Piet Kramer. Bruggenbouwer van de Amsterdamse School

Piet Kramer Bruggenbouwer van de Amsterdamse School

Sebas Baggelaar Pim van Schaik

4

Bruggen als kunstwerken De bruggen van architect Piet Kramer zijn ware kunstwerken. In Amsterdam en Amstelveen komen we er talrijke tegen. Een argeloze fietser zet er zonder te kijken zijn fiets tegen aan, vaak niet beseffend hoe mooi de bruggen zijn. Daarom is het goed dat er nu eindelijk een boek is verschenen over de bruggen van Piet Kramer. Het zal velen de ogen openen.

Piet Kramer heeft over zichzelf gezegd dat hij voornamelijk vanuit zijn inspiratie werkte en zich in de eerste plaats als kunstenaar zag. Bouwwerken moesten voor hem een eenheid zijn, waaraan verschillende kunstdisciplines een bijdrage konden leveren. Het was een opvatting die aansloot bij de kunst- en architectuurstijl van de Amsterdamse School die in het begin van de twintigste eeuw furore maakte.

Piet Kramer behoorde tot de grote inspiratoren van de Amsterdamse School. Hij heeft menig bouwwerk in die stijl gerealiseerd, waaronder De Bijenkorf in Den Haag en – samen met zijn vriend Michel de Klerk – het Dageraadcomplex in Amsterdam-Zuid. Voor Kramer was het interieur even belangrijk als de buitenkant, daarom ontwierp hij ook meubels. Net als bij zijn bouwwerken zien we bij zijn meubels veel organische rondingen en een verrassend kleur- en materiaalgebruik.

Als parttime medewerker bij de Dienst der Publieke Werken van Amsterdam ging Kramer zich vanaf 1916 met het ontwerpen van bruggen bezig houden. De bruggen moesten aansluiten bij de omgeving en zijn daardoor zeer verschillend. Ook zitbanken, kiosken, lantaarns en de typografische nummering werden bij het ontwerp betrokken, Kramer dacht zelfs na over het aansluitende groen. Zijn bruggen zijn fantasievol en rijk aan organische vormen. Hij gebruikte verschillende materialen, waaronder baksteen, natuursteen en beton. De leuningen zijn vaak van smeedijzer en hebben vormen die geïnspireerd zijn door de natuur. Kramer vond dat sculpturen een wezenlijk onderdeel uitmaakten van de architectuur van de brug. Daarom werkte hij graag samen met de stadsbeeldhouwer Hildo Krop, die bereid was om zijn beelden af te stemmen op het grotere geheel van de brug.

De publicatie over de bruggen van Piet Kramer is onderdeel van de viering van 100 Jaar Amsterdamse School. Het Stedelijk Museum organiseert een grote tentoonstelling en Amsterdamse School Museum Het Schip breidt fors uit. Het werk van architect Piet Kramer komt hierdoor volop in de belangstelling. Dit boek besteedt aandacht aan één aspect: de bruggen. Kunstwerken die we niet in het museum maar gewoon op straat kunnen bewonderen. Het boek laat daarmee goed zien hoe rijk en gevarieerd de Amsterdamse School is.

Ton Heijdra Amsterdamse School Museum Het Schip

Piet Kramer Exponent van de Amsterdamse School ‘Ik vind het bewonen van een huis belangrijker dan huizenarchitectuur zelf, want, zie je, wij wonen niet aan huis, maar in een huis. Tenslotte moet het een gepaard gaan met het ander, want de voorbijganger heeft er recht op dat het huis ook van buiten gezien mag worden, dat de gevels en zoo er goed uitzien en de gemeenschap heeft recht op... ja, hoe zal ik dan noemen... op het stedenbouwkundige aspect.’

Visser, E., ‘Bij den bouwheer Piet Kramer’, De Vrijheid, 13 augustus 1924

16

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

Boven • De Bijenkorf, Den Haag, 1923-1926.

Links • Piet Kramer (tweede van links) tijdens de opening.

Rechterpagina: Linksboven • Inrichting van de kunstsalon.

Rechtsboven • Lampontwerpen voor De Bijenkorf Amsterdam, december 1926.

Linksmidden • Inrichting van de lunchroom.

Rechtsmidden • Lamp in de kunstsalon.

Onder • Lampontwerpen voor De Bijenkorf Den Haag.

PIET KRAMER. EXPONENT VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

???

17

18

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

M.G. Emeis jr., interview De week in beeld, 3 november 1951

‘Piet Kramer: wereldrecordhouder bruggenbouw’ Naar aanleiding van zijn zeventigste verjaardag werd ‘dokterszoon’ Piet Kramer geïnterviewd door Emeis jr. Volgens Kramer was hij op dat moment met zijn 311de brug bezig. Piet Kramer sprak graag over zichzelf: ‘U mag me feliciteren, ik ben nooit op school geweest, zelfs niet op de kleuterschool. Ik had met mijn kameraden de stad in sectoren verdeeld. Iedere dag stroopten wij een bepaalde wijk af. Ik was op stap met schooiers, dieven en metselaars, allemaal leuke kerels. Soms bleef ik een tijdje onder water. Zo heb ik een half jaartje bij circus Renz gewerkt. Waar gebouwd werd, stond ik uren lang te kijken.

Op steigers en tussen dakspanten rondneuzen was mijn lust en leven...’

Op zijn veertiende werd het menens: ‘Als iedereen uitging, bleef ik thuis en werkte.

Op mijn zeventiende jaar kreeg ik makelaar-aannemer Deenik als eerste bouwpatroon. Twee jaar later kwam ik bij

Eduard Cuypers, de beste leerschool die je je als jong architect zou kunnen wensen.

Met vertrouwensopdrachten om van te duizelen... Het Veiligheidsmuseum moest ik voor hem tekenen; hij was er verrukt over.’

In 1911 ging hij als 30-jarige naar de Dienst der Publieke Werken. Pas in 1925 kwam zijn eerste grote brugontwerp gereed: tussen Leidseplein en Leidsebosje.

In het interview laat hij zich verleiden om zijn mening over het oude Amsterdam te uiten: ‘Op de grachten staat alleen maar vullis, net goed genoeg om er de brand in te steken. In de oorlog werden de oude grachtengevels in tekening gebracht.

Ze hebben mij gevraagd ook mee te doen.

Maar ik heb er feestelijk voor bedankt – nooit van mijn leven!’

PIET KRAMER. EXPONENT VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

19

De Amsterdamse School De kiem voor de beweging die later bekend zou worden onder de naam ‘Amsterdamse School’ werd gelegd rond 1910. Onder een groep medewerkers van het bureau van Eduard Cuypers ontstond onvrede over het toen populaire gebruik van neo-stijlen. Kramer, Van der Meij en De Klerk zijn al genoemd, maar ook La Croix, Lansdorp, Luthman en Boeyinga werkten bij Cuypers. Deze liet hen grote vrijheid bij het maken van ontwerpen. Daarnaast beschikte het bureau over een uitgebreide bibliotheek van tijdschriften en boeken over architectuur, waaruit de bouwkundigen inspiratie konden putten. Wat ook een grote rol speelde was de ambachtelijke manier van werken op het bureau.

Cuypers maakte niet alleen gebouwen, maar richtte die ook in. Zijn medewerkers begaven zich op het gebied van de toegepaste kunsten en kregen inzicht in ambachtelijke processen.

Hun held was Berlage. Kramer vertelde Jan Campert later: ‘Ik zou u dan vóór alles willen wijzen op de enorme beteekenis, die Berlage voor ons gehad heeft. Hij was de baanbreker. Degene, die vernietigde maar tevens opbouwde, hij heeft de atmosfeer gezuiverd.’ (Het Vaderland, 12-12-1925). Maar in datzelfde interview noemt hij de Berlages Beurs ook ‘stroef’. Berlage werd door hen bewonderd, maar ze werden niet door hem geprikkeld. Hij was iets te rationeel voor deze jonge mannen in hun ‘Sturm und Drang’-periode, die hun fantasie wilden uitleven. Toen Van der Meij, De Klerk en Kramer zich afzonderlijk losmaakten van Cuypers hielden zij onderling contact en ze werden allen lid van Architectura et Amicitia (Architectuur en Vriendschap). Dit lidmaatschap zou grote gevolgen hebben. Het architectuurgenootschap had nauwe banden met de Amsterdamse bestuurders, waaronder Arie Keppler, directeur van Publieke Werken van Amsterdam. Deze deed al vanaf 1912 een beroep op de architecten om zich te interesseren voor volkswoningbouw en onder de hoede van een stedenbouwkundige te werken aan de nieuwe wijken die in de planning stonden. Op de twaalfde lustrumtentoon-

Linksboven • Maquette van het Scheepvaarthuis.

Rechtsboven • Exterieur van het Scheepvaarthuis.

Onder • Joan van der Meij (1878-1949).

24

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

‘Ik vind dat een architect de leiding moet hebben over alles wat zich naar buiten toe voordoet in het moderne leven… ik bedoel, wat aan den openbaren weg te zien is als b.v. lichtreclames, auto’s, motorbooten… alles wat in verband staat met de hedendaagsche eischen van samenleving.’

Piet Kramer.

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

Piet Kramer Esthetisch adviseur Publieke Werken

25

34

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

Bruggen van gemetalliseerd beton Toen Kramer in 1916 aan zijn opdracht in Plan Zuid begon, maakte hij een aantal schetsen en ontwerpen om zijn kunnen en visie te tonen. Deze schetsen bevatten verschillende concepten. Eén van de meest gedurfde ideeën kwam uiteindelijk niet van de grond; A.W. Bos refereerde er met spijt aan in zijn artikel van 1925.

Kramer schetste namelijk een aantal bruggen van voorgespannen beton en experimenteerde hierbij met het proces van metallisatie, dat in dat jaar was geïntroduceerd en waarbij het materiaal kon worden gekleurd.

De technische mogelijkheden van beton werden door architecten al langer onderkend. In het Scheepvaarthuis is bijvoorbeeld een gewapend betonskelet toegepast. Omdat beton in elke gewenste vorm kan worden gestort is het een uitermate geschikt materiaal voor het maken van plastische en organische vormen.

Hoewel dit uitstekend zou passen binnen de principes van de Amsterdamse School-architecten, bleef het grauwe en karakterloze uiterlijk van het materiaal toch een struikelblok. Het bleef voornamelijk in gebruik als dragend skelet, waarbij andere materialen toegepast werden voor de zichtbare onderdelen. Diverse experimenten om het materiaal met kleur of profilering meer karakter te geven waren weinig succesvol.

Bij het procedé van gemetalliseerd beton werden metalen (metaalzouten) verwerkt in Portlandcement, voordat het werd gestort, waardoor het een marmerachtige kleur kreeg. Het principe was ontwikkeld door de NV Nederlandsche Betonijzerbouw te Amsterdam van dr. ir. L. A. Sanders en A.J. Sanders en werd ca. 1917 voor het eerst toegepast door architect Gratama in een conceptueel tuinhuis.

Andere voorbeelden waar het is toegepast zijn het interieur van Radio Kootwijk van architect Luthmann en het Belgenmonument in Amersfoort van Huib Hoste. De kleuren die konden worden verkregen varieerden van blauw, groen, rood, wit en grijs tot metaalachtige kleuren als brons, kobalt en messing.

Kramer was direct gecharmeerd en hij maakte vier schetsen met dit materiaal voor bruggen over de Amstelkanalen, waarvan één bronsgemetalliseerd exemplaar aan het einde van de Van Woustraat en één bij de Tweede Van der Helststraat. Van de overige ontwerpen is alleen bekend dat ze over het Zuidelijk Amstelkanaal moesten komen. De bruggen warenopgebouwd uit geplooide en geribde vormen, waarin het hekwerk lijkt te zijn vergroeid. Het voorgespannen beton maakte een lichte constructie mogelijk, waardoor zij rank oogden en door het oppervlak van gladgestreken beton een bijna buitenaards uiterlijk kregen.

PIET KRAMER. ESTHETISCH ADVISEUR PUBLIEKE WERKEN

Linkerpagina • Ontwerp brug 403, Amstelkanaal-Tweede Van der Helstraat, 1916.

Boven • Ontwerp brug 401, Amstelkanaal-Van Woustraat, 1916.

Rechtsonder • Ontwerpen van betonnen bruggen uit 1916 zoals ze in 1918 in het tijdschrift Wendingen werden afgebeeld.

De productie van gemetalliseerd beton bleek echter relatief duur en de ontwikkeling stokte omdat de vraag achterbleef. Geen van de bruggen werd uitgevoerd. Toch tonen de schetsen een ambitieuze parallelle ontwerprichting die Kramer voor zich zag. Ook al tonen ze onderlinge verwantschap, de bruggen zijn stuk voor stuk gedurfde ontwerpen, die wanneer zij waren uitgevoerd een volstrekt andere richting aan Kramers bruggenbouw hadden kunnen geven. In sterk gematigde vorm is de organische vormentaal nog wel in andere bruggen terechtgekomen, zoals bij de Willemsbrug aan het Nassauplein. Omdat Kramer slechts de beschikking had over het duurdere en bewerkelijke natuursteen kwam hij hiermee echter niet verder dan het niveau van toevoegingen aan een verder bakstenen ontwerp.

35

36

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

Piet Kramer De brug als Gesamtkunstwerk

BRUGBEELDEN VAN HILDO KROP ‘De monumentale groep van het paard met het kind is tot nu toe een der meest indrukwekkende en pakkende, waarmee de stadsbeeldhouwer een der creaties van den stadsbruggenbouwer versierde.

Prijzen wij ook Piet Kramer: een der weinige moderne architecten, die de beeldhouwkunst niet stiefvaderlijk behandelen en nog het ideaal van een ‘Gesammtkunstwerk’ in zich draagt!’

Kasper Niehaus, De Telegraaf, 5-7-1931.

37

42

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

‘Hoe het precies gegaan is, weet ik niet meer, maar het staat vast, dat mijn vader in een of andere periode van zijn leven met een circus is meegetrokken. Een half jaar, of langer. hij heeft er een liefde voor het exotische kostuum van over gehouden. Hij vond het prachtig om zich te verkleden als een Perzische vorst. Bij een andere gelegenheid ontving Piet Kramer zijn gasten als Chinese mandarijn of Egyptisch farao.’ ‘[…] Een karaktertrek [van Kramer was] die veelzijdige belangstelling, die leidde tot een even veelzijdig kunstenaarschap.

Naast bouwmeester was mijn vader niet alleen smid en timmerman en steenhouwer en dakdekker, kortom ambachtsman op al die terreinen, waarmee zijn beroep hem in aanraking bracht, en die hij móést beheersen om het materiaal zijn wil op te leggen, maar daarnaast was hij dichter, kunstsmid, en nog veel meer.’

Friso Kramer over zijn vader in 1963 (De Telegraaf).

voor de creativiteit die acteurs toonden bij elke nieuwe rol die zij moesten gaan spelen.

Naast belangstelling voor (religieus-socialistische) poëzie was Kramer ook gevoelig voor het Universeel Soefisme, een vrije, kunstzinnige en filosofische richting binnen de islam. Het Soefisme benadrukt de overeenkomsten tussen religies in plaats van de verschillen. Het Universeel Soefisme is hiervan een voor het westen ontwikkelde variant, hier geïntroduceerd in de jaren twintig door de Indiër Hazrat Inayat Khan, die tolerantie, zelfontplooiing en vredelievendheid propageerde. De verering van een god is hier volledig vervangen door meditatie, discussie en het bijwonen van leringen van voorgangers die vaak een positieve boodschap verkondigen. Hierbij wordt gekeken naar de goede en slechte eigenschappen van het Oosten en het Westen. De kunsten, zoals de schilderkunst, dichtkunst en muziek, vormen daarbij een belangrijke bindende factor. Het Universeel Soefisme wordt daarnaast gekenmerkt door mysticisme of esoterie.

Vooral Kramers vrouw Johanna was gegrepen door de beweging – zij had zelfs de naam Moenir aangenomen – maar ook Kramer kende Inayat Khan persoonlijk en zij ontvingen hem regelmatig.

Het Soefisme legt nadrukkelijk een relatie tussen architectuur, religie, intellect, wiskunde en dichtkunst. Er wordt regelmatig verwezen naar de Mogol-architectuur, met de Taj Mahal in India als het bekendste voorbeeld. De architectuur hiervan nam Kramer niet letterlijk over, maar belangrijke waarden hieruit, zoals symmetrie in compositie, symboliek, decoratie en een intensieve samenwerking met andere kunstenaars, komen sterk overeen met het gedachtengoed van de Amsterdamse School. Deze sterke nadruk op de overeenkomsten in culturen kan worden gezien als een aanleiding voor het opvallend hoge aantal windrozen die Kramer ontwierp bij zijn bruggen. Bij de houten bruggen in het Oosterpark en het Amsterdamse Bos is ook sprake van met name Japanse invloeden.

De beeldhouwwerken op de Stadionweg Om de compositie van de brug en het beeldhouwwerk te testen werd in sommige gevallen eerst een maquette gemaakt van de gehele brug of van een onderdeel. Het bood de ontwerpers de mogelijkheid om verschillende opties te visualiseren voor de compositie of om bijvoorbeeld de ideale plaats en vorm van het beeldhouwwerk te onderzoeken.

De beeldhouwer werd geacht voor elk werk een model in klei en een gipsen afgietsel af te leveren, liefst op ware grootte of op schaal.

Het definitieve ontwerp van het beeldhouwwerk was pas gereed bij het opstellen van het bestek. In het ideale geval werd de uitvoering van het beeldhouwwerk rond dezelfde tijd aanbesteed als de rest van het werk. Uiteraard was Krop hier het liefst zelf bij betrokken. Hij liet de beelden in zijn eigen atelier uitvoeren of stond ter plekke op de bouwplaats een beeld te hakken.

De bruggen voor de Stadionweg kenden meerdere fases in het ontwerpproces. De brug aan de Stadionweg was een brede toegangsweg tot de stad vanuit het zuidwesten.

Kramer begon met een voorstel dat dat weinig ruimte bood voor sculptuur, maar wel een zithoek omvatte. Dit voorstel werd afgekeurd op 3 juli 1936. Het zou wegvallen ten opzichte van de breedte van de brug. Daarna kwam hij met een hogere sokkel, een idee dat op 8 juli werd goedgekeurd. Ondertussen was Krop ook begonnen met een verdergaand plan, een vrijstaand beeld op een hoge zuil. Om het effect te laten zien maakte Krop een model van de brug met zuil op schaal. Dit plan werd door de Commissie van de Nieuwe Stad met enthousiasme begroet en later uitgevoerd. Een definitieve doorbraak naar de vrijstaande sculptuur op bruggen was dit niet, want de poorter en de poorteres bij het Weesperpoorstation stonden weer op een, weliswaar vrij hoge, console.

PIET KRAMER. DE BRUG ALS GESAMTKUNSTWERK

Rechterpagina • Tekeningen van de verschillende ontwerpfasen en foto van model in het atelier van Hildo Krop. Hiermee overtuigde hij Commissie voor de Nieuwe Stad.

Hildo Krop

43

48

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

Piet Kramer Een praktische romanticus

49

56

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

276

106

63

160

298

22

283

8

279

117 203 225

1 29

221 236 259

43 30

68

175

174

258 41

198

87

242

69

257 70

159 263

246 200

84 176 86

101

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

57

Bruggen in de binnenstad van Kramer en van Van der Meij Bruggen onder Van der Meij als esthetisch adviseur de Dienst der Publieke Werken

283 • Waalseilandbrug • Waalseilandgracht/Buiten Bantammerstraat • Vaste brug • 1914, Van der Meij • Rijksmonument 1 • Muntsluis • Singel/Muntplein • Vaste brug • v.b. 1915 [1914] Van der Meij • v.b. 1939 [1938] Kramer Bruggen in de Vijzelstraat

30 • Herengracht/Vijzelstraat • Vaste brug • v.b. 1922 [1915] • Van der Meij, Kramer • Rijksmonument 41 • Keizersgracht/Vijzelstraat • Vaste brug • v.b. 1923 [1919] • Rijksmonument 70 • Walenweeshuissluis • Prinsengracht/Vijzelstraat • Vaste brug • v.b. 1935 [1932] Bruggen in de Leidsestraat

29 • Koningssluis • Herengracht/Koningsplein • Vaste brug • v.b. 1921 • Rijksmonument 43 • Keizersgracht/Leidsestraat • Vaste brug • v.b. 1921 • Rijksmonument 68 • Aalmoezeniersbrug • Prinsengracht/Leidsestraat • Vaste brug • v.b. 1921 • Rijksmonument 174 • Leidsebrug • Singelgracht/Leidseplein • Vaste brug • v.b. 1925 [1923-1925] • Rijksmonument Bruggen in de Raadhuisstraat/Westermarkt

8 • Huiszittensluis • Singel/Raadhuisstraat • Vaste brug • v.b. 1926 [1922] • Rijksmonument 22 • Warmoesbrug • Herengracht/Raadhuisstraat • Vaste brug • v.b. 1926 [1922] • Rijksmonument 106 • Niek Engelschmanbrug • Keizersgracht/Westermarkt • Vaste brug • v.b. 1926 [1922] • Rijksmonument Bruggen in de Weesperstraat

238 • M.S. Vaz Diasbrug • Nieuwe Herengracht/Weesperstraat • Ophaalbrug • v.b. 1937 [1935-1936], v.b. 1962-1964 240 • L.H. Sarlouisbrug • Nieuwe Keizersgracht/Weesperstraat • Vaste brug • v.b. 1926, v.b. 1962-1964 251 • Dr. Dünnerbrug • Nieuwe Prinsengracht/Weesperstraat • Vaste brug • v.b. 1925, v.b. 1962-1964 257 • Dr. Meijer de Hondbrug • Nieuwe Achtergracht/Weesperstraat • Vaste brug • v.b. 1923, v.b. 1963-1964,

de haviken van Hildo Krop herplaatst

263 • Weesperpoort • Singel/Rhijnspoorplein • Vaste brug • v.b. 1940-1941 [1939] 259 • Lau Mazirelbrug • Plantage Muidergracht/Nieuwe Kerkstraat • Vaste brug • v.b. 1924, Van der Meij, Kramer • Gemeentelijk Monument Restauraties aan oudere monumentale bruggen

236 • Blauwbrug • Binnen Amstel/Amstelstraat • Vaste brug • v.b. 1938 [1937], restauratie • Rijksmonument 242 • Magere Brug • Binnen Amstel/Kerkstraat • Ophaalbrug • 1934, restauratie • Rijksmonument 246 • Hogesluis • Binnen Amstel/Sarphatistraat • Basculebrug • v.b. 1934, leaning • Rijksmonument

64

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

65

29•43•68 Bruggen Leidsestraat De drie Leidsestraatbruggen met de nummers 29, 43 en 68 werden aangelegd om het verkeer en vooral de tram meer ruimte te geven. Zelfs werd even overwogen om de Leidsegracht te dempen en zo een extra verkeersroute te creëren, maar de verbreding van de bruggen in de Leidsestraat tot ongeveer 23 meter bleek uiteindelijk voldoende. Iets eerder al werd de brug bij het Koningsplein voor de Heiligeweg verbreed, maar hiervoor was Kramer niet verantwoordelijk.

Het ontwerp en de bouw van de drie bruggen is als geheel uitgevoerd. De gemeenteraad keurde in maart 1916 de plannen goed en kende Publieke Werken een krediet toe van ƒ 150.000,– voor de drie bruggen. Ten gevolge van de stijging van de materiaalprijzen in de Eerste Wereldoorlog was in 1920 echter nog steeds niet tot bouw overgegaan. In dat jaar vroeg de wethouder een extra krediet aan van ƒ 140.000,– om het werk uit te kunnen voeren. Bijna een verdubbeling van de kosten dus. Uiteindelijk werden de bruggen in de loop van 1921 en 1922 opgeleverd.

Adres brug 29 Koningssluis• Herengracht/Koningsplein Jaar ingebruikname [ontwerp] • v.b. 1921 Soort Brug • Vaste Plaatbrug Beeldhouwwerk • Hildo Krop (1916)

Linkerpagina • Brug 43.

Boven • Brug 29.

Onder • Brug 43.

Bijzonderheid • Rijksmonument 518393

74

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

75

‘De eerste bruggen, waarlangs wij reden, waren die welke de Raadhuisstraat van dienst zijn, vier kloeke bruggen, waarvan het ijzerwerk bestaat uit alle dezelfde kromgedraaide tangen zou ik zeggen, maar de stellen pijlerkoppen, die van onder het brugdek oprijzen en waaraan al dit ijzer zich hecht, zijn viermaal anders: van graniet zijn ze alle, soms omhoogstrevend tot gebeeldhouwde zuilen. De bruggen hebben door deze regeling: van zelfde seriën ijzerwerk bij verschillende stellen pijlers, een eigen cachet en blijven toch verbonden met de serie als zoodanig. Dit ziet men ook elders, b.v. aan de bruggen van de De Clercqstraat. Zooals ieder begrijpt, ligt hierin een maatregel van, trouwens de aesthetiek ten goede komende economie.

Ja... de economie! Die is de vijand en de vriend tegelijkertijd van elken uitvoerenden dienst en van iederen gebruikskunstenaar. Zonder van buiten aangelegde beperkingen ontstaat geen maatschappelijk bruikbaar werk. (De mensch moet gebonden zijn). Bij te groote beperkingen echter ontstaat geen schoonheid en vaak bedenkelijke bruikbaarheid.

(De mensch moet vrij zijn tegelijkertijd).’

‘Amsterdam bruggenstad. Een oude traditie hersteld’, De Telegraaf, 17-05-1931

Adres Brug 106 Niek Engelschmanbrug • Keizersgracht/Westermarkt Jaar ingebruikname [ontwerp] • v.b. 1926 [1922]

De brug over de Keizersgracht kreeg een beeldhouwwerk van Hildo Krop, voorstellende een faunskop met lange baard, en twee raven en twee kikkers.

Soort Brug •

De overlevering wil dat hij aan dit werk een persoonlijke symboliek meegaf

Vaste Plaatbrug

uit frustratie door een geannuleerde opdracht van de gemeente. De faun zou staan voor de kunstenaar, de twee kraaien op zijn schouders voor Amsterdamse

Beeldhouwwerk •

bestuurders die de kunst geen warm hart toedragen en de kikkers voor meepraters.

Hildo Krop

De sculptuur wordt ook fluitende faun genoemd, omdat de faun op de reling lijkt te blazen alsof hij op een dwarsfluit blaast. Dit zou wijzen op nauwe samenwerking

Bijzonderheid •

tussen Krop en Kramer die het siersmeedwerk ontwierp.

Rijksmonument 518389

88

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

Nooit uitgevoerde ontwerpen voor de Academiebrug en Minervabrug.

De Academiebrug (brug 408) zou voor de Cornelis Schuytstraat moeten komen over het Noorder Amstelkanaal.

89

90

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

409

408 407

410 406 405

411

419

420

418

415 414 413

416

417

422

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

91

De bruggen in Plan Zuid van Berlage

400 401 404

402 403

400 • P.L. Kramerbrug • Amstelkanaal/Amsteldijk •

Vaste brug • 1921 [1917] 401 • Ernst Cahn en Alfred Kohnbrug • Amstelkanaal/

Van Woustraat • Vaste brug • 1926 [1916-1925] 402 • Han van Zomerenbrug • Amstelkanaal/

P.L. Takstraat • Voetbrug • 1927, v.b. 1967] 403 • Maasbrug • Amstelkanaal/Tweede van der

Helststraat • Vaste brug • 1936-1937 [1935] 404 • Maasbrug • Amstelkanaal/Ferdinand Bolstraat •

Vaste brug • 1928 [1917-1927] 405 • Mozartbrug • Noorder Amstelkanaal/

Stadionweg • Vaste brug • 1927 406 • Boerenweteringbrug • Boerenwetering/

Van Hilligaertstraat • Vaste brug • 1927 [1926] 407 • Componistenbrug • Noorder Amstelkanaal/

J.M. Coenenstraat • Vaste brug • 1926 [1925] 408 • Schildersbrug • Noorder Amstelkanaal/Cornelis

Schuytstraat • Vaste brug • 1921 [1920],

gesloopt 1961 409 • Muziekbrug • Noorder Amstelkanaal/

Emmastraat • Vaste brug • 1921, gesloopt 1960 410 • Lyceumbrug • Noorder Amstelkanaal/

Olympiaplein • Vaste brug • 1928 [1918/1926] 411 • Godenbrug • Noorder Amstelkanaal/

Bernard Kochstraat • Vaste brug • 1925-1926 [1925] 413 • Stadionbrug • Zuidelijk Amstelkanaal/

Amstelveenseweg • Vaste brug • 1937 [1936] 415 • Parnassusbrug • Zuidelijk Amstelkanaal/

Parnassusweg • Vaste brug • 1941 [1939] 417 • Beethovenbrug • Zuidelijk Amstelkanaal/

Beethovenstraat • Vaste brug • 1941 [1939] 419 • Muzenbrug • Zuidelijk Amstelkanaal/Apollolaan

Vaste brug • 1931 [1926-1928] 420 • Kindertjesbrug • Boerenwetering/Churchill-laan

Vaste brug • 1931 [1928-1930] 422 • Prinsessebrug • Boerenwetering/Wielingenstraat

Vaste brug • 1954-1955 [1941]

98

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

ken bedachten, die zorgden dat de overgang tussen de gebouwen vloeiender verliep.

Ook Kramer en Publieke Werken geloofden in deze harmonieuze manier van stadsontwikkeling en bruggen hebben vaak kenmerken van omringende gebouwen. Bij het ontwerpen van een nieuwe brug werd daarom gewacht totdat de plannen van de bebouwing vorm begonnen te krijgen. In de tussentijd werden tijdelijke houten bruggen gebouwd die later werden vervangen door de definitieve stenen bruggen. Ook in de Zuidelijke Wandelweg, een route ten zuiden van het zandland, werd een aantal houten hulpbruggen gebouwd. Zo heeft Kramer zo’n twintig houten bruggen ontworpen die op verschillende plaatsen in Zuid, maar ook in West hebben gestaan. Ze konden tot

zeven meter breed worden en waren dan geschikt voor voet- en rijverkeer.

De hulpbruggen waren dan wel geen lang leven beschoren, toch werd er naar gestreefd hen een ‘aesthetisch aanzien’ te geven. Soms was de reden dat er nog niet voldoende geld was voor de definitieve stenen bruggen.

den bouw der definitieve bruggen over te gaan, de vorengenoemde uitgaven worden geregeld en dat een krediet wordt geopend voor het maken van de hulpbruggen, die later nog noodig zullen blijken.’

‘...terwijl voorts, naast de reeds bestaande hulpbrug vóór het Valeriusplein, drie eenvoudige hulpbruggen over het Amstelkanaal werden gemaakt, n.l. één vóór de Van Woustraat, één vóór de 2de Van der Helststraat en één vóór de Emmastraat.

Deze houten hulpbruggen, breed pl.m.

7 M„ met ijzeren leggers, zijn geschikt voor rij- en voetverkeer. Het komt B. en W. wenschelijk voor, dat in afwachting van het oogenblik, waarop het noodzakelijk is tot

Er waren verschillende types hulpbruggen en soms werden zij onderscheidend gemaakt door ze in verschillende kleurstellingen te schilderen. De schoonheid van de bruggen was zelfs zodanig, dat in de gemeenteraad de vraag werd gesteld of de bruggen niet konden blijven. Op grond van de toenemende intensiteit en gewicht van het verkeer was dit echter geen optie.

Hoewel de houten bruggen door hun vormgeving en materiaalkeuze duidelijk

De Tijd, 28-11-1922

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

99

Linkerpagina • Brug P172 over de Haarlemmervaart bij Sloterdijk. Het ontwerp is uit 1921. De brug werd gebouwd maar is inmiddels gesloopt.

Boven • Ontwerp voor de tijdelijke vaste (houten) brug 408 uit 1925. In afwachting van de ‘Academiebrug’.

Onder • Kippenbrug (brug 132).

een tijdelijk karakter hadden, is er zo veel aandacht aan besteed, dat zij kunnen worden gezien als een essentieel onderdeel van Kramers oeuvre. Kramer vond dit zelf ook, want hij telde deze bruggen steevast mee wanneer hem werd gevraagd hoeveel bruggen hij al had ontworpen. De oorspronkelijke houten bruggen zijn bijna allemaal verdwenen uit Zuid, behalve deze replica bij de P.L. Takstraat. In West is er de Kippenbrug (brug 132) uit 1935 over de Kostverlorenkade. Bij Museum Het Schip zijn enkele details van dit type brug bewaard gebleven. Het zijn de enige herinneringen aan een vergeten hoofdstuk van Kramers bruggenbouw.

102

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

404 Brug Amstelkanaal/F. Bolstraat

Adres • Amstelkanaal/Ferdinand Bolstraat Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1928 [1917-1927] Soort Brug • Vaste Plaatbrug Beeldhouwwerk • Hildo Krop Bijzonderheid • Rijksmonument 527855

Brug 404 ligt op de radiaalroute die via de Scheldestraat en de Ferdinand Bolstraat vanaf plan Zuid naar de oude stad leidt.

De Ferdinand Bolbrug is één van Kramers meest opmerkelijke bruggen. De toevoeging van de vier symmetrische winkeltjes op de hoeken betekende een nieuwe invulling van de mogelijkheden van een brug als bouwwerk. Het feit dat deze brug is gerealiseerd toont het vertrouwen dat Publieke Werken en het gemeentebestuur hadden in Kramers ideeën. Met de winkeltjes zadelde Publieke Werken de gemeente op met een extra verantwoordelijkheid en

bijbehorend risico, maar zij was bereid dit te dragen.

De brug kent een lange geschiedenis.

Hij maakte deel uit van een eerste serie ontwerpen waar Kramer al vanaf 1916, vlak na de goedkeuring van Plan Zuid, aan werkte en die in 1918 werd gepubliceerd in het tijdschrift Wendingen. Kramer had twee varianten, waarbij het uiteindelijk uitgevoerde ontwerp de minst spectaculaire was. Het andere ontwerp had een vergelijkbare opzet, maar voegde bovenop de vier hoekgebouwtjes een extra verdieping toe over de gehele brug, met

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

103

Boven • Schets uit november 1917.

een vide in het midden (zie p. 87). In deze bovenverdieping had Kramer vier verhuurbare ruimtes gedacht.

In afwachting van de overige bebouwing bleef het ontwerp lange tijd op de plank liggen. De Eerste Wereldoorlog was hier mede verantwoordelijk voor. In de tussentijd werd volstaan met een tijdelijke houten hulpbrug. Pas in 1925 werden kredieten voor de brug vrijgegeven en kon men met het ontwerp aan de slag.

Ondanks het enthousiasme voor de ideeën koos het coördinerend bouworgaan, de Commissie Zuid, in 1927 voor de meest conservatieve van de twee ontwerpen. Bij de optie met de verdieping maakte de commissie zich vooral zorgen over

126

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

sche kwaliteiten, als scheppingen van een begaafden beeldhouwer, verdienden. Daarom verheugt het ons zoo, dat de beeldhouwer zich bij de figuren aan den Amstelveenschen weg zich geheel heeft mogen bevrijden van de architectuur der brug. Ze worden hier niet meer gehinderd door de plastische vormen van de architectonische onderdeelen.

Onbelemmerd spreken hier de beide figuren van Hildo Krop hun eigen taal.

Wat de pylonen betreft, deze zou men strakker en kantiger wenschen. Dan was de tegenstelling – en ook de eenheid – van architectuur en plastiek zuiverder.

Ook zou men wenschen dat de wapenschilden boven aan de pylonen – direct onder de beelden – gehakt waren door den beeldhouwer. Dan was er geen tegenstelling tusschen den volbloedplastischen vorm van het beeldhouwwerk en de dilettanten-plastiek van een architect op decoratieve zijwegen.

Doch deze opmerkingen doen niets af van het mooie, echte beeldhouwwerk dezer beide figuren, die een aanwinst voor de Amsterdamsche beeldhouwkunst beteekenen.

A.B., De Telegraaf, 25-02-1939

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

127

132

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

417 Beethovenbrug

Adres • Zuidelijk Amstelkanaal/ Beethovenstraat Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1941 [1939] Soort Brug • Vaste Plaatbrug Beeldhouwwerk • Hildo Krop

De Beethovenbrug (brug 417) was ontworpen om samen met de Parnassusbrug (415) en de niet uitgevoerde brug bij de Minervalaan (416) toegang te verschaffen tot een nieuw gepland stuk Amsterdam beneden het Zuider Amstelkanaal. Dit gebied, waar voornamelijk woningen waren gepland, behoorde dan wel tot het Plan Zuid, maar het werd feitelijk herontworpen door Cornelis van Eesteren in het kader van het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) uit 1934. Het is in niets meer her-

kenbaar als het plan dat Berlage voor dit gebied had gemaakt.

De werkzaamheden in het uitbreidingsplan zelf begonnen uiteindelijk pas na de oorlog, waardoor de brug na oplevering nog lange tijd naar een stuk zandland leidde. Kramer gaf de dertig meter brede brug twee accenten aan de zuidzijde in de vorm van een kiosk en een transformatorhuisje, beide met een zitgelegenheid.

Aan de stadskant kwamen twee beeldhouwwerken van Noors graniet, die door

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

133

van de Parnassusbrug los werd aanbesteed, duidt op de economische onzekerheden door de naderende oorlog.

Krop werden vervaardigd. Twee pasgeboren kinderen tussen grote (kool-)bladeren stellen het jonge leven voor dat uit de aarde ontspruit (‘Nieuw leven’). Aan de andere kant worden een mannen- en vrouwenfiguur vastgehouden door grote handen, hetgeen de schepping der mensheid verbeeldt (‘De handen van de schepper’).

Op de sokkels van deze beeldhouwwerken zijn met letters die door Kramer zelf waren ontworpen, de windstreken aangeduid.

Hoewel de brug al in juli 1939 werd aanbesteed, zorgde een onderbreking van aanvoer van zand en bouwmaterialen voor vertraging. De brug werd uiteindelijk pas in januari 1941 opgeleverd. Ook het sobere hekwerk, dat gezamenlijk met dat

Links • Hildo Krop werkt met assistent aan ‘Nieuw leven’.

154

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

155

359 Molenslootbrug

Adres • Admiralengracht/ Jan Evertsenstraat Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1929-1930 Soort Brug • Vaste Plaatbrug

158

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

krijger met twee leeuwen. In 1931 kwam een krediet van ƒ 240.000,– beschikbaar voor de brug. De brug was daarvoor al gedeeltelijk ontworpen, samen met één van de ingangen van het Erasmuspark.

De brug was moest 30 meter breed worden met een doorvaart van 12 meter. Op dat moment was er ook een kiosk in het ontwerp opgenomen. Hoewel de kiosk het niet heeft gered zijn in plaats daarvan twee zithoekjes ontworpen aan de zuidzijde. Aan de noordoostzijde kwam ten slotte een zitbank met een toegang naar een lager gelegen pad. Kort nadat de brug in 1932 was aanbesteed werden de beeldhouwers aangewezen en de brug was in 1933 klaar.

Ondanks Kramers voorkeur voor Krop was hij zo nu en dan gedwongen om ook met andere kunstenaars te werken.

In 1928 had de wethouder van Kunstzaken in een brief aan zijn collega van Publieke Werken gepleit voor een betere spreiding van opdrachten onder Amsterdamse beeldhouwers.

Linkerpagina • Hildo Krop, De vier windstreken verbeeld in portretten.

Rechts • Huub van Lith, Vrouwelijk naakt.

159

160

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

Na de Kinderbrug in Zuid was dit de tweede poging om niet alle gemeenteopdrachten bij Krop terecht te laten komen. Bij de aanwijzing van het beeldhouwwerk werden daarom drie beeldhouwers aangewezen om de beelden van Krop te vergezellen. Jan Trapman maakte een tijger en een ijsbeer bij de entree van het park, die eveneens symbool staan voor verre, exotische oorden; Jaap Kaas maakte een moeder met kind; Hubert (Huub) van Lith maakte een vrouwelijk naakt.

In het jaar van oplevering schreef dezelfde wethouder naar aanleiding van de Vierwindstrekenbrug dat het resultaat in zijn ogen niet bevredigend was. ‘Het werk is te heterogeen, dan dat het wenselijk is ze op zoo korten afstand van elkaar door verschillende opdrachten te doen uitvoeren.’ De praktische bezwaren voor de aanstelling van andere beeldhouwers leidden er toe dat de positie van Krop bij de gemeente juist werd versterkt. De naam Vierwindstrekenbrug was al jaren gemeengoed, maar werd pas in 1996 officieel.

Linkerpagina en linksboven • Jaap Kaas, Moeder met kind.

Rechtsboven • Jan Trapman, Tijger.

Rechtsonder • Jan Trapman, Beer.

161

170

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

171

ven met een bijzonder smeedijzeren bewegwijzeringsbordje.

Brug 609 over de Burgemeester van Tienhovengracht ten slotte kreeg vergelijkbare decoraties als de Bananenbrug. Hier zijn de betonnen balkjes echter aan weerszijden van de brug op bakstenen sokkels geplaatst.

De blokken bij de bruggen met nummers 600 en 602 kregen bewerkingen van Joost Barbiers en Ton Kalle in 1987. Deze laatste kunstenaar maakte ook de kunstwerken bij de Oude Kinkerbrug over de Singelgracht.

Jan Meefout, Het gezin.

Adres • Van Tienhovengracht/ Burg. Fockstraat Jaar ingebruikname [ontwerp] •

door de kleurstelling en detaillering een geheel met het in het verlengde liggende viaduct met brugnummer 605. Brug 604 dankt zijn naam aan de vier opmerkelijke oosterse pergola’s met banaanvormige betonnen versieringen. De brug bezit verder twee beeldhouwwerken van Jan

Meefout uit 1955 die ‘Het gezin’ en ‘Man en vrouw’ voorstellen. Ook deze bruggen kregen hun beeldhouwwerk pas vele jaren later. Hier heeft Rob Schreefel de blokken graniet tot conische en prismatische vormen geslepen. Onder de brug bevindt zich een openbaar urinoir dat wordt aangege-

1953-1954 [1949] Soort Brug • Vaste Plaatbrug Zuil • Piet Kramer

192

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

348 Zeil(straat)brug

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

193

De Zeilstraatbrug of Zeilbrug over de Schinkel is één van de basculebruggen over de Kostverlorenvaart. Deze vormt de westelijke hoofdroute voor het watertransport richting Rotterdam. Met het passeren van zo’n 200 vaartuigen per dag was het de drukste vaarroute van Amsterdam. De Zeilbrug verbond de binnenstad met de nieuwe Hoofddorppleinbuurt – op recent geannexeerd gebied – en met het oude dorp Sloten. Bovendien was de brug van belang voor de verbinding naar Schiphol.

Op herhaaldelijk verzoek van de omliggende buurtverenigingen verschenen in 1923 plannen voor een brug die het (te) druk bezette pontje moest vervangen. Het was de eerste basculebrug die Kramer ontwierp en destijds meteen de grootste van Amsterdam met een breedte van 16 meter en een doorvaart van 12 meter. De technische leiding lag bij ir. C. Biemond.

De brug kreeg gestalte tussen januari 1926 en juni 1927. Vanaf het moment van oplevering werd van de passerende vrachtschepen een bijdrage verlangd om de kosten van bediening en onderhoud te

Linksboven • Hildo Krop, Harpoenier op walviskop en vissen.

Rechtsbovenboven • Hildo Krop, Vissen.

Adres • Schinkel/Zeilstraat Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1927 [1923] Soort Brug • Basculebrug Beeldhouwwerk • Hildo Krop

204

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

205

Adres • Waalseilandgracht/Buiten Bantammerstraat Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1914 [1913, Joan van der Mey] Soort Brug •

Bruggen in het Amsterdamse Bos: de vrijheid Vaste Plaatbrug Bijzonderheid •

Rijksmonument 518384

212

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

213

159 Oosterparkbrug

mocht hier uiteraard niet ontbreken. Daarnaast vallen de maskers op, die lijken te verwijzen de maskers in het Japanse Adres •naar Waalseilandgracht/Buiten No-muziektheater.

Bantammerstraat Kramer verbindt de onderste twee leuningen met een houten blok dat de leuninJaar ingebruikname [ontwerp] • gen als het wareJoan omklemt.

In het Amster1914 [1913, van der Mey] damse Bos zie je het motief van omvatten enSoort omklemmen Brug • zowel bij de houten bruggen als bij de smeedijzeren hekwerken in Vaste Plaatbrug veel verschillende vormen terugkomen.

Kramer lijkt er plezier Bijzonderheid • in te scheppen telkens weer een nieuwe variant te verzinnen.

Rijksmonument 518384 De kleur rood is in Japan en China de ‘kleur van het geluk’.

Adres • Oosterpark

Piet Kramer was evenals veel andere architecten van de Amsterdamse School geïnteresseerd in Aziatische/oosterse cultuur. Toen hij in 1929 de rustieke brug uit 1908 in het Oosterpark mocht vervan-

gen, naast het net nieuw op de Oosterbegraafplaats gebouwde Koloniaal Instituut, maakte hij geen geheim van zijn inspiratie.

De toch al populaire windroos als symbool van brede, zo niet wereldwijde, oriëntatie

Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1929 Soort Brug • Voetbrug

228

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

229

582•583 Houten bruggen

Brug 581, 582 en 583 liggen dichtbij elkaar, en 583 (links, boven) en 582 (rechts) zijn bijna identiek.

Opvallend aan beide bruggen is dat er slechts aan één zijde een balustrade is gemaakt. Bijzonder zijn de stijlen van de jukken die boven het brugdek zijn doorgetrokken. De bekroning is een bijzondere plastische vorm die doet denken aan art déco- en Amsterdamse School-vormgeving.

In de leuning is een uitholling gemaakt ter hoogte van de aansluitingspunten bij de geprononceerde balusters.

Op de landhoofden zijn op beide zijden uitwaaierende leuningen gemaakt.

De randen van het houten brugdek zijn gezaagd in een zaagtandprofiel.

Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1954 [1944] Soort Brug • Vaste bruggen Ensemble • 581, 582, 583

230

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

De zogenaamde ballenbruggen dienden om de Bosbaanweg af te sluiten tijdens roeiwedstrijden zodat deze als volgweg kon worden benut of om de bereikbaarheid naar het Openluchttheater te beperken.

Deze serie dubbele ophaalbruggen heeft een identiek profiel: de bruggen hebben een houten brugdek op stalen liggers, steunend op betonnen landhoofden en betonnen pijlers in het water. De hijsconstructie wordt gevormd door stalen stangen met op het eind een stalen bal. Hieraan is een ketting bevestigd met nog drie stalen ballen, die functioneren als contragewicht.

Wanneer men de bovenste bal naar beneden trekt, komt het brugdek omhoog en slaat de balans steeds verder door in het voordeel van het contragewicht.

De ballen rollen in de naast gelegen houten goot.

Dit idee werd gepubliceerd in het uit vier delen bestaande L’architecture hydraulique, geschreven door Bernard Forest de BÊlidor (1693-1761).

De houten onderdelen waren oorspronkelijk niet geschilderd en zijn vervangen.

De blauwgekleurde stalen onderdelen zijn oorspronkelijk.

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

231

516 •519•520 •530 •531 Ballenbruggen

Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1938 Soort Brug • Afsluitbare ballenbruggen Ensemble • 516 (Amsterdam), 519, 520, 530, 531

234

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

504 • Jaar ingebruikname • 1937 Soort Brug • Dubbele ophaalbrug Ensemble • 504, 507

De dubbele ophaalbruggen 504 en 507 vormen een ensemble. Ten noorden van de Bosbaan markeren zij de overgang van het bosgebied naar het traditionele vlakke Hollandse landschap. Ze overbruggen het kanaal van de Bosbaan naar de Nieuwe Meer. Brug 507 is verbonden met de Bosbaansluis.

In 1934 was de Magere Brug in de Amstel (brug 242) door Kramer in klassieke stijl gerenoveerd, nadat veel van zijn plannen voor een eigentijdse brug op deze plek waren verworpen. Wellicht heeft hij tijdens zijn werkzaamheden inspiratie opgedaan voor deze twee dubbele ophaalbruggen.

De hameien van brug 407 zijn voorzien

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

235

504 •507 Ophaalbruggen

van een traditionele rondboog en rusten op houten jukken in het water. Ook bij de balustrades heeft Kramer in tegenstelling tot de vele varianten in het bos, voor een eenvoudige klassieke uitvoering gekozen.

Bij brug 507 rusten de hameien op de schutwanden van de schutsluis.

De bruggen zijn geheel in hout uitgevoerd. Zowel bij het binnenhoofd van de sluis als bij het buitenhoofd aan de zijde van de Nieuwe Meer bevinden zich dubbele houten deuren. Deze worden handbediend met houten windassen op de kade.

De twee ophaalbruggen zijn een voorbeeld van de werkwijze van Kramer die voor elke brug een passende vorm zocht afhankelijk van locatie en functie.

507 • Jaar ingebruikname • 1937 Soort Brug • Dubbele ophaalbrug en sluis Ensemble • 504, 507

248

PIET KRAMER. BRUGGENBOUWER VAN DE AMSTERDAMSE SCHOOL

569 Betonnen brug

De brug rust op twee dwarsbalken, die worden ondersteund door drie een kwartslag gedraaide pijlers in het water.

Het smeedijzeren hekwerk heeft een bijzonder detail: op de overgang van landhoofd naar brug buigen de leuningen voorover als een zwanenhals, worden ze dunner en zijn ze op het uiteinde voorzien van een hartvormig element.

Jaar ingebruikname [ontwerp] • 1955 [1940] Soort Brug • Vaste brug

PIET KRAMER. EEN PRAKTISCHE ROMANTICUS

249