Winiarczyk nr1/2020

WINIARCZYK

Ilustrowany Informator Rady Osiedla Winiary - nr 1/2020

Egzemplarz bezpłatny - nakład 3000 egz.

WYDANIE SPECJALNE

ISSN 2657-8263

WINIARY 1939 – 1945

WINIARCZYK Ilustrowany Informator Rady Osiedla Winiary

Od Redakcji Szanowni Mieszkańcy Winiar 1 września 2019 roku minęła osiemdziesiąta rocznica wybuchu II wojny światowej. Z tej okazji, w sali Domu parafialnego przy ul. Rejtana 8, odsłonięto wystawę pt. ”Okupacja niemiecka na poznańskich Winiarach, 1939-1945”. Organizatorami wystawy upamiętniającej losy mieszkańców Winiar pod okupacją hitlerowską byli: Pani Katarzyna Stelmachowska i Pan Jerzy Miller. W przygotowaniach wzięła również udział niezawodna, sprawdzona w działaniu w ubiegłych latach, grupa osób zaangażowanych w upowszechnianie historii Winiar: Ewa Burchard, Wacława Małecka, Barbara Matuszak, Lidia Pierzchlewicz.

Na łamach drugiego już, specjalnego wydania czasopisma Winiarczyk, prezentujemy losy mieszkańców Winiar w okresie okupacji hitlerowskiej.

To tylko niewielka część z bogatego zbioru, jaki wyeksponowano na wspomnianej wystawie, a który w całości zostanie opublikowany w przygotowywanej kolejnej książce o historii Winiar.

W imieniu Radnych Rady Osiedla Winiary składam serdeczne podziękowania za Państwa wkład na rzecz pielęgnowania pamięci historycznej Winiar. Szczególne podziękowania kieruję do Pani Katarzyny Stelmachowskiej, za pomoc w redakcji wydania specjalnego Winiarczyka „Winiary 1939 – 1945”.

Przy tej okazji zachęcamy Państwa do podzielenia się historią– masz ciekawe zdjęcia, dokumenty, rodzinną historię – nie zwlekaj, ocal je od zapomnienia! Prosimy o kontakt, a najciekawsze wydarzenia opublikujemy w kolejnych wydaniach Winiarczyka.

Przemysław Piwecki

Wystawa historyczna „Okupacja niemiecka na poznańskich Winiarach, 1939-1945”.

Materiały źródłowe ekspozycji stanowiły: dokumenty i fotografie z czasów II wojny światowej, spisane relacje i wspomnienia (zwłaszcza winiarskich harcerzy), zbiory własne, materiały z archiwum parafialnego oraz inne, przekazane przez mieszkańców Winiar. Wielu mieszkańców zaangażowało się szukając w domowych zakamarkach starych fotografii i dokumentów (m.in. listy z obozów koncentracyjnych, czy pocztówki z miejsc przesiedlenia do GG).

Wystawę podzielono na kilka działów, które ilustrowały różne aspekty życia mieszkańców pod niemiecką okupacją, np.: • sytuacja Kościoła (księży i wiernych; represje i zabór mienia kościelnego), • organizacje konspiracyjne na Winiarach, • działalność winiarskich harcerzy – Szare Szeregi,

2

• przymusowe przesiedlenia do GG, • przymusowe roboty w Niemczech, • losy winiarskich szkół, • życie codzienne: okupacyjne śluby i chrzciny, zakazany sport (na podstawie bogatego zbioru fotografii harcerza i mistrza Polski w zapasach Zdzisława Leitgebera, udostępnionego przez jego córkę Zofię), wycieczki, moda wojenna, życie towarzyskie, trudności w zaopatrzeniu (handel oficjalny i „na czarno”), • mieszkańcy Winiar w służbie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, • okupacyjne pogrzeby (prochów przesłanych rodzinom z obozów koncentracyjnych).

Ekspozycja zorganizowana na terenie winiarskiej plebanii, była prezentowana przez kolejne trzy tygodnie.

Z tygodnia na tydzień przychodziło coraz więcej zwiedzających – ludzi w róż-

nym wieku. Wielu starszych przyszło skonfrontować swoje przeżycia z materiałem zamieszczonym na planszach, dlatego też często było słychać emocjonalne rozmowy między przybyłymi na wystawę. Niektórzy przynieśli ze sobą własne pamiątki z okresu okupacji. Przybyli też młodzi ludzie, zainteresowani historią.

Autorom udało się zebrać wiele cennych materiałów związanych z omawianą tematyką. Dokumenty i zdjęcia, wyciągnięte czasami po wielu latach z domowych albumów, otrzymały „drugie życie” i pomogły przybliżyć dzieje (czasami tragiczne) mieszkańców Winiar z okresu wojny i okupacji.

Wystawa stała się też okazją dla starszego pokolenia mieszkańców Winiar, do spotkań ze znajomymi i sąsiadami sprzed lat.

Katarzyna Stelmachowska

www.winiary.poznan.pl facebook: Osiedle Poznań - Winiary

WINIARCZYK Ilustrowany Informator Rady Osiedla Winiary

Konspiracyjna działalność religijna na Winiarach Niemcy walczyli z Kościołem katolickim, gdyż słusznie sądzili, że jest on ostoją polskości. Od początku okupacji wielu księży aresztowali, wydali szereg zarządzeń, które ograniczały swobody religijne wiernych.

Z biegiem czasu rozwijała się religijna działalność konspiracyjna.

Po wkroczeniu wojsk niemieckich władze okupacyjne wprowadzały szereg zarządzeń, które ograniczały swobody religijne wiernych, m.in. nakazali oddanie książeczek do nabożeństwa, w których wydrukowana była pieśń „Boże, coś Polskę”, zakazali procesji i konduktów pogrzebowych, pielgrzymowania oraz odprawiania nabożeństw. Kościołowi zakazano prowadzenia korespondencji w języku polskim. Zabronione były związki między Polakami i Niemcami, a śluby kościelne musiały być poprzedzone aktem cywilnym. We wrześniu 1941 r. podniesiono granicę wieku dla polskich nowożeńców, dla panien do 25 lat, a dla kawalerów do 28 roku życia.

Ulica Rejtana, 1939 lub 1940 r. Księża Józef Okos i Edmund Dolczewski w towarzystwie Antoniego Paetzolda, mieszkańca ul. św. Leonarda 9. W tle istniejący do dziś dom przy ul. św. Leonarda 1a, w którym przed wojną mieszkali na 1 piętrze po lewej stronie wikariusze.

Ślub Aleksandra Turka, maj 1941 r. Rodzina Pana Młodego przed domem na ulicy św. Leonarda 5.

Słomiany dach budynku spłonął w czasie walk o Poznań w 1945 r.

Kościół św. Stanisława Kostki zniszczony w czasie walk o Poznań, w styczniu i lutym 1945 r. Zdjęcie wykonał nieznany autor w dniu 23 lutego 1945 r.

Ks. Proboszcz Czesław Garstecki został aresztowany przez Gestapo 4 III 1940 r. i wywieziony do Generalnej Guberni. Czas okupacji przetrwał w diecezji lubelskiej, w Nałęczowie, u swoich przyjaciół. Był członkiem Tajnej Organizacji Niepodległościowej.

5 października 1941 aresztowano ks. Edmunda Dolczewskiego, ostatniego kapłana kościoła winiarskiego. Uwięziono go w Forcie VII (skąd został zwolniony), a następnie wywieziono go do GG. Kościół zamknięto. Świątynię zamieniono na składnicę zboża, a później na magazyn książek i dykty. Budynek plebanii przy ul. Winiarskiej 52 przeznaczono na cele wojskowe (1940), a na wieży kościelnej urządzono punkt obserwacyjny (1941). Na skutek działań wojennych kościół doznał poważnych szkód: mury i dach były podziurawione, a wieża dzwonnicy została ustrzelona.

Do chwili aresztowania winiarscy księża organizowali działalność religijną w konspiracji (ks. E. Dolczewski zaangażował się również w prace tajnego duszpasterstwa na terenie parafii naramowickiej, pw. Matki Boskiej Częstochowskiej). Ostatnia uroczystość komunijna na Winiarach, z udziałem wikariusza ks. Edmunda Dolczewskiego, odbyła się 5 października 1940 r. Po zamknięciu naszej świątyni, mieszkańcy Winiar uczęszczali do kościoła pw. św. Wojciecha, który był jednym zdwóch otwartych dla Polaków w czasie okupacji. Tam dzieci były potajemnie przygotowywane do I Komunii Świętej u Marii Nowackiej, byłej nauczycielki. Sakrament przyjęły 1 lutego 1942 r.

W czasie okupacji, konspiracyjną działalność religijną na Winiarach prowadził także ks. Józef Szymkowiak - do końca 1939 r. wikariusz w Chojnicy - Biedrusku - Morasku. Przybył na Winiary wiosną 1940 r. i zamieszkał bez zameldowania w dwóch domach: u Józefa i Józefy Pokrywków przy ul. św. Stanisława 19 oraz u położnej Ewy Bartczak , przy ul. Obornickiej 122. Stąd pieszo lub rowerem udawał się z posługą kapłańską m. in. na Sołacz, Podolany, Naramowice oraz do ss. Urszulanek w Pokrzywnie. Kazimierz Bajerlein „zatrudnił” księdza jako księgowego w swoim sklepie gospodarstwa domowego.

Po otrzymaniu Arbeitskarty (dokumentu zatrudnienia), ks. Szymkowiak mógł się swobodniej poruszać. Msze Św. odprawiał w mieszkaniach Ewy Bartczak, , Apolonii Ignaszewskiej przy ul. Śpiewaków 13 i s. Elżbietanki Kleofasy Michalak przy ul. Sokoła. Ołtarzyk, paramenty, bieliznę kościelną i kielich przygotowywała współpracująca z ks. s. Manswelda Kaczyńska, Służebniczka Maryize Zgromadzenia Pleszewskiego. Ksiądz udzielał też sakramentów namaszczenia chorych podopiecznym s. Mansweldy, która pełniła posługę lekarsko - sanitarną.

Ks. Józef Szymkowiak, z pomocą mieszkańców Winiar, duszpasterską posługę w konspiracji prowadził do końca okupacji.

Na Winiarach ukrywał się też ks. Józef Jany – późniejszy proboszcz poznańskiej Fary, mieszkający od 1940 r. u sióstr przy ul. Rejtana 6, a później u swej siostry przy ul. Okrężnej (dziś Lechickiej).

Zgłoś sprawę Radnemu: Osiedle_Winiary@um.poznan.pl

3

WINIARCZYK Ilustrowany Informator Rady Osiedla Winiary

W konspiracji Życie mieszkańców Winiar zmieniło się po 1 września 1939 r. Wraz z Niemcami wkroczył do Poznania terror, prześladowania, strach, głód, smutek. Na Winiarach zamknięto szkoły powszechne nr 17 i 27, w 1941 r. kościół parafialny, część Winiarczyków wyrzucono z domów, część wysłano na przymusowe roboty do Reichu, innych przesiedlano do Generalnego Gubernatorstwa. Wielu aresztowano i więziono w Forcie VII, Żabikowie, więzieniu przy ul. Młyńskiej, czy pl. Wolności 12. Torturowano w czasie śledztwa w Domu Żołnierza przy ul. Niezłomnych. Wielu już nie powróciło na Winiary.

Winiarscy harcerze Pierwsza męska drużyna ZHP na Winiarach - 6 PDH, powstała w 1932 r. przy Szkole Podstawowej nr 17. W maju 1937 r. została przekształcona w samodzielny, VI Szczep Harcerzy im. Tadeusza Kościuszki na Winiarach. Szczepowym został dh Teodor Łagoda.

Drużyna żeńska, 21 PDH, powstała 2 lata później, w 1934 r. przy Szkole Podstawowej nr. 27. Pierwszą drużynową została dha Bolesława Musielak. Harcerki z Jeżyc i Winiar zjednoczyły się w III Hufiec Harcerek, którego komendantką została dha Barbara Solich.

W 1939 r., w związku napiętą sytuacją międzynarodową, utworzono „Pogotowie harcerzy”. W obydwu środowiskach powstały organizacje o charakterze przysposobienia wojskowego.

W okresie II Wojny Światowej została zawieszona działalność harcerska. Tworzone były organizacje ruchu oporu takie jak: Szare Szeregi, Wielkopolska Organizacja Wojskowa (WOW), czy Wojsko Ochotnicze Ziem Zachodnich (WOZZ).

Szare Szeregi Dużą aktywnością wykazali się winiarscy harcerze z 6 PDH, którzy w czasie wojny przyjęli nazwę Szarych Szeregów. Za oficjalną datę zorganizowania podziemnego harcerstwa w Okręgu Poznań – Północ, uznaje się 6 stycznia 1940 r. (spotkanie opłatkowe kierownictwa).

Kierownikiem Okręgu był dh Teodor Łagoda. Podlegało mu około 200 harcerzy i harcerek, w tym około 80 powyżej 18 roku życia, czyli Hm. Teodor Łagoda, zamieszkały w wieku poborowym - „żołnierzy” przy ulicy Bonin 8 zdolnych do władania bronią.

Starsi harcerze podlegali głównie druhom Stanisławowi Kudlińskiemu i Bolesławowi Pietrzakowi. Ich zadaniem było przygotować się do spodziewanych w przyszłości działań zbrojnych przeciwko Niemcom, prowadzić rozpoznanie obiektów ważnych militarnie w okolicy Winiar, takich jak: Zeppelinhala (stanowiąca magazyn bomb, broni lotniczej i samolotów myśliwskich), Fortów VI, VIa, V, Va, koszar na Golęcinie, budynków szkół powszechnych przy ul. Widnej i Winiarskiej, obozu jeńców angielskich pomiędzy ulicami Druskiennicką a Szczawnicką, stacji kolejowej Strzeszyn, Cytadeli oraz poligonu wojskowego w Biedrusku.

4

Harcerki zajęły się szkoleniem sanitarnym oraz wysyłaniem paczek dla potrzebujących Winiarczyków, przesiedlonych do Generalnego Gubernatorstwa.

Teodor Łagoda i Stanisław Kudliński zostali aresztowani przez Gestapo 23 kwietnia 1941 r.

W tym samym czasie zatrzymano na Winiarach wielu innych działaczy konspiracyjnych, nienależących jednak do Szarych Szeregów.

Organizacja harcerska w rejonie Poznań - Północ nie została zdekonspirowana.

W grudniu 1942 T. Łagodę wraz z S. Kudlińskim i W. Keckiem (z grupy wojskowych)przewieziono do obozu Mauthausen – Gusen.

Z inicjatywy druha Łagody, powstała na Winiarach grupa wojskowych licząca 28 członków. Służyła harcerzom radą i pomocą oraz szkoliła członków innych tajnych jednostek winiarskich. Na fotografiist. szer. Walenty Rejman (z tyłu; powrócił z niewoli do domu na Winiary w czerwcu 1940 r.) oraz osoba nieznana z nazwiska, z bronią w ręku.

Wojsko Ochotnicze Ziem Zachodnich (WOZZ).

Grupa mieszkańców Winiar działała w WOZZ, które powstało 8 grudnia 1939 r., w mieszkaniu ks. Henryka Szklarka przy ulicy Dominikańskiej 8.

WOZZ powstało z połączenia pięciu różnych organizacji wojskowych: WOZ, czyli Wielkopolskiej Organizacji Zbrojnej por. Bolesława Rejera „Skwara” PWO, czyli Polskiego Wojska Ochotniczego kpt. Leona Komorskiego „Szeliga” POZ, czyli Polskiej Organizacji Zbrojnej por. Lecha Nowackiego „Orzeł” WOW, czyli Wielkopolskiej Organizacji Wojskowej kpt. Leona Kmiotka „Pomian”, „Dołęga” POW, czyli Polskiej Organizacji Wojskowej kpt. Mariana Winiewicza „Marian” Mieszkaniec ulicy Winiarskiej 32, porucznik Stefan Napieralski „Jacyna”, był początkowo szefem sztabu, a od czerwca 1940 r. do grudnia 1941 r., po serii aresztowań, dowódcą WOZZ. Ścigany przez Gestapo ukrył się w gołębniku na podwórzu domu, w którym mieszkał. Zdołał uciec i ukryć się w Miechowie, gdzie przystąpił do struktur AK. Na Winiary wrócił w lutym 1945 r. Zmarł 10 III 1960 r., spoczywa na naszym cmentarzu parafialnym.

Polska Organizacja Zbrojna na Winiarach Winiarską komórką POZ dowodził ppor. Walenty Nowak „Waldy”, zamieszkały przy ul. św. StanisłaPor. Stefan Napieralski wa 31. Jego starszy brat, Franciszek „Jacyna” Nowak, był łącznikiem między organizacją a harcerstwem.

POZ składała się głównie z członków Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej z prezesem Marianem Mazur-

www.winiary.poznan.pl facebook: Osiedle Poznań - Winiary

WINIARCZYK Ilustrowany Informator Rady Osiedla Winiary

czakiem na czele. Dnia 19 lipca 1940 r. organizacja została zdekonspirowana. Walenty Nowak i dwunastu jego podwładnych zostało aresztowanych. Sześciu z nich, wraz z dowódcą ppor.

Nowakiem, skazano na karę śmierci przez ścięcie. Wyrok wykonano 15 października 1942 r.

Czesław Nogaj nie wytrzymał śledztwa i zmarł w 1941 r. Innych uwięzionych wysłano do obozów koncentracyjnych. Dalszych aresztowań już nie było.

Ppor. Walenty Nowak „Waldy”

Hieronim Wrociński „Basia” z ulicy Sokoła 8, należał do Wielkopolskiej Organizacji Wojskowej. Został aresztowany przez Gestapo w nocy 22/23 sierpnia 1940 r. Trafił do Fortu VII, o którym później napisał: „Fort VII to miejsce poniewierki, straszliwej, bestialskiej katorgi, męczeństwa i tragicznej śmierci wielu tysięcy Polaków.”

Z Fortu VII przewieziono go do Wronek, potem do Berlina - Spandau i Moabitu. Z więzienia został zwolniony 17 sierpnia 1942 r. Wrociński był oskarżony o zdradę stanu. W czasie ciężkiego śledztwa nikogo nie zdradził i niczego mu nie udowodniono.

Hieronim Wrociński „Basia” Oddziałem winiarskim Polskiej Organizacji Wojskowej kierował Kazimierz Bajerlein, zamieszkały przy ul. św. Leonarda 8. Organizacja ta na Winiarach bazowała na członkach Stronnictwa Narodowego. Dekonspiracja POW nastąpiła jesienią 1940 r. i pociągnęła za sobą aresztowania około 120 ludzi. Bajerleina gestapo zatrzymało 23 kwietnia 1941 r. ToKazimierz Bajerlein przed sklepem warzysz niedoli, T. Łagoda, podziwiał jego wytrzymałość fizyczną i psychiczną podczas brutalnego śledztwa: „pomimo nieludzkich tortur nie załamał się i nie przyznał do stawianych mu zarzutów.” Dzięki temu uratował życie swoje i innych.

Stanisław Kudliński wspominał: „Bajerlein dostał tylko dwa lata, gdyż mówił dobrze po niemiecku i umiał się obronić od zarzutów.” Kazimierz Bajerlein od przedwojnia do lat 70. XX w. był właścicielem tzw. sklepu żelaznego przy ulicy św. Leonarda 8 (na zdjęciu). Działał na niwie społecznej, m.in. jako członek Rady Parafialnej oraz ostatni prezes Towarzystwa Przemysłowców na Winiarach.

Andrzej Grzybek - po zajęciu lotniska przez Niemców został przeniesiony do warsztatów pocztowych, na ul. Palacza. Był żołnierzem Wielkopolskiej Organizacji Zbrojnej (por. Stefana Napieralskiego z ul. Winiarskiej 32). Kierował

oddziałem winiarskim tej organizacji. Został aresztowany w sierpniu 1944 r. Dnia 24 stycznia 1945 r. został przewieziony z Żabikowa do Mauthausen, gdzie zmarł 15 marca 1945 r. MieszPierwszy z lewej to Andrzej Grzybek kał przy ul. Szkolnej 8 (po (rocznik 1904). Przed wojną działał TG zmianie nazewnictwa „Sokół”. W 1938 r. był naczelnikiem gniazda ulic w 1925 r., Św. Sta- winiarskiego. Skakał o tyczce. Pracował na nisława 20). Po ślubie lotnisku Ławica, w 3. pułku lotniczym jako mechanik - ślusarz. z Czesławą Kalinowską (1934),przeprowadził się do żony, na ul. Źródlaną 15 m.7 Kazimierz Remlein (rocznik 1900), przed wojną był członkiem winiarskiego „Sokoła”. Mieszkał przy ulicy Szydłowskiej 23. Po wrześniu 1939 r. zaangażował się w działalność konspiracyjną Narodowej Organizacji Bojowej. Został aresztowany w 1941 r. i skazany wyrokiem z dnia 26 marca 1942 r. na siedem lat obozu karnego, za przygotowywanie zamachu stanu. Był więziony prawdopodobnie w Forcie VII, Wronkach i Zwickau. Ostatecznie został przewieziony do Mauthausen, gdzie zmarł 20 stycznia 1943 r. (Na zdjęciu z 1936 r. z żoną Rozalią oraz dziećmi).

Czesława Milian, żona oficera WP, mieszkała przy ul. św.

Leonarda 12. W czasie okupacji była łączniczką Związku Odwetu ZWZ AK. Jej rolą było m.in. przekazywanie żołnierzom Związku Odwetu wytwarzanych w tajnych laboratoriach środków chemicznych, używanych do akcji sabotażowych. Należała do grupy doktora Franciszka Witaszka. Aresztowana 30 kwietnia 1942 r., poddana okrutnym przesłuchaniom w Domu Żołnierza, więziona w Forcie VII - zginęła 8 stycznia 1943 r.

Na ścianie frontowej kościoła św. Stanisława Kostki na Winiarach poświęcono tablicę w hołdzie młodym parafianom winiarskim walczącym w WOZZ. Są to: Walenty Nowak (1911-1942), Marian Mazurczak (1916-1942), Stanisław Chudziński (1919-1942), Czesław Nogaj (1916-1941), Marian Klug (1919-1942), Czesław Parobkiewicz (1921-1942), Marian Czajka (1921-1942).

Zgłoś sprawę Radnemu: Osiedle_Winiary@um.poznan.pl

5

WINIARCZYK Ilustrowany Informator Rady Osiedla Winiary

Wysiedlenia, przymusowa praca W latach 1939-1941 Niemcy przeprowadzili na wielką skalę akcję przesiedlenia Polaków z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa. Wysiedlenia przeprowadzano najczęściej w późnych godzinach wieczornych lub o świcie. Wysiedleńcy mieli na spakowanie bagażu podręcznego pół godziny. Resztę musieli pozostawić dla kolonistów niemieckich, którzy zajmowali mieszkanie wraz z całym majątkiem. Od 1941 r. każde dziecko polskie, które skończyło 12 lat, miało obowiązek podjęcia pracy zarobkowej.

Wysiedlenia na Winiarach nasiliły się w marcu 1940 r. Dotknęły wielu mieszkańców. Duża część rodzin, przez obóz przesiedleńczy przy ul. Głównej, została wywieziona koleją w rejon Ostrowca Świętokrzyskiego i Mielca. W rejonie ulic Szydłowskiej i Sokoła, na gruntach zarekwirowanych Polakom na początku wojny, władze okupacyjne stworzyły niewielką kolonię, około 20 drewnianych domków fińskich, sprowadzonych w 1941 lub 1942 r. Domy te były przeznaczone dla wyższych wojskowych, urzędników lub volksdeutschy.

Wielu Polaków musiało opuścić swoje mieszkania i domy, aby zapewnić lokale dla przybywających - głównie z krajów nadbałtyckich - Niemców. Winiarczycy zasiedlali małe mieszkania o niskim standardzie, nierzadko wynajmując tylko pokój u rodzi-

Adam i Katarzyna Kędziorowie z ul. Winiarskiej 42 zostali wysiedleni w grudniu 1939 r. Przez obóz na Głównej, trafili w okolice Opatowa. Tam zmarła w wieku 23 lat ich córka Zofia (mogiła na zdjęciu), potem Adam Kędziora, Powstaniec Wielkopolski i działacz winiarskiego „Sokoła”.

Starszy sierżant Szczepan Kaczmarek. Po wojnie rodziny Kaczmarków i Rejmanów mieszkały po sąsiedzku, przy ulicy św. Leonarda 1a

6

Józef i Maria Pokrywkowie z ul. św. Leonarda 2, z córkami Bożeną i Ireną. Fotografię wykonano na wygnaniu w Mielcu

Panny Rejmanówne, Regina i Matylda, w mieszkaniu przy Tauernstrasse 23. Rok 1940.

Grupa polskich kobiet, mieszkanek Winiar, pracująca podczas okupacji w magazynach mundurowych koszar na Sołaczu

Dom rodzinny Pokrywków i Skibińskich (ulica św.

Leonarda 15), z którego wyrzucono mieszkańców w grudniu 1939 r. Kazimierz Skibiński był w tym czasie więźniem Fortu VII - po zwolnieniu pojechał do żony z dziećmi, do Ostrowca Świętokrzyskiego.

W czasie wojny gospodarstwo przejęli Niemcy, którzy wyremontowali i unowocześnili dom. Niestety w czasie walk o Poznań w styczniu i lutym 1945 r. został zniszczony przez Rosjan a potem splądrowany przez szabrowników.

ny, czy sąsiadów. Taki los spotkał rodzinę Szczepana Kaczmarka z ulicy św. Leonarda 1a/5 (dom istnieje do dziś). Zostali wyrzuceni z nowego mieszkania składającego się z dwóch dużych pokoi, kuchni, służbówki i nowoczesnej łazienki wyposażonej w toaletę, wannę i piec do podgrzewania wody. mieszkania przy ul. Dąbrówki. Zamieszkał Wprowadził się tam Niemiec. Nosił mun- u rodziny, w domu przy ul. Winiarskiej 74. dur partyjny NSDAP i był treuhänderem, Jak pisał, warunki mieszkania były „iście co oznaczało, że administrował zagrabio- wiejskie”. Nie było wody, kanalizacji, gazu i nymi przedsiębiorstwami oraz majątkiem elektryczności. Ubikacje znajdowały się na podwórku, wodę czerpali zlikwidowanych instytucji i z pompy, mieszkanie ogrzestowarzyszeń. Kaczmarkowali okrągłym żelaznym wie do zakończenia wojny piecykiem tzw. „kozą”, gomieszkali w domu państwa towali na piecu węglowym.

Stańskich przy EdelgardW listopadzie 1941 r. został strasse 18 (dziś Przyłuskiewywieziony na roboty przygo). Po wojnie wrócili do musowe do Niemiec. Pracoswojego mieszkania. wał tam do końca wojny.

Rodzina Walentego Od 1941 r. każde Rejmana musiała opuścić dziecko polskie, które służbowe mieszkanie wojskończyło 12 lat, miało skowe przy ulicy Oborobowiązek podjęcia pranickiej 56, które zasiedlili cy zarobkowej. Kazimiera Niemcy.

Rejmanowie Matylda Rejman, ur. 4 marwynajęli pokój z kuchnią Maria Rejman była zatrudniona bez prądu, z toaletą na w magazynie Fortu VI. Legityma- ca 1928 r., musiała podjąć pracę zarobkową jako podwórku - u Jana Cebulcja służbowa nr 4028 równopomoc domowa u rodziskiego, przy ulicy Tauernznaczna przepustce do Fortu VI, strasse 23 (dziś Dobrogoj- obejmuje okres od lipca 1943 do ny niemieckiej przy ulicy lutego 1945. Zaznaczono na niej - Warzywnej 1, Regina była skiego). „Nichtdeutcher”, czyli „nie Niemiec”. krawcową w firmie” Linden Julian Nowak, bratanek Walentego ps. Waldy, wspominał, że na po- Posen” a ich brat Tadeusz pracował w firczątku wojny, wraz z mamą i bratem zosta- mie Westphal und Plichta Zeitschriften li wyrzuceni ze swojego przedwojennego Betrieb, przy kolportażu prasy.

www.winiary.poznan.pl facebook: Osiedle Poznań - Winiary

WINIARCZYK Ilustrowany Informator Rady Osiedla Winiary

A życie toczyło się dalej…

Od lipca 1941 r. obowiązywał Polaków zakaz posiadania aparatów fotograficznych i fotografowania. Wszystkie oddane aparaty prywatne przeszły na własność kierownictwa NSDAP. Jednak zdjęcia ilustrujące niniejszą publikację są dowodem na to, że nie wszyscy byli posłuszni temu represyjnemu zarządzeniu.

Sport na Winiarach W latach 1939 - 1945, mimo zakazów okupanta i groźby surowych kar, włącznie z pozbawieniem życia, winiarscy chłopacy trenowali lekkoatletykę.

Spotykali się w ogrodzie Leitgeberów, między ulicami Przyłuskiego i Dobrzyckiego. W październiku 1939 r. zorganizowali I Mistrzostwa Ogrodowe w Lekkoatletyce Poznań - Winiary, a wiosną 1940 r., na boisku „Gromu” na Winogradach - Nieoficjalne Mistrzostwa Okręgu Juniorów w Lekkoatletyce.

Szkoły powszechne Szkoła powszechna nr 17 została zamknięta dla uczniów wczesną jesienią 1939 r. Dzieci i młodzież zostali pozbawieni możliwości kształcenia się.

W budynkach szkolnych przy ul. Winiarskiej 39-43, w latach 1940 i 1941 stacjonowało wojsko niemieckie, natomiast od 1942 r. urządzono magazyn broni. W klasach poustawiano regały, na których przechowywano części do automatów szybkostrzelnych tzw. szmajserów, do Parabellum oraz karabinów ręcznych. Stąd, odpowiednio posegregowane części wysyłano na front. Według informacji woźnego pana Nowickiego - w styczniu 1945 r.

Niemcy zamierzali wysadzić budynek szkoły i nawet czynili ku temu przygotowania.

Dwaj przyjaciele z winiarskiego boiska, a raczej ogrodu przy ulicy Przyłuskiego - Zdzisław Leitgeber i Tadeusz Starybrat. Pierwszy to późniejszy mistrz Polski w zapasach (1953); drugi - pod zmienionym nazwiskiem - Tadeusz Starzyński, trenował z sukcesami wielu wybitnych lekkoatletów, m.in. Józefa Schmidta

Handel Władze okupacyjne wprowadziły system reglamentacji towarów konsumpcyjnych niezbędnych do życia, takich jak: żywność, odzież czy opał. Porcje żywnościowe dostępne za okazaniem kartek były niewystarczające, co spowodowało rozwój „czarnego rynku”.

W praktyce każda winiarska rodzina uczestniczyła w działalności czarnorynkowej, która stała się zjawiskiem powszechnym, uznawanym za akt samoobrony i przejaw walki ekonomicznej z okupantem. Najbardziej pożądanymi towarami spożywczymi były mięso, tłuszcz i bimber.

Pamiątka ze spotkania towarzyskiego w domu rodzeństwa Urszuli i Zdzisława Leitgebrów, 1943 r.

Szkoła nr 27 przy ul. Widnej 3. W czasie okupacji stacjonowała tu zmotoryzowana piechota służby wewnętrznej

Na szczęście nie zdążyli z realizacją, ponieważ 9 stycznia 1945 r. szkołę zajęli Rosjanie. Oni z kolei urządzili w izbach parterowych stajnie dla koni. Polacy po wejściu do szkoły zobaczyli „broń walającą się w mierzwie końskiej”. Klasy wyglądały jak „śmietnisko”. Do spustoszenia placówki przyczyniła się niestety również szabrująca ludność miejscowa.

Budynki szkolne były uszkodzone przez pociski artyleryjskie w kilku miejscach.

Zniszczeniu uległy też płoty a okna nie miały szyb. Po uprzątnięciu bałaganu ogłoszono zapisy do szkoły. Nowy rok szkoły rozpoczął się 20 III 1945 r.

Po wojnie pracownie urbanistyczne dokonały rejestracji i oceniły zniszczenia wojenne. Na Sołaczu i Winiarach uległo zniszczeniu 1348 budynków.

Wycieczka rowerowa na Wyłom, w pobliże Zeppelinhali. Gertruda Paetzold, jej kuzynka Janina Smolińska i brat Józef

Spacer po mieście, Zdzisław Leitgeber z kolegą, 1940 r.

Zgłoś sprawę Radnemu: Osiedle_Winiary@um.poznan.pl

7

WINIARCZYK Ilustrowany Informator Rady Osiedla Winiary

Wojenne historie Rower, który uratował życie Stanisław Kudliński został aresztowany przez Gestapo 23 kwietnia 1941 r.

W tym samym czasie zatrzymano na Winiarach wielu innych działaczy konspiracyjnych. W grudniu 1942 Kudlińskiego oraz kilku innych uwięzionych działaczy przewieziono do obozu Mauthausen – Gusen.

Po oswobodzeniu obozu koncentracyjnego Mauthausen, w 1945 roku, dh Stanisław Kudliński wrócił do Poznania... na rowerze.

Razem z kolegami pokonał blisko 1000 kilometrów, mimo że był wycieńczony ponad 4-letnią obozową gehenną. Ta niezwykła historia powrotu zaStanisław częła się 6 maja, kiedy Kudliński kilku mężczyzn opuściło niemiecki obóz koncentracyjny, położony na terenie dzisiejszej Austrii.

Pierwsze dni wędrówki do domu, grupa byłych więźniów pokonała pieszo.

Dotarli do sióstr zakonnych w Linzu: - Spędzili tam dwa tygodnie, jeden z uciekinierów umarł na skutek przejedzenia. Siostry bardzo się z ojcem zaprzyjaźniły, nawet zaoferowały mu pracę, ale on musiał wracać. Do ojczyzny i do mojej matki – opowiadała Aurelia Płotkowiak, córka Stanisława Kudlińskiego.

Mężczyźni dysponowali dwoma rowerami. Jeden otrzymali od sierżanta

Rower, na którym Stanisław Kudliński przyjechał z obozu w Mauthausen do domu na Winiary, w 1945 r. Obecnie jest eksponatem w muzeum KL Mauthausen

wojsk amerykańskich, drugi od zakonnic. I tak wracali do dalekiej Ojczyzny, na rowerach, Stanisław i Jan. Droga była niebezpieczna, ponieważ mimo oficjalnego zakończenia działań wojennych, spotykali jeszcze uzbrojone oddziały niemieckie oraz groźne czasami, inne grupy byłych więźniów, zmierzających w swoje rodzinne strony. Rowerowa wędrówka do Poznania zajęła półtora miesiąca.

- Przed wojną biegał, miał świetną kondycję i być może dzięki temu przeżył trudy wędrówki, mówiła o swoim ojcu Aurelia Płotkowiak, która zdecydowała się przekazać historyczny rower do izby pamięci, przy obozie Mauthausen-Gusen.

- Jest nadal sprawny, tylko nie ma powietrza w oponach – opowiadała kobieta.

Ks. Henryk Szklarek - wspomnienie Ks. kpt. Henryk Szklarek - Trzcielski ps. Mrówka, ps. Henryk Szymański, to były wikariusz winiarskiej parafii, pracujący tu w latach 1935-36. Jesienią 1939 r. nawiązał kontakty ze znajomymi wojskowymi i doprowadził do współpracy pięciu istniejących już ugrupowań. Tajne spotkania sztabu WOZZ organizował w swoim mieszkaniu, przy Ks Henryk Szklarek ulicy Dominikańskiej 8. Po fali aresztowań wyjechał do GG. Był kapelanem w czasie Powstania Warszawskiego. Podczas walk został poważnie ranny w głowę. Za zasługi otrzymał Krzyż Virtutti Militari V klasy, przyznany przez gen. T. Bora - Komorowskiego.

Po wojnie księdza prześladowały władze komunistyczne. W 1952 r. „za wrogą przeszłość” został aresztowany i skazany na cztery lata więzienia. Dzięki amnestii został zwolniony po 18 miesiącach odbywania kary. W 2001 r.

Tytuł czasopisma: „WINIARCZYK” Numer: 1/2020 Wydawca: Miasto Poznań – Osiedle Winiary Adres wydawcy: Urząd Miasta Poznania, Wydział Wspierania Jednostek Pomocniczych Miasta, ul. Libelta 16/20, 61-706 Poznań Redaktor naczelny: Przemysław Piwecki Skład redakcji: Robert Kołaczyk, Andrzej Urbanowicz,

8

Katolickie-Stowarzyszenie-Młodzieży-Żeńskiej -z-ks.H.Szklarkiem-wikariuszem-parafi-p.w.św.

Stanisława-Kostki-na-Winiarach-1935r.-1

ksiądz awansował na stopień pułkownika. Zmarł w 2010 r., w wieku 103 lat i został pochowany w Szamotułach.

Więcej na temat życia i działalności ks. Henryka Szklarka można przeczytać w publikacji „Wierny Bogu, Ojczyźnie i ludziom” Agnieszki Krygier-Łączkowskiej, dostępnej na łamach portali Regionszamotulski.pl: http://regionszamotulski.pl/ks-henryk-szklarek/.

Materiały Źródłowe: Wspomnienia Stanisława Kudlińskiego (rękopis); Wspomnienia hm. Teodora Łagody i ks. Henryka Szklarka – Trzcielskiego „W konspiracji wielkopolskiej 1939-1945”, pod redakcją Zenona Szymankiewicza; Wspomnienia Hieronima Wrocińskiego, Pamiętniki ocalonych, Marian Olszewski i Wojciech Jamroziak Wspomnienia Juliana Nowaka, Z lat okupacji.

Wspomnienia Wielkopolan o życiu codziennym 1939-1945, Wojciech Jamroziak i Kazimierz Młynarz Informacje od rodzin winiarskich: Grzybków, Remleinów, Pokrywków, Kędziorów, Kaczmarków, Leitgeberów Kroniki Miasta Poznania: Winiary, Okupacja oraz Kronika SP 17 Archiwum parafialne Festung Posen 1945, Pododcinek IV „Północ”, Krzyżaniak Michał Życie religijne w Poznaniu podczas okupacji niemieckiej 1939-1945 (cz. II), Łukasz Jastrząb Ks. Henryk Szklarek – wspomnienia : „Wierny Bogu, Ojczyźnie i ludziom” Agnieszka Krygier -Łączkowska, Regionszmotulski.pl http://regionszamotulski.pl/ks-henryk-szklarek/, Fotografie - albumy rodzinne; archiwum parafialne oraz Kmiecik Sławomir: „Polskie Państwo podziemne w Wielkopolsce” , Ks. Henryk Szklarek – wspomnienia, Regionszmotulski.pl

Adres redakcji: Urząd Miasta Poznania, Wydział Wspierania Jednostek Pomocniczych Miasta, ul. Libelta 16/20, 61-706 Poznań Miejsce i datę wydania: Poznań, czerwiec 2020 r.

Druk: www.digitalartstudio.pl Nakład: 3000 egz.

EGZEMPLARZ BEZPŁATNY

www.winiary.poznan.pl facebook: Osiedle Poznań - Winiary