Kennismaking met de islam
De islam is een van de grootste wereldreligies en speelt ook in de Nederlandse samenleving een belangrijke rol. Toch bestaan er nog altijd misvattingen en is kennis over de religie vaak beperkt. Dit boek biedt een toegankelijke en genuanceerde kennismaking met de islam. Het behandelt centrale thema’s, van de historische figuur Mohammed en de Koran tot geloofsbeleving, rituelen en actuele maatschappelijke vraagstukken. Met heldere uitleg en ruimte voor verdieping is het boek geschreven voor studenten in het hoger onderwijs en voor iedereen die zijn kennis van de islam wil verbreden. Het nodigt uit tot begrip, kritische reflectie en verdere verkenning.
Over de auteur
Bestelnummer 0693 ISBN 978-90-5788-631-7
9 789057 886317
met de islam een reis door traditie, geloof en praktijk Abdoellah Ghzili
Abdoellah Ghzili
Abdoellah Ghzili (1982) is islamitisch theoloog en opleidingsdocent Godsdienstige en Levensbeschouwelijke Vorming op de pabo. Hij was jarenlang werkzaam als vakleerkracht godsdienst en als islamitisch geestelijk verzorger. Daarnaast vervult hij een toezichthoudende bestuursfunctie binnen het islamitisch onderwijs. In zijn werk verbindt hij theologische kennis, onderwijskundige expertise en praktijkervaring. Vanuit die combinatie draagt hij bij aan een toegankelijke, kritische en contextgevoelige benadering van de islam. Met dit boek wil hij studenten voorzien van een betrouwbare inleiding die recht doet aan zowel de rijke traditie als de hedendaagse diversiteit van de islam.
Kennismaking
Colofon © 2026 Kwintessens, Amersfoort www.kwintessens.nl Auteur Abdoellah Ghzili Redactie Lisette van de Burgwal Vormgeving De Grafische Keuken, Sabine van Winsen Beeldmateriaal Dreamstime, iStock, Shutterstock, Abdoellah Ghizili (p. 67, 118, 204) ISBN 978-90-5788-631-7 Bestelnummer 0693 NUR 717 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 2
21-07-2026 15:01
Inhoudsopgave
1.1 1.2 1.3
2.1 2.2 2.3
3.1 3.2
4.1 4.2 4.3
5.1 5.2 5.3 5.4
Voorwoord
7
1. Inleiding
9
Definitie en overzicht van de islam Demografie en verspreiding Belangrijke stromingen en richtingen
10 11 13
2. Historische context en vroege ontwikkeling
15
Pre-islamitisch Arabië Het leven van de Profeet Mohammed Het Rashidun-kalifaat
16 19 38
3. Kernelementen van de islam
41
De vijf zuilen van de islam De zes dogma’s
42 52
4. De Koran en Hadith
57
Structuur en samenstelling van de Koran Interpretatie (Tafsir) Hadith Literatuur
60 65 66
5. Islamitisch recht en ethiek
73
Sharia: definitie en bronnen Rechtsscholen en islamitische jurisprudentie Islamitische ethische principes als doelen Hedendaagse kwesties in het islamitisch recht
74 79 81 83
3
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 3
21-07-2026 15:01
6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6
6. De dagelijkse islam
85
Moslims in de Nederlandse context Moslims en onderwijs Sociale integratie van moslims Arbeid en arbeidsmarktparticipatie Moskeeën en het vrijdagse gebed Conclusie
86 109 114 121 124 130
7. Islamitische beschaving en culturele bijdragen
133
7.1 De Gouden Tijd van de islam 7.2 Bijdragen aan geneeskunde, wetenschap en wiskunde 7.3 Islamitische kunst en architectuur 7.4 Literatuur en filosofie 7.5 Soefisme: islamitische mystiek 7.6 Conclusie
134 141 147 153 157 160
8. Islam in verschillende delen van de wereld
163
Islam in het Midden-Oosten en Noord-Afrika Islam in Zuid-Azië Islam in Zuidoost-Azië Islam in Sub-Sahara Afrika Islam in Europa en Amerika’s Conclusie
164 169 171 173 175 179
9. Hedendaagse problemen en uitdagingen
181
Politieke islam: begrippen en diversiteit Islam en moderniteit Interreligieuze relaties, islamkritiek en geweld Conclusie
182 190 194 200
8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6
9.1 9.2 9.3 9.4
4
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 4
21-07-2026 15:01
10. Moslims in de Nederlandse samenleving en cultuur
203
10.1 Geschiedenis van moslims in Nederland 10.2 Demografie en gemeenschapsstructuur 10.3 Culturele integratie en identiteit 10.4 Uitdagingen waar moslims in Nederland voor staan 10.5 Toekomst van de islam en moslims 10.6 Conclusie
204 206 207 210 222 223
11.1 11.2
11. Conclusies
225
Slotwoorden Reflectie op methodologie en perspectief
226 228
5
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 5
21-07-2026 15:01
Voorwoord Dit inleidende leerboek biedt een toegankelijk en tegelijk breed overzicht van de islam. Het laat studenten kennismaken met de belangrijkste aspecten van deze religie, zoals de historische figuur Mohammed, de Koran, islamitische overtuigingen en religieuze praktijken. Daarbij gaat het boek verder dan alleen feitenkennis: het plaatst deze thema’s in hedendaagse contexten en laat zien hoe de islam ook vandaag de dag relevant is in maatschappelijke en persoonlijke vraagstukken. Het doel is om een genuanceerd begrip te bevorderen en lezers uit te nodigen tot verdere verdieping. Het boek is in de eerste plaats bedoeld voor hbo- en universitaire studenten die voor het eerst op een academische manier kennismaken met de islam. Er wordt geen voorkennis verondersteld; de onderwerpen worden helder en toegankelijk uitgelegd. Tegelijkertijd is het boek ook waardevol voor lezers die al vertrouwd zijn met de islam, bijvoorbeeld vanuit hun eigen achtergrond of leefwereld. Door vertrouwde thema’s in een bredere academische en maatschappelijke context te plaatsen, biedt het ruimte voor zowel herkenning als nieuwe inzichten. Hoewel dit boek primair is ontwikkeld voor gebruik in het onderwijs, is het ook geschikt voor iedereen die meer wil weten over de islam en haar plaats in de hedendaagse Nederlandse samenleving. Voor een goed begrip raden wij aan het boek in volgorde te lezen, omdat de hoofdstukken op elkaar voortbouwen. Elk hoofdstuk bevat uitleg van belangrijke begrippen en een samenvatting. Gebruik dit boek als vertrekpunt voor verdere verkenning, gesprek en kritische reflectie. Scan de QR-code voor reflectievragen en suggesties voor verder lezen bij ieder hoofdstuk.
7
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 7
21-07-2026 15:01
Hoofdstuk 1
Inleiding
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 9
21-07-2026 15:01
1.1
Definitie en overzicht van de islam
Hedendaagse deskundigen, zowel islamitisch als niet-islamitisch, delen grotendeels dezelfde visie op de kernpunten van de islam. Zij omschrijven het als een monotheïstisch geloof dat in de 7e eeuw na Christus ontstond, met Mohammed als Profeet. De fundamenten rusten op de Koran, die door moslims wordt beschouwd als Gods woord en de Sunnah (Mohammeds voorbeeld, vastgelegd in de Hadith – deze begrippen worden later uitgebreid behandeld). De islam is niet alleen een geloof, maar beïnvloedt ook het dagelijks leven van moslims met richtlijnen voor persoonlijke, sociale en ethische gedragingen. De vijf zuilen – geloofsbelijdenis, gebed, aalmoezen, vasten en bedevaart – staan centraal in de islam (zie hoofdstuk 3). Daarnaast benadrukt de islam sociale rechtvaardigheid, ethisch handelen en overgave aan Gods wil. Binnen de Abrahamitische traditie beschouwt de islam zichzelf als de laatste openbaring, die eerdere tradities van het jodendom en christendom vervangt.
De vijf zuilen van de islam zijn: geloofsbelijdenis, gebed, aalmoezen, vasten en bedevaart
10
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 10
21-07-2026 15:01
Moderne schrijvers over de islam leggen verschillende accenten, zoals de ontwikkeling van de islamitische wet (de sharia, zie hoofdstuk 5), de verenigbaarheid met westerse waarden, of de historische context en de gedeelde wortels met jodendom en christendom. Dit illustreert de verscheidenheid aan perspectieven binnen de religie. Veel islamwetenschappers met een westerse achtergrond beschrijven de islam als een traditie die in verschillende historische en culturele contexten uiteenlopend is geïnterpreteerd. Zij richten zich vaak op aspecten die aansluiten bij hedendaagse maatschappelijke debatten, zoals mensenrechten, gendergelijkheid en religieuze diversiteit. In hun werk bekritiseren zij generaliserende of eenzijdige voorstellingen van de islam in publieke discussies. Traditionele moslimgeleerden leggen daarentegen de nadruk op de centrale rol van de islamitische wet (sharia) en de betekenis daarvan voor zowel persoonlijke als maatschappelijke orde. Daarbij bespreken zij hoe klassieke principes zich verhouden tot actuele vraagstukken. Deze uiteenlopende invalshoeken in de literatuur vormen de basis voor de benadering in dit boek. De term ‘islam’ betekent letterlijk ‘onderwerping’ aan Gods wil. De Koran en Hadith bieden als primaire bronnen niet alleen spirituele leiding, maar ook richtlijnen voor sociale, economische en politieke aspecten van het leven. Ze schetsen een ethisch kader dat concepten als sociale rechtvaardigheid, familiewaarden en persoonlijke verantwoordelijkheid omvat. Uiteindelijk streeft de islam ernaar alle aspecten van het menselijk bestaan te begeleiden. Het doel is een samenleving te creëren die gebaseerd is op geloof, ethiek en sociale harmonie. Het ultieme streven is succes in het hiernamaals.
1.2
Demografie en verspreiding
Eeuwenlang was de islam voornamelijk geconcentreerd in het Midden-Oosten, Noord-Afrika en delen van Azië. Het verspreidde zich door handel, veroveringen en missionaire activiteiten. Hierdoor ontstonden in deze regio’s aanzienlijke moslimpopulaties. Sinds de negentiende eeuw heeft de islam een wereldwijde expansie 11
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 11
21-07-2026 15:01
doorgemaakt. In Europa groeiden de moslimpopulaties door immigratie en hogere geboortecijfers. De islam verspreidde zich ook in Sub-Sahara Afrika en delen van Oost- en Zuidoost-Azië. In Amerika en Oceanië ontstonden moslimgemeenschappen door immigratie en bekering. In deze periode werd de islam wereldwijd diverser, met verschillende culturele interpretaties en praktijken. Vanaf 2024 is de islam de op een na grootste religie ter wereld. Het telt naar schatting 1,8 tot 2 miljard aanhangers, ongeveer 25% van de wereldbevolking. De grootste moslimpopulaties bevinden zich in Indonesië, Pakistan, India en Bangladesh. Er bestaan aanzienlijke moslimminderheden in veel landen wereldwijd. Etnisch en cultureel gezien zijn moslims extreem divers. Ze omvatten talloze etniciteiten en spreken honderden talen. Arabisch blijft de liturgische taal, maar de meeste moslims zijn niet-Arabisch. Spiritueel gezien is de soennitische islam de grootste tak (8590%), gevolgd door de sjiieten (10-15%). Binnen deze hoofdtakken bestaan verschillende denkrichtingen en spirituele tradities, waaronder het soefisme. Het soefisme heeft aanhangers in verschillende moslimgemeenschappen en zelfs in niet-islamitische gemeenschappen. Ook zijn er religieuze gemeenschappen die voortkomen uit de islamitische gemeenschap maar zichzelf niet identificeren als moslims, zoals de Alevieten. Demografische voorspellingen suggereren dat de moslimbevolking wereldwijd en in Europa de komende decennia verder zal toenemen. Deze trend speelt een rol in maatschappelijke debatten over religie en identiteit, die in de literatuur vaak worden besproken. In Nederland werd de moslimbevolking in 2024 geschat op 5-7% van de totale bevolking. Dit komt neer op ongeveer 1 miljoen inwoners. Voor 2050 variëren de prognoses, maar de meeste schattingen suggereren dat de moslimbevolking 9-11% van de Nederlandse bevolking zou kunnen bereiken.
12
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 12
21-07-2026 15:01
1.3
Belangrijke stromingen en richtingen
Het landschap van de hedendaagse islam wordt gekenmerkt door een rijk palet van diverse geloofsgemeenschappen en groeperingen. In tegenstelling tot het christendom, waar gelovigen geassocieerd worden met specifieke denominaties zoals de katholieke of protestantse kerk, zijn moslims over het algemeen geen lid van officiële ‘kerken’. In plaats daarvan beschouwen zij zich meestal als onderdeel van de universele gemeenschap van de islam, bekend als de ummah, ongeacht hun specifieke theologische voorkeuren. Binnen deze bredere gemeenschap zijn er theologische verschillen. Zo omvat de soennitische stroming 85-90% van de moslims wereldwijd. Er bestaan verschillende interpretaties van de islamitische wetgeving binnen de soennitische islam, ondergebracht in vier rechtsscholen: de Hanafi, Maliki, Shafi’i en Hanbali rechtsschool (deze worden uitgebreid behandeld in hoofdstuk 5). Sjiietische islam, dat 10-15% van de moslims omvat, vormt de op een na grootste stroming. Sjiieten zijn verdeeld in verschillende takken. De twaalver-sjiieten is de meest talrijke groep, naast kleinere gemeenschappen zoals de Isma’ili en Zaydi. In dit boek ligt de nadruk vooral op de soennitische islam.
Sjiietische moskee Nasir al-Mulk in Shiraz, Iran 13
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 13
21-07-2026 15:01
Soefisme, een mystiek-spirituele dimensie, overstijgt de kloof tussen soennieten en sjiieten. Het is aanwezig in verschillende moslimgemeenschappen. De ibadi-moslims vormen, hoewel kleiner in aantal, een aparte stroming die voornamelijk in Oman voorkomt en delen van Algerije en Tunesië. De Ahmadiyya-beweging, die in de 19e eeuw ontstond, wordt door veel reguliere moslims als controversieel beschouwd. De meeste moslims beschouwen hen als niet-moslims, terwijl leden van de beweging zichzelf Ahmadiyya-moslims noemen. Conservatieve bewegingen zoals het salafisme en het wahhabisme hebben de laatste eeuw aan populariteit gewonnen binnen de soennitische islam. Daarnaast zijn er de afgelopen eeuwen verschillende hervormings- en modernistische bewegingen ontstaan die hebben bijgedragen aan de evoluerende aard van het geloof, vooral in Egypte, Pakistan en Inda. Deze scheidslijnen zijn niet altijd eenduidig. Veel moslims identificeren zich niet strikt met een enkele denominatie. De diversiteit binnen de islam reikt verder dan deze grote groeperingen en omvat talloze kleinere sekten en lokale tradities. Ook is de mate waarin individuele moslims zich houden aan verschillende regels binnen de islam bepalend voor hoe iemand in het leven staat. Deze rijke verscheidenheid binnen het islamitische geloof wordt in de volgende hoofdstukken verder onderzocht. Dit zorgt voor een uitgebreider begrip van de complexe en veelzijdige aard van de religie.
14
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 14
21-07-2026 15:01
Hoofdstuk 2
Historische context en vroege ontwikkeling 2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 15
21-07-2026 15:01
2.1
Pre-islamitisch Arabië
Het pre-islamitische Arabië in de vijfde en zesde eeuw was een diverse en dynamische regio. Het werd gekenmerkt door verschillende stammen met verschillende culturen en levensstijlen. De primaire gesproken taal was Arabisch, hoewel de dialecten per stam verschilden. Geletterdheid in Arabië was beperkt. Sommige Arabieren waren geletterd, met name in steden als Mekka, waar handel het contact met andere culturen bevorderde. Zij leerden bijvoorbeeld schrijven vanwege de internationale handel die zij dreven. De Nabateeërs, een Arabisch volk dat rond het historische Petra leefde, gebruikten het Aramees. Dit beïnvloedde het vroege Arabische schrift. Het religieuze leven in pre-islamitisch Arabië was polytheïstisch, gecentreerd rond stamgoden, geesten en heilige stenen. De Kaäba in Mekka (die later centraal zou komen te staan in de islam) huisvestte talloze afgodsbeelden en was een brandpunt van religieuze activiteit. Sommige leden van Arabische stammen beoefenden vormen van monotheïsme, zoals de hanifs, die een godheid aanbaden. Zij stonden volgens de Arabieren van die tijd in de traditie van hun voorouder Abraham, die ze kenden als Ibrahim. In Arabië van vóór de islam was artistieke expressie van orale poëzie belangrijk. Deze speelde een cruciale rol bij het bewaren van geschiedenis, genealogie en morele waarden. Deze poëzie, vaak gereciteerd tijdens stambijeenkomsten, werd zeer gewaardeerd. Visuele kunst, zoals sieraden en textiel, bestond ook, hoewel er maar weinig bewaard is gebleven. De Arabieren die verschillende goden aanbaden, beeldden deze vaak uit of hieuwen ze uit stenen. Uit de tijd vóór de islam zijn weinig religieuze beelden bewaard gebleven. Economisch gezien was Arabië net voor aanvang van de islam een handelsknooppunt dat de Middellandse Zee, Perzië en India met elkaar verbond. Karavaanhandelsroutes, met name die via Mekka, waren van vitaal belang. Ze bevorderden economische welvaart en culturele uitwisseling. Arabische stammen hadden interactie met 16
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 16
21-07-2026 15:01
Byzantijnen, Sassaniden en Ethiopiërs, onder andere door middel van handel en incidentele conflicten. Het sociale leven in pre-islamitisch Arabië was georganiseerd rond stammen, waarbij loyaliteit aan de stam centraal stond. Leiderschap werd doorgaans bepaald door stamraden en sociale status hing af van afkomst, rijkdom en krijgskunst. De positie van vrouwen verschilde per stam: in sommige gevallen beschikten zij over aanzienlijke rechten en invloed. In de tijd van Mohammed (hij leefde tussen 570-632) was Mekka een bloeiende stad. Het was een belangrijk religieus, commercieel en cultureel centrum in Arabië. Het werd geregeerd door de Qurayshstam, een van de machtigste en invloedrijkste stammen in de regio. Een stam bestond uit clans, grotere familieverbanden. De Quraysh waren verdeeld in verschillende clans, zoals Banu Umayya en Banu Hashim, waar Mohammed toe behoorde. Deze clans behoorden tot de elite van de stad en hadden aanzienlijke politieke macht.
De Kaäba in Mekka, Saudi-Arabië
Het belang van Mekka kwam voort uit de status als de locatie van de Kaäba, een heiligdom dat pelgrims uit heel Arabië aantrok. De Kaäba huisvestte talloze afgodsbeelden die verschillende stamgoden vertegenwoordigden, waardoor Mekka een centrum van religieuze verering werd. 17
2026_001_KWINT_Studieboek Islam.indb 17
21-07-2026 15:01
Kennismaking met de islam
De islam is een van de grootste wereldreligies en speelt ook in de Nederlandse samenleving een belangrijke rol. Toch bestaan er nog altijd misvattingen en is kennis over de religie vaak beperkt. Dit boek biedt een toegankelijke en genuanceerde kennismaking met de islam. Het behandelt centrale thema’s, van de historische figuur Mohammed en de Koran tot geloofsbeleving, rituelen en actuele maatschappelijke vraagstukken. Met heldere uitleg en ruimte voor verdieping is het boek geschreven voor studenten in het hoger onderwijs en voor iedereen die zijn kennis van de islam wil verbreden. Het nodigt uit tot begrip, kritische reflectie en verdere verkenning.
Over de auteur
Bestelnummer 0693 ISBN 978-90-5788-631-7
9 789057 886317
met de islam een reis door traditie, geloof en praktijk Abdoellah Ghzili
Abdoellah Ghzili
Abdoellah Ghzili (1982) is islamitisch theoloog en opleidingsdocent Godsdienstige en Levensbeschouwelijke Vorming op de pabo. Hij was jarenlang werkzaam als vakleerkracht godsdienst en als islamitisch geestelijk verzorger. Daarnaast vervult hij een toezichthoudende bestuursfunctie binnen het islamitisch onderwijs. In zijn werk verbindt hij theologische kennis, onderwijskundige expertise en praktijkervaring. Vanuit die combinatie draagt hij bij aan een toegankelijke, kritische en contextgevoelige benadering van de islam. Met dit boek wil hij studenten voorzien van een betrouwbare inleiding die recht doet aan zowel de rijke traditie als de hedendaagse diversiteit van de islam.
Kennismaking