De Dunkgids voor burgerschap
1
Inleiding Sinds 1 augustus 2021 gelden nieuwe wettelijke eisen voor bevordering van burgerschap in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en speciaal onderwijs. De wet verplicht scholen
om actief burgerschap te bevorderen. Als school ontkom je er dus niet aan om burgerschapsonderwijs op school te gaan inrichten.
Met de publicatie van de definitieve conceptkerndoelen door SLO (juli 2025) is een belangrijke stap gezet richting een eigentijds curriculum waarin burgerschap een vaste plek krijgt in het onderwijs. Op scholen is vaak één leerkracht of een groepje leerkrachten verantwoordelijk voor het implementeren van het burgerschapsonderwijs. Waar begin je dan? En hoe krijg je alle collega’s hierin mee? Het Expertisepunt Burgerschap ontwikkelde hiervoor een handig stappenplan. In deze burgerschapsgids haken we hierop aan én laten we zien wat Dunk hierbij voor jouw school kan betekenen.
‘Met de publicatie van de definitieve conceptkerndoelen door SLO (juli 2025) is een belangrijke stap gezet.’
1
2
Het 7 stappenplan Stap 1 Waar staan we voor? Æ Formuleer een gedeelde visie op burgerschap en draag deze uit. ‘Dit is onze visie op Burgerschap.’
Stap 2 Hoe ziet onze school eruit? Æ Laat jouw visie op burgerschap aansluiten bij de visie en missie van de school en stem het burgerschapsonderwijs af op je leerlingen. ‘Ons burgerschapsonderwijs stemmen we af op de visie en missie van onze school en op de behoeften van de leerlingen.’
3
Dit stappenplan is gebaseerd op het stappenplan van het Expertisepunt Burgerschap. Ga naar de website voor meer informatie over burgerschapsonderwijs.
Stap 3 Waar willen we aan werken? Æ Breng focus aan in de SLO-kerndoelen. ‘Als onze leerlingen van groep acht de school verlaten, dan weten ze, kunnen ze en doen ze…’
Stap 4 Hoe werken we doelgericht en samenhangend aan burgerschap? Æ Formuleer een doorlopende leerlijn; bepaal wat de leerlingen moeten kennen en kunnen als ze de school na groep acht verlaten, en ga dan na wat hiervoor nodig is in de middenbouw en de onderbouw. ‘Dit doen we in de onderbouw en de middenbouw.’
4
Stap 5 Welk lesmateriaal past hierbij? Æ Ga na of je met bestaand lesmateriaal wilt werken of met een nieuwe methode of programma. Voldoet het bestaande lesmateriaal aan de eisen van de inspectie? ‘Zo implementeren we het burgerschapsonderwijs op onze school.’
Stap 6 Geven we het goede voorbeeld? Æ Maak concreet hoe je invulling geeft aan een democratische schoolcultuur. ‘Zo zijn wij als school een democratische oefenplaats.’
Stap 7 Zijn we goed bezig? Ga na hoe je je burgerschapsonderwijs gaat monitoren; met een gevalideerd meetinstrument, met beoordelingen/rapportcijfers of aan de hand van een portfolio.
‘Op deze manier evalueren we het burgerschapsonderwijs.’ 5
Op de volgende pagina’s vind je de uitgebreide toelichting per stap.
6
Toelichting stappenplan Stap 1 Waar staan we voor?
Een gedeelde visie op burgerschap Heeft jouw school een gedeelde visie op burgerschap? Weet jij waar jouw school voor staat als het gaat om burgerschap? En wordt dit ook door alle collega’s gedeeld en uitgedragen? Goed burgerschapsonderwijs begint met een gedeelde visie op wat goed burgerschap eigenlijk is: een kernachtige formulering (maximaal 300 woorden) waar de hele school zich in kan vinden. Æ Dunk is ontwikkeld vanuit een duidelijke visie op burgerschap; persoonlijke vorming en duurzaamheid staan hierbij centraal. Ook kunnen we scholen goed helpen bij het formuleren van hun eigen visie op burgerschapsonderwijs én bij het implementeren hiervan op school.
De visie van Dunk Om op een goede manier aan de samenleving te kunnen deelnemen is het belangrijk dat kinderen een goed beeld van zichzelf ontwikkelen; daarom besteden we veel aandacht aan persoonsvorming. Omdat we de wereld waarin we leven waardevol vinden, besteden we ook veel aandacht aan duurzaamheid, van de planeet én van menselijke relaties.
7
Stap 2 Hoe ziet onze school eruit?
Context van de school
Weet jij wat er speelt op jouw school? En hoe goed ken je je leerlingen eigenlijk? En waar ze thuis en op school mee te maken hebben? Scholen hebben veel ruimte om zelf te bepalen hoe ze hun burgerschapsonderwijs willen inrichten. Dit geeft jou als school de kans om het burgerschapsonderwijs in te vullen op een manier die past bij de missie, de levensbeschouwelijke visie en de bestaande ideeën over onderwijs en leren op jouw school. Ook geeft het ruimte om het burgerschapsonderwijs af te stemmen op de behoeften van je leerlingen en de ouders. Æ Dunk richt zich op alle leerlingen binnen het basisonderwijs. Door de diversiteit aan activiteiten en kennislessen kun je precies aansluiten bij de doelgroep van jouw school.
8
Stap 3 Waar willen we aan werken?
Focus in de kerndoelen
In juli 2025 heeft SLO de definitieve Conceptkerndoelen gepubliceerd. Scholen hebben tot augustus 2031 de tijd om deze kerndoelen in te voeren. Alle kerndoelen moeten weliswaar aan bod komen, maar als school kun je er wel degelijk voor kiezen om hierin focus aan te brengen, zodat deze aansluiten bij de visie en missie van jouw school en bij de behoeften van jouw leerlingen. De belangrijkste vraag hierbij is: wat moeten de leerlingen van jouw school kennen, kunnen en doen als ze van groep acht afgaan? Aan de hand hiervan kun je nagaan welke kerndoelen voor jouw school het meest belangrijk zijn. Æ Dunk is gebaseerd op de nieuwe kerndoelen (juli 2025), die we vertaald hebben naar concrete leerdoelen. In ieder thema leggen we hierbij de focus op een aantal cruciale doelen, zodat je heel doelgericht kunt werken aan het burgerschapsonderwijs.
9
De leerdoelen van Dunk Kennis
|
Vaardigheden
|
Ervaringen
Kerndoel 19 De school geeft vorm aan de democratische oefenplaats.
Schoolcultuur Activiteiten gericht op het team, de leerlingen en de ouders.
Kerndoel 20
Kerndoel 21
Democratische basiswaarden
Democratische betrokkenheid
De diverse samenleving
Maatschappelijke betrokkenheid
Kennislessen en Activiteiten Gericht op leerlingen.
10
Stap 4 Hoe werken we doelgericht en samenhangend aan burgerschap?
Doorlopende leerlijnen
Een doorlopende leerlijn helpt om doelgericht en samenhangend te werken, twee belangrijke aspecten waar de Inspectie van het Onderwijs het burgerschapsonderwijs op beoordeelt (OP0). Bepaal daarom eerst wat jouw leerlingen moeten kennen en kunnen als ze na groep 8 van school gaan. Vervolgens kun je bepalen wat er in de onderbouw en middenbouw aangeboden moet worden om daar te komen. Æ Dunk is een schoolbreed programma en biedt activiteiten en kennislessen voor groep 1 tot en met 8. De kerndoelen zijn hierbij vertaald naar concrete leerdoelen per bouw. Op die manier maken we de doorlopende leerlijn zichtbaar, van onderbouw naar bovenbouw. Voorbeeld leerlijn thema Automatisering Activiteit | Onderbouw
Activiteit | Middenbouw
Wie doet het denkwerk?
Echt of nep?
Samenwerkingsopdracht
Thema Automatisering
bots die met je kunnen praten, voor je kunnen zorgen
Er bestaan veel soorten robots. En er komen er steeds meer bij. Er zijn robots die kunnen stofzuigen of het gras kunnen maaien, robots die met je kunnen praten en zelfs robots die pakketjes kunnen bezorgen. Het lijkt soms wel alsof robots zelf kunnen denken. Maar, is dat ook zo? We ontdekken hoe we een robot een route kunnen laten afleggen en wie hierbij het denkwerk doet.
of die je helpen met klusjes in huis. Kunnen de kinderen een voorbeeld noemen van een robot? Æ Bekijk samen met de kinderen het fragment
Æ Stel de volgende vraag: hoe weten deze robots wat ze moeten doen? Geef de kinderen de kans om uit te leggen wat ze denken. Laat nog niet merken of een antwoord goed of fout is. Æ Vertel aan de kinderen dat ze een robot een route laten afleggen. De robot wordt gespeeld door een van
Werkvorm
de kinderen uit de klas. De andere kinderen helpen de
Spel
robot bij het afleggen van de route. Æ Pak de zes vellen papier en leg
Tijd
fer 1 moet beginnen en op het cijfer 2 moet eindigen.
Zes vellen wit papier, een vel rood papier, werkblad Routekaart
Route A op de
laatste vel een 2. Vertel dat de robot straks op het cij-
Nodig
Æ Bekijk het korte fragment
Een filmpje waarin je iemand iets hoort en ziet
Æ Lees met de kinderen de
Æ Leg het spel uit met behulp van de speluitleg hieronder.
betekenis van ‘deepfake’
door.
het werkblad
Automatisering kan goed zijn voor het milieu. Vroeger hadden we bijvoorbeeld sterk vervuilen-
Automatisch! Maar ook duurzaam?
uit. Æ Vraag de kinderen wat er met het woord duurzaam
zegd heeft. Het kan! Gek he? Maar hoe kan dat
de stoomtreinen; nu hebben we schonere, elek-
bedoeld wordt. Vul samen het woordweb bovenaan
trische treinen. Maar er zijn ook ontwikkelingen op
het werkblad in. Gebruik eventueel de voorbeelden uit het kader.
het ‘gevaar’ ervan?
Betekenis van ‘Deepfake’
het gebied van automatisering die niet goed zijn
’Deepfake is een slimme technologie waarmee je
voor het milieu en dus ook niet duurzaam zijn.
We ontdekken wat ‘deepfake’ video’s zijn en wat
video’s van mensen kunt bewerken. Je kunt een
hiervan voor- en nadelen kunnen zijn.
(bekend) persoon iets laten zeggen wat diegene
We ontdekken wanneer automatisering wel
Duurzaam
zelf niet heeft gezegd. Je ziet het gezicht van die
duurzaam is en wanneer niet.
Producten die duurzaam zijn, belasten het milieu
Werkvorm
persoon wel echt bewegen en praten, alsof die-
Groepsgesprek; Drama
gene het echt zegt. Het lijkt dus net echt, maar
Werkvorm
ben te maken met het woord duurzaam:
het is niet echt!’
Dialoog; Groepsgesprek
Er wordt energie gebruikt uit bronnen die niet
zo min mogelijk. De volgende onderwerpen heb-
opraken: zonne-energie, windenergie en Tijd
20 minuten Æ Vraag de kinderen of zij weleens zo’n deepfake video
Nodig Werkblad Vragenkaartjes
hebben gezien? En zo ja, wie was er in de video te zien? Æ Vraag drie kinderen om ‘deepfake’ voor de klas na te
waterenergie;
15 minuten
Bij de productie wordt het milieu zo min mogelijk belast;
Nodig
Het product gaat lang mee;
Werkblad Automatisch! Maar ook duurzaam?
Zuinig omgaan met het product; Weinig/geen CO2-uitstoot.
doen: 1. Laat kind A en B tegenover elkaar aan tafel zitten. Kind C gaat achter kind A staan, met het gezicht naar kind B.
3. Kind A kan zelf praten, maar let op: kind B beweegt alleen de mond! Kind C kijkt goed naar kind B en geeft antwoord voor hem/haar.
Lees verder Æ
Æ Laat de
drie voorbeelden van automatisering op
het digibord zien.
Vragenkaartjes en begint een gesprek met kind
11
Æ Verdeel de kinderen in tweetallen en deel per tweetal
eigenlijk? En wat is daar handig aan? En wat is
B door deze vraag (en de vervolgvragen) te stellen.
Onderbouw
Automatisering Over deze activiteit
2. Kind A krijgt een vragenkaartje van het werkblad
1 van 2
Samenwerkingsopdracht
Thema Deepfake video op het
digibord tot 00:17.
Over deze activiteit
Tijd
grond. Schrijf op het eerste vel een 1. Schrijf op het
25 minuten
Automatisering
zeggen, terwijl deze persoon dit nooit echt geDeze
robots zijn heel goed in gymnastiek.
Automatisch! Maar ook duurzaam? Opdracht
Thema
Æ Vertel dat er veel verschillende robots bestaan. Ro-
Over deze activiteit
Activiteit | Bovenbouw
Æ Bespreek met de kinderen welke ontwikkelingen te zien zijn. Æ Vertel de kinderen dat ze één afbeelding mogen uitkiezen en voor deze afbeelding de vragen op het werkblad gaan beantwoorden. Leg uit dat de laatste twee vragen over duurzaamheid in het algemeen gaan.
Lees verder Æ
1 van 2
Middenbouw
Lees verder Æ
1 van 2
Bovenbouw
Stap 5 Welk lesmateriaal past hierbij?
Het lesmateriaal
Burgerschap heeft raakvlakken met sociaal-emotioneel leren en levensbeschouwing. Tegelijkertijd gaat burgerschap uit van andere kerndoelen en vaardigheden. Ga daarom goed na welk lesmateriaal je wilt gebruiken voor je burgerschapsonderwijs en hoe je dit gaat implementeren op jouw school. Wil je werken met bestaand lesmateriaal? Of heeft een nieuwe methode of programma de voorkeur? Wat sluit het beste aan bij jouw visie op burgerschap (Stap 1) en bij jouw school (Stap 2)? Thema Wetten en regels | Middenbouw
Æ Dunk biedt activiteiten en kennislessen waaruit je zelf een keuze
Schema invulling lesmateriaal
kunt maken. Het lesmateriaal is zo opgebouwd dat je met een Op allerlei plekken gelden er regels en afspraken. Sommi-
De cruciale leerdoelen voor dit thema:
ge regelsje gelden voor iedereen in Nederland, dan wordenen na kunt gaan hoe je burgerschapsbril naar rooster kunt kijken het wetten genoemd. Hoe komen wetten en regels tot stand? Wie maakt ze? En, hoe kun je een beroep doen op een wet? Deze en andere vragen komen voor de middenbouw aan bod in het derde thema van deze jaargang van Dunk; Wetten en regels. Extra aandacht is er voor de allerbelangrijkste wet in Nederland, de Grondwet.
Kennis:
De kinderendie weten wat is en waarde activiteiten van Dunk kunt koppelen aan de lessen je dealGrondwet geeft.
bouw
om de Grondwet belangrijk is (kerndoel 20A).
De kinderen weten dat je, binnen de regels en afspraken, de vrijheid hebt om zelf keuzes te maken (kerndoel 20A). De kinderen weten hoe in Nederland de macht verdeeld is (kerndoel 21A).
Voorbeeld invulschema leerdoelen
g lesmateriaal
Sommiworden s tot oen op midaargang voor de
De kinderen weten hoe regels, afspraken en wetten tot stand komen (kerndoel 20A). Vaardigheden: De kinderen kunnen beschrijven hoe zij een beroep kunnen doen op een wet als dat nodig is (kerndoel 21A).
De cruciale leerdoelen voor dit thema:
De kinderen kunnen beschrijven waarom het belangrijk is dat meerdere mensen mogen meedenken bij het maken van een besluit (kerndoel 21A).
Kennis: De kinderen weten wat de Grondwet is en waarom de Grondwet belangrijk is (kerndoel 20A). De kinderen weten dat je, binnen de regels en afspraken, de vrijheid hebtNaam om activiteit/ zelf keuzes te les maken (kerndoel 20A). Soms mag je door rood
De kinderen weten hoe in Nederland de macht verdeeld is (kerndoel 21A). De kinderen weten hoe regels, afspraken en Regel van de dag wetten tot stand komen (kerndoel 20A). Vaardigheden:
Regel het maar!
Activiteiten Doelstelling
Werkvorm
Duur
We denken samen na over waarom regels bestaan en of er situaties zijn waarin je een regel misschien mag overtreden.
Groepsgesprek; Dialoog
15 minuten
We kiezen gezamenlijk een regel voor een dag op school.
Groepsgesprek; Creatieve verwerking
25 minuten
We ontdekken het belang
Spel
20 minuten
De kinderen kunnen beschrijven hoe zij een be- van regels en afspraken bij het uitvoeren van een taak. roep kunnen doen op een wet als dat nodig is (kerndoel 21A). De kinderen kunnen beschrijven waarom het belangrijk is dat meerdere mensen mogen meedenken bij het maken van een besluit (kerndoel 21A).
Lees verder
1 van 3
12
Activiteiten Werkvorm
Duur
Stap 6 Geven we het goede voorbeeld?
De school als democratische oefenplaats Bij burgerschapsonderwijs gaat het om het bijbrengen van respect voor en kennis van de basiswaarden van de democratische rechtsstaat, te weten: vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit. De school vervult een belangrijke voorbeeldfunctie in het toepassen van de kennis, vaardigheden en houding die nodig zijn om deel te kunnen aan de democratische samenleving. Zoals het omgaan met verschillende opvattingen, het verkennen van mogelijkheden om democratisch te handelen, en de bijdrage die je zelf kunt leveren aan de maatschappij. Dit vraagt om reflectie op het eigen handelen; ga na of je als school inderdaad in de praktijk brengt wat je je leerlingen mee wilt geven. En bied, in en buiten de lessen, voldoende mogelijkheden om de basiswaarden en burgerschapscompetenties te oefenen. Æ In Dunk besteden we structureel aandacht aan een democratische schoolcultuur. Bij elk thema bieden wij concrete handreikingen waarmee je actief aan de slag kunt gaan met het vormgeven van jouw school als democratische oefenplaats. Voorbeeld Schoolcultuur
13
Stap 7 Zijn we goed bezig?
Burgerschap meetbaar maken Veel scholen vragen om een meetinstrument om de vorderingen van hun leerlingen inzichtelijk te maken. Een bestaand, objectief meetinstrument geeft echter weinig inzicht in de vorderingen van je leerlingen op die kerndoelen die voor jouw school het meest belangrijk zijn. De resultaten van de leerlingen kun je bijvoorbeeld ook monitoren met de beoordeling van een werkstuk of aan de hand van een portfolio. Zodat jouw leerlingen meekrijgen wat jij hen graag wilt leren. En de Inspectie óók tevreden is. Æ Dunk biedt een portfolio waarin de leerresultaten zichtbaar worden voor leerling én leerkracht. Zo weet je precies welke vorderingen jouw leerlingen maken. Het portfolio kun je bovendien gebruiken als verantwoordingsdocument voor de Inspectie. Voorbeeld portfolio van Dunk
Werkblad | Wetten en regels
Doelenkaart: terugblik
Portfolio Van:
Ik kan vertellen waarom de Grondwet belangrijk is.
Ik weet dat in Nederland de macht verdeeld is.
Wat kan er gebeuren als er een wet komt die niet past binnen de Grondwet?
Maak de volgende zin af: als slechts één iemand de regels en wetten zou mogen maken, uitvoeren én controleren, dan…
Ik weet waarom het belangrijk is dat iedereen mag meepraten en meebeslissen over wetten en regels.
Ik weet dat mensen ook zelf keuzes kunnen maken binnen de regels die er zijn.
Maak de volgende zin af: Als één iemand alle regels zou bepalen, dan...
Wanneer vind jij dat je je niet hoeft te houden aan de regel: zachtjes doen in de gang op school?
Ik weet hoe ik een wet of regel kan inzetten om iets te bereiken.
Ik weet hoe regels en wetten tot stand komen.
Maak de volgende zin af: Als ik niet eerlijk behandeld wordt, kan ik...
Noem twee woorden die passen bij hoe regels en wetten gemaakt worden.
14
Burgerschap is voor mij … ‘Een basis voor kinderen om verder
‘Dat we als minimaatschappij
te kijken dan alleen hun eigen
in de klas samenwerken aan
vertrouwde omgeving, kinderen
onze kwaliteiten en zorgen.
laten opgroeien als wereldburgers.’
Samen bereiken we meer.’
— Fontys pabo, Eindhoven
— Heidevlinder, Valkenswaard
‘Het openen van een breed
‘De nummer 1 taak van de
en divers wereldbeeld, waarin
basisscholen. De kernvakken zijn
kinderen met een open blik zich-
daarbij voorwaardelijk om onze
zelf leren verhouden tot die wereld,
kinderen voor te bereiden op hun
met respect voor verschillen.’
toekomst als volwaardig burgers.’
— Het Fonkelbos, Rijen
— KBS Vianova, Alphen aan den Rijn
Laat jouw wereld ook groeien. Kies voor Dunk! Æ Een complete, concrete uitwerking voor de hele school. Æ Gebaseerd op de definitieve conceptkerndoelen van het SLO. Æ Draagt bij aan een positief schoolklimaat. Æ Leert kinderen burgerschapsvaardigheden en kennis van de samenleving.
Meer weten of een gratis proefabonnement aanvragen? Kijk op www.dunkvoorburgerschap.nl
MARK-2025-68
t 033-460 19 40 e info@kwintessens.nl i www.kwintessens.nl