolistnym Anomodon longifolius. Cechy rozróżniające te gatunki podano przy opisie zwiślika długolistnego.

136

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Leucodon sciuroides (Hedw.) Schwägr. Białoząb pospolity Pokrój ogólny Rośliny średnich rozmiarów do dużych, tworzą zwarte darnie w kolorach od ciemnozielonego do zielonego lub żółtawozielonego, czasami czarniawe. Łodyżki pierwotne płożą się, mocno przylegają do podłoża, łodyżki wtórne, długości 2–6 cm, w dolnej części przywierają do podłoża, w górnej wzniesione, odstają lub są łukowato wygięte do góry, słabo rozgałęzione. Gałązki najczęściej zwisają, łukowato zakrzywione do góry. W kątach górnych listków czasami spotykane są rozmnóżki flagellarne (fot. 40). Listki łodyżkowe w stanie suchym przylegają ściśle do łodyżek, wilgotne odstają, 2,0–2,6 mm długości i 1,0–1,3 mm szerokości, jajowatolancetowate, wyraźnie podłużnie fałdowane, stopniowo zwężają się w zaostrzony kończyk, na brzegach płaskie, słabo ząbkowane w górnej części. Żebro nie występuje. Komórki blaszki wydłużonosześciokątne, 24–56 μm długości i 6–10 μm szerokości, w kierunku brzegów zaokrąglone. Komórki skrzydłowe widoczne, okrągławokwadratowe, grubościenne, koloru żółtawobrązowego (fot. 40A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych tylko większe (fot. 40B). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 0,8–1,0 cm długości, puszki wydłużonojajowate, 2,5–3,0 mm długości, proste.

Fot. 40. Białoząb pospolity Leucodon sciuroides, pokrój ogólny (AS)

137

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 40 A i B. Białoząb pospolity Leucodon sciuroides, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Rozmnaża się wegetatywnie za pomocą rozmnóżek flagellarnych, wytwarzanych w kątach górnych listków. Ekologia Kora drzew, wychodnie skalne, czasami stare mury. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych, spotykany jest także na drzewach wolno stojących (fot. 40C). Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, ale w wielu regionach jest gatunkiem rzadkim, w górach notowany jest w piętrach pogórza i regla dolnego.

138

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Białoząb pospolity jest dużym mchem, o charakterystycznie zawiniętych gałązkach, dlatego jest łatwy do rozpoznania już w terenie. Niektóre gatunki plagiotropowe, jak namurnik jedwabisty Homalothecium sericeum i korowiec wielozarodniowy Pylaisia polyantha, też mają zawinięte gałązki, lecz są z reguły mniejsze, a w ich listkach występuje pojedyncze (H. sericeum) lub podwójne (P. polyantha) żebro, którego brak u białozęba pospolitego.

Fot. 40C. Białoząb pospolity Leucodon sciuroides, darń na korze drzewa (RZ)

139

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Neckera complanata (Hedw.) Huebener [syn. Alleniella complanata (Hedw.) S. Olsson, Enroth & D. Quandt] Miechera spłaszczona Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą błyszczące, luźne do zwartych darnie w kolorach od jasnozielonego, żółtawozielonego do białawozielonego (fot. 41). Łodyżki pierwotne płożą się, mocno przywierają do podłoża, łodyżki wtórne do 5,0–6,5 cm długości, wznoszą się, pierzasto rozgałęzione (fot. 41A). Gałązki spłaszczone, 1,0–2,5 cm długości, zakrzywione w dół na szczycie. Często obecne są gałązki flagellarne. Listki łodyżek wtórnych spłaszczone, w środku łodyżek 2,5–3,0 mm długości i 1,2–1,5 mm szerokości, niefałdowane poprzecznie, wydłużonojajowate, w górnej części zwężają się w zaostrzony kończyk, ząbkowane na szczycie, na brzegach płaskie. Żebro podwójne, krótkie, delikatne. Komórki blaszki wydłużonorombowe, najczęściej 25–50 μm długości i 4–6 μm szerokości, w pobliżu wierzchołka krótsze, rombowe. Komórki skrzydłowe słabo widoczne, kwadratowe, grubościenne (fot. 41B). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych (fot. 41C). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 0,7–1,2 cm długości, puszki jajowatoeliptyczne, 1,5–2,0 mm długości, proste.

Fot. 41. Miechera spłaszczona Neckera complanata, pokrój ogólny (MS)

140

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 41A. Miechera spłaszczona Neckera complanata, zbliżenie darni (MS)

1 mm Fot. 41 B i C. Miechera spłaszczona Neckera complanata, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

141

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Występuje na korze drzew, wychodniach skalnych, czasami starych murach. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych (fot. 41C). Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju (Ochyra i in. 1988b), ale w wielu regionach jest gatunkiem rzadkim, w górach notowany jest jeszcze w reglu dolnym. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Miechera spłaszczona Neckera complanata jest możliwa do pomylenia tylko z innymi gatunkami z rodzaju miechera, których cechy rozróżniające podano w kluczu.

Fot. 41C. Miechera spłaszczona Neckera complanata, darń porastająca pień drzewa (MS)

142

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Neckera crispa Hedw. [syn. Exsertotheca crispa (Hedw.) S. Olsson, Enroth & D. Quandt] Miechera kędzierzawa Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą błyszczące, luźne do zwartych darnie w kolorach od jasnozielonego do żółtawozielonego (fot. 42). Łodyżki pierwotne płożą się, mocno przywierdzone do podłoża, łodyżki wtórne do 20 cm długości, wznoszą się, czasem (na stromych powierzchniach) ułożone horyzontalnie, pierzasto rozgałęzione. Gałązki spłaszczone, 1,5–3,0 cm długości, czasami zakrzywione na szczycie w dół (fot. 42A). Listki łodyżek wtórnych 3,5–4,5 mm długości i 1,3–1,6 mm szerokości, spłaszczone, fałdowane poprzecznie, wydłużonojajowate, w górnej części nagle zwężone w zaostrzony kończyk, słabo ząbkowane na szczycie, w dolnej części na brzegach wąsko zawinięte. Żebro podwójne, krótkie, delikatne. Komórki blaszki wydłużonorombowe, najczęściej 25–50 μm długości i 4–6 μm szerokości, w pobliżu wierzchołka krótsze, rombowe. Komórki skrzydłowe kwadratowe do krótkoprostokątnych, grubościenne (fot. 42B). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych (fot. 42C). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 0,8–1,2 cm długości, puszki jajowatoeliptyczne, 2,0–2,5 mm długości, proste.

Fot. 42. Miechera kędzierzawa Neckera crispa, pokrój ogólny (AS)

143

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 42A. Miechera kędzierzawa Neckera crispa, zbliżenie na gałązki (MS)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Wychodnie skalne, kora drzew, czasami stare mury. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w południowej części kraju, w pozostałych regionach jest gatunkiem rzadkim (Ochyra i in. 1988a), w górach notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa.

144

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Możliwości pomyłki Miechera kędzierzawa Neckera crispa może być mylona tylko z innymi gatunkami z rodzaju miechera, których cechy rozróżniające podano w kluczu.

1 mm

Fot. 42 B i C. Miechera kędzierzawa Neckera crispa, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

145

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Neckera pennata Hedw. Miechera pierzasta Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą błyszczące, luźne lub zwarte darnie koloru od jasnozielonego do żółtawozielonego (fot. 43). Łodyżki pierwotne płożą się, mocno przywierają do podłoża, łodyżki wtórne do 10 cm długości, wznoszą się, słabo rozgałęzione. Gałązki spłaszczone, 1–2 cm długości (fot. 43A). Listki łodyżek wtórnych spłaszczone, fałdowane poprzecznie, zagięte, wydłużonojajowate do jajowatolancetowatych, zwężają się w zaostrzony kończyk, ząbkowane na szczycie, na brzegach w dolnej części niepodwinięte, w środku łodyżek 2,0–3,5 mm długości i 1,2–1,5 mm szerokości. Żebro podwójne, krótkie, delikatne lub nie występuje. Komórki blaszki wydłużonorombowe, najczęściej 40–55 μm długości i 2–4 μm szerokości, w pobliżu wierzchołka krótsze, rombowe. Komórki skrzydłowe słabo widoczne, kwadratowe (fot. 43B). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych (fot. 43C). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety krótkie, 1 mm długości, puszki cylindryczne, 2,0 mm długości, ukryte w listkach perychecjalnych (fot. 43D).

Fot. 43. Miechera pierzasta Neckera pennata, pokrój ogólny (MS)

146

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 43A. Miechera pierzasta Neckera pennata, zbliżenie darni (MS)

1 mm

Fot. 43 B i C. Miechera pierzasta Neckera pennata, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

147

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Kora drzew, sporadycznie wychodnie skalne. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, ale w wielu regionach jest gatunkiem rzadkim, w górach notowana jest jeszcze w piętrze regla dolnego. Ostatnio liczba stanowisk tego gatunku rośnie (Vončina, Stebel 2020). Status ochronny i zagrożenie: ochrona ścisła, narażony na wyginięcie (V). Możliwości pomyłki Miechera pierzasta Neckera pennata jest możliwa do pomylenia tylko z innymi gatunkami z rodzaju Neckera. Ich cechy rozróżniające podano w kluczu.

Fot. 43D. Miechera pierzasta Neckera pennata, sporofity (MS)

148

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Neckera pumila Hedw. Miechera wysmukła Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą błyszczące, luźne lub zwarte darnie koloru od jasnozielonego do ciemnozielonego. Łodyżki pierwotne płożą się, mocno przylegają do podłoża, łodyżki wtórne 1–6(–8) cm długości, wznoszą się, pojedynczo lub podwójnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki spłaszczone, około 1,0 – 2,0 cm długości (fot. 44). Listki łodyżek wtórnych spłaszczone, 1,4–1,7 mm długości i 0,5–0,9 mm szerokości, fałdowane poprzecznie, jajowate, zwężone w zaostrzony kończyk, czasami długi i powyginany, ząbkowane na szczycie, z jednej strony w dolnej części podwinięte. Żebro podwójne, delikatne, dochodzi do ¼ długości blaszki (fot. 44A). Komórki blaszki wydłużonorombowe, najczęściej 25–30 μm długości i 5–6 μm szerokości, w pobliżu wierzchołka krótsze, rombowe. Komórki skrzydłowe nie wyróżniają się. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych (fot. 44B). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety krótkie, 3–5 mm długości, puszki eliptyczne, 1,0–1,8 mm, stojące.

Fot. 44. Miechera wysmukła Neckera pumila, pokrój ogólny (AS)

149

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 44 A i B. Miechera wysmukła Neckera pumila, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Występuje na korze pni drzew w naturalnych lasach liściastych. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Stanowiska miechery wysmukłej znane są głównie z zachodniej części kraju, w górach notowana jest w piętrach pogórza i regla dolnego. W ostatnich latach potwierdzona została tylko w Gorcach (Stebel 2006; Stebel i in. 2017). Status ochronny i zagrożenie: ochrona ścisła, zagrożony wyginięciem (EN). Możliwości pomyłki Miechera wysmukła Neckera pumila jest możliwa do pomylenia tylko z innymi gatunkami z rodzaju Neckera, których cechy rozróżniające podano w kluczu.

150

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Oxyrrhynchium hians (Hedw.) Loeske [syn. Eurhynchium hians (Hedw.) Sande Lac.] Dzióbek rozwarty Pokrój ogólny Rośliny drobne do średniej wielkości, tworzą często błyszczące, luźno zwarte darnie koloru żółtawego, żółtawozielonego do zielonego. Łodyżki długości 3,0–10 cm, luźno przylegają do podłoża, płożą się lub wznoszą, nieregularnie rozgałęzione, gałązki proste, rozpostarte lub wzniesione, 0,5–1,5 mm długości (fot. 45). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno przylegają, wzniesione lub rozpostarte, jajowate do szerokojajowatych, szeroko zaostrzone lub zwężone stopniowo w zaostrzony szczyt, krótko zbiegające, 0,7–1,3 mm długości i 0,5–0,8 mm szerokości, na brzegach ząbkowane, komórki nasady blaszki wąskorombowe, komórki skrzydłowe prostokątne, komórki w środku blaszki wydłużone, 50–75 μm długości i 6–9 μm szerokości. Żebro tęgie, kończy się w 4�5 długości blaszki (fot. 45A). Listki gałązkowe węższe niż listki łodyżkowe, 0,8–1,1 mm długości i 0,4–0,7 mm szerokości, często spłaszczone, jajowatolancetowate, zaostrzone, żebro wychodzi na stronie grzbietowej w kształcie kolca (fot. 45B). Sporofity brunatnawe, sety 1,0–2,5 cm długości, puszki elipsoidalne, 1,5–2,0 mm długości, pochylone, grzbiecisto zgięte, z długim, zwężającym się i odgiętym nieco do góry dzióbkiem wieczka.

Fot. 45. Dzióbek rozwarty Oxyrrhynchium hians, pokrój ogólny (AS)

151

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm Fot. 45 A i B. Dzióbek rozwarty Oxyrrhynchium hians, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Gleba mineralna, humus, kamienie, występuje także na brzegach i kamieniach w śródleśnych potokach. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, na łąkach, trawnikach, siedliskach ruderalnych i segetalnych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach spotykany jest jeszcze w reglu górnym. Jeden z najpospolitszych krajowych gatunków.

152

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dzióbek rozwarty Oxyrrhynchium hians może być mylony głównie z pokrewnymi gatunkami – dzióbkiem Schleichera O. schleicheri i dzióbkiem okazałym O. speciosum. Cechy odróżniające dzióbka rozwartego od dzióbka Schleichera podano w kluczu. Oxyrrhynchium speciosum różni się (1) długością komórek w środku blaszki listków, która może dochodzić do 90 μm, i (2) ciemnozieloną barwą darni. Dzióbek okazały O. speciosum rośnie na siedliskach silnie podmokłych, na brzegach potoków, kamieniach i drewnie zanurzonym w wodzie, chociaż O. hians też może zasiedlać tego typu miejsca. Jego rozmieszczenie w Polsce jest niewystarczająco poznane i prawdopodobnie obydwa gatunki są ze sobą mylone.

Oxyrrhynchium schleicheri (R. Hedw.) Röll [syn. Eurhynchium schleicheri (R. Hedw.) Milde] Dzióbek Schleichera Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą zwarte zielone do zielonożółtych darnie. Łodyżki pierwotne z ± podziemnymi →ryzomami, łodyżki wtórne płożą się, gęsto rozgałęzione. Gałązki wzniesione, krótkie, tępo zakończone (fot. 46). Listki łodyżkowe gęsto osadzone, wzniesione, w stanie wilgotnym niespłaszczone, ± wklęsłe, nieregularnie podłużnie fałdowane, jajowate do wydłużonojajowatych, zaostrzone, szczyt blaszki najczęściej skręcony o 180°, na brzegu płaskie lub zawinięte w dolnej części, ząbkowane, komórki nasady blaszki wąskorombowe, komórki skrzydłowe krótkoprostokątne, komórki w środku blaszki wydłużonorobakowate, 32–80 μm długości i 3–5 μm szerokości. Żebro kończy się w ⅔ długości blaszki (fot. 46A). Listki gałązkowe podobne do łodyżkowych, jajowatolancetowate, ± spłaszczone (fot. 46B). Sporofity brunatnawe, sety 1,0–1,5 cm długości, brodawkowane, puszki elipsoidalne do krótkocylindrycznych, 1,5–2,0 mm długości, pochylone do ułożonych poziomo, grzbiecisto zgięte, z długim, odgiętym do góry dzióbkiem wieczka. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Rośnie na glebie mineralnej, głównie w żyznych lasach liściastych.

153

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 46. Dzióbek Schleichera Oxyrrhynchium schleicheri, pokrój ogólny (AS)

Rozmieszczenie w Polsce Występuje w niżowej części kraju, w górach spotykany jest rzadko w niższych położeniach. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dzióbek Schleichera Oxyrrhynchium schleicheri może być mylony z pokrewnym dzióbkiem rozwartym O. hians. Cechy odróżniające te gatunki podano w kluczu.

154

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm

Fot. 46 A i B. Dzióbek Schleichera Oxyrrhynchium schleicheri, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Plagiothecium cavifolium (Brid.) Z. Iwats. Dwustronek wklęsłolistny Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą błyszczące, zwarte darnie w kolorach od jasnozielonego do żółtawozielonego. Łodyżki 3,0–5,5 cm długości, ± przylegają do podłoża, słabo rozgałęzione, najczęściej kotkowate, czasami nieco spłaszczone. Gałązki krótkie, podobne do łodyżek (fot. 47). Listki łodyżkowe w stanie suchym gęsto ułożone, jajowate do szerokojajowatych, w górnej części nagle zwężone w zaostrzony kończyk, mocno wklęsłe, najczęściej z podłużnymi fałdami, całobrzegie, 1,1–2,2 mm długości i 0,3–1,1 mm szerokości. Żebro podwójne, może dochodzić do ½ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużonorombowe, 70–140 μm długości i 10–16 μm szerokości. Komórki skrzydłowe cienkościenne, prostokątne, tworzą przezroczystą grupę, zbiegającą w 1–3 rzędach (fot. 47A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,0–2,6 cm długości, puszki cylindryczne, 1,0–2,0 mm długości, lekko pochylone, nieco zakrzywione.

155

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 47. Dwustronek wklęsłolistny Plagiothecium cavifolium, pokrój ogólny (RZ)

0,5 mm

Fot. 47A. Dwustronek wklęsłolistny Plagiothecium cavifolium, listek łodyżkowy (DS)

156

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Rozmnaża się także wegetatywnie, wytwarzając w kątach listków wrzecionowate, kilkukomórkowe rozmnóżki. Ekologia Gleba mineralna, humus, rzadko kamienie oraz murszejące drewno i kora (fot. 47B). Rośnie głównie w lasach liściastych i mieszanych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze regla górnego. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dwustronek wklęsłolistny Plagiothecium cavifolium jest możliwy do pomylenia jedynie z innymi gatunkami z rodzaju Plagiothecium. W typowej postaci kotkowaty pokrój pozwala go odróżnić już w terenie.

Fot. 47B. Dwustronek wklęsłolistny Plagiothecium cavifolium, darń (RZ)

157

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Plagiothecium curvifolium Schlieph. ex Limpr. Dwustronek zgiętolistny Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą błyszczące, zwarte, płaskie darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki 2 cm długości, ± przylegają do podłoża, słabo rozgałęzione, wyraźnie płasko ulistnione. Gałązki krótkie, podobne do łodyżek (fot. 48). Listki łodyżkowe w stanie suchym gęsto ułożone, spłaszczone, jajowatolancetowate, asymetryczne, z jednym brzegiem słabiej, a drugim silniej wypukłym, w górnej części stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, płaskie, na szczycie niewyraźnie ząbkowane, najczęściej 1,0–2,4 mm długości i 0,3–0,9 mm szerokości. Żebro podwójne, może dochodzić do ± ½ długości blaszki (fot. 48A). Komórki blaszki wydłużonorobakowate, 80–140 μm długości i 6–8(–10) μm szerokości. Komórki skrzydłowe wąskoprostokątne, cienkościenne, tworzą przezroczystą grupę, zbiegającą w 1–4 rzędach. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity brązowawopomarańczowe, sety 1,0–1,5 cm długości, puszki elipsoidalne, 1,5–2,0 mm długości, pochylone, zakrzywione.

Fot. 48. Dwustronek zgiętolistny Plagiothecium curvifolium, pokrój ogólny (ŁS)

158

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Rozmnaża się wegetatywnie, wytwarzając w kątach listków wrzecionowate, kilkukomórkowe rozmnóżki. Ekologia Występuje na glebie mineralnej, humusie, murszejącym drewnie i korze, rzadziej na kamieniach. Rośnie w różnych typach lasów. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze subniwalnym. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dwustronek zgiętolistny Plagiothecium curvifolium może być mylony z innymi gatunkami z rodzaju Plagiothecium, zwłaszcza dwustronkiem jasnym P. laetum, a czasami także z niektórymi formami dwustronka ząbkowanego P. denticulatum. Gatunki te czasami były łączone jako np. Plagiothecium denticulatum (Hedw.) Schimp. var. curvifolium (Schlieph. ex Limpr.) Meyl. i Plagiothecium laetum (Schimp.) subsp. curvifolium (Schlieph. ex Limpr.) Szafr. Cechy je rozróżniające zamieszczono w kluczu. 0,5 mm

Fot. 48A. Dwustronek zgiętolistny Plagiothecium curvifolium, listek łodyżkowy (DS)

159

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Plagiothecium denticulatum (Hedw.) Schimp. Dwustronek ząbkowany Pokrój ogólny Rośliny drobne do średnich rozmiarów, tworzą ± błyszczące, zwarte, płaskie darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki 2,0–3,5 cm długości, ± przylegają do podłoża, słabo rozgałęzione, wyraźnie płasko ulistnione. Gałązki krótkie, podobne do łodyżek (fot. 49). Listki łodyżkowe w stanie suchym gęsto ułożone, spłaszczone, jajowate do jajowatolancetowate, asymetryczne, z jednym brzegiem prawie prostym, a drugim wypukłym, w górnej części stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, płaskie do ± wklęsłych, na szczycie wyraźnie ząbkowane, 1,3–2,1 mm długości i 0,7–0,9 mm szerokości. Żebro podwójne, może dochodzić do ± ½ długości blaszki, chociaż z reguły jest krótsze. Komórki blaszki wydłużonorombowe, 70–140 μm długości i 10–15 μm szerokości. Komórki skrzydłowe cienkościenne, okrągławe, kwadratowookrągławe do krótkoprostokątnookrągławych, tworzą wyraźne uszka, szeroko zbiegają (fot. 49A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,5–3,5 cm długości, puszki krótkocylindryczne, 1,5–3,5 mm długości, pochylone, zakrzywione do słabo grzbiecisto zgiętych.

Fot. 49. Dwustronek ząbkowany Plagiothecium denticulatum, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

160

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Rozmnaża się wegetatywnie, wytwarzając w kątach listków wrzecionowate, kilkukomórkowe rozmnóżki (fot. 49B). Ekologia Murszejące drewno, kora, humus, gleba mineralna, rzadko na głazach. Rośnie w różnych typach lasów. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze subniwalnym. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dwustronek ząbkowany Plagiothecium denticulatum jest możliwy do pomylenia z innymi gatunkami z rodzaju Plagiothecium. Drobne formy są nieraz podobne do dwustronka zgiętolistnego P. curvifolium (por. uwagi o możliwości pomyłek pod tym gatunkiem). Jest też czasami trudny do odróżnienia od mniejszych form dwustronka Ruthego, który uważany jest przez niektórych briologów tylko za jego odmianę – Plagiothecium denticulatum (Hedw.) Schimp. var. undulatum R. Ruthe ex Geh.

Fot. 49A. Dwustronek ząbkowany Plagiothecium denticulatum, listek łodyżkowy (DS)

0,5 mm

161

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 49B. Dwustronek ząbkowany Plagiothecium denticulatum, zbieganie listka (DS)

0,2 mm

Plagiothecium laetum Schimp. Dwustronek jasny Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą błyszczące, zwarte płaskie darnie w kolorach od jasnozielonego do żółtawozielonego. Łodyżki 1,5–2,5 cm długości, ± przylegają do podłoża, słabo rozgałęzione, wyraźnie płasko ulistnione. Gałązki krótkie, podobne do łodyżek (fot. 50). Listki łodyżkowe w stanie suchym gęsto ułożone, spłaszczone, jajowatolancetowate, asymetryczne, z jednym brzegiem prawie prostym, a drugim wypukłym, w górnej części stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, płaskie, na szczycie niewyraźnie ząbkowane, najczęściej 1,4–1,8 mm długości i 0,3–0,9 mm szerokości. Żebro podwójne, może dochodzić do ± ½ długości blaszki, chociaż z reguły jest krótsze. Komórki blaszki wydłużonorobakowate, 80–140 μm długości i 6–8 μm szerokości. Komórki skrzydłowe cienkościenne, prostokątne, tworzą ± przezroczystą grupę, zbiegają w 1–2 rzędach (fot. 50A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity pomarańczowobrązowawe, sety 1,0–1,5 cm długości, puszki elipsoidalne, 1,5–2,0 mm długości, lekko pochylone, nieco zakrzywione. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Rozmnaża się także wegetatywnie, wytwarzając w kątach listków wrzecionowate, kilkukomórkowe rozmnóżki.

162

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 50. Dwustronek jasny Plagiothecium laetum, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

0,5 mm

Fot. 50A. Dwustronek jasny Plagiothecium laetum, listek łodyżkowy (DS)

163

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Ekologia Rośnie na glebie mineralnej, humusie, murszejącym drewnie i korze, rzadziej na kamieniach i wychodniach skalnych. Notowany w różnych typach lasów. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach obserwowany jest jeszcze w piętrze alpejskim. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dwustronek jasny Plagiothecium laetum jest możliwy do pomylenia z innymi gatunkami z rodzaju Plagiothecium, zwłaszcza z dwustronkiem zgiętolistnym P. curvifolium. Gatunki te czasami łączone były w jeden (por. uwagi przy P. curvifolium).

Plagiothecium latebricola Schimp. [syn. Plagiotheciella latebricola (Bruch & Schimp.) M. Fleisch.] Dwustronek niedostępny Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą błyszczące, zwarte, nieco nastroszone darnie w kolorach od jasno- do ciemnozielonego. Łodyżki 1,5–2,0 cm długości, ± przylegają do podłoża, słabo rozgałęzione, wyraźnie płasko ulistnione. Gałązki krótkie, podobne do łodyżek (fot. 51). Listki łodyżkowe w stanie suchym gęsto ułożone, spłaszczone, wilgotne nieco nastroszone, jajowatolancetowate, symetryczne do nieco asymetrycznych, stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, płaskie, całobrzegie, na szczycie niewyraźnie ząbkowane, najczęściej 0,6–1,0 mm długości i 0,2–0,4 mm szerokości. Żebro podwójne, bardzo krótkie lub nieobecne. Komórki blaszki wydłużonorobakowate, 90–130 μm długości i 4–5 μm szerokości. Komórki skrzydłowe kwadratowe do krótkoprostokątnych, tworzą ± przezroczystą grupę, zbiegającą w jednym, dwu rzędach (fot. 51A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity pomarańczowobrązowawe, sety 1,0–1,3 cm długości, puszki wąskoelipsoidalne, 1,0 mm długości, stojące, symetryczne. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Rozmnaża się wegetatywnie, tworząc w kątach listków i na górnych listkach wielokomórkowe wrzecionowate rozmnóżki (fot. 51A).

164

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 51. Dwustronek niedostępny Plagiothecium latebricola, pokrój ogólny (ŁS)

165

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 51A. Dwustronek niedostępny Plagiothecium latebricola, listek łodyżkowy z widocznymi na szczycie rozmnóżkami (DS)

0,5 mm

Ekologia Murszejące drewno i kora, rzadziej humus, czasami kamienie. Rośnie w wilgotnych lasach, głównie olsach i łęgach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany sporadycznie w niższych położeniach. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dwustronek niedostępny Plagiothecium latebricola może być mylony z innymi gatunkami z rodzaju Plagiothecium, najczęściej z drobnymi formami dwustronka jasnego P. laetum, od którego różni się symetrycznymi listkami – u P. laetum listki są wyraźnie niesymetryczne.

166

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Plagiothecium nemorale (Mitt.) A. Jaeger Dwustronek leśny Pokrój ogólny Rośliny drobne do średniej wielkości, tworzą matowe do słabo błyszczących, zwarte i płaskie darnie w kolorach od jasnozielonego, zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki 3,0–5,5 cm długości, ± przylegają do podłoża, słabo rozgałęzione, wyraźnie płasko ulistnione. Gałązki krótkie, podobne do łodyżek (fot. 52). Listki łodyżkowe w stanie suchym gęsto ułożone, spłaszczone, jajowate do szerokolancetowatych, symetryczne, w górnej części stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, płaskie, całobrzegie, czasami na szczycie niewyraźnie ząbkowane, najczęściej 1,5–3,2 mm długości i 0,7–1,5 mm szerokości. Żebro podwójne, dochodzi do ½ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużonorombowe, 70–140 μm długości i 15–22 μm szerokości. Komórki skrzydłowe słabo zaznaczone, prostokątne, zbiegają w 1–3 rzędach komórek (fot. 52A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity pomarańczowawobrązowawe, sety 1,5–4,0 cm długości, puszki cylindrycznoelipsoidalne, 2,0–2,5 mm długości, nieco pochylone, proste do lekko zakrzywionych. .

Fot. 52. Dwustronek leśny Plagiothecium nemorale, pokrój ogólny (ŁS)

167

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 52A. Dwustronek leśny Plagiothecium nemorale, listek gałązkowy (DS)

1 mm

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. W kątach listków dość często są obecne wielokomórkowe wrzecionowate rozmnóżki. Ekologia Rośnie na glebie mineralnej, humusie, rzadziej na kamieniach, murszejącym drewnie i korze. Występuje głównie w lasach liściastych i mieszanych. Rozmieszczenie w Polsce Notowany na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dwustronek leśny Plagiothecium nemorale jest możliwy do pomylenia z innymi gatunkami z rodzaju Plagiothecium, zwłaszcza z nieomawianym w pracy dwustronkiem soczystym Plagiothecium succulentum (Wilson) Lindb. Gatunki te różnią się kolorem darni (zielonożółtawy u P. nemorale i soczystozielony u P. succulentum) i wielkością komórek blaszek listków (70–140 μm długości i 15–22 μm szerokości u P. nemorale oraz 120–240 μm długości i 10–20 μm szerokości u P. succulentum). Dwustronek soczysty rośnie na podobnych siedliskach co dwustronek leśny, tylko jest rzadziej spotykany. 168

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Plagiothecium platyphyllum Mönk. Dwustronek szerokolistny Pokrój ogólny Rośliny średnie do dużych, tworzą błyszczące, zwarte, płaskie darnie w kolorach od jasno- do ciemnozielonego. Łodyżki od 4 do ponad 10 cm długości, ± przylegają do podłoża, słabo rozgałęzione, wyraźnie płasko ulistnione. Gałązki krótkie, podobne do łodyżek (fot. 53). Listki łodyżkowe w stanie suchym gęsto ułożone, spłaszczone, jajowate do jajowatolancetowatych, słabo asymetryczne, w górnej części stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, płaskie, na szczycie ząbkowane, najczęściej 2,0–2,5 mm długości i 1,2–1,4 mm szerokości. Żebro podwójne, dochodzi do ± ½ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużonorombowe, 80–140 μm długości i 10–15 μm szerokości. Komórki skrzydłowe cienkościenne, krótkoprostokątne, tworzą ± przezroczystą grupę, szeroko i długo zbiegają. Pod szczytem występuje z reguły dobrze widoczna grupa krótszych, cienkościennych, przezroczystych komórek, czasami o zerodowanych ścianach, często z chwytnikami (fot. 53A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity pomarańczowobrązowawe, sety 2,0–3,0 cm długości, puszki cylindryczne, 1,5–2,0 mm długości, proste do lekko pochylonych, nieco zakrzywione. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy rzadko. W kątach listków nie wytwarza wrzecionowatych rozmnóżek. Ekologia Mokry humus, gleba mineralna i torf. Rośnie głównie w podmokłych górskich lasach, zaroślach i ziołoroślach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w górach, gdzie notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Pokrojowo dwustronek szerokolistny Plagiothecium platyphyllum jest możliwy do pomylenia z dwustronkiem leśnym P. nemorale, jednakże takie cechy mikroskopowe, jak wyraźne ząbkowanie listków i częsta obecność charakterystycznej grupy komórek hialinowych w górnej części blaszek u P. platyphyllum, wykluczają jednoznacznie pomyłkę.

169

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 53. Dwustronek szerokolistny Plagiothecium platyphyllum, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

Fot. 53 A i B. Dwustronek szerokolistny Plagiothecium platyphyllum, listki:

1 mm

A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

170

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Plagiothecium ruthei Limpr. [syn. P. denticulatum (Hedw.) Schimp. var. undulatum R. Ruthe ex Geh.] Dwustronek Ruthego Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą ± błyszczące, zwarte, płaskie darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki 3–6 cm długości ± przylegają do podłoża, słabo rozgałęzione, wyraźnie płasko ulistnione. Gałązki krótkie, podobne do łodyżek (fot. 54). Listki łodyżkowe w stanie suchym gęsto ułożone, silnie spłaszczone, jajowate do jajowatolancetowatych, asymetryczne, z jednym brzegiem prawie prostym, a drugim wypukłym, w górnej części stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, najczęściej ± wyraźnie poprzecznie fałdowane, na szczycie niewyraźnie ząbkowane, 1,8–2,6 mm długości i 0,7–1,1 mm szerokości. Żebro podwójne, dochodzi do ½ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużonorombowe, 80–140 μm długości i 10–17 μm szerokości. Komórki skrzydłowe cienkościenne, okrągławe, kwadratowookrągławe do krótkoprostokątnych tworzą wyraźne, szeroko zbiegające uszka (fot. 54A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity pomarańczowobrązowawe, sety 2,5–3,5 cm długości, puszki krótkocylindryczne, 1,5–3,5 mm długości, pochylone, zakrzywione do słabo grzbiecisto zgiętych.

Fot. 54. Dwustronek Ruthego Plagiothecium ruthei, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

171

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 54A. Dwustronek Ruthego Plagiothecium ruthei, listek łodyżkowy (DS)

1 mm

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Rośnie na mokrym humusie, torfie. Występuje głównie w podmokłych lasach i zaroślach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze regla górnego. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Dwustronek Ruthego Plagiothecium ruthei jest możliwy do pomylenia z innymi gatunkami z rodzaju Plagiothecium, zwłaszcza z niektórymi formami dwustronka ząbkowanego P. denticulatum (por. uwagi o możliwości pomyłki pod tym gatunkiem).

172

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Plagiothecium undulatum (Hedw.) Schimp. [syn. Buckiella undulata (Hedw.) Ireland] Dwustronek marszczony Pokrój ogólny Rośliny duże, tworzą luźne darnie koloru od jasnozielonego do białawozielonego (fot. 55). Łodyżki do 15 cm długości słabo przylegają do podłoża, płożą się, czasami w górnej części wzniesione, nieregularnie pierzasto rozgałęzione, listki ułożone płasko, czasami ± kotkowate. Gałązki różnej długości, pokrojowo podobne do łodyżek (fot. 55A). Listki łodyżkowe spłaszczone, mocno poprzecznie fałdowane, w stanie suchym i wilgotnym podobne, jajowate, krótko zaostrzone, na brzegach płaskie, ząbkowane, 2,2–4,5 mm długości i 1,0–2,0 mm szerokości. Żebro podwójne, dochodzi do ⅓ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużone, (80−)120–160 μm długości i 7–10 μm szerokości. Komórki skrzydłowe rombowosześciokątne, wąsko zbiegają. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych (fot. 55B). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 2,5–4,5 cm długości, puszki cylindryczne, 1,8–3,5 mm długości, proste do pochylonych, czasami zakrzywione.

Fot. 55. Dwustronek marszczony Plagiothecium undulatum, pokrój ogólny (MS)

173

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 55A. Dwustronek marszczony Plagiothecium undulatum, gałązka (MS)

1 mm

Fot. 55B. Dwustronek marszczony Plagiothecium undulatum, listek łodyżkowy (DS)

174

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Nie wytwarza rozmnóżek. Ekologia Gleba, humus, rzadko kamienie i murszejące drewno. Rośnie głównie w górskich borach i zaroślach kosodrzewiny. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w Sudetach, Karpatach i na Pomorzu Zachodnim (Ochyra i in. 1990), w górach notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa. Możliwości pomyłki Dwustronek marszczony Plagiothecium undulatum jest gatunkiem stosunkowo dużym, o bardzo charakterystycznym pokroju, łatwym do rozpoznania już w terenie.

Platygyrium repens (Brid.) Schimp. Sznureczniak pełzający Pokrój ogólny Rośliny drobne do średniej wielkości, tworzą zwarte, błyszczące darnie w kolorach od żółtawozielonego, zielonego, do brązowawociemnozielonego, czasami czarniawozielonego. Łodyżki 3,0–8,0 cm długości, mocno przylegają do podłoża, płożą się, najczęściej nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki 1,0–2,0 cm długości, często zakrzywione w górę (fot. 56). Listki łodyżkowe w stanie suchym i wilgotnym ± odstają od łodyżek, jajowatolancetowate do lancetowatych, zwężają się w długi, zaostrzony, nieco zgięty kończyk, słabo wklęsłe, całobrzegie, w dolnej części zawinięte z jednej strony, najczęściej 0,8–1,1 mm długości i 0,3–0,5 mm szerokości. Żebro podwójne, bardzo krótkie lub nie występuje. Komórki blaszki wydłużonorombowe, węższe w kierunku brzegów i szczytu, najczęściej 45–80 μm długości i 5–8 μm szerokości. Komórki skrzydłowe kwadratowe do trapezowych, zielone (fot. 56A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych (fot. 56B). W kątach listków w górnej części gałązek często obecne, nieraz obficie, ciemno zabarwione rozmnóżki flagellarne, służące do rozmnażania wegetatywnego (fot. 56C). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,2–2,0 cm długości, puszki cylindryczne, 1,3–2,5 mm długości, proste.

175

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 56. Sznureczniak pełzający Platygyrium repens, pokrój ogólny (AS)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Kora drzew i krzewów, kłody, pniaki, rzadko na skałach. Rośnie w różnych typach lasów, głównie liściastych, także na drzewach przydrożnych, w parkach i na skwerach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze regla dolnego. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Sznureczniak pełzający Platygyrium repens jest możliwy do pomylenia z niektórymi gatunkami z rodziny rokietowatych, takich jak rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme i korowiec wielozarodniowy Pylaisia polyantha. Obecność, prawie zawsze, u P. repens charakterystycznych rozmnóżek na gałązkach znacznie ułatwia ich rozróżnienie. 176

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm

Fot. 56 A i B. Sznureczniak pełzający Platygyrium repens, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

1 mm

Fot. 56C. Sznureczniak pełzający Platygyrium repens, rozmnóżki (KD i RZ)

177

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Pleurozium schreberi (Willd. ex Brid.) Mitt. [syn. Entodon schreberi (Willd. ex Brid.) Mönk.] Rokietnik pospolity Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą umiarkowanie zwarte, ± błyszczące darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego lub brązowawozielonego (fot. 57). Łodyżki czerwone, do 12 cm długości, słabo przylegają do podłoża, płożą się lub wznoszą, najczęściej nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Parafylia i pseudoparafylia nieobecne. Gałązki krótkie, 1,0–2,5 cm długości, ± jednakowej długości, często lekko wygięte w dół (fot. 57A). Listki łodyżkowe w stanie suchym przylegająco ułożone, jajowate do szerokojajowatych, wklęsłe, na szczycie zaokrąglone lub tępo zakończone i zawinięte, najczęściej 1,2–2,4 mm długości i 0,8–1,5 mm szerokości, całobrzegie, płaskie. Żebro podwójne, bardzo krótkie. Komórki w środkowej części blaszki wydłużone, najczęściej 50–130 μm długości i 6–10 μm szerokości, w szczytowej części komórki wyraźnie krótsze. Komórki nasady blaszki trapezowe do eliptycznych, komórki skrzydłowe krótkoprostokątne, brązowawe, grubościenne, tworzą wyraźne uszka, ± krótko zbiegają (fot. 57B). Listki gałązkowe podobne do łodyżkowych, mniejsze (fot. 57C). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 1,5–4,0 cm długości, puszki jajowatoelipsoidalne, 1,5–2,5 mm długości, pochylone, grzbiecisto zgięte. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Humus, gleba mineralna, rzadko murszejące drewno, kora pniaków, kłód i nasad pni drzew. Rośnie głównie w borach. Jeden z najczęstszych mchów leśnych w Polsce. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze subniwalnym. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa. Możliwości pomyłki Na pierwszy rzut oka możliwy do pomylenia z brodawkowcem czystym Pseudoscleropodium purum, z którym często występuje w runie borów, zwłaszcza w lasach gospodarczych. W terenie można je odróżnić po kolorze łodyżek – czerwonej u rokietnika pospolitego i zielonej u brodawkowca czystego. Pod mikroskopem identyfikacja jest jednoznaczna – u P. schreberi żebro jest krótkie, podwójne, u P. purum pojedyncze i dochodzi do ½ długości blaszki. 178

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 57. Rokietnik pospolity Pleurozium schreberi, pokrój ogólny (MS)

179

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 57A. Rokietnik pospolity Pleurozium schreberi, zbliżenie darni (MS)

1 mm

Fot. 57 B i C. Rokietnik pospolity Pleurozium schreberi, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

180

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Pseudoscleropodium purum (Hedw.) M. Fleisch. [syn. Scleropodium purum (Hedw.) Limpr.] Brodawkowiec czysty Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą umiarkowanie zwarte darnie w kolorach od jasnozielonego do żółtawozielonego, czasami białawozielonego (fot. 58). Zarówno łodyżki, jak i gałązki z listkami nachodząco ułożonymi, o pokroju kotkowatym. Łodyżki do 15 cm długości, słabo przylegają do podłoża, płożą się lub wznoszą, najczęściej ± regularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki 1–3 cm długości (fot. 58A). Listki łodyżkowe jajowatookrągławe, wklęsłe, na szczycie zakończone niewielkim, zaostrzonym kończykiem, najczęściej 1,8–2,5 mm długości i 1,3–2,0 mm szerokości, całobrzegie, czasami w górnej części delikatnie ząbkowane, na brzegach płaskie lub niewyraźnie podwinięte w nasadzie. Żebro pojedyncze, delikatne, kończy się w połowie długości blaszki. Komórki blaszki wydłużone, 50–100 μm długości i 4–6 μm szerokości. Komórki skrzydłowe kwadratowe do prostokątnych, nie tworzą uszek i nie zbiegają (fot. 58B). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, tylko mniejsze (fot. 58C). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 3,0–5,0 cm długości, puszki cylindryczne, 2,0 mm długości, poziomo ułożone, grzbiecisto zgięte.

Fot. 58. Brodawkowiec czysty Pseudoscleropodium purum, pokrój ogólny (ŁS)

181

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 58 A. Brodawkowiec czysty Pseudoscleropodium purum, zbliżenie na gałązki (MS)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Humus, gleba mineralna, murszejące drewno. Rośnie głównie w borach i borach mieszanych, zwłaszcza w lasach gospodarczych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach w niższych położeniach. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa.

182

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Możliwości pomyłki Brodawkowiec czysty Pseudoscleropodium purum jest możliwy do pomylenia na pierwszy rzut oka z rokietnikiem pospolitym Pleurozium schreberi. Cechy odróżniające te gatunki podano przy opisie rokietnika pospolitego.

1 mm

Fot. 58 B i C. Brodawkowiec czysty Pseudoscleropodium purum, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

183

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Pseudotaxiphyllum elegans (Brid.) Z. Iwats. [syn. Isopterygium elegans (Brid.) Lindb.] Lśniątka wytworna Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą zwarte, ± błyszczące darnie w kolorach od jasnozielonego do zielonego. Łodyżki 2,5–3,5 cm długości, rozgałęzione, mocno przylegają do podłoża, płożą się. Gałązki 1,0–2,0 cm długości, również przylegają do podłoża (fot. 59). Listki łodyżkowe w stanie suchym i wilgotnym podobne, spłaszczone, w stanie wilgotnym szczyty skierowane w dół, jajowate do wydłużonojajowatych, stopniowo lub nagle zwężają się w smukły kończyk, płaskie, w górnej części ząbkowane, 0,5–2,0 mm długości i 0,2–0,7 mm szerokości (fot. 59A). W kątach listków w górnej części obecne, nieraz obficie, rozmnóżki flagellarne, służące do rozmnażania wegetatywnego (fot. 59C). Żebro podwójne, krótkie. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 75–110 μm długości i 5–7 μm szerokości. Komórki skrzydłowe zielone, słabo wyodrębnione. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych (fot. 59B). Sporofity brązowawoczerwonawe, sety 1,0–2,5 cm długości, puszki jajowate, 1,0–2,0 mm długości, zwisające.

Fot. 59. Lśniątka wytworna Pseudotaxiphyllum elegans, pokrój ogólny (AS)

184

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm

Fot. 59 A i B. Lśniątka wytworna Pseudotaxiphyllum elegans, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

1 mm Fot. 59C. Lśniątka wytworna Pseudotaxiphyllum elegans, rozmnóżki flagellarne (KD i RZ)

185

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. W kątach górnych listków masowo produkuje rozmnóżki flagellarne, za pomocą których rozmnaża się wegetatywnie. Ekologia Gleba mineralna. Rośnie na miejscach inicjalnych w różnych typach lasów, głównie liściastych i mieszanych, w wielu miejscach (szczególnie w górach) rozprzestrzenia się wzdłuż leśnych dróg i ścieżek. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w Sudetach i Karpatach oraz na ich przedpolu, w górach notowany jest jeszcze w piętrze regla górnego. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Na pierwszy rzut oka lśniątka wytworna Pseudotaxiphyllum elegans może przypominać niektóre gatunki z rodzaju dwustronek Plagiothecium, jednakże ze względu na obfite wytwarzanie charakterystycznych rozmnóżek flagellarnych, widocznych dobrze już pod lupą terenową, jest łatwa do rozpoznania.

Pterigynandrum filiforme Hedw. Międzylist nitkowaty Pokrój ogólny Rośliny nieduże, tworzą zwarte darnie w kolorach żółtozielonym, zielonym lub brązowawozielonym. Łodyżki do 5 cm długości, silnie przylegają do podłoża, płożą się, zwisające pionowo łodyżki w części górnej często się wznoszą i zakrzywiają w jednym kierunku, silnie nieregularnie rozgałęzione. Gałązki kotkowate, najczęściej zwisające (fot. 60), czasami tworzą formy flagellarne. Listki łodyżkowe w stanie suchym przylegają, ułożone zachodząco na siebie, nieco odstają w stanie wilgotnym, jajowate do szerokojajowatych, wklęsłe, na szczycie zwężone w tępo zaostrzony kończyk, ząbkowane, na brzegach płaskie tylko na szczycie ± szeroko zawinięte, najczęściej 0,6–1,0 mm długości i 0,5–0,6 mm szerokości. Żebro delikatne, pojedyncze, kończy się w połowie długości blaszki lub podwójne, krótsze. Komórki blaszki rombowe, w górnej części na stronie grzbietowej z dużą brodawką skierowaną ku wierzchołkowi, odchodzą promieniście od żebra, najczęściej 16–28 μm długości i 5–8 μm szerokości, w kierunku szczytu i ku brzegom blaszki krótsze. Komórki 186

PRZEGLĄD GATUNKÓW

skrzydłowe drobne, prawie kwadratowe, nie zbiegają (fot. 60A). Listki gałązkowe podobne do łodyżkowych, mniejsze (fot. 60B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 0,5–1,5 cm długości, puszki cylindryczne, 1,0–2,5 mm długości, proste (fot. 60C). Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy dość często, głównie w górach. Ekologia Kora drzew i krzewów, rzadziej wychodnie skalne (fot. 60 i 60D). Rośnie głównie w lasach liściastych, rzadko spotykany jest na drzewach przydrożnych. W lasach niżowych traktowany jest jak gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, na niżu rzadko, w górach bardzo często, gdzie notowany jest jeszcze w reglu górnym.

Fot. 60. Międzylist nitkowaty Pterigynandrum filiforme, pokrój ogólny (MS)

187

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 60 A i B. Międzylist nitkowaty Pterigynandrum filiforme, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Międzylist nitkowaty Pterigynandrum filiforme jest możliwy do pomylenia z niektórymi drobnymi gatunkami mchów plagiotropowych, takich jak rokiet pełzający Hypnum pallescens i drąst wielozarodniowy Leskea polycarpa, które rosną na podobnych siedliskach. Cechy je rozróżniające podano przy odpowiednich gatunkach.

188

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 60C. Międzylist nitkowaty Pterigynandrum filiforme, sporofity (MS)

Fot. 60D. Międzylist nitkowaty Pterigynandrum filiforme, darń na korze drzewa (RZ)

189

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Ptilium crista-castrensis (Hedw.) De Not. Piórosz pierzasty

Fot. 61. Piórosz pierzasty Ptilium crista-castrensis, pokrój ogólny (ŁS)

190

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą ± luźne darnie w kolorach od jasnozielonego, zielonego do żółtawozielonego, błyszczące (fot. 61). Łodyżki płożą się, luźno przylegają do podłoża, ich górne części wznoszą się łukowato, regularnie pierzasto rozgałęzione, spłaszczone, na szczycie charakterystycznie haczykowato zakrzywione. Gałązki ± jednakowej długości (z wyjątkiem młodych gałązek szczytowych), podobnie jak łodyżki, haczykowato zakrzywione na szczycie (fot. 61A). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno ułożone, nastroszone, odstające od łodyżek, jajowate do szerokojajowatych, 2,0–3,0 mm długości i 0,8–1,2 mm szerokości, stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, wyraźnie podłużnie fałdowane, w dolnej części całobrzegie, w górnej drobno ostro ząbkowane, na brzegach płaskie. Żebro krótkie, pojedyncze, podwójne lub nieobecne. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 50–90 μm długości i 4–6 μm szerokości. Komórki skrzydłowe widoczne, cienkościenne, hialinowe, tworzą niewielką grupę, wąsko zbiegającą (fot. 61B). Listki gałązkowe koliście zakrzywione, wydłużonolancetowate, 1,4–1,6 mm długości i 0,2–0,3 mm szerokości, zwężają się do szczytu, fałdowane, żebro podwójne, krótkie, komórki blaszki silnie wydłużone (fot. 61C). Sporofity czerwonawobrązowawe, sety 1,5–2,5 cm długości, puszki wydłużonojajowate, 2,0–2,5 mm długości, poziomo ułożone, zakrzywione.

Fot. 61A. Piórosz pierzasty Ptilium crista-castrensis, zbliżenie darni (MS)

191

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Gleba mineralna, humus, rzadko murszejące drewno i kora. Rośnie głównie w borach i zaroślach kosodrzewiny. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa. Możliwości pomyłki Piórosz pierzasty Ptilium crista-castrensis ze względu na charakterystyczny pokrój jest łatwy do rozpoznania. Nieco podobny jest pokrewny grzebieniowiec piórkowaty Ctenidium molluscum (nieomawiany w pracy), jednakże jest on mchem kalcyfilnym i rośnie głównie na skałach wapiennych i piaskowcach. U P. crista-castrensis listki mają żebro, podczas gdy u C. molluscum żebro nie występuje.

1 mm

Fot. 61 B i C. Piórosz pierzasty Ptilium crista-castrensis, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

192

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Pylaisia polyantha (Hedw.) Schimp. Korowiec wielozarodniowy Pokrój ogólny Rośliny nieduże do średniej wielkości, tworzą zwarte, błyszczące darnie w kolorach od zielonego, złotawozielonego do żółtawozielonego. Łodyżki 3,0–6,0 cm długości, mocno przylegają do podłoża, pierzasto rozgałęzione. Gałązki o pokroju kotkowatym, ± 1,0–2,0 cm długości, najczęściej podnoszą się łukowato (fot. 62). Listki łodyżkowe w stanie suchym przylegają do łodyżek, nieco pogięte na szczytach, w stanie wilgotnym odstające i nieco odgięte, jajowatolancetowate do lancetowatych, stopniowo zwężone w długi, zaostrzony kończyk, najczęściej 1,3–2,0 mm długości i 0,4–0,6 mm szerokości, całobrzegie, na brzegach płaskie, wklęsłe. Żebro pojedyncze lub podwójne, bardzo krótkie, często nie występuje. Komórki blaszki wydłużonorombowe, w środku najczęściej 55–95 μm długości i 5–8 μm szerokości. Komórki skrzydłowe widoczne, cienkościenne, tworzą ± przezroczystą grupę, zbiegającą najpierw szeroko, później wąsko (fot. 62A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, ale węższe i krótsze. Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety najczęściej 1,0–2,0 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 1,5–2,2 mm długości, proste.

Fot. 62. Korowiec wielozarodniowy Pylaisia polyantha, pokrój ogólny (AS)

193

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

0,5 mm

Fot. 62A. Korowiec wielozarodniowy Pylaisia polyantha, listek łodyżkowy (DS)

Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy bardzo często. Ekologia Kora drzew i krzewów, kłody, pniaki, rzadko występuje na skałach i starych murach. Rośnie głównie na przydrożnych drzewach wolno stojących, w parkach, na skwerach, w lasach w miejscach prześwietlonych. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze regla dolnego. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Korowiec wielozarodniowy Pylaisia polyantha jest możliwy do pomylenia z niektórymi plagiotropowymi gatunkami epifitycznymi, jak namurnik jedwabisty Homalothecium sericeum, rokiet cyprysowy Hypnum cupressiforme i sznureczniak pełzający Platygyrium repens. Cechy odróżniające wymienione gatunki podano przy ich opisach.

194

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rhytidiadelphus loreus (Hedw.) Warnst. Fałdownik rzemienny Pokrój ogólny Rośliny duże, tworzą luźne, nieraz rozległe darnie w kolorze żółtawozielonym do zielonego. Łodyżki, długości 10–15 cm i więcej, słabo przylegają do podłoża, ich górne części wznoszą się łukowato, najczęściej ± pierzasto rozgałęzione, na szczycie zakrzywione w dół. Gałązki do około 4 cm długości, podobne do łodyżek, również zakrzywione na szczycie w dół, tylko słabiej (fot. 63). Listki łodyżkowe odstają, sierpowato zgięte, podobnie ułożone zarówno w stanie suchym, jak i wilgotnym, z wklęsłej, jajowatej, wyraźnie podłużnie fałdowanej części dolnej stopniowo zwężone w długi, kanalikowaty kończyk, najczęściej 3,2–4,8 mm długości i 1,2–1,7 mm szerokości, na brzegach płaskie lub w dolnej części wąsko podwinięte, ząbkowane w górnej części, czasami niżej. Żebro podwójne, krótkie, delikatne, dochodzi do ¼ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużone, w środku blaszki 40–80 μm długości i 6–10 μm szerokości. Komórki nasady blaszki wydłużonorombowe, komórki skrzydłowe krótsze i szersze, o ścianach bardziej zgrubiałych, nie tworzą wyraźnej grupy (fot. 63A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, tylko mniejsze i węższe (fot. 63B). Sporofity ciemnoczerwonobrunatnawe, sety 2,0–4,0 cm długości, puszki jajowate, 1,9–2,5 mm długości, ułożone poziomo, grzbiecisto zgięte.

Fot. 63. Fałdownik rzemienny Rhytidiadelphus loreus, pokrój ogólny (AS)

195

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Gleba, humus, rzadko występuje na kamieniach i murszejącym drewnie. Rośnie głównie w górskich borach i zaroślach kosodrzewiny. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w Sudetach i Karpatach, na niżu bardzo rzadko w zachodniej części kraju (Bednarek-Ochyra i in. 1994c), w górach notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Fałdownik rzemienny Rhytidiadelphus loreus jest dużym leśnym mchem, łatwym do rozpoznania już w terenie.

1 mm

Fot. 63 A i B. Fałdownik rzemienny Rhytidiadelphus loreus, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

196

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rhytidiadelphus squarrosus (Hedw.) Warnst. Fałdownik nastroszony Pokrój ogólny Rośliny duże, tworzą mniej lub bardziej zwarte darnie, nieraz rozległe, w kolorach od zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki, długości 15 cm i więcej, słabo przylegają do podłoża, wznoszą się lub stoją prosto, odlegle, nieregularnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki 1,0–2,0 cm długości. Pędy mają charakterystyczny nastroszony pokrój dzięki silnie odgiętym listkom, zarówno na gałązkach, jak i łodyżkach (fot. 64). Listki łodyżkowe silnie nastroszone, stłoczone na końcach łodyżek, co nadaje im gwiazdkowaty pokrój (fot. 64A), z szerokojajowatej, obejmującej łodygę części nasadowej, zwężone do długiego, spiczastego kończyka, silnie odgiętego, długości 3,2−4,0 mm i szerokości 1,3–1,6 mm, brzegi listków płaskie, ząbkowane powyżej.

Fot. 64. Fałdownik nastroszony Rhytidiadelphus squarrosus, pokrój ogólny (ŁS)

197

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 64A. Fałdownik nastroszony Rhytidiadelphus squarrosus, zbliżenie darni (MS)

Komórki w środkowej części blaszki wydłużonoeliptyczne, 40–85 μm długości i 6–9 μm szerokości. Komórki nasadowej części blaszki wąskorombowe, komórki skrzydłowe rozdęte, hialinowe lub żółtawo zabarwione, tworzą wyraźną grupę. Żebro podwójne, sięga ¼–⅓ długości liścia (fot. 64B). Listki gałązkowe w dolnej części gałązek o podobnym kształcie, ale mniejsze od listków łodyżkowych (fot. 64C), w górnej części jajowatolancetowate, zwężone w długi, drobno ząbkowany, silnie odgięty kończyk. Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 1,8–3,0 cm długości, puszki jajowate, 1,5–2,0 mm długości, ułożone poziomo, grzbiecisto zgięte. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Gleba mineralna i humus. Rośnie głównie na zarastających łąkach, w zagajnikach, prześwietlonych borach, na trawiastych leśnych drogach i przydrożach, także na trawnikach. 198

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: ochrona częściowa. Możliwości pomyłki Fałdownik nastroszony Rhytidiadelphus squarrosus jest gatunkiem łatwym do rozpoznania już w terenie. Może być mylony, praktycznie tylko w górach, z pokrewnym fałdownikiem wyłysiałym R. subpinnatus. Cechy różniące te gatunki podano w kluczu.

1 mm

Fot. 64 B i C. Fałdownik nastroszony Rhytidiadelphus squarrosus, listki: B – łodyżkowy, C – gałązkowy (KD i RZ)

199

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rhytidiadelphus subpinnatus (Lindb.) T. J. Kop. [syn. Rhytidiadelphus calvescens (Lindb.) Broth.] Fałdownik wyłysiały Pokrój ogólny Rośliny duże, tworzą luźne do umiarkowanie zwartych darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki słabo przylegają do podłoża, najczęściej wzniesione, nieregularnie lub (rzadko) pierzasto rozgałęzione. Gałązki do około 2 cm długości, nieco spłaszczone (fot. 65). Listki łodyżkowe długości 2,4−4,3 mm i szerokości 1,2−1,6 mm, umiarkowanie nastroszone, nie są stłoczone na końcach łodyżek, stąd też nie mają wyraźnie gwiazdkowatego pokroju, z szerokojajowatej lub sercowatojajowatej części nasadowej, nie obejmującej łodygi zwężone ± nagle do długiego, spiczastego kończyka, prostego lub lekko zakrzywionego, brzegi listków płaskie, ząbkowane powyżej. Komórki w środkowej części blaszki wydłużonoeliptyczne, najczęściej 40–85 μm długości i 5–8 μm szerokości. Komórki nasadowej części blaszki wąskorombowe, komórki skrzydłowe rozdęte, hialinowe lub żółtawo zabarwione, tworzą wyraźną grupę. Żebro podwójne, sięga do ⅓ długości liścia (fot. 65A). Listki gałązkowe w dolnej części gałązek o podobnym kształcie, tylko mniejsze (fot. 65B), w górnej części jajowate, ± szybko zwężone do długiego, ząbkowanego kończyka. Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 1,8–3,0 cm długości, puszki jajowate, 1,5–2,0 mm długości, ułożone poziomo, grzbiecisto zgięte.

Fot. 65A. Fałdownik wyłysiały Rhytidiadelphus subpinnatus, pokrój ogólny (AS)

200

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm

Fot. 65 A i B. Fałdownik wyłysiały Rhytidiadelphus subpinnatus, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Humus, rzadko gleba mineralna, murszejące drewno i kamienie. Rośnie najczęściej w górskich wilgotnych borach, łęgach i ziołoroślach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje głównie w górach, gdzie notowany jest jeszcze w piętrze alpejskim. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Fałdownik wyłysiały Rhytidiadelphus subpinnatus jest możliwy do pomylenia z pokrewnym fałdownikiem nastroszonym R. squarrosus. Cechy różniące te gatunki podano w kluczu. Fałdownik wyłysiały czasami traktowany jest jako odmiana fałdownika nastroszonego Rhytidiadelphus squarrosus var. calvescens (Lindb.) Warnst. 201

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Sanionia uncinata (Hedw.) Loeske [syn. Drepanocladus uncinatus (Hedw.) Warnst.] Sanionia haczykowata Pokrój ogólny Rośliny nieduże do średniej wielkości, tworzą najczęściej gęste darnie koloru zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki długości do 10 cm, niebyt mocno przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części wzniesione, regularnie pierzasto rozgałęzione (fot. 66). Listki łodyżkowe sierpowato do koliście zagiętych (fot. 66A), wklęsłe, najczęściej wyraźnie podłużnie fałdowane, 3,5–6,0 mm długości, 0,6–1,0 mm szerokości, z zaokrąglonej trójkątnej do jajowatej dolnej części zwężają się stopniowo w ± ostro zakończony kończyk, na brzegach płaskie, czasami częściowo podwinięte, w górnej części ząbkowane. Komórki nasady blaszki prostokątne, komórki skrzydłowe silnie rozdęte, tworzą uszka, czasami krótko zbiegają, komórki w środku blaszki wydłużone, o ścianach zgrubiałych, 35–100 μm długości i 4–6 μm szerokości. Żebro pojedyncze, wąskie, kończy się w dolnej części kończyka (fot. 66B). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych, ale mniejsze, słabiej podłużnie fałdowane i z mniejszą grupą komórek skrzydłowych. Sporofity czerwonawobrązowe, sety 1,5–3,5 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 1,5–2,0 mm długości, pochylone do poziomo ułożonych, zakrzywione (fot. 66C). Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Kora pni drzew i krzewów, kłody, pniaki, murszejące drewno, kamienie, wychodnie skalne, gleba mineralna. Rośnie w różnych typach lasów. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, ale najczęściej w górach, gdzie spotykany jest jeszcze w piętrze subniwalnym. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Gatunek łatwy do rozpoznania, ale czasem na pierwszy rzut oka może być mylony z niektórymi formami pospolitego rokieta cyprysowego Hypnum cupressiforme, od którego różni się wyraźnie podłużnie fałdowanymi listkami i obecnością żebra.

202

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 66. Sanionia haczykowata Sanionia uncinata, pokrój ogólny (MS)

Fot. 66A. Sanionia haczykowata Sanionia uncinata, zbliżenie darni (MS)

203

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 66B. Sanionia haczykowata Sanionia uncinata, listek łodyżkowy (DS)

Fot. 66C. Sanionia haczykowata Sanionia uncinata, sporofity (MS)

204

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Sciuro-hypnum curtum (Lindb.) Ignatov & Huttunen [syn. Brachythecium curtum (Lindb.) Limpr.; Brachythecium starkei (Brid.) Schimp. var. explanatum (Brid.) Mönk.] Wiewiórecznik poszarpany Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą luźne darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego lub brązowawozielono. Łodyżki do 10 cm długości i więcej, słabo przylegają do podłoża, najczęściej wznoszą się, łukowato wygięte, z reguły nieregularnie pierzasto rozgałęzione, listki ułożone wokół łodyżek lub nieco spłaszczone. Gałązki do 1,0–1,5 cm długości, zakrzywione na szczycie, ulistnione koliście lub spłaszczone (fot. 67). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno ułożone, odstające od łodyżek, słabo wklęsłe, jajowate do jajowatotrójkątnych, stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, najczęściej 1,4–2,4 mm długości i 0,9–1,5 mm szerokości, ząbkowane, płaskie, niefałdowane. Żebro pojedyncze, delikatne, kończy się w połowie, rzadziej dochodzi do ¾ długości blaszki, z reguły wychodzi w kształcie kolca. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 60–150 μm długości i 7–12 μm szerokości. Komórki skrzydłowe widoczne, cienkościenne, tworzą ± przezroczystą grupę, zbiegającą najpierw szeroko, później wąsko. Listki gałązkowe jajowate, wklęsłe, wyraźnie ząbkowane. Żebro wychodzi w kształcie kolca na grzbietowej stronie blaszki (fot. 67A). Sporofity ciemnoczerwonobrunatnawe, sety 1,7–3,2 cm długości, brodawkowane, puszki wydłużonoelipsoidalne, 1,5–2,0 mm długości, poziomo ułożone, grzbiecisto zgięte. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Rośnie na glebie, humusie, murszejącym drewnie, kamieniach i nasadach pni drzew. Występuje głównie w borach i lasach mieszanych, zarówno naturalnych, jak i antropogenicznych, często w młodnikach, lasach porolnych oraz lasach i zaroślach kształtujących się spontanicznie na nieużytkach w miastach. Rozmieszczenie w Polsce Notowany z różnych regionów kraju na niżu i w niższych położeniach górskich. Ze względu na mylenie tego gatunku głównie z niektórymi formami krótkosza pospolitego Brachythecium rutabulum, jego rozmieszczenie w Polsce nie jest dobrze poznane. Status ochronny i zagrożenie: brak. 205

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 67. Wiewiórecznik poszarpany Sciuro-hypnum curtum, pokrój ogólny (AS)

Fot. 67A. Wiewiórecznik poszarpany Sciuro-hypnum curtum, listek gałązkowy (DS)

0,5 mm

206

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Możliwości pomyłki Rośliny oznaczane obecnie jako wiewiórecznik poszarpany Sciuro-hypnum curtum przez pewien czas były łączone z pokrewnym wiewiórecznikiem małym Sciuro-hypnum oedipodium (Mitt.) Ignatov & Huttunen (Ignatov, Huttunen 2002) i traktowane jako jego synonim. Dopiero później ustalono, że są to dwa odrębne gatunki (Ignatov, Milyutina 2007). Sciuro-hypnum curtum może być mylony z niektórymi formami wiewiórecznika sudeckiego S. starkei (cechy je rozróżniające zamieszczono w kluczu) i krótkosza pospolitego Brachythecium rutabulum (cechy rozróżniające podano w uwagach pod tym gatunkiem).

Sciuro-hypnum populeum (Hedw.) Ignatov & Huttunen [syn. Brachythecium populeum (Hedw.) Schimp.] Wiewiórecznik osinowy

Fot. 68. Wiewiórecznik osinowy Sciuro-hypnum populeum, pokrój ogólny (AS)

207

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Pokrój ogólny Rośliny najczęściej średnich rozmiarów, tworzą zwarte darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki przylegają do podłoża, pierzasto rozgałęzione. Gałązki najczęściej odstają w górę i na boki (fot. 68). Listki łodyżkowe w stanie suchym przylegają od łodyżek, gęsto ułożone, zachodzą na siebie, proste, jajowatotrójkątne do jajowatolancetowatych, zwężają się w zaostrzony kończyk, najczęściej 1,2–2,0 mm długości i 0,4–0,6 mm szerokości, słabo ząbkowane, wyraźniej w górnej części, brzegi w dolnej części z reguły słabo podwinięte. Żebro pojedyncze, wyraźne, kończy się tuż przed szczytem lub dochodzi do szczytu blaszki. Komórki blaszki wydłużone, czasami wydłużonorombowe, najczęściej 30–60 μm długości i 5–8 μm szerokości. Komórki skrzydłowe okrągławokwadratowe do krótkoprostokątnych, cienkościenne, tworzą niewyraźną grupę (fot. 68A). Listki gałązkowe jajowatolancetowate, wydłużone, długo zaostrzone (fot. 68B). Sporofity czerwonobrunatnawe, sety do 1,5 cm długości, brodawkowane najczęściej tylko w górnej części, puszki elipsoidalne, 1,5 mm długości, pochylone, grzbiecisto zgięte do zakrzywionych. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Ocienione skały, kamienie, kora drzew, krzewów, kłód i pniaków, głównie gatunków liściastych, często spotykany jest na starych murach. Rośnie w różnych typach lasów, zarówno naturalnych, jak i antropogenicznych, także w parkach, rzadziej na drzewach przydrożnych.

Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, głównie w górach, gdzie rośnie do piętra kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Wiewiórecznik osinowy Sciuro-hypnum populeum może być mylony z niektórymi formami krótkoszka aksamitnego Brachytheciastrum velutinum. Cechy pozwalające odróżnić te gatunki podano przy B. velutinum.

208

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm Fot. 68 A i B. Wiewiórecznik osinowy Sciuro-hypnum populeum, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Sciuro-hypnum reflexum (Starke) Ignatov & Huttunen [syn. Brachythecium reflexum (Starke) Schimp.] Wiewiórecznik odgięty Pokrój ogólny Rośliny drobne, tworzą luźne darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki słabo przylegają do podłoża, nieregularnie rozgałęzione. Gałązki długie, odstają w górę i na boki, suche odgięte, dzięki czemu darnie mają pokrój podobny do kłębków wełny (fot. 69). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno ułożone, częściowo przylegają od łodyżek, czasami na siebie nachodzą, ich szczytowe kończyki często ± odstają, natomiast w stanie wilgotnym są odgięte, jajowatotrójkątne do sercowatotrójkątnych, zwężone w długi, zaostrzony kończyk, wklęsłe, najczęściej 1,0–1,8 mm długości i 0,5–1,0 mm szerokości, ząbkowane (czasem słabo), płaskie lub w dolnej części słabo podwinięte. Żebro pojedyncze, wyraźne, kończy się w kończyku przed szczytem blaszki. Komórki blaszki krótkie lub umiarkowanie wydłużonorombowe, najczęściej 25–70 μm długości 209

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

i 6–10 μm szerokości. Komórki skrzydłowe okrągławokwadratowe, o ścianach tak grubych, jak komórki blaszki, długo zbiegające (fot. 69A). Listki gałązkowe wąskojajowatolancetowate, bardziej wydłużone (fot. 69B). Sporofity ciemnoczerwonobrunatnawe, sety do 1,5 cm długości, brodawkowane, puszki krótkoelipsoidalne, 1,0–1,5 mm długości, pochylone do poziomych, grzbiecisto zgięte do zakrzywionych. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Na korze drzew, krzewów, kłód i pniaków, głównie gatunków liściastych, na murszejącym drewnie, także na ocienionych skałach, kamieniach, rzadziej humusie. Występuje w różnych typach lasów, zarówno naturalnych, jak i antropogenicznych. Rozmieszczenie w Polsce Notowany na terenie całego kraju, głównie w górach, gdzie rośnie do piętra alpejskiego.

Fot. 69. Wiewiórecznik odgięty Sciuro-hypnum reflexum, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

210

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm Fot. 69 A i B. Wiewiórecznik odgięty Sciuro-hypnum reflexum, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Wiewiórecznik odgięty Sciuro-hypnum reflexum może być mylony z niektórymi formami krótkoszka aksamitnego Brachytheciastrum velutinum. Cechy pozwalające odróżnić te gatunki podano przy B. velutinum.

211

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Sciuro-hypnum starkei (Brid.) Ignatov & Huttunen [syn. Brachythecium starkei (Brid.) Schimp.] Wiewiórecznik sudecki Pokrój ogólny Rośliny średnich rozmiarów, sztywne, tworzą luźne darnie w kolorach od zielonego do żółtawozielonego. Łodyżki około 4 cm długości słabo przylegają do podłoża, najczęściej płożą się, czasami wzniesione, koło szczytu zakrzywione, najczęściej pierzasto rozgałęzione, listki ułożone wokół łodyżek. Gałązki do około 1 cm długości, zakrzywione na szczycie, ulistnione koliście lub w dwóch płaszczyznach (fot. 70). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno ułożone, częściowo przylegają od łodyżek, słabo wklęsłe, jajowatotrójkątne do sercowatotrójkątnych, stopniowo zwężone w zaostrzony kończyk, najczęściej 1,0–1,6 mm długości i 0,4–0,8 mm szerokości, ząbkowane, płaskie lub w dolnej części słabo odwinięte. Żebro pojedyncze, wyraźne, kończy się w kończyku przed szczytem blaszki lub wychodzi w kształcie kolca. Komórki blaszki wydłużone, najczęściej 45–80 μm długości i 5–7 μm szerokości. Komórki skrzydłowe widoczne, cienkościenne, tworzą przezroczystą grupę, wąsko i długo zbiegają (fot. 70B). Listki gałązkowe jajowatolancetowate, wklęsłe, wyraźnie ząbkowane (fot. 70C). Sporofity ciemnoczerwonobrunatnawe, sety najczęściej 1,2–1,5 cm długości, słabo brodawkowane, puszki wydłużonoelipsoidalne, 1,0–1,5 mm długości, poziomo ułożone, grzbiecisto zgięte (fot. 70B). Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często. Ekologia Gleba, humus, murszejące drewno, ocienione skały i kamienie. Występuje głównie w górskich borach i lasach mieszanych, zarówno naturalnych, jak i antropogenicznych, także w zaroślach kosodrzewiny, ziołoroślach i traworoślach wysokogórskich. Rozmieszczenie w Polsce Notowany w różnych regionach kraju, głównie w górach, gdzie rośnie do piętra alpejskiego. Ze względu na mylenie tego gatunku z wiewiórecznikiem poszarpanym S. curtum jego rozmieszczenie w Polsce nie jest dobrze poznane. Status ochronny i zagrożenie: brak.

212

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Fot. 70. Wiewiórecznik sudecki Sciuro-hypnum starkei, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

Fot. 70A. Wiewiórecznik sudecki Sciuro-hypnum starkei, sporofity (Wikimedia Commons)

213

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 70 B i C. Wiewiórecznik sudecki Sciuro-hypnum starkei, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Możliwości pomyłki Wiewiórecznik sudecki Sciuro-hypnum starkei może być mylony z niektórymi formami wiewiórecznika poszarpanego S. curtum. Cechy pozwalające odróżnić te gatunki podano w kluczu. Cechy różniące wiewiórecznika sudeckiego od kindbergii długogałęzistej Kindbergia praelonga podano przy opisie tego gatunku.

214

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Serpoleskea subtilis (Hedw.) Loeske [syn. Pseudoamblystegium subtile (Hedw.) Vanderp. & Hedenäs] Nitecznik delikatny Pokrój ogólny Rośliny nieduże, tworzą najczęściej zwarte darnie koloru ciemnozielonego do zielonego (fot. 71). Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno przylegają, w stanie wilgotnym wzniesione, szerokojajowate, na szczycie stopniowo lub nagle zwężone w kończyk, nieco zakrzywione, 0,2–0,5 mm długości i 0,1–0,2 mm szerokości, w nasadzie zwężone, całobrzegie. Żebro bardzo krótkie, podwójne lub nie występuje. Komórki blaszki nieco wydłużonorombowe, o ścianach niezgrubiałych, 18–35 μm długości i 7–9 μm szerokości (fot. 71A). Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych (fot. 71B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety 0,7–1,2 cm długości, puszki wydłużonocylindryczne, 1,0–1,5 mm długości, proste. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy często.

Fot. 71. Nitecznik delikatny Serpoleskea subtilis, pokrój ogólny (AS)

215

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 71A. Nitecznik delikatny Serpoleskea subtilis, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Ekologia Kora drzew liściastych i krzewów, bardzo rzadko na wychodniach skalnych. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych. Gatunek puszczański. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, najczęściej w górach, gdzie rośnie w piętrach pogórza i regla dolnego. Status ochronny i zagrożenie: bliski zagrożenia (NT). Możliwości pomyłki Gatunek może być mylony z krzywoszyjem rozesłanym Amblystegium serpens. Cechy różniące te gatunki podano w kluczu.

216

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Straminergon stramineum (Dicks. ex Brid.) Hedenäs [syn. Calliergon stramineum (Dicks. ex Brid.) Kindb.] Słomiaczek złotawy Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą luźne darnie koloru jasnozielonożółtawego, często pojedyncze łodyżki można spotkać wmieszane w darnie innych mszaków, zwłaszcza torfowców. Łodyżki, do 10 cm i więcej długości, najczęściej pojedyncze lub słabo rozgałęzione, płożą się, wznoszą albo stoją prawie pionowo (fot. 72). Listki łodyżkowe 1,8–2,0 mm długości i 0,7–0,9 mm szerokości, zarówno w stanie suchym, jak i mokrym przylegają, jajowate do jajowatolancetowatych, wklęsłe, najszersze u nasady, na szczycie zaokrąglone lub tępo zakończone, tam słabo kapturkowate, poza tym płaskie, całobrzegie. Żebro wyraźne, dochodzi do ¾ lub więcej długości blaszki. Komórki blaszki wydłużone, o ścianach nieco zgrubiałych, 50–80 μm długości i 5–8 μm szerokości. Komórki nasady blaszki wąskoprostokątne, komórki skrzydłowe wyraźne, rozdęte, hialinowe, tworzą wyraźnie zbiegające uszka (fot. 72A). Listki gałązkowe podobne do łodyżkowych, tylko mniejsze. Z górnych komórek listków często wyrastają pęki chwytników (fot. 72B). Sporofity brunatnawe, sety długości 4,0–5,0 cm, puszki cylindryczne, 2,7–3,0 mm długości, pochylone i zakrzywione.

Fot. 72. Słomiaczek złotawy Straminergon stramineum, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

217

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Torfowiska, śródleśne zatorfienia, zatorfione łąki. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach spotykany jest do piętra alpejskiego. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Gatunek o charakterystycznym pokroju, łatwy do rozpoznania już w terenie.

0,5 mm

Fot. 72 A i B. Słomiaczek złotawy Straminergon stramineum, A – listek gałązkowy, B – chwytniki wyrastające z górnych komórek listka (DS)

218

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Thuidium assimile (Mitt.) A. Jaeger [syn. Thuidium philibertii Limpr.] Tujowiec włoskolistny Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą najczęściej luźno zwarte darnie w kolorach od żółtawozielonego do żółtawobrązowawego, rzadziej zielonego. Łodyżki długości 10 cm i wiecej, luźno przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części ± łukowato wzniesione, dwu-, trzykrotnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki nieco spłaszczone, pierwszego rzędu długości kilku centymetrów, kolejne mniejsze (fot. 73). Łodyżki z licznymi pojedynczymi lub rozgałęzionymi parafyliami, z pojedynczą brodawką w środkowej lub przyśrodkowej części komórek. Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno przylegają, 1,5–1,8 mm długości i 0,6–1,0 mm szerokości, z wierzchołkami odgiętymi lub zagiętymi w stanie suchym, w stanie wilgotnym wzniesione, podłużnie fałdowane, jajowatotrójkątne, stopniowo lub szybko zwężają się w kończyk, brzegi listków zawinięte u dołu, ząbkowane u góry. Żebro kończy się w górnej części kończyka, kończyk zakończony jedną lub rzędem kilku wydłużonych, hialinowych komórek. Komórki blaszki od wydłużonosześciobocznych do rombowych lub podłużnorombowych, 6–20 µm długości i 8–12 µm szerokości (fot. 73A).

Fot. 73. Tujowiec włoskolistny Thuidium assimile, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

219

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

1 mm

Fot. 73 A i B. Tujowiec włoskolistny Thuidium assimile, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Listki gałązkowe pierwszego rzędu 0,5–0,6 mm długości i 0,2–0,3 mm szerokości, wklęsłe, jajowate, tępo zakończone, komórki wierzchołkowe zwieńczone dwoma lub trzema brodawkami (fot. 73B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety do 2,0 cm długości, puszki cylindryczne, 2,0–3,0 mm długości, pochylone i lekko zakrzywione. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Humus, gleba mineralna, kamienie. Rośnie na brzeżach różnych typów lasów, w borach i borach mieszanych, młodnikach, murawach, na łąkach, przydrożach i nieużytkach. Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jeszcze w reglu górnym.

220

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Status ochronny i zagrożenie: chroniony częściowo. Możliwości pomyłki Może być mylony z innymi gatunkami z rodzaju Thuidium, zwłaszcza z tujowcem delikatnym T. delicatulum. Cechy pozwalające je rozróżnić podano w kluczu. T. assimile można zazwyczaj odróżnić po listkach łodyżkowych zakończonych rzędem kilku komórek (są dobrze widoczne zwłaszcza na szczytach łodyżek). Natomiast drobne formy T. assimile mogą być jednak trudne do odróżnienia od T. delicatulum.

Thuidium delicatulum (Hedw.) Schimp. [syn. Thuidium erectum Duby] Tujowiec delikatny Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą najczęściej gęste darnie w kolorach od żółtawozielonego, żółtawobrązowego do zielonego. Łodyżki długości 5–8 cm, niezbyt mocno przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części ± łukowato wzniesione, (dwu-) trzykrotnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki nieco spłaszczone, pierwszego rzędu długości kilku centymetrów, kolejne mniejsze (fot. 74). Na łodyżkach obecne są liczne parafylia, pojedyncze lub rozgałęzione, z pojedynczą brodawką w środkowej lub przyśrodkowej części komórek. Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno przylegają, a ich wierzchołki są ± odgięte, w stanie wilgotnym wzniesione, jajowatotrójkątne, wklęsłe, podłużnie fałdowane, na szczycie ± nagle zwężone w kończyk, 0,8–1,4 mm długości i 0,6–0,9 mm szerokości, brzegi zawinięte aż do kończyka, ząbkowane wyraźniej w górnej części. Żebro tęgie, kończy się wyraźnie przed szczytem kończyka. Komórki blaszki od wydłużonosześciokątnych do rombowych i podłużnorombowych, 8–20 µm długości i 8–12 µm szerokości (fot. 74A). Listki gałązkowe wklęsłe, jajowate, brodawkowane, zaostrzone, komórki wierzchołkowe zakończone dwoma, trzema brodawkami. Listki gałązek pierwszego rzędu 0,6 mm długości i 0,3 mm szerokości, dalszych rzędów mniejsze (fot. 74B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety do 4,0 cm długości, puszki cylindryczne, 2,0–4,0 mm długości, pochylone i lekko zakrzywione. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Humus, gleba mineralna, kamienie. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych, na łąkach, przydrożach i obrzeżach żyznych młak. 221

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Fot. 74. Tujowiec delikatny Thuidium delicatulum, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach w piętrach pogórza i regla dolnego. Status ochronny i zagrożenie: chroniony częściowo. Możliwości pomyłki Może być mylony z innymi gatunkami z rodzaju Thuidium, zwłaszcza z tujowcem włoskolistnym T. assimile (por. uwagi przy tym gatunku).

222

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm Fot. 74 A i B. Tujowiec delikatny Thuidium delicatulum, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Thuidium recognitum (Hedw.) Lindb. Tujowiec szerokolistny Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości, tworzą najczęściej gęste darnie koloru zielonego, żółtawozielonego do żółtawobrązowego. Łodyżki długości do 10 cm niezbyt mocno przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części ± łukowato wzniesione, (dwu-) trzykrotnie pierzasto rozgałęzione. Gałązki pierwszego rzędu długości kilku centymetrów, kolejne mniejsze (fot. 75). Na łodyżkach obecne są liczne parafylia, pojedyncze lub rozgałęzione, z pojedynczą brodawką na końcach komórek. Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno przylegają, a ich wierzchołki są odgięte lub zagięte, w stanie wilgotnym wzniesione, szerokojajowate, wklęsłe, podłużnie fałdowane, na szczycie nagle zwężone w kończyk, najczęściej 1,2–1,5 mm długości i 0,8–1,0 mm szerokości, brzegi zawinięte w dolnej części, ząbkowane wyraźniej w górnej. 223

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Żebro tęgie, kończy się w szczycie kończyka. Komórki blaszki rombowe do podłużnorombowych, 15–24 µm długości i 8–10 µm szerokości (fot. 75A). Listki gałązkowe pierwszego rzędu 0,6 mm długości i 0,3 mm, na gałązkach dalszych rzędów mniejsze, wklęsłe, jajowate, brodawkowane, zaostrzone, komórki wierzchołkowe zwieńczone dwoma lub trzema brodawkami (fot. 75B). Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety do 4,0 cm długości, puszki cylindryczne, 2,0–3,0 mm długości, pochylone i lekko zakrzywione. Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Humus, gleba mineralna, drewno, kamienie, nasady pni drzew. Rośnie w różnych typach lasów, głównie naturalnych.

Fot. 75. Tujowiec szerokolistny Thuidium recognitum, pokrój ogólny (AS)

224

PRZEGLĄD GATUNKÓW

1 mm Fot. 75 A i B. Tujowiec szerokolistny Thuidium recognitum, listki: A – łodyżkowy, B – gałązkowy (KD i RZ)

Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach w niższych położeniach. Status ochronny i zagrożenie: chroniony częściowo. Możliwości pomyłki Może być mylony z innymi gatunkami z rodzaju Thuidium. Cechy pozwalające je rozróżnić podano w kluczu. Tujowiec szerokolistny Thuidium recognitum jest jedynym krajowym gatunkiem, u którego obecne na łodyżkach parafylia mają pojedynczą brodawkę na końcach komórek (u pozostałych gatunków brodawka znajduje się w części środkowej komórek).

225

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Thuidium tamariscinum (Hedw.) Schimp. Tujowiec tamaryszkowaty Pokrój ogólny Rośliny duże, tworzą najczęściej gęste darnie koloru żywozielonego, żółtawozielonego do żółtawobrązowawego. Łodyżki długości 15 cm i więcej, niezbyt mocno przylegają do podłoża, płożą się, w górnej części wzniesione, (dwu-) trzykrotnie pierzasto rozgałęzione, z zaznaczonymi piętrami rocznych przyrostów. Gałązki pierwszego rzędu długości kilku centymetrów, kolejne mniejsze (fot. 76). Na łodyżkach obecne są liczne parafylia, pojedyncze lub rozgałęzione, z pojedynczą brodawką w środkowych częściach komórek.

Fot. 76. Tujowiec tamaryszkowaty Thuidium tamariscinum, pokrój ogólny (ŁS)

226

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Listki łodyżkowe w stanie suchym luźno przylegają, w stanie wilgotnym wzniesione, szerokojajowate, na szczycie stopniowo lub nagle zwężone w kończyk, najczęściej 1,5–2,0 mm długości i 1,0–1,6 mm szerokości, brzegi zawinięte do nasady kończyka, w górnej części ząbkowane. Żebro wyraźne, dochodzi prawie do szczytu blaszki. Komórki blaszki okrągławe do eliptycznych, o ścianach wąskich do zgrubiałych, średnicy 15–20 μm długości i 8–10 μm szerokości (fot. 76A). Listki gałązkowe jajowate, zaostrzone, brodawkowane, na szczycie zakończone pojedynczą, gładką, ostrą komórką (fot. 76B). Listki gałązek pierwszego rzędu 1,0 mm długości i 0,75 mm szerokości, listki drugiego i trzeciego rzędu mniejsze. Sporofity czerwonawobrunatnawe, sety do 4,5 cm długości, puszki cylindryczne, 3,0–4,0 mm długości, pochylone i lekko zakrzywione (fot. 76C). Rozmnażanie Gatunek dwupienny, sporofity tworzy bardzo rzadko. Ekologia Humus, drewno, kamienie, nasady pni drzew, obrzeża śródleśnych młak i źródlisk. Rośnie w różnych typach wilgotnych lasów, głównie naturalnych.

Fot. 76A. Tujowiec tamaryszkowaty Thuidium tamariscinum, listek łodyżkowy (DS)

0,5 mm

227

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

0,5 mm

Fot. 76B. Tujowiec tamaryszkowaty Thuidium tamariscinum, listek gałązkowy (DS)

Fot. 76C. Tujowiec tamaryszkowaty Thuidium tamariscinum, sporofity (MS)

228

PRZEGLĄD GATUNKÓW

Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach notowany jest jeszcze w piętrze regla górnego. Status ochronny i zagrożenie: chroniony częściowo. Możliwości pomyłki Może być mylony z innymi gatunkami z rodzaju Thuidium. Cechy pozwalające je rozróżnić podano w kluczu. Czasami Thuidium tamariscinum na pierwszy rzut oka może przypominać niektóre formy gajnika lśniącego Hylocomium splendens. Informacje pozwalające odróżnić te gatunki podano przy H. splendens.

Warnstorfia fluitans (Hedw.) Loeske [syn. Drepanocladus fluitans (Hedw.) Warnst.] Warnstorfia pływająca

Fot. 77. Warnstorfia pływająca Warnstorfia fluitans, pokrój ogólny (Wikimedia Commons)

229

KLUCZE DO OZNACZANIA I OPIS GATUNKÓW

Pokrój ogólny Rośliny średniej wielkości do dużych, tworzą najczęściej luźne darnie koloru matowozielonego, brązowozielonego do czerwonawobrązowego. Łodyżki, długości od 5 co 15 cm i więcej (u form wodnych), najczęściej nieregularnie, czasami ± pierzasto rozgałęzione (fot. 77). Listki łodyżkowe od prostych do sierpowato zakrzywionych, w stanie suchym luźno przylegają, w stanie wilgotnym odstają, jajowatolancetowate, stopniowo zwężone w kończyk, najczęściej 1,5–4,0 mm długości i 0,4–0,6 mm szerokości, płaskie, ząbkowane (czasami niewyraźnie). Żebro pojedyncze, dochodzi do ½–¾ długości blaszki. Komórki blaszki wydłużone, o ścianach niezgrubiałych, 80–160 μm długości i 4–10 μm szerokości (fot. 77A). Komórki skrzydłowe rozdęte, najczęściej cienkościenne (czasami o ścianach słabo zgrubiałych), hialinowe do żółtawobrązowawych, nie tworzą wyraźnych uszek, najczęściej nie dochodzą do żebra. Listki gałązkowe podobne do listków łodyżkowych. Sporofity brunatnawe, sety od kilku do ponad 8,0 cm długości, puszki krótkocylindryczne, 3,0–4,0 mm długości, pochylone do horyzontalnie ułożonych, zakrzywione. Rozmnażanie Gatunek jednopienny, sporofity tworzy rzadko. Ekologia Zatorfienia, oczka wodne, brzegi zbiorników, mokry humus. Rośnie na torfowiskach, w zbiornikach wodnych, w podmokłych lasach, takich jak bory bagienne i olsy (fot. 77B). Rozmieszczenie w Polsce Występuje na terenie całego kraju, w górach do piętra kosodrzewiny. Status ochronny i zagrożenie: brak. Możliwości pomyłki Warnstorfia pływająca może być mylona z sierpowcem zakrzywionym Drepanocladus aduncus. Cechy je różniące omówiono przy opisie tego gatunku. Od bardzo podobnej pokrojowo warnstorfii bezpierścieniowej Warnstorfia exannulata (nieomawianej w pracy) różni się (1) komórkami skrzydłowymi – u warnstorfii pływającej nie tworzą uszek, u warnstorfii bezpierścieniowej są duże i tworzą wyraźne uszka – i (2) przekrojem anatomicznym żebra: u warnstorfii pływającej od strony brzusznej żebro jest płaskie, u bezpierścieniowej – wypukłe. Ponadto warnstorfia pływająca występuje na siedliskach kwaśnych, a bezpierścieniowa – na miejscach bardziej zasadowych.

230

PRZEGLĄD GATUNKÓW

0,5 mm

Fot. 77A. Warnstorfia pływająca Warnstorfia fluitans, listek łodyżkowy (DS)

Fot. 77B. Warnstorfia pływająca Warnstorfia fluitans, skupiska darni (Wikimedia Commons)

231

III. SYSTEMATYKA Poniżej podano przynależność systematyczną omawianych w pracy gatunków. Układ systematyczny oparto głównie na opracowaniu Ochyry i in. (2003), przy czym, w niektórych przypadkach, uwzględniono inne rozwiązania taksonomiczne (np. Hodgetts i in. 2020). Gromada: Bryophyta Schimp. – Mchy Klasa: Bryopsida – Prątniki Podklasa: Hypnidae W. R. Buck, Goffinet & A. J. Shaw – Rokiety Rząd: Hypnales W. R. Buck & Vitt – Rokietowce Rodzina: Climaciaceae Kindb. – Drabikowate Rodzaj: Climacium F. Weber & D. Mohr – Drabik 1. Climacium dendroides (Hedw.) F. Weber & D. Mohr – Drabik drzewkowaty Rodzina: Cryphaeaceaea Schimp. – Otulnikowate Rodzaj: Cryphaea D. Mohr – Otulnik 13. Cryphaea heteromalla (Hedw.) D. Mohr – Otulnik bezszczecinowy Rodzina: Leucodontaceae Schimp. – Białozębowate Rodzaj: Antitrichia Brid. – Jeżolist 2. Antitrichia curtipendula (Hedw.) Brid. – Jeżolist zwyczajny Rodzaj: Leucodon Schwägr. – Białoząb 3. Leucodon sciuroides (Hedw.) Schwägr. – Białoząb pospolity Rodzina: Anomodontaceae Kindb. – Zwiślikowate Rodzaj: Anomodon Hook. & Taylor – Zwiślik 4. Anomodon attenuatus (Hedw.) Huebener – Zwiślik maczugowaty 5. Anomodon longifolius (Schleich. ex Brid.) Hartm. – Zwiślik długolistny 6. Anomodon rugelii (Müll. Hal.) Keissl. – Zwiślik krótkokończysty 7. Anomodon viticulosus (Hedw.) Hook. & Taylor – Zwiślik wiciowy Rodzina: Neckeraceae Schimp. – Miecherowate Rodzaj: Homalia (Brid.) Bruch. & Schimp. – Gładysz 8. Homalia trichomanoides (Hedw.) Brid. – Gładysz paprociowaty Rodzaj: Neckera Hedw. – Miechera 9. Neckera complanata (Hedw.) Huebener – Miechera spłaszczona 10. Neckera crispa Hedw. – Miechera kędzierzawa 11. Neckera pennata Hedw. – Miechera pierzasta 12. Neckera pumila Hedw. – Miechera wysmukła

233

SYSTEMATYKA

Rodzina: Lembophyllaceae Broth. – Myszeńcowate Rodzaj: Isothecium Brid. – Myszeniec 38. Isothecium alopecuroides (Lam. ex Dubois) Isov. – Myszeniec baźkowiec Rodzina: Pterigynandraceae Schimp. – Międzylistowate Rodzaj: Pterigynandrum Hedw. – Międzylist 14. Pterigynandrum filiforme Hedw. – Międzylist nitkowaty Rodzina: Leskeaceae Schimp. – Drąstowate Rodzaj: Leskea Hedw. – Drąst 15. Leskea polycarpa Hedw. – Drąst wielozarodniowy Rodzaj: Leskeella (Limpr.) Loeske – Drąstewka 16. Leskeella nervosa (Brid.) Loeske – Drąstewka długożeberkowa Rodzaj: Lescuraea Bruch & Schimp. – Drąstewniczek 17. Lescuraea mutabilis (Brid.) Lindb. ex I. Hagen – Drąstewniczek zmienny Rodzina: Thuidiaceae Schimp. – Tujowcowate Rodzaj: Thuidium Bruch & Schimp. – Tujowiec 18. Thuidium assimile (Mitt.) A. Jaeger – Tujowiec włoskolistny 19. Thuidium delicatulum (Hedw.) Schimp. – Tujowiec delikatny 20. Thuidium recognitum (Hedw.) Lindb. – Tujowiec szerokolistny 21. Thuidium tamariscinum (Hedw.) Schimp. – Tujowiec tamaryszkowaty Rodzina: Hylocomiaceae M. Fleisch. – Gajnikowate Rodzaj: Hylocomiadelphus Ochyra & Stebel – Gajec 22. Hylocomiadelphus triquetrus (Hedw.) Ochyra & Stebel – Gajec trójrzędowy Rodzaj: Hylocomiastrum Broth. – Leśniak 23. Hylocomiastrum umbratum (Hedw.) M. Fleisch. – Leśniak cienisty Rodzaj: Hylocomium Bruch & Schimp. – Gajnik 24. Hylocomium splendens (Hedw.) Schimp. – Gajnik lśniący Rodzaj: Pleurozium Mitt. – Rokietnik 25. Pleurozium schreberi (Willd. ex Brid.) Mitt. – Rokietnik pospolity Rodzaj: Rhytidiadelphus (Limpr.) Warnst. – Fałdownik 26. Rhytidiadelphus loreus (Hedw. ) Warnst. – Fałdownik rzemienny 27. Rhytidiadelphus squarrosus (Hedw.) Warnst. – Fałdownik nastroszony 28. Rhytidiadelphus subpinnatus (Lindb.) T. J. Kop. – Fałdownik wyłysiały Rodzina: Brachytheciaceae Schimp. – Krótkoszowate Rodzaj: Brachytheciastrum Ignatov & Huttunen – Krótkoszek 29. Brachytheciastrum velutinum (Hedw.) Ignatov & Huttunen – Krótkoszek aksamitny Rodzaj: Brachythecium Schimp. – Krótkosz 30. Brachythecium rutabulum (Hedw.) Schimp. – Krótkosz pospolity 234

SYSTEMATYKA

31. Brachythecium salebrosum (Hoffm. ex F. Weber & D. Mohr) Schimp. – Krótkosz rowowy 32. Brachythecium geheebii Milde – Krótkosz namurnikowy Rodzaj: Cirriphyllum Grout – Szydłosz 33. Cirriphyllum piliferum (Hedw.) Grout – Szydłosz włoskowy Rodzaj: Eurhynchium Bruch & Schimp. – Dzióbkowiec 34. Eurhynchium angustirete (Broth.) T. J. Kop. – Dzióbkowiec Zetterstedta 35. Eurhynchium striatum (Hedw.) Schimp. – Dzióbkowiec bruzdowany Rodzaj: Homalothecium Schimp. – Namurnik 36. Homalothecium sericeum (Hedw.) Schimp. – Namurnik jedwabisty Rodzaj: Kindbergia Ochyra – Kindbergia 37. Kindbergia praelonga (Hedw.) Ochyra – Kindbergia długogałęzista Rodzaj: Oxyrrhynchium (Schimp.) Warnst. – Dzióbek 39. Oxyrrhynchium hians (Hedw.) Loeske – Dzióbek rozwarty 40. Oxyrrhynchium schleicheri (R. Hedw.) Röll – Dzióbek Schleichera Rodzaj: Pseudoscleropodium (Limpr.) M. Fleisch. – Brodawkowiec 41. Pseudoscleropodium purum (Hedw.) M. Fleisch. – Brodawkowiec czysty Rodzaj: Sciuro-hypnum (Hampe) Hampe – Wiewiórecznik 42. Sciuro-hypnum curtum (Lindb.) Ignatov & Huttunen – Wiewiórecznik poszarpany 43. Sciuro-hypnum populeum (Hedw.) Ignatov & Huttunen – Wiewiórecznik osinowy 44. Sciuro-hypnum reflexum (Starke) Ignatov & Huttunen – Wiewiórecznik odgięty 45. Sciuro-hypnum starkei (Brid.) Ignatov & Huttunen – Wiewiórecznik sudecki Rodzina: Plagiotheciaceae (Broth.) M. Fleisch. – Dwustronkowate Rodzaj: Plagiothecium Schimp. – Dwustronek 46. Plagiothecium cavifolium (Brid.) Z. Iwats. – Dwustronek wklęsłolistny 47. Plagiothecium curvifolium Schlieph. ex Limpr. – Dwustronek zgiętolistny 48. Plagiothecium denticulatum (Hedw.) Schimp. – Dwustronek ząbkowany 49. Plagiothecium laetum Schimp. – Dwustronek jasny 50. Plagiothecium latebricola Schimp. – Dwustronek niedostępny 51. Plagiothecium nemorale (Mitt.) A. Jaeger – Dwustronek leśny 52. Plagiothecium platyphyllum Mönk. – Dwustronek szerokolistny 53. Plagiothecium ruthei Limpr. – Dwustronek Ruthego 54. Plagiothecium undulatum (Hedw.) Schimp. – Dwustronek marszczony Rodzina: Amblystegiaceae Kind. – Krzywoszyjowate Rodzaj: Amblystegium Schimp. – Krzywoszyj 55. Amblystegium radicale (P. Beauv.) Schimp. – Krzywoszyj korzeniowy 56. Amblystegium serpens (Hedw.) Schimp. – Krzywoszyj rozesłany Rodzaj: Anacamptodon Brid. – Krzywoząb 235

SYSTEMATYKA

57. Anacamptodon splachnoides (Froel. ex Brid.) Brid. – Krzywoząb podsadnikowy Rodzaj: Calliergon (Sull.) Kindb. – Mokradłosz 58. Calliergon cordifolium (Hedw.) Kindb. – Mokradłosz sercowaty Rodzaj: Drepanocladus (Müll. Hal.) G. Roth – Sierpowiec 59. Drepanocladus aduncus (Hedw.) Warnst. – Sierpowiec zakrzywiony Rodzaj: Sanionia Loeske – Sanionia 60. Sanionia uncinata (Hedw.) Loeske – Sanionia haczykowata Rodzaj: Serpoleskea (Limpr.) Loeske – Nitecznik 61. Serpoleskea subtilis (Hedw.) Loeske – Nitecznik delikatny Rodzaj: Straminergon Hedenäs – Słomiaczek 62. Straminergon stramineum (Dicks. ex Brid.) Hedenäs – Słomiaczek złotawy Rodzaj: Warnstorfia Loeske – Warnstorfia 63. Warnstorfia fluitans (Hedw.) Loeske – Warnstorfia pływająca Rodzina: Hypnaceae Schimp. – Rokietowate Rodzaj: Callicladium H. A. Crum – Gałązkowiec 64. Callicladium haldanianum (Grev.) H. A. Crum – Gałązkowiec różnolistny Rodzaj: Calliergonella Loeske – Mokradłoszka 65. Calliergonella cuspidata (Hedw.) Loeske – Mokradłoszka zaostrzona Rodzaj: Herzogiella Broth. – Łukowiec 66. Herzogiella seligeri (Brid.) Z. Iwats. – Łukowiec śląski Rodzaj: Hypnum Hedw. – Rokiet 67. Hypnum cupressiforme Hedw. – Rokiet cyprysowy 68. Hypnum imponens Hedw. – Rokiet leżący 69. Hypnum jutlandicum Holmen & E. Warncke – Rokiet duński 70. Hypnum pallescens (Hedw.) P. Beauv. – Rokiet pełzający Rodzaj: Platygyrium Schimp. – Sznureczniak 71. Platygyrium repens (Brid.) Schimp. – Sznureczniak pełzający Rodzaj: Pseudotaxiphyllum Z. Iwats. – Lśniątka 72. Pseudotaxiphyllum elegans (Brid.) Z. Iwats. – Lśniątka wytworna Rodzaj: Ptilium De Not. – Piórosz 73. Ptilium crista-castrensis (Hedw.) De Not. – Piórosz pierzasty Rodzaj: Pylaisia Schimp. – Korowiec 74. Pylaisia polyantha (Hedw.) Schimp. – Korowiec wielozarodniowy Rząd: Hookeriales M. Fleisch. – Płaskoliściowce Rodzina: Hookeriaceae Schimp. – Płaskoliściowate Rodzaj: Hookeria Sm. – Płaskolist 75. Hookeria lucens (Hedw.) Sm. – Płaskolist lśniący

236

IV. SŁOWNIK Słownik zawiera podstawowe terminy dotyczące budowy mchów i zagadnień związanych z ich występowaniem. Wiele dalszych definicji znajduje się w pierwszej części opracowania Mchy lasów Polski. Mchy szczytozarodniowe (Stebel 2024) oraz w innych opracowaniach, m.in. Mickiewicz i Sobotki (1973), Magilla (1990), Szweykowskiej i Szweykowskiego (2003), Smitha (2004), Pláška (2013), Malcolma i Malcolm (2006) oraz Chavoutier (2017). W nawiasach podano angielskie odpowiedniki wyjaśnionych terminów.

Archespor (archespor) – tkanka zarodnikotwórcza. U mchów występuje wewnątrz zarodni. Zachodzą w niej podziały mejotyczne, w wyniku czego powstają zarodniki. Brioflora (bryoflora) – flora mszaków określonego terenu lub siedliska. Chlorocysty →komórki chlorofilowe. Chwytniki (rhizoids) – wyrostki wytwarzane najczęściej przez komórki →epidermy łodyżek. U mchów są wielokomórkowe i najczęściej silnie rozgałęzione, barwy brunatnej, mogą być gładkie lub brodawkowane. Rosną pojedynczo lub w pęczkach, czasem bardzo obficie, tworząc wokół łodyżek wyraźne otoczki. Rzadziej (głównie u →mchów bocznozarodniowych) mogą wyrastać z listków. Pełnią funkcje podobne do korzeni roślin naczyniowych. Czepek (calyptra) – resztka rodni okrywającej początkowo młody sporofit, która później najczęściej zostaje wyniesiona ponad łodyżki gametofitu i znajduje się na wieczku zarodni. Jest tworem haploidalnym. Występuje u mchów i większości wątrobowców. Dwupienność (dioicous) – u mszaków: występowanie rodni i plemni na różnych osobnikach. Egzostom (exostome) – zewnętrzny pierścień wyrostków (zębów) →ozębni. Egzotecjum (exothecium) – zewnętrzna warstwa komórek → zarodni. Endostom (endostome) – wewnętrzny pierścień wyrostków (zębów, segmentów) ozębni. Epiderma (epidermis) – zewnętrzna część łodyżek mchów, zbudowana najczęściej z jednej lub kilku warstw cienkościennych komórek. Filamenty (filaments) – nitkowate struktury zbudowane z jednego rzędu komórek; mogą służyć do rozmnażania wegetatywnego, np. u Hookeria lucens. Gałązka (branch) – boczne odgałęzienie łodyżki u mchów bocznozarodniowych. Gałązka flagellarna (flagelliform branch) – gałązka na której osadzone są słabo wykształcone listki. Gałązki flagellarne występują u niektórych mchów plagiotropowych, np. w rodzinie zwiślikowatych Anomodontaceae. 237

SŁOWNIK

Gametofit (gametophyte) – pokolenie płciowe, haploidalne, rozmnażające się za pomocą gamet. U mchów jest pokoleniem dominującym. Obejmuje →splątek i wyrastające z niego →gametofory. Gametofory (gametophores) – u mchów: wyrastające ze splątka ulistnione łodyżki, na których powstają →rodnie i →plemnie. Hialinowy (hyaline, hyalin) – przejrzysty, bezbarwny. Termin odnosi się do niektórych bezbarwnych części ciała mchów, np. komórek czy też włosa wychodzącego z listków. Hialocysty →komórki wodne. Jednopienność (autoicous) – u mszaków: występowanie rodni i plemni na tych samych osobnikach. Komórki chlorofilowe, chlorocysty (chlorocyst cells) – zielone komórki fotosyntetyzujące w zróżnicowanych anatomicznie listkach niektórych mchów, np. u bielistki siwej Leucobryum glaucum. Komórki hialinowe (hyaline cells) – bezbarwne lub przezroczyste komórki tworzące niektóre części listków (obrzeżenia, zakończenia blaszek), a także niektóre części →ozębni. Nazwą tą określa się także →komórki wodne, występujące u torfowców i np. bielistki siwej Leucobryum glaucum, które jednak pełnią tu inne funkcje. Komórki kątowe (angular cells) →komórki skrzydłowe Komórki skrzydłowe (alar cells) – komórki znajdujące się w kątach dolnej części listków, czasem zwane komórkami kątowymi. Komórki wodne, hialocysty (hyaline cells) – martwe, bezbarwne komórki magazynujące wodę, występują u torfowców i m.in. w listkach bielistki siwej Leucobryum glaucum, tu noszą nazwę →leukocyst. Kutner (tomentum) – obfita warstwa →chwytników okrywająca łodyżki. Lamelle (lamellae) – charakterystyczne struktury występujące na żebrach listków u niektórych mchów. Mogą być zbudowane z kilku‒kilukudziesięciu odrębnych rzędów komórek, wysokości kilku‒kilkunastu komórek ciągnących się wzdłuż żebra, np. u przedstawicieli rodziny płonnikowatych Polytrichaceae. Pojęcie to odnosi się także do szeregów uwypukleń ciągnących się na dolnej stronie żeber w górnej części blaszek niektórych przedstawicieli rodzaju widłoząb Dicranum, zwanych czasami →listewkami. Leukocysty (leucocysts) – martwe, bezbarwne komórki, magazynujące wodę (→komórki wodne), występują u przedstawicieli rodziny bielistkowatych Leucobryaceae, m.in. w listkach bielistki siwej Leucobryum glaucum. Listek (leaf) – u mchów organ analogiczny do liścia roślin naczyniowych. Jest tworem →gametofitu, inaczej zbudowanym, lecz pełniącym te same funkcje. Listki gałązkowe (branch leaves) – listki wyrastające na →gałązkach u mchów bocznozarodniowych.

238

SŁOWNIK

Listki łodyżkowe (stem leaves) – listki wyrastające na →łodyżkach u mchów bocznozarodniowych. Łodyżka (branch, caulidium) – osiowa część →gametofitu mchów, u mchów bocznozarodniowych z łodyżek wyrastają →gałązki. Listewki →lamelle. Mchy bocznozarodniowe, mchy pleurokarpiczne (pleurocarpous) – gatunki, które wytwarzają sporofity na krótkich, wyspecjalizowanych gałązkach bocznych lub pączkach, rozgałęziają się →monopodialnie i zazwyczaj rosną poziomo względem podłoża. Mchy szczytozarodniowe, mchy akrokarpiczne (acrocarpous) – gatunki, które wytwarzają sporofity na wierzchołkach łodyżek lub głównych gałązek. Zazwyczaj rozgałęziają się →sympodialne (z wyjątkiem gatunków z rodziny szurpkowatych Orthotrichaceae) i rosną pionowo względem podłoża. Mchy ortotropowe (orthotropic) – gatunki rosnące pionowo względem podłoża. Mchy plagiotropowe (plagiotropic) – gatunki rosnące poziomo względem podłoża. Merystem (meristem) – część w roślinie odpowiedzialna za jej wzrost. Zawiera tkankę twórczą zdolną do podziałów mitotycznych, w wyniku czego powstają komórki, które różnicują się następnie w tkanki stałe, budujące roślinę. Merystem archesporialny →archespor. Muskoflora (muscoflora) – flora mchów określonego terenu lub siedliska. Nibynóżka (pseudopodium) – bezlistna wydłużona część łodyżki, z zebranymi na szczycie rozmnóżkami, występująca m.in. w rodzaju próchniczek Aulacomnium. Obrzeżenie (border) – odmiennie od pozostałej części wykształcony brzeg blaszki listków, najczęściej zbudowany z wyraźnie wydłużonych, jedno- lub kilkurzędowych szeregów komórek. Ozębnia (peristome) – pojedynczy lub podwójny pierścień wyrostków, najczęściej w kształcie zębów, położony na brzegu otworu →zarodni, który, w zależności od wilgotności powietrza, reguluje uwalnianie zarodników (w stanie wilgotnym zęby perystomu zamykają otwór zarodni, w stanie suchym odginają się i umożliwiają wysypywanie się zarodników). Zewnętrzny rząd wyrostków nosi nazwę →egzostomu, a wewnętrzny →endostomu. Parafylia (paraphyllia) – dodatkowe listki o uproszczonej budowie, występujące u niektórych mchów bocznozarodniowych. Parenchyma (parenchyma) – tkanka zbudowana z dużych, bezbarwnych, równowymiarowych, najczęściej cienkościennych komórek, wypełniająca środkową część łodyżek. Perychecjum (perichaetium) – skupienia →rodni u mchów otoczone listkami perychecjalnymi, inaczej wykształconymi niż listki asymilacyjne.

239

SŁOWNIK

Perygonium (perigonium) – skupienia →plemni u mchów. Perystom →ozębnia. Pierścień (annulus) – pas zbudowany z cienkościennych komórek, znajdujący się między wieczkiem a brzegiem zarodni, który pękając uczestniczy w jej otwieraniu. Plemnie (antheridia) – gametangia męskie tworzące plemniki. Pochewka (vaginula) – dolna część rozerwanej wzrostem sporofitu rodni u podstawy →szczecinki. Pseudoparafylia (pseudoparaphyllia) – szczątkowe listki obecne w nasadach →gałązek u niektórych mchów bocznozarodniowych. Pseudopodium →nibynóżka. Puszka →zarodnia. Rodnie (archegonia) – gametangia żeńskie tworzące komórki jajowe. Rośliny osiowe, rośliny telomowe, rośliny wyższe (embryophyta, land plants) – termin stosowany do określenia grupy roślin, które wywodzą się od wspólnego przodka, powstały po opuszczeniu środowiska wodnego i ewoluowały (ewoluują) niezależnie. Należą tu w szerokim ujęciu mszaki, paprotniki i rośliny nasienne. Rozgałęzienia monopodialne, jednoosiowe (monopodial) – powstają wskutek szybszego wzrostu osi głównej niż jej bocznych rozgałęzień I. rzędu, które z kolei rosną szybciej niż ich odgałęzienia boczne II. rzędu itd. Można wyróżnić tu oś główną i słabiej rozwinięte osie boczne. Rozgałęzienia sympodialne, wieloosiowe (sympodial) – powstają wskutek silniejszego wzrostu osi bocznych i przejmowania przez nie funkcji osi głównej. U mchów osie główne i boczne są podobne, a rozgałęzienia mogą przyjmować formę wierzchotkowatą lub nawiązującą do widlastej. Rozmnóżki (gemmae) – struktury rozmnażania wegetatywnego (propagule wegetatywne), które w zależności od gatunku powstają na różnych częściach →gametofitów. Mogą być zbudowane z różnej liczby komórek i mieć różne kształty (patrz ryc. 3). Rozmnóżki flagellarne (propaguliferous branchlets, propagule branches) – zmodyfikowane gałązki pełniące funkcje rozmnóżek, najczęściej cienkie, drobne, zebrane w pęczki i wyrastające z kątów górnych listków, czasami zwane też rozmnóżkami gałązkowymi. Ryzoidy →chwytniki. Ryzom (rhizome) – wydłużona łodyżka, najczęściej płożąca się w glebie, z której wyrastają naziemne gałązki. Termin podobny w znaczeniu co →stolon. Segmenty (segments) – nazwa stosowana czasami na określenie wyrostków (zębów) →endostomu. Seta →szczecinka.

240

SŁOWNIK

Skleroderma (scleroderm) – tkanka złożona z komórek o zgrubiałych ścianach komórkowych i wąskim świetle, tj. →stereidów i/lub →substereidów. Splątek (protonema) – krótkotrwałe stadium w rozwoju mszaków; powstaje wskutek kiełkowania zarodników. Ze splątka wyrastają ulistnione łodyżki →gametofory. Sporofit (sporophyte) – pokolenie diploidalne, u mszaków rozwijające się na →gametoficie z zapłodnionej komórki jajowej. W typowej postaci składa się ze →stopy, →szczecinki i →zarodni. W zarodniach zachodzi proces mejozy i powstają haploidalne →zarodniki. Stereidy (stereids, stereid cells) – martwe komórki o zgrubiałych ścianach, o świetle mniejszym lub równym grubości ścian. Stolon (stolon) – wydłużona łodyżka, najczęściej płożąca się w glebie, z której wyrastają nadziemne gałązki; termin podobny w znaczeniu co →ryzom. U mchów →bocznozarodniowych termin ten oznacza także wydłużoną, najczęściej wątłą łodyżkę (czasami to pojęcie stosuje się także dla gałązek), pokryta słabo wykształconymi (rudymentarnymi) listkami. Stopa (foot) – dolna część →sporofitu, osadzona w →gametoficie. Substereidy (substereids, substereid cells) – martwe komórki o zgrubiałych ścianach o świetle nieco większym niż grubość ścian. Szczecinka (seta) – część →sporofitu występująca u większości mszaków; trzonek, na którym umieszczona jest →zarodnia. Wiązka środkowa (central strand) – kolumna wydłużonych, cienkościennych komórek, biegnąca w środku łodyżek. Wieczko (lid, operculum) – górna część ściany →zarodni, najczęściej odpadająca. Zarodnia (capsula) – część sporofitu, w której dochodzi do powstania zarodników. Zarodnik (spore) – haploidalna komórka rozrodcza wytwarzana przez sporofit w zarodniach. Żebro (costa) – najczęściej wielowarstwy fragment listka u części mchów, zbudowany z komórek o silnie zgrubiałych ścianach komórkowych, przebiegający przez środek blaszki listka. Może być pojedyncze, podwójne lub widlaste. U niektórych gatunków żebro nie występuje.

241

V. LITERATURA ARMATA L. 2008. A contribution to the moss flora of the eastern part of the Polish Carpathians [w:] STEBEL A., OCHYRA R. (red.). Bryophytes of the Polish Carpathians. s. 169–178. Sorus, Poznań. BEDNAREK-OCHYRA H., OCHYRA R., SZMAJDA P. 1994a. M. 460. Anacamptodon splachnoides (Brid.) Brid. [w:] OCHYRA R., SZMAJDA P. (red.). Atlas of the geographical distribution of mosses in Poland. 9, s. 37–40. W. Szafer Institute of Botany of the Polish Academy of Sciences, Kraków. BEDNAREK-OCHYRA H., OCHYRA R., SZMAJDA P. 1994b. M. 460. Isothecium myosuroides Brid. [w:] OCHYRA R., SZMAJDA P. (red.). Atlas of the geographical distribution of mosses in Poland. 9, s. 41–47. W. Szafer Institute of Botany of the Polish Academy of Sciences, Kraków. BEDNAREK-OCHYRA H., OCHYRA R., SZMAJDA P. 1994c. M. 632. Rhytidiadelphus loreus (Hedw.) Warnst. [w:] OCHYRA R., SZMAJDA P. (red.). Atlas of the geographical distribution of mosses in Poland. 9, s. 61–69. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków. CHAVOUTIER L. 2017. Bryophytes s.l. Mosses, liverworts and hornworts. Illustrated glossary. (traduction française de chaque terme). Niepublikowany. CIEŚLIŃSKI S., CZYŻEWSKA K., FALIŃSKI J. B., KLAMA H., MUŁENKO W., ŻARNOWIEC J. 1996. Relikty lasu puszczańskiego. Zjawiska reliktowe. (Wyniki badań w Projekcie CRYPTO na stałej powierzchni BSG: V-100; BPN; oddz. 256). Phytocoenosis 8 (N. S.), Seminarium Geobotanicum 4: 47–64. FOJCIK B., STEBEL A. 1999. A preliminary studies on the bryoflora of the Katowice town (Silesian Upland). Fragmenta Floristica et Geobotanica 44(1): 129–140. HODGETTS N. G., SÖDERSTRÖM L., BLOCKEEL T. L., CASPARI S., IGNATOV M. S., KONSTANTINOVA N. A., LOCKHART N., PAPP B., SCHRÖCK C., SIM-SIM M., BELL D., BELL N. E., BLOM H. H., BRUGGEMAN-NANNENGA M. A., BRUGUÉS M., ENROTH J., FLATBERG K. I., GARILLETI R., HEDENÄS L., HOLYOAK D. T., HUGONNOT V., KARIYAWASAM I., KÖCKINGER H., KUČERA J., LARA F., PORLEY R. D. 2020. An annotated checklist of bryophytes of Europe, Macaronesia and Cyprus. Journal of Bryology 42(1): 1–116. IGNATOV M. S. 2014. Brachytheciaceae [w:] Flora of North America Editorial Committee (ed.), Flora of North America north of Mexico. 28. „Bryophyta”, part 2. s. 600– 665. Oxford University Press, New York, Oxford.

243

LITERATURA

IGNATOV, M. S., HUTTUNEN S. 2002. Brachytheciaceae (Bryophyta) – a family of sibling genera. Arctoa 11: 245–296 IGNATOV M. S., MILYUTINA I. A. 2007. On Sciuro-hypnum oedipodium and S. curtum (Brachytheciaceae, Bryophyta). Arctoa 16: 47–61. IUCN Standards and Petitions Committee. 2024. Guidelines for Using the IUCN Red List Categories and Criteria. Version 16. Prepared by the Standards and Petitions Committee. KLAMA H., ŻARNOWIEC J., JĘDRZEJKO K. 1999. Mszaki naziemne w strukturze zbiorowisk roślinnych rezerwatów przyrody Makroregionu Południowego Polski. Politechnika Łódzka, Filia w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała. KUČERA J., KUZNETSOVA O. I., MANUKJANOVÁ A., IGNATOV M. S. 2019. A phylogenetic revision of the genus Hypnum. Towards completion. Taxon 68:1–33. MALCOLM B., MALCOLM N. 2006. Mosses and other bryophyte. An illustrated glossary. Micro-Optic Press, Nelson. MAGILL R. E. 1990. Glossarium polyglottum bryologiae. A multilingual glossary for bryology. Monographs in Systematic Botany the Missouri Botanical Garden 33: 1–297. MATUSZKIEWICZ W. 2001. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. MEDWECKA-KORNAŚ A. 1977. Zespoły leśne. [w:] SZAFER W., ZARZYCKI K. (red.), Szata roślinna Polski. Tom I. s. 383–441. Wyd. III. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. MICKIEWICZ J., SOBOTKA D. 1973. Zarys briologii. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. OCHYRA R., BEDNAREK-OCHYRA H., SZMAJDA P. 1990. M. 598. Plagiothecium undulatum (Hedw.) B., S. & G. [w:] OCHYRA R., SZMAJDA P. (red.). Atlas of the geographical distribution of spore plants in Poland. Series V. Mosses (Musci). 5, s. 41–45. W. Szafer Institute of Botany of the Polish Academy of Sciences & Adam Mickiewicz University, Kraków-Poznań. OCHYRA R., RUSIŃSKA A., SZMAJDA P. 1985. M. 456. Hookeria lucens (Hedw.) Sm. [w:] TOBOLEWSKI Z., WOJTERSKI T. (red.). Atlas of the geographical distribution of spore plants in Poland. Series V. Mosses (Musci). 2, s. 21–22. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań. OCHYRA R., STEBEL A. 2008. Hylocomiadelphus, a new genus of pleurocarpous mosses. [w:] STEBEL A., OCHYRA R. (red.). Bryophytes of the Polish Carpathians. s. 303–308. Sorus, Poznań. OCHYRA R., SZMAJDA P. 1983. M. 543. Brachythecium geheebii Milde. [w:] SZWEYKOWSKI J., WOJTERSKI T. (red.). Atlas of the geographical distribution of spore plants in Poland. Series V. Mosses (Musci). 1, s. 25–26. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Poznań. 244

LITERATURA

OCHYRA R., SZMAJDA P., BEDNAREK-OCHYRA H. 1992. M. 636. Hylocomiastrum umbratum (Hedw.) Fleisch. [w:] OCHYRA R., SZMAJDA P. (red.). Atlas of the geographical distribution of mosses in Poland. 8, s. 67–71. W. Szafer Institute of Botany of the Polish Academy of Sciences & Adam Mickiewicz University, Kraków-Poznań. OCHYRA R., SZMAJDA P., BOCHEŃSKI W., KARCZMARZ K. 1988a. M. 451. Neckera crispa Hedw. [w:] TOBOLEWSKI Z., WOJTERSKI T. (red.). Atlas of the geographical distribution of spore plants in Poland. Series V. Mosses (Musci). 4, s. 27–31. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań. OCHYRA R., SZMAJDA P., BOCHEŃSKI W., KARCZMARZ K. 1988b. M. 452. Neckera complanata (Hedw.) Hueb. [w:] TOBOLEWSKI Z., WOJTERSKI T. (red.). Atlas of the geographical distribution of spore plants in Poland. Series V. Mosses (Musci). 4: 33–39. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań. OCHYRA R., STEBEL A., KLAMA H., BIŁYK K. 2020. Uzupełnienia do flory mchów Pasma Policy w polskich Karpatach Zachodnich. Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 27(2): 203–252. OCHYRA R., ŻARNOWIEC J., BEDNAREK-OCHYRA H. 2003. Census catalogue of Polish mosses. Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków. PLÁŠEK V. 2013. Mszaki w lasach. Przewodnik terenowy dla leśników i taksatorów, Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Warszawa. ROSADZIŃSKI S., STANIASZEK-KIK M. 2015. 9. Hypnum imponens Hedw. [w:] GÓRSKI P., RUSIŃSKA A. (red.). New distributional data on bryophytes of Poland and Slovakia, 4. Steciana 19(4): 224. ROZPORZĄDZENIE… 2014. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. z 2014 r., poz. 1409). SCHLESAK S., HEDENÄS L., NEBEL M., QUANDT D. 2018. Cleaning a taxonomic dustbin: placing the European Hypnum species in a phylogenetic context! Bryophyte Diversity and Evolution. 40: 37–54. SCHOFIELD W. B., HÉBANT CH. 1984. The morphology and anatomy of the moss gametophore. [w:] SCHUSTER R. M. (red.). New manual of bryology, s. 627–657. The Hattori Botanical Laboratory, Nichinan, Miyazaki. SHAW A. J., COX C. J., GOFFINET B., BUCK, W. R. 2003. Phylo-genetic evidence of a rapid radiation of pleurocarpous mosses (Bryophyta). Evolution 57: 2226–2241. SHELTON G. W., STOCKEY R. A., ROTHWELL G. W., TOMESCU A. M. 2015. Exploring the fossil history of pleurocarpous mosses: Tricostaceae fam. nov. from the Cretaceous of Vancouver Island, Canada. American Journal of Botany 102(11): 1883–1900.

245

LITERATURA

SMITH A. J. E. 2004. The moss flora of Britain and Ireland. Second Edition. Cambridge University Press, Cambridge. SMOCZYK i in. [w:] Ellis i in. 2021. New national and regional bryophyte records, 65. Journal of Bryology 43(1): 67–91. STEBEL A. 2006. The mosses of the Beskidy Zachodnie as a paradigm of biological and environmental changes in the flora of the Polish Western Carpathians. Śląski Uniwersytet Medyczny i Wydawnictwo Sorus, Katowice-Poznań. STEBEL A. 2013. Distribution of Callicladium haldanianum (Bryophyta, Hypnaceae) in Poland. Polish Botanical Journal 58(2): 593–603. STEBEL A. 2015. Occurrence of European threatened moss Anacamptodon splachnoides in the Polish part of the Western Bieszczady Mts. (Eastern Carpathians). Nature Journal, Opole Scientific Society 48: 20–23. STEBEL A. 2017. Torfowce Sphagnopsida Leśnego Kompleksu Promocyjnego „Lasy Środkowopomorskie” (Pomorze Zachodnie). Nadleśnictwo Karnieszewice, Trawica. STEBEL A. 2024. Mchy lasów Polski. Mchy szczytozarodniowe. Ośrodek Rozwojowo-Wdrożeniowy Lasów Państwowych w Bedoniu, Warszawa. STEBEL A., PACIOREK T., VONČINA G., KRAUSE R., SMIEJA A., PIWOWARSKI B. 2017. Nowe dane do rozmieszczenia chronionych, zagrożonych i rzadkich mchów w Gorcach (Karpaty Zachodnie). Ochrona Beskidów Zachodnich 7: 32–47. STEBEL A., VONČINA G. 2020. Gatunki mszaków jako wskaźniki starych lasów w Ojcowskim Parku Narodowym. Prądnik. Prace Muz. Szafera 30: 83–114. STEBEL A., ŻARNOWIEC J. 2014. Gatunki puszczańskie we florze mchów Bieszczadzkiego Parku Narodowego (Karpaty Wschodnie). Roczniki Bieszczadzkie 22: 259–277. STEBEL A., ŻARNOWIEC J. 2025. Revised Red-list of Polish mosses (version 2025). Acta Societatis Botanicorum Poloniae 94, Article 207184. STEFAŃSKA-KRZACZEK E., SWACHA G., ŻARNOWIEC J., RADUŁA M. W., KĄCKI Z., STANIASZEK-KIK M. 2022. Central European forest floor bryophytes: richness, species composition, coexistence and diagnostic significance across environmental gradients of forest habitats. Ecological Indicators 139, 108954, https://doi. org/10.1016/j.ecolind.2022.108954. SZWEYKOWSKA A., SZWEYKOWSKI J. (red.). 1993. Słownik botaniczny. Wiedza Powszechna, Warszawa. VONČINA G., STEBEL A. 2022. Miechera pierzasta Neckera pennata (Bryophyta, Neckeraceae) w Pienińskim Parku Narodowym na tle rozmieszczenia w polskich Karpatach. Pieniny – Przyroda i Człowiek. Monografie. 18: 161–173.

246

LITERATURA

ŻARNOWIEC J. 2001. A taxonomic monograph of the Drepanocladus aduncus group (Bryopsida: Amblystegiaceae). Łódź Technical University, Bielsko-Biała Branch, Bielsko-Biała. ŻARNOWIEC J., STANIASZEK M. 2002. Formy życiowe mchów i ich wykorzystanie w analizach porównawczych środowisk. Zeszyty Naukowe ATH – Inżynieria Włókiennicza i Ochrona Środowiska 7(3): 261–276. ŻARNOWIEC J., STEBEL A. 2011. Antitrichia curtipendula – ginący mech we florze polskiej części Karpat. Nauka Przyroda Technologie 5, 4, #63.

INDEKS NAZW ŁACIŃSKICH Kolorem szarym zaznaczono synonimy.

Alleniella complanata (Hedw.) S. Olsson, Enroth & D. Quandt 140 Amblystegium radicale (P. Beauv.) Schimp. Amblystegium serpens (Hedw.) Schimp. Anacamptodon splachnoides (Froel. ex Brid.) Brid. Anomodon attenuatus (Hedw.) Huebener Anomodon longifolius (Schleich. ex Brid.) Hartm. Anomodon rugelii (Müll. Hal.) Keissl. Anomodon viticulosus (Hedw.) Hook. & Taylor Antitrichia curtipendula (Hedw.) Brid. Brachytheciastrum velutinum (Hedw.) Ignatov & Huttunen Brachythecium velutinum (Hedw.) Schimp. 64 Brachythecium curtum (Lindb.) Limpr. 205 Brachythecium starkei (Brid.) Schimp. var. explanatum (Brid.) Mönk. 205 Brachythecium geheebii Milde Brachythecium populeum (Hedw.) Schimp. 207 Brachythecium reflexum (Starke) Schimp. 209 Brachythecium starkei (Brid.) Schimp. 212 Brachythecium rutabulum (Hedw.) Schimp. Brachythecium salebrosum (Hoffm. ex F. Weber & D. Mohr) Schimp. Buckiella undulata (Hedw.) Ireland 173 Callicladium haldanianum (Grev.) H. A. Crum Callicladium imponens (Hedw.) Hedenäs, Schlesak & D. Quandt 117 Calliergon cordifolium (Hedw.) Kindb. Calliergon stramineum (Dicks. ex Brid.) Kindb. 217 Calliergonella cuspidata (Hedw.) Loeske Cirriphyllum piliferum (Hedw.) Grout Climacium dendroides (Hedw.) F. Weber & D. Mohr Cryphaea heteromalla (Hedw.) D. Mohr Drepanocladus aduncus (Hedw.) Warnst. Drepanocladus fluitans (Hedw.) Warnst. 229 Drepanocladus uncinatus (Hedw.) Warnst. 202 249

INDEKS NAZW ŁACIŃSKICH

Entodon schreberi (Willd. ex Brid.) Mönk. 178 Eurhynchium angustirete (Broth.) T. J. Kop. Eurhynchium hians (Hedw.) Sande Lac. 151 Eurhynchium praelongum (Hedw.) Schimp. 127 Eurhynchium schleicheri (R. Hedw.) Milde 153 Eurhynchium striatum (Hedw.) Schimp. Eurhynchium zetterstedtii Størmer 90 Exsertotheca crispa (Hedw.) S. Olsson, Enroth & D. Quandt 143 Herzogiella seligeri (Brid.) Z. Iwats. Homalia trichomanoides (Hedw.) Brid. Homalothecium sericeum (Hedw.) Schimp. Hookeria lucens (Hedw.) Sm. Hylocomiadelphus triquetrus (Hedw.) Ochyra & Stebel Hylocomiastrum umbratum (Hedw.) M. Fleisch. Hylocomium splendens (Hedw.) Schimp. Hylocomium umbratum (Hedw.) Schimp. 108 Hypnum cupressiforme Hedw. Hypnum ericetorum Brid. 119 Hypnum imponens Hedw. Hypnum jutlandicum Holmen & E. Warncke Hypnum pallescens (Hedw.) P. Beauv. Isopterygium elegans (Brid.) Lindb. 184 Isothecium alopecuroides (Lam. ex Dubois) Isov. Isothecium myurum Brid. 124 Jochenia pallescens (Hedw.) Hedenäs, Schlesak & D. Quandt 122 Kindbergia praelonga (Hedw.) Ochyra Lescuraea mutabilis (Brid.) Lindb. ex I. Hagen Leskea polycarpa Hedw. Leskeella nervosa (Brid.) Loeske Leucodon sciuroides (Hedw.) Schwägr. Neckera complanata (Hedw.) Huebener Neckera crispa Hedw. Neckera pennata Hedw. Neckera pumila Hedw. Oxyrrhynchium hians (Hedw.) Loeske Oxyrrhynchium schleicheri (R. Hedw.) Röll Plagiotheciella latebricola (Bruch & Schimp.) M. Fleisch. 164 Plagiothecium cavifolium (Brid.) Z. Iwats. 250

INDEKS NAZW ŁACIŃSKICH

Plagiothecium curvifolium Schlieph. ex Limpr. Plagiothecium denticulatum (Hedw.) Schimp. Plagiothecium denticulatum (Hedw.) Schimp. var. undulatum R. Ruthe ex Geh. Plagiothecium laetum Schimp. Plagiothecium latebricola Schimp. Plagiothecium nemorale (Mitt.) A. Jaeger Plagiothecium platyphyllum Mönk. Plagiothecium ruthei Limpr. Plagiothecium undulatum (Hedw.) Schimp. Platygyrium repens (Brid.) Schimp. Pleurozium schreberi (Willd. ex Brid.) Mitt. Pseudanomodon attenuatus (Hedw.) Ignatov & Fedosov 50 Pseudoamblystegium subtile (Hedw.) Vanderp. & Hedenäs 215 Pseudocampylium radicale (P. Beauv.) Vanderp. & Hedenäs 44 Pseudoleskeella nervosa (Brid.) Nyholm 135 Pseudoscleropodium purum (Hedw.) M. Fleisch. Pseudotaxiphyllum elegans (Brid.) Z. Iwats. Pterigynandrum filiforme Hedw. Ptilium crista-castrensis (Hedw.) De Not. Pylaisia polyantha (Hedw.) Schimp. Rhytidiadelphus calvescens (Lindb.) Broth. 200 Rhytidiadelphus loreus (Hedw.) Warnst. Rhytidiadelphus squarrosus (Hedw.) Warnst. Rhytidiadelphus subpinnatus (Lindb.) T. J. Kop. Rhytidiadelphus triquetrus (Hedw.) Warnst. 106 Sanionia uncinata (Hedw.) Loeske Sciuro-hypnum curtum (Lindb.) Ignatov & Huttunen Sciuro-hypnum populeum (Hedw.) Ignatov & Huttunen Sciuro-hypnum reflexum (Starke) Ignatov & Huttunen Sciuro-hypnum starkei (Brid.) Ignatov & Huttunen Scleropodium purum (Hedw.) Limpr. 181 Serpoleskea subtilis (Hedw.) Loeske Stokesiella praelonga (Hedw.) H. Rob. 127 Straminergon stramineum (Dicks. ex Brid.) Hedenäs Thuidium assimile (Mitt.) A. Jaeger Thuidium delicatulum (Hedw.) Schimp. Thuidium erectum Duby 221 Thuidium philibertii Limpr. 219 251

171

INDEKS NAZW ŁACIŃSKICH

Thuidium recognitum (Hedw.) Lindb. Thuidium tamariscinum (Hedw.) Schimp. Warnstorfia fluitans (Hedw.) Loeske

INDEKS NAZW POLSKICH Białoząb pospolity 137 Brodawkowiec czysty 181 Drabik drzewkowaty 82 Drąst wielozarodniowy 132 Drąstewka długożeberkowa 135 Drąstewniczek zmienny 130 Dwustronek jasny 162 Dwustronek leśny 167 Dwustronek marszczony 173 Dwustronek niedostępny 164 Dwustronek Ruthego 171 Dwustronek szerokolistny 169 Dwustronek wklęsłolistny 155 Dwustronek ząbkowany 160 Dwustronek zgiętolistny 158 Dzióbek rozwarty 151 Dzióbek Schleichera 153 Dzióbkowiec bruzdowany 93 Dzióbkowiec Zetterstedta 90 Fałdownik nastroszony 197 Fałdownik rzemienny 195 Fałdownik szeleszczący 106 Fałdownik wyłysiały 200 Gajec trójrzędowy 106 Gajnik lśniący 111 Gałązkowiec różnolistny 73 Gładysz paprociowaty 95 Jeżolist zwyczajny 61 Kindbergia długogałęzista 127 Korowiec wielozarodniowy 193 Krótkoszek aksamitny 64 Krótkosz namurnikowy 66 Krótkosz pospolity 68 Krótkosz rowowy 70 253

INDEKS NAZW POLSKICH

Krzywoszyj korzeniowy 44 Krzywoszyj rozesłany 46 Krzywoząb podsadnikowy 48 Leśniak cienisty 108 Lśniątka wytworna 184 Łukowiec śląski 95 Miechera kędzierzawa 143 Miechera pierzasta 146 Miechera spłaszczona 140 Miechera wysmukła 149 Międzylist nitkowaty 186 Mokradłosz sercowaty 75 Mokradłoszka zaostrzona 77 Myszeniec baźkowiec 124 Namurnik jedwabisty 101 Nitecznik delikatny 215 Otulnik bezszczecinowy 85 Piórosz pierzasty 190 Płaskolist lśniący 103 Rokiet cyprysowy 114 Rokiet duński 119 Rokiet leżący 117 Rokiet pełzający 122 Rokietnik pospolity 178 Sanionia haczykowata 202 Sierpowiec zakrzywiony 87 Słomiaczek złotawy 217 Sznureczniak pełzający 175 Szydłosz włoskowy 80 Tujowiec delikatny 221 Tujowiec szerokolistny 223 Tujowiec tamaryszkowaty 226 Tujowiec włoskolistny 219 Warnstorfia pływająca 229 Wiewiórecznik odgięty 209 Wiewiórecznik osinowy 207 Wiewiórecznik poszarpany 205 Wiewiórecznik sudecki 212 254

INDEKS NAZW POLSKICH

Zwiślik długolistny 53 Zwiślik krótkokończysty 55 Zwiślik maczugowaty 50 Zwiślik wiciowy 58

Autorzy zdjęć oznaczonych w tekście „Wikimedia Commons”: Stefan Gey, praca własna, licencja CC BY-SA 4.0: fot. 5. Anacamptodon splachnoides. Hermann Schachner, prace własne, licencja CC0 1.0: fot. 16. Calliergon cordifolium; fot. 21. Drepanocladus aduncus; fot. 38B. Leskea polycarpa; fot. 49. Plagiothecium denticulatum; fot. 50. Plagiothecium laetum; fot. 53. Plagiothecium plathyphyllum; fot. 54. Plagiothecium ruthei; fot. 69. Sciuro-hypnum reflexum; fot. 70. Sciuro-hypnum starkei; fot. 70A. Sciuro-hypnm starkei; fot. 72. Straminergon stramineum; fot. 73. Thuidium assimile; fot. 74. Thuidium delicatulum; fot. 77. Warnstorfia fluitans; fot. 77B. Warnstorfia fluitans. Michel Langeveld, praca własna, licencja CC BY-SA 4.0: fot. 36B. Kindbergia praelonga.

256