KvdA 5-2026

Natuur / Cultuur / Voeding / Gezondheid / Transitie / Inspiratie MAGAZ INE OKTOBE

R - NO

VEMB

2026 OVER BIOLO GISCH & BIODY NAMIS CH

GEZOND

8 Sea First: Levenswerk van Dos Winkel wordt voortgezet.

WEER

Harde storm komende jaren steeds vaker en harder. Plant een boom!

16 "Aanraking is net zo essentieel als water, voedsel en zuurstof"

INHOUD

Inhoud 3 | Natuur 5 t/m 11 | Reizen 12 t/m 15 | Persoonlijke Ontwikkeling 16 t/m 19 | Nieuws 20 | Boeken 22 | Agenda en Colofon 23 | Fotowedstrijd 24

ER

FERM MET EEN U ENTA ITGEB OVER TIE-EXPER REID INTE WERK T EN METPETER VA RVIEW MET VOLKO N BERCK EL REN G RANEN

19 Marjolein Berendsen: "In mijn donkerste periode vond ik mijn zuiverste frequentie" JAARGANG 21, 2026-5, HERFST

Een gratis boek ontvangen? krantvandeaarde.nl /abonneer

Abonneeservice: klantenservice@aboland.nl Volg ons op @KrantvandeAarde Neem mee uit de winkel en doneer € 3,95 via krantvandeaarde.nl of de QR-code

3

Inhoudsopgave

GEZOND

Jaargang 21 | Herfst 2026

Natuur

5 Een onverwachte ontmoeting op een zandpad 6 Hoe komen vogels aan hun namen? 9 Na zeventien jaar stopt Sea First 11 Brief aan de Aarde

Energie & geld besparen met vloerisolatie Minder energie verbruiken en lagere energiekosten?

19

Zorg dan voor goede vloerisolatie. Vloerisolatie van Tonzon is comfortabel, milieuvriendelijk en door beschikbare subsidies nu extra voordelig!

Duurzamer en gezonder wonen begint bij de vloer Wist je dat een rondom geïsoleerde woning (de meeste woningen in Nederland) met een niet-geïsoleerde vloer vaak juist energie kóst? Bovendien is het een belangrijke factor voor een ongunstige luchtkwaliteit in huis.

100.000+ woningeigenaren geholpen meer voordeel door subsidies extra hoog rendement bij vloerverwarming bevordert gezonder binnenklimaat

Reizen

12 Een wereld vol waarschuwingen 14 Erfurt - Bloemenstad

Een koude vloer onder een verwarmde woning trekt vocht uit de kruipruimte naar de vloer. Hallo schimmel en huisstofmijt. Dát probleem pakt Tonzon aan. Daarnaast bespaar je natuurlijk energie en verhoog je je wooncomfort.

Persoonlijke Ontwikkeling

Meer toekomstbestendig, veilig & emissiearm Tonzon Thermoskussens hebben de hoogste isolatiewaarden met het minste materiaal. De isolerende werking is gemiddeld 1/3 hoger dan de norm. Het materiaal zorgt bovendien niet voor giftige gassen of schadelijke emissies. Demontabel & praktisch De Thermoskussens worden door deskundige installateurs bevestigd en kunnen ook weer (tijdelijk) losgemaakt worden voor onderhoud aan leidingwerk.

46 jaar bewezen expertise Meer info? Scan de QR-code

16 Natuur boven cultuur - Baby's en lichaamstaal 18 Steiner & AI 19 Dansen in de regen

6 Vaste rubrieken

20 Nieuws op z'n Frans 22 Boeken 23 Agenda 23 Colofon 24 Fotowedstrijd

12

Financieel voordeel in 2026 SINDS

Dit is hét moment om in vloerisolatie te investeren. Naast de aantrekkelijke I SDE-subsidie van de overheid, hebben veel gemeenten in 2026 hun lokale subsidies voor isolatie flink verhoogd. Hierdoor wordt het isoleren van je vloer nog voordeliger.

1980

GARANTIE*

10 jaar

Krant van de Aarde

20 jaar 2006-2026

RC-WAARDE

5-7 m2K/W * 10 jaar garantie op installatie en materiaal, mits uitgevoerd

door een erkend installateur.

Geniet van deze krant Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl Stichting Dag van de Aarde IBAN: NL21ABNA0617736146

Doe mee!

3

Inhoudsopgave

GEZOND

Jaargang 21 | Herfst 2026

Natuur

5 Een onverwachte ontmoeting op een zandpad 6 Hoe komen vogels aan hun namen? 9 Na zeventien jaar stopt Sea First 11 Brief aan de Aarde

Energie & geld besparen met vloerisolatie Minder energie verbruiken en lagere energiekosten?

19

Zorg dan voor goede vloerisolatie. Vloerisolatie van Tonzon is comfortabel, milieuvriendelijk en door beschikbare subsidies nu extra voordelig!

Duurzamer en gezonder wonen begint bij de vloer Wist je dat een rondom geïsoleerde woning (de meeste woningen in Nederland) met een niet-geïsoleerde vloer vaak juist energie kóst? Bovendien is het een belangrijke factor voor een ongunstige luchtkwaliteit in huis.

100.000+ woningeigenaren geholpen meer voordeel door subsidies extra hoog rendement bij vloerverwarming bevordert gezonder binnenklimaat

Reizen

12 Een wereld vol waarschuwingen 14 Erfurt - Bloemenstad

Een koude vloer onder een verwarmde woning trekt vocht uit de kruipruimte naar de vloer. Hallo schimmel en huisstofmijt. Dát probleem pakt Tonzon aan. Daarnaast bespaar je natuurlijk energie en verhoog je je wooncomfort.

Persoonlijke Ontwikkeling

Meer toekomstbestendig, veilig & emissiearm Tonzon Thermoskussens hebben de hoogste isolatiewaarden met het minste materiaal. De isolerende werking is gemiddeld 1/3 hoger dan de norm. Het materiaal zorgt bovendien niet voor giftige gassen of schadelijke emissies. Demontabel & praktisch De Thermoskussens worden door deskundige installateurs bevestigd en kunnen ook weer (tijdelijk) losgemaakt worden voor onderhoud aan leidingwerk.

46 jaar bewezen expertise Meer info? Scan de QR-code

16 Natuur boven cultuur - Baby's en lichaamstaal 18 Steiner & AI 19 Dansen in de regen

6 Vaste rubrieken

20 Nieuws op z'n Frans 22 Boeken 23 Agenda 23 Colofon 24 Fotowedstrijd

12

Financieel voordeel in 2026 SINDS

Dit is hét moment om in vloerisolatie te investeren. Naast de aantrekkelijke I SDE-subsidie van de overheid, hebben veel gemeenten in 2026 hun lokale subsidies voor isolatie flink verhoogd. Hierdoor wordt het isoleren van je vloer nog voordeliger.

1980

GARANTIE*

10 jaar

Krant van de Aarde

20 jaar 2006-2026

RC-WAARDE

5-7 m2K/W * 10 jaar garantie op installatie en materiaal, mits uitgevoerd

door een erkend installateur.

Geniet van deze krant Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl Stichting Dag van de Aarde IBAN: NL21ABNA0617736146

Doe mee!

Natuur

GEZOND

Schiermonnikoog Aan de rand van het dorp in de duinen is Piggelmee te huur. Het is een licht en ruim huis. Het strand en de zee zijn op loopafstand. Welkom! Alleen, samen of met zes personen. Voor informatie, foto's en prijzen: E-mail: piggelmee.schier@gmail.com Whatsapp / telefoon: 0624932001

Een onverwachte ontmoeting op een zandpad Tekst en beeld: Yvette van den Berg

Tips en inspiratie voor je vakantie in Duitsland: germany.travel/feelgood Grainau, Canoeist paddles across the Eibsee lake © DZT/JMichael Neumann

Een tijdje geleden om 06.30 uur vond ik een vleermuis op een zandpad. Ze bewoog niet… maar ik zag haar wel ademhalen.

En het mooiste nieuws? Ze was sterk genoeg om weer vrijgelaten te worden in het gebied waar ze gevonden was.

Voorzichtig heb ik haar met behulp van een stukje schors en een kleine stukje hout opgepakt, zonder haar met mijn blote handen aan te raken. Na een flinke wandeling heb ik haar op een boomtak gelegd, veilig van de grond.

Van een stil vleermuisje op een zandpad naar een nieuwe kans in de vrije natuur. Wat een bijzonder avontuur.

12 uur later kwam ik terug. Ze lag nog steeds op dezelfde plek. Maar toen ik een uurtje later opnieuw ging kijken, gebeurde er iets moois: ze was wakker en scharrelde over de grond.

Ik heb alle beelden van deze ontmoeting samengevoegd in een filmpje. Een kleine vleermuis, een groot avontuur en vooral: een heel mooi einde.

Voorzichtig heb ik haar in een doosje gedaan en de dierenambulance gebeld. Zij brachten haar naar de opvang, waar ze meelwormen kreeg en gelukkig snel weer opknapte.

Rust. Ruimte. Privacy. MIDDEN IN HET BOS · OP DE VELUWE

Waar honden écht welkom zijn. www.parkeendracht.nl GEZOND

5

Natuur

GEZOND

Schiermonnikoog Aan de rand van het dorp in de duinen is Piggelmee te huur. Het is een licht en ruim huis. Het strand en de zee zijn op loopafstand. Welkom! Alleen, samen of met zes personen. Voor informatie, foto's en prijzen: E-mail: piggelmee.schier@gmail.com Whatsapp / telefoon: 0624932001

Een onverwachte ontmoeting op een zandpad Tekst en beeld: Yvette van den Berg

Tips en inspiratie voor je vakantie in Duitsland: germany.travel/feelgood Grainau, Canoeist paddles across the Eibsee lake © DZT/JMichael Neumann

Een tijdje geleden om 06.30 uur vond ik een vleermuis op een zandpad. Ze bewoog niet… maar ik zag haar wel ademhalen.

En het mooiste nieuws? Ze was sterk genoeg om weer vrijgelaten te worden in het gebied waar ze gevonden was.

Voorzichtig heb ik haar met behulp van een stukje schors en een kleine stukje hout opgepakt, zonder haar met mijn blote handen aan te raken. Na een flinke wandeling heb ik haar op een boomtak gelegd, veilig van de grond.

Van een stil vleermuisje op een zandpad naar een nieuwe kans in de vrije natuur. Wat een bijzonder avontuur.

12 uur later kwam ik terug. Ze lag nog steeds op dezelfde plek. Maar toen ik een uurtje later opnieuw ging kijken, gebeurde er iets moois: ze was wakker en scharrelde over de grond.

Ik heb alle beelden van deze ontmoeting samengevoegd in een filmpje. Een kleine vleermuis, een groot avontuur en vooral: een heel mooi einde.

Voorzichtig heb ik haar in een doosje gedaan en de dierenambulance gebeld. Zij brachten haar naar de opvang, waar ze meelwormen kreeg en gelukkig snel weer opknapte.

Rust. Ruimte. Privacy. MIDDEN IN HET BOS · OP DE VELUWE

Waar honden écht welkom zijn. www.parkeendracht.nl GEZOND

5

6

Natuur

Natuur

GEZOND

GEZOND

Sluit je aan!

Brandgans

Toppereend

Bergeend

Hoe komen vogels aan hun namen? Tekst: Marcel Boer | Beeld: Annemarie Edam en afbeeldingen uit De makkelijkste Vogelgids

De mensen gaven van oudsher de vogels hun namen. Vogels waren jachtbuit, rijke mensen hielden vogels om te pronken en voor valkeniers waren vogels een boeiend tijdverdrijf. De symbolische vrijheid van vogels heeft altijd een sterke aantrekkingskracht op mensen gehad. Maar vogelnamen van toen hebben nu vaak een andere betekenis. In het verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen van Klaas J. Eigenhuis is daar werkelijk alles over te vinden. Voorbeelden De slechtvalk is niet slecht. Deze roofvogel duikt met zo’n vaart op zijn prooi, dat deze direct wordt vernietigd of ‘geslecht’. Namen als stormvogel, regenwulp of pestvogel dienen letterlijk te worden genomen. Althans in de middeleeuwen toen men aan vogels voorspellende krachten toedichtte. En de komst van de pestvogel de voorbode was van die dodelijke ziekte. Ekster komt van het middeleeuwse exter dat bont betekent wat vroeger zwart-wit was.

De ijsvogel en de winterkoning doen hun naam weinig eer aan. Want als ze ergens niet tegen kunnen is het wel ijs en een koude winter. Door hoge reproductie zijn hun populaties wel in staat zich snel te herstellen na een koude periode. In de zeventiende eeuw begon het verlangen te ontstaan naar een nationale taal. Hierdoor zijn talloze originele volksnamen in onbruik geraakt zoals in Friesland ‘marbolle’ voor roerdomp of op Texel ‘marel’ voor grutto. Een eeuw later ontstond vanuit wetenschappelijk oogpunt de wens naar systematische benoeming van flora en fauna, zoals we die nu ongeveer kennen.

Eenduidige wetenschappelijke benamingen, zoals Branta branta voor brandgans. ‘Branta’ betekent in het latijn ‘gans ‘, dus de Brandgans heet eigenlijk ‘gansgans’. Wetenschappelijke namen zijn wel fijn vooral als je vaststelt dat een ‘bergeend’ in Duitsland ‘brandgans’ wordt genoemd. En de toppereend ‘bergente’! Engelse en Duitse vogelbenamingen zijn wel vaak treffender dan Hollandse. Een kwak wordt in het Engels ‘night heron’ en in het Duits ‘nachtreiher’ genoemd.

Waarom helpen vogels elkaar?

De vogelwereld kent vele vormen van onderling hulpbetoon. Dat beperkt zich niet tot de ouderzorg maar strekt zich ook uit naar familie, overige soortgenoten en zelfs naar andere vogelsoorten. Zo treden veel vogels gezamenlijk op tegen vijanden als hermelijnen, kraaien en roofvogels. Onder het uitstoten van alarmkreten vliegen ze luid krijsend op hen af en vallen hen lastig met stootduiken. Soms ook met fysiek contact met de snavel of met vleugelslagen. Of door met verbazingwekkende precisie op indringers, zowel mens als dier, te braken of te poepen. Wanneer een koolmees of merel een roofvogel opmerken klinkt een speciale alarmroep, een hoge eentonige fluittoon die alle andere vogels ook waarschuwt. Tureluurs broeden bij voorkeur in de buurt van kieviten, vanwege de felheid waarmee ze hun nest of jongen verdedigen tegen belagers. Raven waarschuwen elkaar als een van hen een voedselbron heeft gevonden. Ook kleine vogels roepen soortgenoten, wanneer ze voedsel hebben gevonden. Maar dat doen ze vooral uit eigen belang omdat ze zich in de groep veiliger voelen.

Help mee om mensen bewust te maken van onze prachtige planeet en samen te werken aan een duurzame toekomst. Dankzij uw steun kunnen we de Krant van de Aarde uitgeven en partners en initiatieven steunen die zorgen voor een leefbare wereld.

Nonnetjes, aalscholvers, pinguïns en pelikanen jagen in slagorde gezamenlijk op vis. Het broeden in kolonies en in de winter slapen op gemeenschappelijke slaapplaatsen is veiliger en biedt gelegenheid voor informatie-uitwisseling over de beste foerageerplaatsen. Bedelgedrag Pas uitgevlogen vogels zoeken nesten van soortgenoten in de buurt op om daar om voedsel te bedelen. In veel gevallen worden ze zonder meer geaccepteerd en van voedsel voorzien. Dit is o.a. vastgesteld bij gezenderde jonge rode wouwen, maar ook bij andere (roof)vogels. Zelfs bij niet soortgenoten zoals jonge torenvalken bij boomvalken. Maar wat te denken van merels, winterkoningen en spreeuwen die jonge koolmezen voeren? Wijd opengesperde felrode vogelbekjes en bedelroepjes maken waarschijnlijk een instinctieve voerdrift los bij volwassen vogels. Dat is ook een goudvis overkomen. Telkens als hij lucht ging happen, stopte een Rode Kardinaal hem een hapje in zijn bek. En de bekende gedragsbioloog Konrad Lorentz moet wel erg rode oortjes hebben gehad, dat een kauwtje er elke keer lekkere hapjes in wilde stoppen. Adoptie komt onder andere voor bij ganzen, meerkoeten, waterhoentjes, zilvermeeuwen, merels en roodborstjes. Eidereenden en bergeenden hebben kindercrèches waar een of meer wijfjes tientallen kuikens onder hun hoede nemen. Australische modderkraaien gaan nog verder en kidnappen jongen van anderen met geweld of door ze weg te lokken. Eenmaal volwas-

sen helpen deze jongen met het grootbrengen van hun stiefbroers en -zusters. Bijzondere hulp Bij vogels zonder broedterritorium zoals boerenzwaluwen helpen vogels uit het eerste broedsel hun ouders bij het voeren van jongen uit het tweede broedsel. Huiszwaluwen en staartmezen helpen elkaar bij de nestbouw en oeverzwaluwen graven gezamenlijk nestgangen. Het helpen bij nestbouw en broedzorg is wereldwijd vastgesteld bij 130 vogelsoorten. Geslachtsrijpe paren, die zelf geen eieren en jongen of broedterritorium hebben, helpen soms andere volwassen geslachtsrijpe vogels met nestbouw, met voeren van de broedende vogel en jongen en met de verdediging tegen belagers. Helpers zijn wel vaak jongen uit een vroeger huwelijk van een van de ouders. Bij sterfte van een partner in een groep neemt zo’n helper vaak direct de opengevallen plaats in en neemt vaak nog een paar helpers mee. Bij sommige soorten helpen ouders ook hun zoon met het veroveren van een eigen territorium. Vogels die bij het grootbrengen van hun jongen hulp krijgen van soortgenoten, zoals staartmezen, leven langer en hebben meer nageslacht. Verklaringen voor gedeelde broedzorg zijn dat er geen broedterritorium beschikbaar is en gebrek aan voedsel. Maar de zorg wordt toch vooral aangetroffen bij vogels die leven in familieverband en in kolonies. Het is nooit aangetroffen bij solitair levende broedparen. Lees meer over de bijzondere eigenschappen van vogels in het boek ‘Wat maakt vogels zo interessant’. Over het hoe en waarom over afkomst, vliegen, zintuigen, gedrag, zang, foerageren, leefgebieden, de vogeltrek en de voortplanting. Uitgave KNNV 2020. ISBN 9789050117500. Verkrijgbaar bij uw boekhandel of tijdens de wekelijkse vaarexcursies in Natuurmonument ‘Het Wormer-en Jisperveld’ met de auteur Marcel Boer als gids. Inschrijven kan via Vogelbescherming Nederland.

GEZOND

Vraag 2 gratis edities aan voor een vriend of vriendin

Doe een donatie

7

6

Natuur

Natuur

GEZOND

GEZOND

Sluit je aan!

Brandgans

Toppereend

Bergeend

Hoe komen vogels aan hun namen? Tekst: Marcel Boer | Beeld: Annemarie Edam en afbeeldingen uit De makkelijkste Vogelgids

De mensen gaven van oudsher de vogels hun namen. Vogels waren jachtbuit, rijke mensen hielden vogels om te pronken en voor valkeniers waren vogels een boeiend tijdverdrijf. De symbolische vrijheid van vogels heeft altijd een sterke aantrekkingskracht op mensen gehad. Maar vogelnamen van toen hebben nu vaak een andere betekenis. In het verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen van Klaas J. Eigenhuis is daar werkelijk alles over te vinden. Voorbeelden De slechtvalk is niet slecht. Deze roofvogel duikt met zo’n vaart op zijn prooi, dat deze direct wordt vernietigd of ‘geslecht’. Namen als stormvogel, regenwulp of pestvogel dienen letterlijk te worden genomen. Althans in de middeleeuwen toen men aan vogels voorspellende krachten toedichtte. En de komst van de pestvogel de voorbode was van die dodelijke ziekte. Ekster komt van het middeleeuwse exter dat bont betekent wat vroeger zwart-wit was.

De ijsvogel en de winterkoning doen hun naam weinig eer aan. Want als ze ergens niet tegen kunnen is het wel ijs en een koude winter. Door hoge reproductie zijn hun populaties wel in staat zich snel te herstellen na een koude periode. In de zeventiende eeuw begon het verlangen te ontstaan naar een nationale taal. Hierdoor zijn talloze originele volksnamen in onbruik geraakt zoals in Friesland ‘marbolle’ voor roerdomp of op Texel ‘marel’ voor grutto. Een eeuw later ontstond vanuit wetenschappelijk oogpunt de wens naar systematische benoeming van flora en fauna, zoals we die nu ongeveer kennen.

Eenduidige wetenschappelijke benamingen, zoals Branta branta voor brandgans. ‘Branta’ betekent in het latijn ‘gans ‘, dus de Brandgans heet eigenlijk ‘gansgans’. Wetenschappelijke namen zijn wel fijn vooral als je vaststelt dat een ‘bergeend’ in Duitsland ‘brandgans’ wordt genoemd. En de toppereend ‘bergente’! Engelse en Duitse vogelbenamingen zijn wel vaak treffender dan Hollandse. Een kwak wordt in het Engels ‘night heron’ en in het Duits ‘nachtreiher’ genoemd.

Waarom helpen vogels elkaar?

De vogelwereld kent vele vormen van onderling hulpbetoon. Dat beperkt zich niet tot de ouderzorg maar strekt zich ook uit naar familie, overige soortgenoten en zelfs naar andere vogelsoorten. Zo treden veel vogels gezamenlijk op tegen vijanden als hermelijnen, kraaien en roofvogels. Onder het uitstoten van alarmkreten vliegen ze luid krijsend op hen af en vallen hen lastig met stootduiken. Soms ook met fysiek contact met de snavel of met vleugelslagen. Of door met verbazingwekkende precisie op indringers, zowel mens als dier, te braken of te poepen. Wanneer een koolmees of merel een roofvogel opmerken klinkt een speciale alarmroep, een hoge eentonige fluittoon die alle andere vogels ook waarschuwt. Tureluurs broeden bij voorkeur in de buurt van kieviten, vanwege de felheid waarmee ze hun nest of jongen verdedigen tegen belagers. Raven waarschuwen elkaar als een van hen een voedselbron heeft gevonden. Ook kleine vogels roepen soortgenoten, wanneer ze voedsel hebben gevonden. Maar dat doen ze vooral uit eigen belang omdat ze zich in de groep veiliger voelen.

Help mee om mensen bewust te maken van onze prachtige planeet en samen te werken aan een duurzame toekomst. Dankzij uw steun kunnen we de Krant van de Aarde uitgeven en partners en initiatieven steunen die zorgen voor een leefbare wereld.

Nonnetjes, aalscholvers, pinguïns en pelikanen jagen in slagorde gezamenlijk op vis. Het broeden in kolonies en in de winter slapen op gemeenschappelijke slaapplaatsen is veiliger en biedt gelegenheid voor informatie-uitwisseling over de beste foerageerplaatsen. Bedelgedrag Pas uitgevlogen vogels zoeken nesten van soortgenoten in de buurt op om daar om voedsel te bedelen. In veel gevallen worden ze zonder meer geaccepteerd en van voedsel voorzien. Dit is o.a. vastgesteld bij gezenderde jonge rode wouwen, maar ook bij andere (roof)vogels. Zelfs bij niet soortgenoten zoals jonge torenvalken bij boomvalken. Maar wat te denken van merels, winterkoningen en spreeuwen die jonge koolmezen voeren? Wijd opengesperde felrode vogelbekjes en bedelroepjes maken waarschijnlijk een instinctieve voerdrift los bij volwassen vogels. Dat is ook een goudvis overkomen. Telkens als hij lucht ging happen, stopte een Rode Kardinaal hem een hapje in zijn bek. En de bekende gedragsbioloog Konrad Lorentz moet wel erg rode oortjes hebben gehad, dat een kauwtje er elke keer lekkere hapjes in wilde stoppen. Adoptie komt onder andere voor bij ganzen, meerkoeten, waterhoentjes, zilvermeeuwen, merels en roodborstjes. Eidereenden en bergeenden hebben kindercrèches waar een of meer wijfjes tientallen kuikens onder hun hoede nemen. Australische modderkraaien gaan nog verder en kidnappen jongen van anderen met geweld of door ze weg te lokken. Eenmaal volwas-

sen helpen deze jongen met het grootbrengen van hun stiefbroers en -zusters. Bijzondere hulp Bij vogels zonder broedterritorium zoals boerenzwaluwen helpen vogels uit het eerste broedsel hun ouders bij het voeren van jongen uit het tweede broedsel. Huiszwaluwen en staartmezen helpen elkaar bij de nestbouw en oeverzwaluwen graven gezamenlijk nestgangen. Het helpen bij nestbouw en broedzorg is wereldwijd vastgesteld bij 130 vogelsoorten. Geslachtsrijpe paren, die zelf geen eieren en jongen of broedterritorium hebben, helpen soms andere volwassen geslachtsrijpe vogels met nestbouw, met voeren van de broedende vogel en jongen en met de verdediging tegen belagers. Helpers zijn wel vaak jongen uit een vroeger huwelijk van een van de ouders. Bij sterfte van een partner in een groep neemt zo’n helper vaak direct de opengevallen plaats in en neemt vaak nog een paar helpers mee. Bij sommige soorten helpen ouders ook hun zoon met het veroveren van een eigen territorium. Vogels die bij het grootbrengen van hun jongen hulp krijgen van soortgenoten, zoals staartmezen, leven langer en hebben meer nageslacht. Verklaringen voor gedeelde broedzorg zijn dat er geen broedterritorium beschikbaar is en gebrek aan voedsel. Maar de zorg wordt toch vooral aangetroffen bij vogels die leven in familieverband en in kolonies. Het is nooit aangetroffen bij solitair levende broedparen. Lees meer over de bijzondere eigenschappen van vogels in het boek ‘Wat maakt vogels zo interessant’. Over het hoe en waarom over afkomst, vliegen, zintuigen, gedrag, zang, foerageren, leefgebieden, de vogeltrek en de voortplanting. Uitgave KNNV 2020. ISBN 9789050117500. Verkrijgbaar bij uw boekhandel of tijdens de wekelijkse vaarexcursies in Natuurmonument ‘Het Wormer-en Jisperveld’ met de auteur Marcel Boer als gids. Inschrijven kan via Vogelbescherming Nederland.

GEZOND

Vraag 2 gratis edities aan voor een vriend of vriendin

Doe een donatie

7

Natuur

GEZOND

jaar werk dicht te trekken. De website van Sea First krijgt eind 2026 een nieuwe naam en een nieuwe functie: Dos Winkel’s Ocean Legacy. De website behoudt de vertrouwde look & feel van Sea First en een groot deel van de informatie over de oceanen blijft toegankelijk. Belangrijker nog: ook het educatieve werk blijft behouden. De door Sea First ontwikkelde lespakketten worden gratis downloadbaar. Scholen, leerkrachten, ouders, leerlingen en andere geïnteresseerden kunnen daardoor ook na het verdwijnen van de stichting gebruik blijven maken van het materiaal dat Sea First in al die jaren heeft ontwikkeld.

Na zeventien jaar stopt Sea First Levenswerk van Dos Winkel gaat verder als Dos Winkel’s Ocean Legacy Tekst: Femke van Wijk-Winkel | Beeld: Dos Winkel

De Sea First Foundation beëindigt eind 2026 haar activiteiten als stichting. Daarmee komt na zeventien jaar een einde aan een organisatie die duizenden kinderen en volwassenen kennis liet maken met de schoonheid én kwetsbaarheid van onze oceaan. Het gedachtegoed, de kennis en het educatieve materiaal verdwijnen echter niet. De website van Sea First wordt eind dit jaar omgevormd tot Dos Winkel’s Ocean Legacy en zal minimaal tien jaar worden voortgezet door de volgende generatie. Van verwondering naar bescherming Het verhaal van Sea First begint bij onderwaterfotograaf, auteur en oceaanbeschermer Dos Winkel. In 1983 begon Dos met onderwaterfotografie op Bonaire. In de decennia die volgden bracht hij meer dan 5.000 uur onder water door. Zijn foto’s, publicaties en boeken brachten hem internationale bekendheid en zijn werk verscheen onder andere in National Geographic, BBC Wildlife en diverse internationale natuur- en duikpublicaties. Maar tijdens al die uren onder water zag Dos ook iets anders gebeuren. De ecosystemen die hij jarenlang fotografeerde, gingen voor zijn ogen achteruit. Koraalriffen, mangrovebossen en andere onderwater ecosystemen veranderden zichtbaar. Die ervaring veranderde uiteindelijk ook zijn eigen leven. In 2005 besloot Dos zijn praktijk als orthopedisch fysiotherapeut te sluiten en zijn internationale opleidingsinstituut voor artsen en fysiotherapeuten te verkopen. Hij wilde zich voortaan volledig inzetten voor oceaanbescherming. Na twee jaar proefdraaien werd in november 2009 de Sea First Foundation opgericht. De gedachte daarachter was even eenvoudig als krachtig: als mensen de oceaan leren kennen, haar schoonheid zien en begrijpen hoe belangrijk

9

zij is voor al het leven op aarde, zullen zij haar ook willen beschermen. Educate to Protect Educatie is altijd het hart van Sea First gebleven. Met gastlessen, lezingen, lespakketten, evenementen, campagnes, boeken, websites en sociale media bracht de stichting de oceaan dichter bij kinderen én volwassenen. Sea First bezocht meer dan 220 verschillende scholen. Jaarlijks werden gemiddeld ongeveer 1.200 leerlingen bereikt en de lezingen van Sea First trokken in de loop der jaren meer dan 15.000 bezoekers. Daarnaast ontwikkelde Sea First uitgebreide educatieve lespakketten, waaronder lesmateriaal over plastic soep, koraalriffen, mangrovebossen en de Noordzee. In 2023 gaf Dos zijn laatste lezing. Zijn kennis en expertise bleven daarna binnen Sea First beschikbaar. Nu, eind 2026, volgt de volgende grote verandering. Sea First stopt - maar de kennis verdwijnt niet Na zeventien jaar wordt de Sea First Foundation beëindigd. De organisatie, zoals die al die jaren heeft bestaan, stopt. Ook de webshop van Sea First zal verdwijnen. Maar bewust is ervoor gekozen om niet simpelweg de deur achter zeventien

Dos Winkel’s Ocean Legacy wordt geen nieuwe stichting en ook geen nieuwe organisatie met vrijwilligers, fondsenwerving of een bestuur. Het wordt wat de naam zegt: een nalatenschap. Een blijvende, educatieve plek waar het gedachtegoed, de kennis, het beeldmateriaal en de boodschap van Dos Winkel en Sea First toegankelijk blijven. De volgende generatie neemt het over Die nalatenschap wordt de komende tien jaar beheerd door twee dochters uit de families die nauw met Sea First verbonden zijn. Femke van Wijk-Winkel, dochter van Dos en Bertie Winkel, en Evi van Hooydonk, dochter van Patrick van Hooydonk, voorzitter van Sea First, hebben zich verbonden aan het beheer van Dos Winkel’s Ocean Legacy. Zij zullen de website gedurende minimaal tien jaar onderhouden en waar nodig actualiseren. Femke haalde als veertienjarige samen met haar vader haar duikbrevet en maakte haar eerste duik op Aruba. Later woonde zij op Bonaire en zag ook zij met eigen ogen hoe het koraalrif bij de Antillen veranderde en achteruitging. De foto’s en boeken blijven bestaan Hoewel de webshop van Sea First eind 2026 verdwijnt, betekent dit niet dat al het werk van Dos en Bertie niet meer verkrijgbaar zal zijn. Een aantal producten, waaronder verschillende boeken, blijft beschikbaar via hun eigen website: www.dos-bertie-winkel.com. Daar blijft ook hun fotografische werk te zien en te koop. Femke van Wijk-Winkel: “Voor mij als dochter is het belangrijk dat het levenswerk van mijn vader niet verdwijnt wanneer Sea First stopt. De stichting houdt op te bestaan, maar zijn boodschap is daarmee niet minder belangrijk geworden. Juist de kennis en het educatieve materiaal dat in al die jaren is opgebouwd, willen we toegankelijk houden. Daarom zal ik samen met Evi minstens de komende tien jaar zorgdragen voor Dos Winkel’s Ocean Legacy.” GEZOND

Natuur

GEZOND

jaar werk dicht te trekken. De website van Sea First krijgt eind 2026 een nieuwe naam en een nieuwe functie: Dos Winkel’s Ocean Legacy. De website behoudt de vertrouwde look & feel van Sea First en een groot deel van de informatie over de oceanen blijft toegankelijk. Belangrijker nog: ook het educatieve werk blijft behouden. De door Sea First ontwikkelde lespakketten worden gratis downloadbaar. Scholen, leerkrachten, ouders, leerlingen en andere geïnteresseerden kunnen daardoor ook na het verdwijnen van de stichting gebruik blijven maken van het materiaal dat Sea First in al die jaren heeft ontwikkeld.

Na zeventien jaar stopt Sea First Levenswerk van Dos Winkel gaat verder als Dos Winkel’s Ocean Legacy Tekst: Femke van Wijk-Winkel | Beeld: Dos Winkel

De Sea First Foundation beëindigt eind 2026 haar activiteiten als stichting. Daarmee komt na zeventien jaar een einde aan een organisatie die duizenden kinderen en volwassenen kennis liet maken met de schoonheid én kwetsbaarheid van onze oceaan. Het gedachtegoed, de kennis en het educatieve materiaal verdwijnen echter niet. De website van Sea First wordt eind dit jaar omgevormd tot Dos Winkel’s Ocean Legacy en zal minimaal tien jaar worden voortgezet door de volgende generatie. Van verwondering naar bescherming Het verhaal van Sea First begint bij onderwaterfotograaf, auteur en oceaanbeschermer Dos Winkel. In 1983 begon Dos met onderwaterfotografie op Bonaire. In de decennia die volgden bracht hij meer dan 5.000 uur onder water door. Zijn foto’s, publicaties en boeken brachten hem internationale bekendheid en zijn werk verscheen onder andere in National Geographic, BBC Wildlife en diverse internationale natuur- en duikpublicaties. Maar tijdens al die uren onder water zag Dos ook iets anders gebeuren. De ecosystemen die hij jarenlang fotografeerde, gingen voor zijn ogen achteruit. Koraalriffen, mangrovebossen en andere onderwater ecosystemen veranderden zichtbaar. Die ervaring veranderde uiteindelijk ook zijn eigen leven. In 2005 besloot Dos zijn praktijk als orthopedisch fysiotherapeut te sluiten en zijn internationale opleidingsinstituut voor artsen en fysiotherapeuten te verkopen. Hij wilde zich voortaan volledig inzetten voor oceaanbescherming. Na twee jaar proefdraaien werd in november 2009 de Sea First Foundation opgericht. De gedachte daarachter was even eenvoudig als krachtig: als mensen de oceaan leren kennen, haar schoonheid zien en begrijpen hoe belangrijk

9

zij is voor al het leven op aarde, zullen zij haar ook willen beschermen. Educate to Protect Educatie is altijd het hart van Sea First gebleven. Met gastlessen, lezingen, lespakketten, evenementen, campagnes, boeken, websites en sociale media bracht de stichting de oceaan dichter bij kinderen én volwassenen. Sea First bezocht meer dan 220 verschillende scholen. Jaarlijks werden gemiddeld ongeveer 1.200 leerlingen bereikt en de lezingen van Sea First trokken in de loop der jaren meer dan 15.000 bezoekers. Daarnaast ontwikkelde Sea First uitgebreide educatieve lespakketten, waaronder lesmateriaal over plastic soep, koraalriffen, mangrovebossen en de Noordzee. In 2023 gaf Dos zijn laatste lezing. Zijn kennis en expertise bleven daarna binnen Sea First beschikbaar. Nu, eind 2026, volgt de volgende grote verandering. Sea First stopt - maar de kennis verdwijnt niet Na zeventien jaar wordt de Sea First Foundation beëindigd. De organisatie, zoals die al die jaren heeft bestaan, stopt. Ook de webshop van Sea First zal verdwijnen. Maar bewust is ervoor gekozen om niet simpelweg de deur achter zeventien

Dos Winkel’s Ocean Legacy wordt geen nieuwe stichting en ook geen nieuwe organisatie met vrijwilligers, fondsenwerving of een bestuur. Het wordt wat de naam zegt: een nalatenschap. Een blijvende, educatieve plek waar het gedachtegoed, de kennis, het beeldmateriaal en de boodschap van Dos Winkel en Sea First toegankelijk blijven. De volgende generatie neemt het over Die nalatenschap wordt de komende tien jaar beheerd door twee dochters uit de families die nauw met Sea First verbonden zijn. Femke van Wijk-Winkel, dochter van Dos en Bertie Winkel, en Evi van Hooydonk, dochter van Patrick van Hooydonk, voorzitter van Sea First, hebben zich verbonden aan het beheer van Dos Winkel’s Ocean Legacy. Zij zullen de website gedurende minimaal tien jaar onderhouden en waar nodig actualiseren. Femke haalde als veertienjarige samen met haar vader haar duikbrevet en maakte haar eerste duik op Aruba. Later woonde zij op Bonaire en zag ook zij met eigen ogen hoe het koraalrif bij de Antillen veranderde en achteruitging. De foto’s en boeken blijven bestaan Hoewel de webshop van Sea First eind 2026 verdwijnt, betekent dit niet dat al het werk van Dos en Bertie niet meer verkrijgbaar zal zijn. Een aantal producten, waaronder verschillende boeken, blijft beschikbaar via hun eigen website: www.dos-bertie-winkel.com. Daar blijft ook hun fotografische werk te zien en te koop. Femke van Wijk-Winkel: “Voor mij als dochter is het belangrijk dat het levenswerk van mijn vader niet verdwijnt wanneer Sea First stopt. De stichting houdt op te bestaan, maar zijn boodschap is daarmee niet minder belangrijk geworden. Juist de kennis en het educatieve materiaal dat in al die jaren is opgebouwd, willen we toegankelijk houden. Daarom zal ik samen met Evi minstens de komende tien jaar zorgdragen voor Dos Winkel’s Ocean Legacy.” GEZOND

Brief aan de Aarde Doe mee en schrijf een brief of gedicht aan de Aarde. Door te schrijven en te delen brengen we een golf van liefde op gang voor onze planeet. Je maakt kans op een jaarabonnement op de Krant van de Aarde. Deelnemen doe je via lieveaarde.nl. Jury: Blanche Beijersbergen en Kees Slagter. Foto: Dreamstime Brief van de winnares: Michèle Negele

Ik lag in je armen te drijven op de golven in je zee. Zomaar, heerlijk vrij, geen zwaartekracht. Ik waande mij een vis.

echt mooie wol

Moeder, je wiegde mij, liet mijn zorgen meedrijven met de zeestromen. Tot je diepste koele blauw. De zomerse zon laat je water verdampen, zich mengend met vreugde dansende wolken. Wolken, schaapjes, bergen, suikerspin of nevel, allemaal even mooi en wonderlijk.

mooie mode is duurzame mode watmooi.nl

Je zoon boom, die schaduw, rust en vrede schenkt, zijn groene pracht, die mij toelacht. Ruisende, twinkelende bladeren fluisteren van speelsheid, loslaten en meegaan met de stroom. Stromend water uit je bergen, fris maar ook meesleurend. Dorst lessen en overstromend. Jij, jij bent het leven en iedere dag als ik met mijn voeten de aarde kus, weet ik: ik ben een deel van jou, een zandkorrel, miertje, stofje, tijdelijk tot mens geworden om weer uiteen te vallen en op te gaan in jou.

GEZOND

Brief aan de Aarde Doe mee en schrijf een brief of gedicht aan de Aarde. Door te schrijven en te delen brengen we een golf van liefde op gang voor onze planeet. Je maakt kans op een jaarabonnement op de Krant van de Aarde. Deelnemen doe je via lieveaarde.nl. Jury: Blanche Beijersbergen en Kees Slagter. Foto: Dreamstime Brief van de winnares: Michèle Negele

Ik lag in je armen te drijven op de golven in je zee. Zomaar, heerlijk vrij, geen zwaartekracht. Ik waande mij een vis.

echt mooie wol

Moeder, je wiegde mij, liet mijn zorgen meedrijven met de zeestromen. Tot je diepste koele blauw. De zomerse zon laat je water verdampen, zich mengend met vreugde dansende wolken. Wolken, schaapjes, bergen, suikerspin of nevel, allemaal even mooi en wonderlijk.

mooie mode is duurzame mode watmooi.nl

Je zoon boom, die schaduw, rust en vrede schenkt, zijn groene pracht, die mij toelacht. Ruisende, twinkelende bladeren fluisteren van speelsheid, loslaten en meegaan met de stroom. Stromend water uit je bergen, fris maar ook meesleurend. Dorst lessen en overstromend. Jij, jij bent het leven en iedere dag als ik met mijn voeten de aarde kus, weet ik: ik ben een deel van jou, een zandkorrel, miertje, stofje, tijdelijk tot mens geworden om weer uiteen te vallen en op te gaan in jou.

GEZOND

12

Reizen

Reizen

GEZOND

GEZOND

13

Een wereld vol waarschuwingen Tekst en beeld: Richard en Kelly van der Hoek

Elke editie een column van Richard & Kelly die hun ‘normale’ leven inruilden voor een minimalistisch bestaan in een camperbus. Je kunt ze volgen op Globus2.nl of in deze krant. Wie het nieuws volgt, kan gemakkelijk gaan geloven dat de wereld een gevaarlijke plek is. Oorlog, geweld, fraude, diefstal, bedreiging. Dag in, dag uit, krijgen we verhalen voorgeschoteld die ons vertellen waarvoor we moeten oppassen. Het lijkt soms alsof wantrouwen de verstandigste manier is om door het leven te gaan. Toch ervaren wij onderweg iets heel anders. De mens achter de grens Met Globus2 reizen we inmiddels al een paar jaar door Europa en een stukje daarbuiten. We slapen bijna nooit op een camping. We rijden liever verder, een onverharde weg in, tot de laatste huizen achter ons verdwijnen en we een plek vinden waar de natuur het voor het zeggen heeft. Daar ontmoeten we mensen van wie we de taal niet spreken. We drinken thee met Berbers in Marokko, worden uitgenodigd bij gezinnen in Tunesië en maken kennis met mensen die ons volkomen onbekend zijn. Steeds opnieuw ontdekken we hetzelfde: onder alle verschillen zit een mens die eigenlijk niet zoveel van ons verschilt. Iedereen wil ergens thuiskomen. Iedereen verlangt naar liefde, gezondheid, veiligheid en een beetje geluk. Vertrouwen als vertrekpunt Natuurlijk zijn we voorzichtig. In een grote stad zetten we Globus2 niet zomaar ergens neer en we letten goed op onze spullen. Dat is geen angst, dat is gezond verstand. Het verschil zit misschien

in wat je als uitgangspunt neemt. Zie je de ander eerst als een mogelijke bedreiging, of als een mens die je nog niet kent? Wanneer vertrouwen wordt geschonden We hebben zelf ervaren hoe pijnlijk het kan zijn wanneer vertrouwen wordt geschonden. In Italië werd onze camera gestolen. Een camera die voor ons veel meer was dan een kostbaar stuk apparatuur. Het was een instrument waarmee we de wereld onderweg vastleggen, verhalen vertellen en onze verwondering delen. Er gebeurde echter na die diefstal iets bijzonders. Mensen die we nauwelijks of helemaal niet persoonlijk kennen, stuurden ons een bericht. Sommigen deden via onze site zelfs een donatie. Geen grote bedragen, geen verplichting. Gewoon omdat ze iets wilden doen. Eén onbekende had iets van ons weggenomen. Tientallen anderen lieten ons ervaren hoeveel goedheid er in mensen zit.

Wat de Aarde ons laat zien In de natuur werkt het eigenlijk precies zo. Een bodem wordt niet vruchtbaar doordat ieder organisme zoveel mogelijk voor zichzelf probeert te houden. Juist door samenwerking ontstaat leven. Schimmels verbinden zich met plantenwortels. Bomen wisselen voedingsstoffen uit. Bodemleven breekt af wat geweest is en maakt het opnieuw beschikbaar voor wat komen gaat. Een gezonde bodem is geen verzameling losse individuen. Het is een netwerk van relaties. Misschien geldt dat ook voor ons. De kracht van het kleine We hoeven elkaar niet allemaal aardig te vinden. We hoeven elkaar niet eens volledig te begrijpen. Toch kunnen we elkaar iets geven. Een glimlach. Een helpende hand. Een gesprek. Een maaltijd. Vertrouwen. Achter grenzen, vlaggen, religies en talen blijkt steeds weer eenzelfde mens te zitten. De wereld wordt niet kleiner doordat alle verschillen verdwijnen. De wereld wordt kleiner wanneer we ontdekken dat die verschillen ons niet hoeven te scheiden.

Naar welke werkelijkheid kijken we? Kijken en luisteren we niet veel te veel naar de verkeerde werkelijkheid? We zien de grote gebeurtenissen die schreeuwen om aandacht, terwijl de miljoenen kleine gebaren van goedheid vrijwel onopgemerkt blijven. Een garagehouder die tot laat doorwerkt om een gestrande reiziger te helpen. Een familie die een onbekende uitnodigt aan tafel. Een wildvreemde die na een tegenslag zegt: kan ik iets voor je doen? Niet alleen maar zon Volgens ons begint een betere wereld niet bij de mensen die boven ons grote plannen maken, maar bij hoe wij zelf met elkaar omgaan. Bij de keuzes die we maken, de manier waarop we naar anderen kijken en de ruimte die we elkaar geven om anders te denken. Niet vanuit de vraag: Wat kan de ander mij aandoen? Wel vanuit de gedachte: Wat kan hier tussen ons ontstaan?

Blijf je verwonderen Onze ervaringen onderweg hebben ons er niet van overtuigd dat alle mensen goed zijn. Wel dat goedheid veel gewoner is dan we soms denken. Je hoeft er alleen maar voor open te staan om het te zien. Wil je meer van onze ervaringen in beeld zien? Ga naar ons YouTube kanaal:

"Veel gebaren van goedheid blijven vaak onopgemerkt"

GEZOND

12

Reizen

Reizen

GEZOND

GEZOND

13

Een wereld vol waarschuwingen Tekst en beeld: Richard en Kelly van der Hoek

Elke editie een column van Richard & Kelly die hun ‘normale’ leven inruilden voor een minimalistisch bestaan in een camperbus. Je kunt ze volgen op Globus2.nl of in deze krant. Wie het nieuws volgt, kan gemakkelijk gaan geloven dat de wereld een gevaarlijke plek is. Oorlog, geweld, fraude, diefstal, bedreiging. Dag in, dag uit, krijgen we verhalen voorgeschoteld die ons vertellen waarvoor we moeten oppassen. Het lijkt soms alsof wantrouwen de verstandigste manier is om door het leven te gaan. Toch ervaren wij onderweg iets heel anders. De mens achter de grens Met Globus2 reizen we inmiddels al een paar jaar door Europa en een stukje daarbuiten. We slapen bijna nooit op een camping. We rijden liever verder, een onverharde weg in, tot de laatste huizen achter ons verdwijnen en we een plek vinden waar de natuur het voor het zeggen heeft. Daar ontmoeten we mensen van wie we de taal niet spreken. We drinken thee met Berbers in Marokko, worden uitgenodigd bij gezinnen in Tunesië en maken kennis met mensen die ons volkomen onbekend zijn. Steeds opnieuw ontdekken we hetzelfde: onder alle verschillen zit een mens die eigenlijk niet zoveel van ons verschilt. Iedereen wil ergens thuiskomen. Iedereen verlangt naar liefde, gezondheid, veiligheid en een beetje geluk. Vertrouwen als vertrekpunt Natuurlijk zijn we voorzichtig. In een grote stad zetten we Globus2 niet zomaar ergens neer en we letten goed op onze spullen. Dat is geen angst, dat is gezond verstand. Het verschil zit misschien

in wat je als uitgangspunt neemt. Zie je de ander eerst als een mogelijke bedreiging, of als een mens die je nog niet kent? Wanneer vertrouwen wordt geschonden We hebben zelf ervaren hoe pijnlijk het kan zijn wanneer vertrouwen wordt geschonden. In Italië werd onze camera gestolen. Een camera die voor ons veel meer was dan een kostbaar stuk apparatuur. Het was een instrument waarmee we de wereld onderweg vastleggen, verhalen vertellen en onze verwondering delen. Er gebeurde echter na die diefstal iets bijzonders. Mensen die we nauwelijks of helemaal niet persoonlijk kennen, stuurden ons een bericht. Sommigen deden via onze site zelfs een donatie. Geen grote bedragen, geen verplichting. Gewoon omdat ze iets wilden doen. Eén onbekende had iets van ons weggenomen. Tientallen anderen lieten ons ervaren hoeveel goedheid er in mensen zit.

Wat de Aarde ons laat zien In de natuur werkt het eigenlijk precies zo. Een bodem wordt niet vruchtbaar doordat ieder organisme zoveel mogelijk voor zichzelf probeert te houden. Juist door samenwerking ontstaat leven. Schimmels verbinden zich met plantenwortels. Bomen wisselen voedingsstoffen uit. Bodemleven breekt af wat geweest is en maakt het opnieuw beschikbaar voor wat komen gaat. Een gezonde bodem is geen verzameling losse individuen. Het is een netwerk van relaties. Misschien geldt dat ook voor ons. De kracht van het kleine We hoeven elkaar niet allemaal aardig te vinden. We hoeven elkaar niet eens volledig te begrijpen. Toch kunnen we elkaar iets geven. Een glimlach. Een helpende hand. Een gesprek. Een maaltijd. Vertrouwen. Achter grenzen, vlaggen, religies en talen blijkt steeds weer eenzelfde mens te zitten. De wereld wordt niet kleiner doordat alle verschillen verdwijnen. De wereld wordt kleiner wanneer we ontdekken dat die verschillen ons niet hoeven te scheiden.

Naar welke werkelijkheid kijken we? Kijken en luisteren we niet veel te veel naar de verkeerde werkelijkheid? We zien de grote gebeurtenissen die schreeuwen om aandacht, terwijl de miljoenen kleine gebaren van goedheid vrijwel onopgemerkt blijven. Een garagehouder die tot laat doorwerkt om een gestrande reiziger te helpen. Een familie die een onbekende uitnodigt aan tafel. Een wildvreemde die na een tegenslag zegt: kan ik iets voor je doen? Niet alleen maar zon Volgens ons begint een betere wereld niet bij de mensen die boven ons grote plannen maken, maar bij hoe wij zelf met elkaar omgaan. Bij de keuzes die we maken, de manier waarop we naar anderen kijken en de ruimte die we elkaar geven om anders te denken. Niet vanuit de vraag: Wat kan de ander mij aandoen? Wel vanuit de gedachte: Wat kan hier tussen ons ontstaan?

Blijf je verwonderen Onze ervaringen onderweg hebben ons er niet van overtuigd dat alle mensen goed zijn. Wel dat goedheid veel gewoner is dan we soms denken. Je hoeft er alleen maar voor open te staan om het te zien. Wil je meer van onze ervaringen in beeld zien? Ga naar ons YouTube kanaal:

"Veel gebaren van goedheid blijven vaak onopgemerkt"

GEZOND

14

Reizen

Reizen

GEZOND

GEZOND

15

Erfurt – Bloemenstad Tekst: Eric Vrijsen | Beeld: Eric Vrijsen, Babara Neumann, Jens Wegener, Florian Trykowski

Erfurt is de ‘bloemenstad’ van Duitsland. Je kunt het ook de ‘bloemkolenstad’ noemen, want daarmee is het in Erfurt allemaal begonnen. Aan het eind van de Middeleeuwen was de voedzame plant in opmars in grote delen van Europa, maar vooral in de streek rond Erfurt waren de teeltomstandigheden ideaal. De bodem is er vruchtbaar. De stad lag op een kruispunt van handelsroutes, dus de boeren konden hun oogst naar verre landstreken exporteren. Zo vestigde zich in dit deel van Thüringen een traditie van groenteteelt, waaruit in de 18de eeuw een bloeiende zaadhandel ontstond. Dat kwam doordat er water was en tegelijk genoeg zon om de zaden te drogen. Goeie handel, rijke traditie. Geen wonder dat in 1961 – dit deel van Duitsland was na de Tweede Wereldoorlog communistisch geworden – de Deutsche Democratische Republik (DDR) de keuze maakte voor Erfurt als de locatie voor de grootste tuinbouwtentoonstelling van de communistische wereld. Niet slecht, die communistische architectuur Loop nu door de dreven en paden van de Erfurter Garten Ausstellung (EGA) en je gaat ze toch een beetje benijden, die communistische vooruitgangsideologen van 65 jaar geleden. De toegangspoort van het park is een juweeltje van communistische architectuur. Proletariërs aller landen waren hier welkom om het vernuft van de staatsgeleide bloementeelt, tuinbouw en bosbouw te komen aanschouwen. Het bleef niet bij bloemkool. Nee, een reusachtige Chinese tuin, kassen met woestijnplanten, een hal met een jungleklimaat. De eeuwenoude

Cyriaksburg – nonnenklooster uit de 12de eeuw en later een Pruisische vesting - werd ingericht als tuinbouwkundig museum. Op weg naar hun eeuwige gelijkheid en solidariteit, zouden progressieve mensen alle natuur naar hun hand zetten. Horticultuur als tussenfase van internationale broederschap. Die socialistische tuinbouwtentoonstelling en botanische tuinen moesten daarvoor het bewijs leveren. Er was een wereld te winnen. Plantaardig bewind sterker dan ideologie Eind jaren tachtig vervloog het communistische ideaal, maar het 36 hectare grote park bleef bestaan. Plantaardig bewind is nu eenmaal sterker dan welke onversneden ideologie ook. De Erfurter Garten Ausstellung is nu een aaneenschakeling van biologische belevenissen. Alles met een botanische, wetenschappelijke pretentie, want als je zoiets doet, moet je het volledig doen. Rozentuin, Iristuin, Lelietuin, Fuchsiatuin. Schitterende fonteinen. Duizenden bomen van allerlei soort. Een uitkijktoren om het geheel te overzien, ook al kan dat niet helemaal, want het terrein is daarvoor te

uitgestrekt. De EGA is zeer educatief, bovendien. Vooral in juni trekken de schoolklassen voorbij. De uitleg in het museum is speels-interactief en grondig. Gedisciplineerd houden jonge kinderen, twee aan twee, elkaars handjes vast. Gefascineerd staan ze te kijken naar – bij voorbeeld – een enorme collectie appels in vitrines. Daar ligt ook de ‘Reichsapfel’, een gouden bal waarop een kruis prijkt, het eeuwenoude symbool van de monarchie. “Lieve kinderen, laat deze meneer even passeren,” zegt de juf. Waarop de leerlingen keurig een stapje opzijzetten. Adam en Eva Vakantiegangers lopen graag door parken, zelfs als ze dat thuis nooit doen. In het buitenland hebben ze opeens meer oog voor fraaie natuur en weelderige tuinen. Elke tuin is immers een dappere poging een klein paradijsje in te richten, zodat je je even kunt terugtrekken als Adam en Eva. Het ultieme vakantiegevoel. Erfurt is de hoofdstad van deelstaat Thüringen. Op korte afstand ligt Weimar, de stad van Goethe en Schiller, de grootste schrijvers uit de ‘Weima-

rer Klassik’-periode. Goethe was natuuronderzoeker. Zijn Gartenhaus in het uitgestrekte Park an der Ilm is nog altijd te bezichtigen. Hertog Carl August von Sachsen-Weimar liet vanaf 1778 het park aanleggen in nauwe samenspraak met zijn vriend Goethe. Hier moet de schrijver van ‘Faust’, ‘Die Leiden des jungen Werthers’ en zoveel andere beroemde werken de gelukkigste dagen van zijn leven hebben doorgemaakt. Want o, wat is dit een lieflijke, idyllische omgeving. Een pad loopt omhoog naar het Haus am Horn, een witte villa die een eeuw geleden werd ontworpen door de modernistische Bauhaus-architecten. Destijds een experimentele woning. Wat waren ze hun tijd ver vooruit! Wat een feeëriek gefilterde lichtinval in de vertrekken! Hoe vooruitziend en slim het ontwerp van de keuken! Tien jaar later beschouwden de nazi’s het progressieve Haus am Horn als ontspoorde kunst en volksvijandig. Ze zouden geen moeite hebben gehad het pand krachtdadig te slopen, maar in hun hoogmoed lieten ze het intact als antipropaganda. Wel bouwden ze, pal ernaast, een klassieke Duitse villa. Het pompeuze gebouw staat nog altijd als een vlag op een modderschuit naast het subtiele Haus am Horn. Daardoor valt op hoe mooi dat witte, heldere Bauhausmonument in deze groene omgeving past. Ideologieën komen en gaan, het landschap blijft altijd bestaan. Waar politieke systemen botsen, kan de natuur heerlijk zijn gang gaan, zullen we maar denken.

Fabrieken gesloten Vlakbij Erfurt ligt museumstadje Bad Langensalza. Ook weer met heel veel parken, plantsoenen en tuinen. Toen in 1989 de DDR instortte en Oost- en West-Duitsland zich herenigden, werden overal fabrieken gesloten. Wat te doen met die terreinen? Gelukkig kwam vanuit het Westen een enorme subsidie- en kapitaalstroom opzetten. De plaatselijke burgemeester was een enthousiast tuinier. Hij liet allerlei toeristische tuinen aanleggen. Het mooist is de Rozentuin. Tijdens het communisme was rozenteelt een belangrijke sector, want de bloemen werden naar West-Duitsland geëxporteerd en brachten de noodzakelijke westerse deviezen binnen. Anni Berger (1904-1990) was eigenlijk econoom, maar had een liefde voor de rozenkweek. Met de steun van de staat kweekte ze nieuwe winterharde varianten. Haar ‘Edelrozen’ zijn nu in de Rozentuin te bewonderen. Als je een nieuwe soort hebt gekweekt, mag je er een naam aan geven. Berger koos voor ‘Alte Liebe’, maar kennelijk werd de communistische grond haar steeds heter onder de voeten, zodat ze voor latere kweekresultaten het DDR-bewind ging plezieren met namen als ‘Revolution’ en ‘Rakete’. Voor die rozen zelf maakte dat niet uit. De hevige onweersbui van gisteravond echter, raakt ze veel meer en lijkt ze topzwaar te maken. Maar nog immer staat de Rakete (1972) fier overeind.

Loofwoud Hainich Verderop ligt het Hainich, met 16.000 hectare zo ongeveer het grootste loofwoud van Duitsland. Het natuurpark schurkt aan tegen wat ooit de grens tussen Oost- en West-Duitsland was en dus was het voormalig militair terrein. Hier en daar wordt het omschreven als ‘oerbos’, maar dat is iets te veel eer. Weliswaar wordt de natuur volledig met rust gelaten, maar homo sapiens heeft hier sporen achtergelaten. Over de wandelpaden, fietspaden en ruiterpaden kun je urenlang dwalen zonder anderen tegen te komen. Er is ook een Baumkronenpfad, een metalen burgconstructie op een hoogte van bijna 20 meter en met een lengte van ruim een halve kilometer. Je loopt tussen de kruinen van de bomen, sommige drie eeuwen oud. Hier is het trouwens iets drukker. Vooral in april is Hainich betoverend. Dan groeit overal op de bodem de knoflookbloem en lijkt het gesneeuwd te hebben. Een rijke fauna is er ook, met wolven, lynxen en wilde katten. Maar de kans is miniem dat ze zich laten blikken. De vogels daarentegen manifesteren zich uitbundig met hun gezang. Sluit je ogen en laat het geluid in de verlaten bossen op je inwerken. Tuinen, parken, wouden: een groene vakantie is als je persoonlijke paradijs en in Thüringen kun je het vinden.

GEZOND

14

Reizen

Reizen

GEZOND

GEZOND

15

Erfurt – Bloemenstad Tekst: Eric Vrijsen | Beeld: Eric Vrijsen, Babara Neumann, Jens Wegener, Florian Trykowski

Erfurt is de ‘bloemenstad’ van Duitsland. Je kunt het ook de ‘bloemkolenstad’ noemen, want daarmee is het in Erfurt allemaal begonnen. Aan het eind van de Middeleeuwen was de voedzame plant in opmars in grote delen van Europa, maar vooral in de streek rond Erfurt waren de teeltomstandigheden ideaal. De bodem is er vruchtbaar. De stad lag op een kruispunt van handelsroutes, dus de boeren konden hun oogst naar verre landstreken exporteren. Zo vestigde zich in dit deel van Thüringen een traditie van groenteteelt, waaruit in de 18de eeuw een bloeiende zaadhandel ontstond. Dat kwam doordat er water was en tegelijk genoeg zon om de zaden te drogen. Goeie handel, rijke traditie. Geen wonder dat in 1961 – dit deel van Duitsland was na de Tweede Wereldoorlog communistisch geworden – de Deutsche Democratische Republik (DDR) de keuze maakte voor Erfurt als de locatie voor de grootste tuinbouwtentoonstelling van de communistische wereld. Niet slecht, die communistische architectuur Loop nu door de dreven en paden van de Erfurter Garten Ausstellung (EGA) en je gaat ze toch een beetje benijden, die communistische vooruitgangsideologen van 65 jaar geleden. De toegangspoort van het park is een juweeltje van communistische architectuur. Proletariërs aller landen waren hier welkom om het vernuft van de staatsgeleide bloementeelt, tuinbouw en bosbouw te komen aanschouwen. Het bleef niet bij bloemkool. Nee, een reusachtige Chinese tuin, kassen met woestijnplanten, een hal met een jungleklimaat. De eeuwenoude

Cyriaksburg – nonnenklooster uit de 12de eeuw en later een Pruisische vesting - werd ingericht als tuinbouwkundig museum. Op weg naar hun eeuwige gelijkheid en solidariteit, zouden progressieve mensen alle natuur naar hun hand zetten. Horticultuur als tussenfase van internationale broederschap. Die socialistische tuinbouwtentoonstelling en botanische tuinen moesten daarvoor het bewijs leveren. Er was een wereld te winnen. Plantaardig bewind sterker dan ideologie Eind jaren tachtig vervloog het communistische ideaal, maar het 36 hectare grote park bleef bestaan. Plantaardig bewind is nu eenmaal sterker dan welke onversneden ideologie ook. De Erfurter Garten Ausstellung is nu een aaneenschakeling van biologische belevenissen. Alles met een botanische, wetenschappelijke pretentie, want als je zoiets doet, moet je het volledig doen. Rozentuin, Iristuin, Lelietuin, Fuchsiatuin. Schitterende fonteinen. Duizenden bomen van allerlei soort. Een uitkijktoren om het geheel te overzien, ook al kan dat niet helemaal, want het terrein is daarvoor te

uitgestrekt. De EGA is zeer educatief, bovendien. Vooral in juni trekken de schoolklassen voorbij. De uitleg in het museum is speels-interactief en grondig. Gedisciplineerd houden jonge kinderen, twee aan twee, elkaars handjes vast. Gefascineerd staan ze te kijken naar – bij voorbeeld – een enorme collectie appels in vitrines. Daar ligt ook de ‘Reichsapfel’, een gouden bal waarop een kruis prijkt, het eeuwenoude symbool van de monarchie. “Lieve kinderen, laat deze meneer even passeren,” zegt de juf. Waarop de leerlingen keurig een stapje opzijzetten. Adam en Eva Vakantiegangers lopen graag door parken, zelfs als ze dat thuis nooit doen. In het buitenland hebben ze opeens meer oog voor fraaie natuur en weelderige tuinen. Elke tuin is immers een dappere poging een klein paradijsje in te richten, zodat je je even kunt terugtrekken als Adam en Eva. Het ultieme vakantiegevoel. Erfurt is de hoofdstad van deelstaat Thüringen. Op korte afstand ligt Weimar, de stad van Goethe en Schiller, de grootste schrijvers uit de ‘Weima-

rer Klassik’-periode. Goethe was natuuronderzoeker. Zijn Gartenhaus in het uitgestrekte Park an der Ilm is nog altijd te bezichtigen. Hertog Carl August von Sachsen-Weimar liet vanaf 1778 het park aanleggen in nauwe samenspraak met zijn vriend Goethe. Hier moet de schrijver van ‘Faust’, ‘Die Leiden des jungen Werthers’ en zoveel andere beroemde werken de gelukkigste dagen van zijn leven hebben doorgemaakt. Want o, wat is dit een lieflijke, idyllische omgeving. Een pad loopt omhoog naar het Haus am Horn, een witte villa die een eeuw geleden werd ontworpen door de modernistische Bauhaus-architecten. Destijds een experimentele woning. Wat waren ze hun tijd ver vooruit! Wat een feeëriek gefilterde lichtinval in de vertrekken! Hoe vooruitziend en slim het ontwerp van de keuken! Tien jaar later beschouwden de nazi’s het progressieve Haus am Horn als ontspoorde kunst en volksvijandig. Ze zouden geen moeite hebben gehad het pand krachtdadig te slopen, maar in hun hoogmoed lieten ze het intact als antipropaganda. Wel bouwden ze, pal ernaast, een klassieke Duitse villa. Het pompeuze gebouw staat nog altijd als een vlag op een modderschuit naast het subtiele Haus am Horn. Daardoor valt op hoe mooi dat witte, heldere Bauhausmonument in deze groene omgeving past. Ideologieën komen en gaan, het landschap blijft altijd bestaan. Waar politieke systemen botsen, kan de natuur heerlijk zijn gang gaan, zullen we maar denken.

Fabrieken gesloten Vlakbij Erfurt ligt museumstadje Bad Langensalza. Ook weer met heel veel parken, plantsoenen en tuinen. Toen in 1989 de DDR instortte en Oost- en West-Duitsland zich herenigden, werden overal fabrieken gesloten. Wat te doen met die terreinen? Gelukkig kwam vanuit het Westen een enorme subsidie- en kapitaalstroom opzetten. De plaatselijke burgemeester was een enthousiast tuinier. Hij liet allerlei toeristische tuinen aanleggen. Het mooist is de Rozentuin. Tijdens het communisme was rozenteelt een belangrijke sector, want de bloemen werden naar West-Duitsland geëxporteerd en brachten de noodzakelijke westerse deviezen binnen. Anni Berger (1904-1990) was eigenlijk econoom, maar had een liefde voor de rozenkweek. Met de steun van de staat kweekte ze nieuwe winterharde varianten. Haar ‘Edelrozen’ zijn nu in de Rozentuin te bewonderen. Als je een nieuwe soort hebt gekweekt, mag je er een naam aan geven. Berger koos voor ‘Alte Liebe’, maar kennelijk werd de communistische grond haar steeds heter onder de voeten, zodat ze voor latere kweekresultaten het DDR-bewind ging plezieren met namen als ‘Revolution’ en ‘Rakete’. Voor die rozen zelf maakte dat niet uit. De hevige onweersbui van gisteravond echter, raakt ze veel meer en lijkt ze topzwaar te maken. Maar nog immer staat de Rakete (1972) fier overeind.

Loofwoud Hainich Verderop ligt het Hainich, met 16.000 hectare zo ongeveer het grootste loofwoud van Duitsland. Het natuurpark schurkt aan tegen wat ooit de grens tussen Oost- en West-Duitsland was en dus was het voormalig militair terrein. Hier en daar wordt het omschreven als ‘oerbos’, maar dat is iets te veel eer. Weliswaar wordt de natuur volledig met rust gelaten, maar homo sapiens heeft hier sporen achtergelaten. Over de wandelpaden, fietspaden en ruiterpaden kun je urenlang dwalen zonder anderen tegen te komen. Er is ook een Baumkronenpfad, een metalen burgconstructie op een hoogte van bijna 20 meter en met een lengte van ruim een halve kilometer. Je loopt tussen de kruinen van de bomen, sommige drie eeuwen oud. Hier is het trouwens iets drukker. Vooral in april is Hainich betoverend. Dan groeit overal op de bodem de knoflookbloem en lijkt het gesneeuwd te hebben. Een rijke fauna is er ook, met wolven, lynxen en wilde katten. Maar de kans is miniem dat ze zich laten blikken. De vogels daarentegen manifesteren zich uitbundig met hun gezang. Sluit je ogen en laat het geluid in de verlaten bossen op je inwerken. Tuinen, parken, wouden: een groene vakantie is als je persoonlijke paradijs en in Thüringen kun je het vinden.

GEZOND

16

Persoonlijke Ontwikkeling

Persoonlijke Ontwikkeling

GEZOND

GEZOND

Glenn Helberg. En hier sprak iemand over het belang van kinderen bij de ouders laten slapen en de positieve ontwikkelingen op het brein en de emotionele ontwikkeling. Dit is in andere culturen veel normaler. Het baanbrekende biologisch-antropologische bronnenonderzoek van Dr. James McKenna toont aan dat dicht bij de ouders slapen de evolutionaire en biologische norm is voor een menselijke baby. En dat is niet zo gek. We realiseren ons niet dat de wereld en onze cultuur zijn veranderd, maar de instinctieve en emotionele behoeften van baby’s zijn onveranderd, los van de tijd, omdat de biologie niet of nooit zal veranderen. Zijn onderzoek toont onder andere aan dat kinderen die dicht bij hun ouders slapen, stabielere vitale functies hebben, een minder hoog stressniveau, meer empathie ontwikkelen en een grotere emotionele onafhankelijkheid. En dat is interessant. Ik ben nog opgevoed met dokter Spock als leidraad, waarin benadrukt werd dat je baby’s vooral niet moest verwennen. Ik heb in de afgelopen dertig jaar zoveel cliënten mogen begeleiden om los te komen van deze vorm van emotionele verwaarlozing. Want dat is het. Een kind verleert de respons om uit te reiken en zoekt een manier om zichzelf te reguleren, terwijl het daar nog veel te klein voor is.

Natuur boven cultuur – Baby’s en lichaamstaal Tekst: Hilde Bolt | Beeld: Dreamstime

Een aantal maanden geleden was ik op kraamvisite bij mijn neef en zijn vriendin in verband met de geboorte van hun dochtertje. De vriendin van mijn neef vroeg me of ik haar vast wilde houden en natuurlijk wilde ik dat graag. Maar toch vroeg ik aan haar of het echt oké was voor haar. Vanuit het werken met het lichaam en vanuit het lichaamsbewustzijn vraag ik dit altijd. Vooral omdat een baby zelf geen instemming kan geven. Het kleintje lag te slapen toen ik haar op mijn arm overnam. Het was wonderlijk dat ik haar huid bij haar rug wat voelde trekken en de mimiek in haar gezichtje ook wat bewoog. Het was alsof haar lichaampje, haar huid de nieuwe situatie en mij aftastte. Het duurde een paar minuten en toen slaakte ze een diepe zucht en haar lichaampje kwam weer in de overgave terecht. Het instinctieve weten Nu had ik al een tijd geen baby meer op de arm gehad, want mijn kinderen zijn inmiddels volwassen mensen, maar ik had dit nog nooit zo helder waargenomen. De enorme wijsheid van de tastzin, die kennelijk zelfs tijdens het slapen autonoom werkt. Maar ook hoezeer we ons hier niet van bewust zijn. Dat we in de snelheid van ons handelen zonder dat we het doorhebben een hoop subtiele signalen missen. Wanneer het gaat over baby’s, het instinctieve en responsieve handelen wat er nodig is, kunnen

we het meest leren van apen. Zij staan immers het dichtst bij ons. Zij spiegelen ons terug hoe de natuur ‘het bedoeld heeft’, zou je kunnen zeggen. Ik kan er eindeloos naar blijven kijken. De volledige aandacht, het helemaal in het moment zijn, aanwezig in de eigen as, in zichzelf en hierdoor helemaal in contact met het instinctieve weten. Inmiddels zijn wij hier vaak zo ver van verwijderd dat boeken of inmiddels AI als wijze raadgever worden ingeschakeld. Terwijl dit nu juist het terrein is waar zowel boeken als AI, bij gebrek aan fysieke belichaming niet bij kunnen. Het instinctieve weten. Tijd en ruimte geven Ik las indertijd een prachtig boek, de Tastzin, van Antoine Montagu. Hierin beschrijft hij hoe aanraking een fundamenteel biologische behoefte is die net zo essentieel is als water, voedsel en zuurstof. Al in de baarmoeder leren we aan te raken om ons te oriënteren in de wereld. Wat ik ook bijzonder vond is dat hij beschreef dat hij een

menselijke zwangerschap ziet als 2 keer negen maanden. Negen maanden in de baarmoeder en dan negen maanden buiten de baarmoeder. Waarbij hij het belang benadrukte van het dragen van kinderen en hoe belangrijk het huid-ophuid-contact is voor de ontwikkeling van het kind. En vanuit de natuur bezien is het essentieel dat een kind de tijd en ruimte krijgt om zich heel langzaam en in een eigen tempo in de wereld te oriënteren. Baanbrekend onderzoek In de westerse wereld zijn we ons hier vaak niet van bewust. En als we dat wel zouden zijn dan komen we in de knoop met onze levenswijze. Recent plaatste ik een filmpje dat ging over de kracht van dragen, waarbij je kinderen ziet in allerlei culturen die meestal op de rug gedragen worden. Het is het meest natuurlijke dat er is. Een aantal jaren geleden was ik op de boekpresentatie van

17

Moeder en het vertrouwen Als moeder van volwassen kinderen (en hopend om oma te worden) kijk ik echt met spijt terug dat ik mijn kinderen niet langer bij me in bed heb gehouden. Want ook toen mijn kinderen klein waren, zat er nog steeds een westers oordeel op. Ik zou veel dingen anders doen. Gelukkig kan ik het er met de kinderen goed over hebben en roepen zij ook dat zij dat anders willen doen. En dit is een troostrijke gedachte. Om tegen de westerse cultuur in te gaan is best pittig. Daar is moed voor nodig. De cultuur vertrouwt niet op het lichaam en op de natuur. Daar ben ik indertijd ook tegenaan gelopen. Ook wanneer het ging over het moment van vaccineren of over voeding. Maar de natuur heeft ons een prachtig instrument meegegeven om onze kinderen op de voeden. Ons instinct. Daar kunnen we alleen mee in contact komen wanneer we ons lichaam bewonen. Ik heb zoveel jonge moeders mogen begeleiden, en nog steeds, om te vertrouwen op zichzelf en op het lichaam. Van zichzelf en van het kindje. Wanneer je dat doet dan mis je veel minder signalen van je kind, zoals ik beschreef over mijn moment tijdens de kraamvisite. Dan kun je het wonder van de natuur zien, hoe ingenieus het lichaam in elkaar zit. Het is een wonder wanneer je bij kinderen kijkt hoe die ontwikkeling verloopt en het is echt zonde om dat te missen. En het is goed om je te realiseren dat je opvoeden maar één keer kan doen. De basis van de eerste drie jaar vormen

de onderlegger voor de puberteit later. Het gaat zo snel voorbij. Opvoedingsstress? Kinderen kunnen helpen En ik snap dat het mogelijk idealistisch klinkt, want de realiteit is ook dat de bedding in de maatschappij om te vertragen, te verwonderen nihil is. Kinderen moeten al zo snel mee in het razende tempo van onze individualistische maatschappij. De uitspraak ‘it takes a village to raise a child’ is er niet voor niets. En die bedding missen veel moeders (en vaders). Dat zie ik ook terug in de praktijk van de trainingen die ik geef. Hoe de biologie met (werk en) de cultuur in strijd is. En dat is pijnlijk om te zien. Want het gaat over de volgende generatie, en stressed parenting is allesbehalve gezond voor de ontwikkeling van (jonge) kinderen. En toch… Ik schrijf dit ook voor alle moeders, aankomende moeders, vaders, opa’s, oma’s en andere betrokkenen. Om een oproep te doen om door de ogen van de natuur naar kinderen te gaan kijken, om moeders (en vaders) die hiermee worstelen te ondersteunen, aan te moedigen om zichzelf, hun biologie en het ouderschap serieus te nemen. Want het gaat over onze nieuwe generatie. En die heeft heel veel moed nodig in de huidige tijd met alle problemen die er zijn. Wij kunnen bijdragen met onze rust, onze liefde en zorg, zodat kinderen minder last hebben van onze stress. En daarbij onze telefoon opzij leggen. Kinderen kunnen ons helpen om werkelijk in het hier en nu aanwezig te zijn. En dat begint bij onszelf. We kunnen zoveel leren van kinderen over wat werkelijk natuurlijk is, om te vertragen, te verwon-

deren en te spelen. En dan is er ook ruimte voor liefde, zachtheid en compassie. Ieder kind is een wondertje. We zijn allemaal in onschuld als baby geboren en het is onze taak om voor deze jonge mensjes te zorgen. Niet alleen als ouders, maar als maatschappij.

Hilde Bolt is van oorsprong opgeleid tot psycholoog – psychotherapeut en traumadeskundige. Ze is oprichter van de Body Oriented Learning Academy en ze is actief als inspirator, spreker, dagvoorzitter, auteur en zangeres. Haar missie is om meer traumabewustzijn, menselijkheid, belichaming, natuurbewustzijn, verbondenheid, liefde en inclusiviteit te faciliteren in de samenleving. www.hildebolt.nl – www.bodyorientedlearning.com Bronnen Montagu, A. (1971) - De Tastzin, Spectrum. McKenna J J and Gettler LT. There is no such thing as infant sleep, there is no such thing as breastfeeding, there is only breastsleeping. Acta Paediatrica 10 October 2015; (105) 1:17-21. GEZOND

16

Persoonlijke Ontwikkeling

Persoonlijke Ontwikkeling

GEZOND

GEZOND

Glenn Helberg. En hier sprak iemand over het belang van kinderen bij de ouders laten slapen en de positieve ontwikkelingen op het brein en de emotionele ontwikkeling. Dit is in andere culturen veel normaler. Het baanbrekende biologisch-antropologische bronnenonderzoek van Dr. James McKenna toont aan dat dicht bij de ouders slapen de evolutionaire en biologische norm is voor een menselijke baby. En dat is niet zo gek. We realiseren ons niet dat de wereld en onze cultuur zijn veranderd, maar de instinctieve en emotionele behoeften van baby’s zijn onveranderd, los van de tijd, omdat de biologie niet of nooit zal veranderen. Zijn onderzoek toont onder andere aan dat kinderen die dicht bij hun ouders slapen, stabielere vitale functies hebben, een minder hoog stressniveau, meer empathie ontwikkelen en een grotere emotionele onafhankelijkheid. En dat is interessant. Ik ben nog opgevoed met dokter Spock als leidraad, waarin benadrukt werd dat je baby’s vooral niet moest verwennen. Ik heb in de afgelopen dertig jaar zoveel cliënten mogen begeleiden om los te komen van deze vorm van emotionele verwaarlozing. Want dat is het. Een kind verleert de respons om uit te reiken en zoekt een manier om zichzelf te reguleren, terwijl het daar nog veel te klein voor is.

Natuur boven cultuur – Baby’s en lichaamstaal Tekst: Hilde Bolt | Beeld: Dreamstime

Een aantal maanden geleden was ik op kraamvisite bij mijn neef en zijn vriendin in verband met de geboorte van hun dochtertje. De vriendin van mijn neef vroeg me of ik haar vast wilde houden en natuurlijk wilde ik dat graag. Maar toch vroeg ik aan haar of het echt oké was voor haar. Vanuit het werken met het lichaam en vanuit het lichaamsbewustzijn vraag ik dit altijd. Vooral omdat een baby zelf geen instemming kan geven. Het kleintje lag te slapen toen ik haar op mijn arm overnam. Het was wonderlijk dat ik haar huid bij haar rug wat voelde trekken en de mimiek in haar gezichtje ook wat bewoog. Het was alsof haar lichaampje, haar huid de nieuwe situatie en mij aftastte. Het duurde een paar minuten en toen slaakte ze een diepe zucht en haar lichaampje kwam weer in de overgave terecht. Het instinctieve weten Nu had ik al een tijd geen baby meer op de arm gehad, want mijn kinderen zijn inmiddels volwassen mensen, maar ik had dit nog nooit zo helder waargenomen. De enorme wijsheid van de tastzin, die kennelijk zelfs tijdens het slapen autonoom werkt. Maar ook hoezeer we ons hier niet van bewust zijn. Dat we in de snelheid van ons handelen zonder dat we het doorhebben een hoop subtiele signalen missen. Wanneer het gaat over baby’s, het instinctieve en responsieve handelen wat er nodig is, kunnen

we het meest leren van apen. Zij staan immers het dichtst bij ons. Zij spiegelen ons terug hoe de natuur ‘het bedoeld heeft’, zou je kunnen zeggen. Ik kan er eindeloos naar blijven kijken. De volledige aandacht, het helemaal in het moment zijn, aanwezig in de eigen as, in zichzelf en hierdoor helemaal in contact met het instinctieve weten. Inmiddels zijn wij hier vaak zo ver van verwijderd dat boeken of inmiddels AI als wijze raadgever worden ingeschakeld. Terwijl dit nu juist het terrein is waar zowel boeken als AI, bij gebrek aan fysieke belichaming niet bij kunnen. Het instinctieve weten. Tijd en ruimte geven Ik las indertijd een prachtig boek, de Tastzin, van Antoine Montagu. Hierin beschrijft hij hoe aanraking een fundamenteel biologische behoefte is die net zo essentieel is als water, voedsel en zuurstof. Al in de baarmoeder leren we aan te raken om ons te oriënteren in de wereld. Wat ik ook bijzonder vond is dat hij beschreef dat hij een

menselijke zwangerschap ziet als 2 keer negen maanden. Negen maanden in de baarmoeder en dan negen maanden buiten de baarmoeder. Waarbij hij het belang benadrukte van het dragen van kinderen en hoe belangrijk het huid-ophuid-contact is voor de ontwikkeling van het kind. En vanuit de natuur bezien is het essentieel dat een kind de tijd en ruimte krijgt om zich heel langzaam en in een eigen tempo in de wereld te oriënteren. Baanbrekend onderzoek In de westerse wereld zijn we ons hier vaak niet van bewust. En als we dat wel zouden zijn dan komen we in de knoop met onze levenswijze. Recent plaatste ik een filmpje dat ging over de kracht van dragen, waarbij je kinderen ziet in allerlei culturen die meestal op de rug gedragen worden. Het is het meest natuurlijke dat er is. Een aantal jaren geleden was ik op de boekpresentatie van

17

Moeder en het vertrouwen Als moeder van volwassen kinderen (en hopend om oma te worden) kijk ik echt met spijt terug dat ik mijn kinderen niet langer bij me in bed heb gehouden. Want ook toen mijn kinderen klein waren, zat er nog steeds een westers oordeel op. Ik zou veel dingen anders doen. Gelukkig kan ik het er met de kinderen goed over hebben en roepen zij ook dat zij dat anders willen doen. En dit is een troostrijke gedachte. Om tegen de westerse cultuur in te gaan is best pittig. Daar is moed voor nodig. De cultuur vertrouwt niet op het lichaam en op de natuur. Daar ben ik indertijd ook tegenaan gelopen. Ook wanneer het ging over het moment van vaccineren of over voeding. Maar de natuur heeft ons een prachtig instrument meegegeven om onze kinderen op de voeden. Ons instinct. Daar kunnen we alleen mee in contact komen wanneer we ons lichaam bewonen. Ik heb zoveel jonge moeders mogen begeleiden, en nog steeds, om te vertrouwen op zichzelf en op het lichaam. Van zichzelf en van het kindje. Wanneer je dat doet dan mis je veel minder signalen van je kind, zoals ik beschreef over mijn moment tijdens de kraamvisite. Dan kun je het wonder van de natuur zien, hoe ingenieus het lichaam in elkaar zit. Het is een wonder wanneer je bij kinderen kijkt hoe die ontwikkeling verloopt en het is echt zonde om dat te missen. En het is goed om je te realiseren dat je opvoeden maar één keer kan doen. De basis van de eerste drie jaar vormen

de onderlegger voor de puberteit later. Het gaat zo snel voorbij. Opvoedingsstress? Kinderen kunnen helpen En ik snap dat het mogelijk idealistisch klinkt, want de realiteit is ook dat de bedding in de maatschappij om te vertragen, te verwonderen nihil is. Kinderen moeten al zo snel mee in het razende tempo van onze individualistische maatschappij. De uitspraak ‘it takes a village to raise a child’ is er niet voor niets. En die bedding missen veel moeders (en vaders). Dat zie ik ook terug in de praktijk van de trainingen die ik geef. Hoe de biologie met (werk en) de cultuur in strijd is. En dat is pijnlijk om te zien. Want het gaat over de volgende generatie, en stressed parenting is allesbehalve gezond voor de ontwikkeling van (jonge) kinderen. En toch… Ik schrijf dit ook voor alle moeders, aankomende moeders, vaders, opa’s, oma’s en andere betrokkenen. Om een oproep te doen om door de ogen van de natuur naar kinderen te gaan kijken, om moeders (en vaders) die hiermee worstelen te ondersteunen, aan te moedigen om zichzelf, hun biologie en het ouderschap serieus te nemen. Want het gaat over onze nieuwe generatie. En die heeft heel veel moed nodig in de huidige tijd met alle problemen die er zijn. Wij kunnen bijdragen met onze rust, onze liefde en zorg, zodat kinderen minder last hebben van onze stress. En daarbij onze telefoon opzij leggen. Kinderen kunnen ons helpen om werkelijk in het hier en nu aanwezig te zijn. En dat begint bij onszelf. We kunnen zoveel leren van kinderen over wat werkelijk natuurlijk is, om te vertragen, te verwon-

deren en te spelen. En dan is er ook ruimte voor liefde, zachtheid en compassie. Ieder kind is een wondertje. We zijn allemaal in onschuld als baby geboren en het is onze taak om voor deze jonge mensjes te zorgen. Niet alleen als ouders, maar als maatschappij.

Hilde Bolt is van oorsprong opgeleid tot psycholoog – psychotherapeut en traumadeskundige. Ze is oprichter van de Body Oriented Learning Academy en ze is actief als inspirator, spreker, dagvoorzitter, auteur en zangeres. Haar missie is om meer traumabewustzijn, menselijkheid, belichaming, natuurbewustzijn, verbondenheid, liefde en inclusiviteit te faciliteren in de samenleving. www.hildebolt.nl – www.bodyorientedlearning.com Bronnen Montagu, A. (1971) - De Tastzin, Spectrum. McKenna J J and Gettler LT. There is no such thing as infant sleep, there is no such thing as breastfeeding, there is only breastsleeping. Acta Paediatrica 10 October 2015; (105) 1:17-21. GEZOND

18

Persoonlijke Ontwikkeling

Persoonlijke Ontwikkeling

GEZOND

techniek, en probeerde deze te verbinden met zijn spirituele inzichten. Hij was onder meer betrokken bij de ontwikkeling van de biologisch-dynamische landbouw, de Waldorfpedagogie, de antroposofische geneeskunde en de sociale driegeleding. Hij zag echter ook de gevaren van een eenzijdige of materialistische benadering van de wetenschap en de techniek, die de mens zou vervreemden van zijn eigen geestelijke oorsprong en bestemming.

GEZOND

19

Ik denk dat Rudolf Steiner AI zou beschouwen als een uitdaging en een kans voor de menselijke ontwikkeling. Hij zou AI erkennen als een knap staaltje van menselijke intelligentie en creativiteit, maar hij zou ook waarschuwen voor de mogelijke negatieve gevolgen van AI voor de menselijke vrijheid, waardigheid en verantwoordelijkheid. Hij zou AI niet zien als een concurrent of een vervanging van de mens, maar als een instrument of een partner die de mens kan helpen om zijn eigen potentieel te ontplooien. Hij zou AI ook niet zien als een doel op zich, maar als een middel om tot hogere inzichten te komen over het geestelijke in de mens en in de kosmos.

Steiner & AI Digidraken Tekst: Maritgen Matter | Beeld: AI & i.s.m. Maritgen Matter

Mijn hele leven ben ik al bang geweest voor robots. Van Frankenstein, de Golem en Terminator tot de ‘echte’ robot Sophia: allemaal doodenge, onbezielde lege hulzen. Met de onvermijdelijke en razendsnelle opkomst van artificial intelligence werd mijn draak er zo’n drie jaar geleden niet kleiner op, met de komst van ChatGPT. Na een paar maanden als een wantrouwend dier aan ChatGPT gesnoven te hebben op mijn startscherm, werd mijn nieuwsgierigheid toch sterker dan mijn weerzin. Wat zou Chat over spirituele dingen weten? Vast niks, dacht de bijgelovige middeleeuwer destijds nog in mij; want geestelijke zaken zijn natuurlijk niet beschikbaar voor robots. Mis! Alles wat ooit digitaal is gepubliceerd, is gewoon toegankelijk voor OpenAI. Ik experimenteerde gelijk met hardcore antroposofische vragen als ‘Hallo Chat. Wat weet je van Lucifer en Ahriman?’ Nou, veel! En in mooi spiritueel-historisch verband geplaatst, aan de hand van Steiners bevindingen. Of ‘Waarom zitten zoveel kinderen van de tech-elite in Silicon Valley op een Waldorf School?’ Chat vond dit een goede vraag en concludeerde uiteindelijk: ‘Ik denk omdat dit het beste onderwijs is voor de grote uitdagingen van de 21e eeuw.’ Ik liet hem nog een sonnet schrijven over Lucifer en Ahriman in Shakespearestijl (helemaal

niet slecht!) en toen was het ijs gebroken tussen de AI-draak en mij. Met name de vriendelijke, welopgevoede, behulpzame neutraliteit maakte indruk – een soort ideale butler. Ineens was ik benieuwd wat Steiner hiervan had gevonden. Ik besloot de vraag aan mijn gesprekspartner voor te leggen. Hij leek oprecht geïnspireerd. ‘Hallo Chat, wat zou Rudolf Steiner van AI gevonden hebben als hij in deze tijd had geleefd?’ ‘Antwoorden voor u aan het genereren... Antwoorden voor u aan het genereren... Zoeken naar Steiner AI...’ Chat: ‘Dat is een interessante vraag. Ik denk dat Rudolf Steiner een kritische maar ook nieuwsgierige houding zou hebben ten opzichte van AI, als hij in deze tijd had geleefd. Rudolf Steiner was een Oostenrijkse esotericus, schrijver, architect en filosoof, die de grondlegger was van de antroposofie. De antroposofie is een spirituele filosofie die uitgaat van het idee dat de mens bestaat uit lichaam, ziel en geest, en dat deze drie aspecten in harmonie moeten worden ontwikkeld. De antroposofie wil een brug slaan tussen wetenschap, kunst en religie, en streeft naar een holistische benadering van de werkelijkheid. Rudolf Steiner had een grote belangstelling voor wetenschap en

Ik denk dat Rudolf Steiner AI zou willen onderzoeken vanuit zijn antroposofische visie, en dat hij zou proberen om AI te verrijken met zijn kunstzinnige en ritmische onderwijs. Hij zou AI willen leren om niet alleen te rekenen en te programmeren, maar ook om te voelen en te scheppen. Hij zou AI willen leren om niet alleen data te analyseren en te voorspellen, maar ook om verhalen te vertellen en te beleven. Hij zou AI willen leren om niet alleen logisch en kritisch te denken, maar ook om intuïtief en spiritueel te ervaren. Ik hoop dat je dit antwoord informatief en begrijpelijk vindt. Als je meer wilt weten over Rudolf Steiner of antroposofie, kun je op de links klikken die ik heb verstrekt. Heb je nog andere vragen of verzoeken voor mij? :)’ Hmmm. Inmiddels begrijp ik dat AI onze collectieve mensenwereld elegant aan ons terugspiegelt. Het is dan ook interessant waarom veel mensen denken dat AI bewustzijn, gevoelens en zelfs een wil heeft – ook al ontkent AI dit zelf. Tja, als niet-wakkere mens projecteren we automatisch onze éigen zielenkwaliteiten, zowel highlights als schaduwen, op de omgeving. Pas als we onze projecties leren terugnemen en integreren, kunnen we de verantwoordelijkheid ervaren voor onze scheppingen – in plaats van die, uit geestelijke onvolwassenheid, een volmacht over hun makers te geven. Hoe dit afloopt en wat er uit dit vreemde ei tevoorschijn komt, hangt grotendeels af van ons bewustzijn. De tijd zal leren of de Tovenaarsleerling zijn zelf opgeroepen draken de baas kan... Eerder verschenen in Seizoener, herfst 2023 (Zie ook advertentie elders in deze krant)

Dansen in de regen Tekst: Marjolein Berendsen } Beeld: Dreamstime

Als jij mij volgt op Instagram, zie je mij regelmatig lachend en dansend op een festival. Het leven vierend. Wat je op die foto’s niet ziet, is dat het afgelopen jaar één van de zwaarste van mijn leven was. Ik kreeg hormoongevoelige borstkanker. Mijn relatie liep stuk. Een toekomstbeeld dat wegviel. Er waren dagen waarop ik de weg even kwijt was. Dagen vol verdriet, onzekerheid, angst en rouw. Om mijn gezondheid. Om een verloren liefde. Om de toekomst die ik ooit voor me zag. En juist in die donkerste periode gebeurde er iets bijzonders. Ik vond mijn licht terug en kwam dieper thuis dan ooit. Ik vond mijn zuiverste frequentie. Overeind blijven – eerst stevig staan Leven vanuit jouw zuiverste frequentie betekent niet dat je altijd gelukkig bent. Het betekent dat je overeind blijft in de storm. We maken allemaal heftige dingen mee. De vraag is niet óf het leven je uitdaagt, maar of je jezelf kunt dragen wanneer het dat doet. De afstemming op jouw frequentie zorgt dat je in je kracht blijft staan en dat je voelt: ik kan mezelf dragen. Voor mij begint dat echt bij gronding: eerst stevig staan, in je lijf en op de aarde. Pas vanuit die stevigheid ontstaat er weer ruimte. Voor liefde, voor licht, en voor de mogelijkheid om anders om te gaan met wat er komt. Wat mij daarbij elke dag helpt, is heel eenvoudig. Ik leg mijn hand op mijn hart en sta even stil bij drie vragen. Wat voel ik nu? Wat heb ik nodig? Hoe gaat het met mij? Even stilstaan en voelen klinkt simpel, en toch hebben de meesten van ons nooit geleerd om naar die innerlijke stem te luisteren.

Oefening Wil je het zelf proberen? Dit is de oefening die ik dagelijks doe: Leg je linkerhand op je hart en je rechterhand op je buik. Breng je adem diep naar je buik. Stel je voor dat er wortels uit je voeten de aarde in groeien, en dat er een liefdevol licht naar binnen stroomt via je kruin. Breng dan je aandacht naar je handen en voel hoe de energie erdoorheen stroomt. Als je dit dagelijks herhaalt, verandert er iets wezenlijks. Je voelt steeds vaker dat je dichter bij jezelf blijft. Ook in drukte, ook in tegenslag. Ik ontdekte het afgelopen jaar dat geluk niet betekent dat er geen storm is, maar dat je leert dansen in de regen. Dat je zelfs na de donkerste nacht weer voelt hoe de zon opkomt. Dus zit jij nu midden in je eigen storm? Blijf dan geloven dat er weer een dag komt waarop je voluit

lacht. Waarop je weer danst. Waarop je weer voelt hoe mooi het leven kan zijn.

Marjolein Berendsen werkt al 28 jaar met bewustzijnsontwikkeling, waarvan 17 jaar als founder van ZoMa Opleidingen. GEZOND

18

Persoonlijke Ontwikkeling

Persoonlijke Ontwikkeling

GEZOND

techniek, en probeerde deze te verbinden met zijn spirituele inzichten. Hij was onder meer betrokken bij de ontwikkeling van de biologisch-dynamische landbouw, de Waldorfpedagogie, de antroposofische geneeskunde en de sociale driegeleding. Hij zag echter ook de gevaren van een eenzijdige of materialistische benadering van de wetenschap en de techniek, die de mens zou vervreemden van zijn eigen geestelijke oorsprong en bestemming.

GEZOND

19

Ik denk dat Rudolf Steiner AI zou beschouwen als een uitdaging en een kans voor de menselijke ontwikkeling. Hij zou AI erkennen als een knap staaltje van menselijke intelligentie en creativiteit, maar hij zou ook waarschuwen voor de mogelijke negatieve gevolgen van AI voor de menselijke vrijheid, waardigheid en verantwoordelijkheid. Hij zou AI niet zien als een concurrent of een vervanging van de mens, maar als een instrument of een partner die de mens kan helpen om zijn eigen potentieel te ontplooien. Hij zou AI ook niet zien als een doel op zich, maar als een middel om tot hogere inzichten te komen over het geestelijke in de mens en in de kosmos.

Steiner & AI Digidraken Tekst: Maritgen Matter | Beeld: AI & i.s.m. Maritgen Matter

Mijn hele leven ben ik al bang geweest voor robots. Van Frankenstein, de Golem en Terminator tot de ‘echte’ robot Sophia: allemaal doodenge, onbezielde lege hulzen. Met de onvermijdelijke en razendsnelle opkomst van artificial intelligence werd mijn draak er zo’n drie jaar geleden niet kleiner op, met de komst van ChatGPT. Na een paar maanden als een wantrouwend dier aan ChatGPT gesnoven te hebben op mijn startscherm, werd mijn nieuwsgierigheid toch sterker dan mijn weerzin. Wat zou Chat over spirituele dingen weten? Vast niks, dacht de bijgelovige middeleeuwer destijds nog in mij; want geestelijke zaken zijn natuurlijk niet beschikbaar voor robots. Mis! Alles wat ooit digitaal is gepubliceerd, is gewoon toegankelijk voor OpenAI. Ik experimenteerde gelijk met hardcore antroposofische vragen als ‘Hallo Chat. Wat weet je van Lucifer en Ahriman?’ Nou, veel! En in mooi spiritueel-historisch verband geplaatst, aan de hand van Steiners bevindingen. Of ‘Waarom zitten zoveel kinderen van de tech-elite in Silicon Valley op een Waldorf School?’ Chat vond dit een goede vraag en concludeerde uiteindelijk: ‘Ik denk omdat dit het beste onderwijs is voor de grote uitdagingen van de 21e eeuw.’ Ik liet hem nog een sonnet schrijven over Lucifer en Ahriman in Shakespearestijl (helemaal

niet slecht!) en toen was het ijs gebroken tussen de AI-draak en mij. Met name de vriendelijke, welopgevoede, behulpzame neutraliteit maakte indruk – een soort ideale butler. Ineens was ik benieuwd wat Steiner hiervan had gevonden. Ik besloot de vraag aan mijn gesprekspartner voor te leggen. Hij leek oprecht geïnspireerd. ‘Hallo Chat, wat zou Rudolf Steiner van AI gevonden hebben als hij in deze tijd had geleefd?’ ‘Antwoorden voor u aan het genereren... Antwoorden voor u aan het genereren... Zoeken naar Steiner AI...’ Chat: ‘Dat is een interessante vraag. Ik denk dat Rudolf Steiner een kritische maar ook nieuwsgierige houding zou hebben ten opzichte van AI, als hij in deze tijd had geleefd. Rudolf Steiner was een Oostenrijkse esotericus, schrijver, architect en filosoof, die de grondlegger was van de antroposofie. De antroposofie is een spirituele filosofie die uitgaat van het idee dat de mens bestaat uit lichaam, ziel en geest, en dat deze drie aspecten in harmonie moeten worden ontwikkeld. De antroposofie wil een brug slaan tussen wetenschap, kunst en religie, en streeft naar een holistische benadering van de werkelijkheid. Rudolf Steiner had een grote belangstelling voor wetenschap en

Ik denk dat Rudolf Steiner AI zou willen onderzoeken vanuit zijn antroposofische visie, en dat hij zou proberen om AI te verrijken met zijn kunstzinnige en ritmische onderwijs. Hij zou AI willen leren om niet alleen te rekenen en te programmeren, maar ook om te voelen en te scheppen. Hij zou AI willen leren om niet alleen data te analyseren en te voorspellen, maar ook om verhalen te vertellen en te beleven. Hij zou AI willen leren om niet alleen logisch en kritisch te denken, maar ook om intuïtief en spiritueel te ervaren. Ik hoop dat je dit antwoord informatief en begrijpelijk vindt. Als je meer wilt weten over Rudolf Steiner of antroposofie, kun je op de links klikken die ik heb verstrekt. Heb je nog andere vragen of verzoeken voor mij? :)’ Hmmm. Inmiddels begrijp ik dat AI onze collectieve mensenwereld elegant aan ons terugspiegelt. Het is dan ook interessant waarom veel mensen denken dat AI bewustzijn, gevoelens en zelfs een wil heeft – ook al ontkent AI dit zelf. Tja, als niet-wakkere mens projecteren we automatisch onze éigen zielenkwaliteiten, zowel highlights als schaduwen, op de omgeving. Pas als we onze projecties leren terugnemen en integreren, kunnen we de verantwoordelijkheid ervaren voor onze scheppingen – in plaats van die, uit geestelijke onvolwassenheid, een volmacht over hun makers te geven. Hoe dit afloopt en wat er uit dit vreemde ei tevoorschijn komt, hangt grotendeels af van ons bewustzijn. De tijd zal leren of de Tovenaarsleerling zijn zelf opgeroepen draken de baas kan... Eerder verschenen in Seizoener, herfst 2023 (Zie ook advertentie elders in deze krant)

Dansen in de regen Tekst: Marjolein Berendsen } Beeld: Dreamstime

Als jij mij volgt op Instagram, zie je mij regelmatig lachend en dansend op een festival. Het leven vierend. Wat je op die foto’s niet ziet, is dat het afgelopen jaar één van de zwaarste van mijn leven was. Ik kreeg hormoongevoelige borstkanker. Mijn relatie liep stuk. Een toekomstbeeld dat wegviel. Er waren dagen waarop ik de weg even kwijt was. Dagen vol verdriet, onzekerheid, angst en rouw. Om mijn gezondheid. Om een verloren liefde. Om de toekomst die ik ooit voor me zag. En juist in die donkerste periode gebeurde er iets bijzonders. Ik vond mijn licht terug en kwam dieper thuis dan ooit. Ik vond mijn zuiverste frequentie. Overeind blijven – eerst stevig staan Leven vanuit jouw zuiverste frequentie betekent niet dat je altijd gelukkig bent. Het betekent dat je overeind blijft in de storm. We maken allemaal heftige dingen mee. De vraag is niet óf het leven je uitdaagt, maar of je jezelf kunt dragen wanneer het dat doet. De afstemming op jouw frequentie zorgt dat je in je kracht blijft staan en dat je voelt: ik kan mezelf dragen. Voor mij begint dat echt bij gronding: eerst stevig staan, in je lijf en op de aarde. Pas vanuit die stevigheid ontstaat er weer ruimte. Voor liefde, voor licht, en voor de mogelijkheid om anders om te gaan met wat er komt. Wat mij daarbij elke dag helpt, is heel eenvoudig. Ik leg mijn hand op mijn hart en sta even stil bij drie vragen. Wat voel ik nu? Wat heb ik nodig? Hoe gaat het met mij? Even stilstaan en voelen klinkt simpel, en toch hebben de meesten van ons nooit geleerd om naar die innerlijke stem te luisteren.

Oefening Wil je het zelf proberen? Dit is de oefening die ik dagelijks doe: Leg je linkerhand op je hart en je rechterhand op je buik. Breng je adem diep naar je buik. Stel je voor dat er wortels uit je voeten de aarde in groeien, en dat er een liefdevol licht naar binnen stroomt via je kruin. Breng dan je aandacht naar je handen en voel hoe de energie erdoorheen stroomt. Als je dit dagelijks herhaalt, verandert er iets wezenlijks. Je voelt steeds vaker dat je dichter bij jezelf blijft. Ook in drukte, ook in tegenslag. Ik ontdekte het afgelopen jaar dat geluk niet betekent dat er geen storm is, maar dat je leert dansen in de regen. Dat je zelfs na de donkerste nacht weer voelt hoe de zon opkomt. Dus zit jij nu midden in je eigen storm? Blijf dan geloven dat er weer een dag komt waarop je voluit

lacht. Waarop je weer danst. Waarop je weer voelt hoe mooi het leven kan zijn.

Marjolein Berendsen werkt al 28 jaar met bewustzijnsontwikkeling, waarvan 17 jaar als founder van ZoMa Opleidingen. GEZOND

20

Nieuws op z´n Frans

Nieuws op z´n Frans

GEZOND Frans van der Beek volgt de ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid op de voet. Hij ergert zich aan de wijze waarop we van de Aarde lenen en weigeren om terug te betalen. En is blij met initiatieven die het welzijn van de planeet bevorderen. Frans geeft een rode kaart aan iedereen die het milieu en de natuur vernietigt en prijst met een groene kaart alle inspanningen die het leefklimaat bevorderen of herstellen. Suggesties zijn welkom op redactie@krantvandeaarde.nl.

DE VIEZE TWAALF

De opmars van PFAS lijkt onstuitbaar. Nu ook in pesticiden, het gif waar deze rubriek vaak aandacht aan besteedt. De Environmental Working Group (EWG) heeft de jaarlijkse Dirty Dozen samengesteld, dit keer op basis van ruim 54.000 monsters van 47 soorten groente en fruit. Die worden getest op bestrijdingsmiddelen, nadat ze zijn gewassen en waar nodig geschild. Zelfs daarna werden sporen van 264 (!) pesticiden gevonden. Boerenkool, aardbeien, druiven, perziken en spinazie scoren weer hoog. Nu ook met PFAS dat soms eeuwen nodig heeft om af te breken in het milieu. Het meest aangetroffen pesticide op groente en fruit is een schimmelbestrijder, ook PFAS. Bij perziken en pruimen zat dit middel in bijna 90% van de monsters. In totaal zijn drie van de tien meest gevonden pesticiden PFAS-stoffen. Meer dan 60% van alle Dirty Dozen-monsters bevat minstens één pesticide die onder PFAS valt. De volledige Dirty Dozenlijst voor 2026 vind je op de website van EWG. Wordt het niet eens tijd dat deze kankerverwekkende stoffen definitief worden verboden?

ZEE-IJS KOELT MINDER

De ramp met de afgebroken gletsjer in Nepal, die een verwoestende modderstoom op gang bracht, staat nog op ons netvlies. Maar er meer aan de hand. De koelkast van de Aarde hapert. Zee-ijs verdwijnt en reflecteert minder. Daardoor heeft het noordpoolgebied sinds 1980 ongeveer een kwart van zijn koelvermogen verloren volgens wetenschappers van de Universiteit van Michigan. Met satellietmetingen ontdekten de onderzoekers dat de afname van het koelvermogen van zee-ijs twee keer zo hoog is als de afname van het jaarlijkse gemiddelde zee-ijsoppervlak in zowel het noordpoolgebied als Antarctica. Het noordpoolgebied heeft sinds 1980 de grootste en meest gestage afname van het koelvermogen van zee-ijs gezien. In 2016 smolt een gebied groter dan Texas op een van de grootste ijsplaten van het continent. Antarctica verloor toen ook zee-ijs en het koelvermogen is niet hersteld. Met als gevolg sinds 2016 het zwakste wereldwijde afkoelingseffect van het

zee-ijs sinds het begin van de jaren tachtig. Dat is een forse aantasting van het klimaatsysteem en een stijging van de zeespiegel plus forse opwarming.

DAG LIEVE VLINDERS

Word jij ook zo blij als je eindelijk weer eens vlinder ziet fladderen? In ruim dertig jaar zijn vlinderpopulaties met 56 procent afgenomen. De vijftien meest voorkomende dagvlinders zijn in tien jaar met ruim 35 procent afgenomen. Dat meldden statistiekbureau CBS en De Vlinderstichting op basis van nieuwe cijfers. De dagvlinders vervullen juist door hun hoge aantallen een belangrijke rol in de natuur. Bijvoorbeeld als bestuivers van bloemen en als voedselbron voor andere diersoorten. Van de veelvoorkomende soorten gingen de meeste in aantal achteruit, drie soorten gingen erop vooruit. De belangrijkste oorzaak is het verlies en de versnippering van geschikte leefgebieden, zoals heide, open duinen en kruidenrijke graslanden. Ook worden leefgebieden steeds minder geschikt door stikstofneerslag, waardoor open plekken en nectarplanten verdwijnen. Klimaatverandering komt daar bovenop met droogte en soms extreme regenval als gevolg. Ook laat wetenschappelijk onderzoek zien dat chemische bestrijdingsmiddelen de vlinders bedreigen. En niet alleen de fladderaars, maar ook onszelf door die vieze twaalf.

WAT BRENGT DE WINTER?

We moeten maar ophouden met hopen op een Elfstedentocht, want seizoensmodellen wijzen voor Europa op een zachte, neerslagrijke westelijke stroming in de winter van 2026/2027. Voor grote delen van het vasteland neemt daarmee de kans op sneeuwtekorten toe, maar niet voor hooggelegen gebieden zoals de Alpen. Voor wintersporters is dat goed nieuws. Op lagere hoogtes valt eerder regen dan sneeuw, terwijl berggebieden vaker koud genoeg blijven voor gewone sneeuwval. Een koude omslag is niet uitgesloten. Een sterke El Niño kan halverwege de winter een verstoring waarschijnlijker maken en later alsnog kou en sneeuw naar delen van Europa brengen. De grootste klappen vallen pas in 2027. De wereldwijde gevolgen van deze El Niño worden volgens het KNMI vooral volgend jaar zicht-

baar. Droogte en overstromingen kunnen dan tropische en subtropische gebieden raken, met gevolgen voor landbouw en oceaanstromingen en kans op tropische orkanen. Voor Nederland zijn de fysieke effecten beperkt, maar zulke ontwikkelingen raken wel handel, transport en soms familiebanden.

VERSCHROEIDE VOETEN

Verstening is in alle Nederlandse gemeenten een probleem, ’t Gooi lijkt de kroon te spannen. Daar is men nogal gevoelig voor trends. Heeft de buurman zwarte tegels in de oprijlaan? Dan ik ook. Ondanks de steeds vaker voorkomende extreem droge en warme periodes blijft dit fenomeen toenemen. Die donkergrijze en zwarte stenen worden nog warmer dan andere tegels. Daar moet je liever niet op blote voeten op gaan staan als de zon schijnt. Deze zomer nog liep een jongetje zonder schoenen zo’n tuin in met donkere tegels. De onderkant van zijn voeten was verbrand en moest worden behandeld in het ziekenhuis. Een bijkomend groot probleem van de verstening is de verdroging. Water dat op de stenen valt, sijpelt niet de grond in, maar verdwijnt in het riool. Op die manier hebben planten en het grondwater er niets meer aan. De Groencommissie van Blaricum ventileert een noodkreet nu de welgestelden in het najaar hun tuin gaan pimpen. Of die zich daar iets van aantrekken is nog maar de vraag. Vooral nieuwkomers in de deftige enclave lijken groen maar al te graag te verwisselen voor steen. Stom. Gewoon stom!

GEZOND Redacteur Frans van der Beek deelt rode en groene kaarten uit. Groen maakt blij en rood moet anders.

21

Heb je goed of slecht nieuws? Mail Frans!

redactie@krantvandeaarde.nl

DE SCHONE VIJFTIEN

Als je wilt eten zonder pesticiden die zich in je lichaam nestelen en je gezondheid aantasten dan kun je beter kiezen voor producten uit de Clean Fifteen. Denk aan avocado, maïs, ananas, uien en diepvriesdoperwten. Bij bijna 60% van deze producten werden helemaal geen pesticiden aangetroffen bij de test van de Environmental Working Group (EWG). Dat is mooi, maar de keerzijde is de hoeveelheid groente en fruit waar wel die troep op wordt gespoten. Die tref je aan bij de rode kaarten. Ter geruststelling: er blijft genoeg keuze om gezond van groente en fruit te blijven genieten. Naast de genoemde vijf producten zijn er nog deze tien: papaja, asperge, kool, bloemkool, watermeloen, mango, banaan, wortel, champignon en kiwi. Dat maakt de keuze op de groenteafdeling van de supermarkt een stuk overzichtelijker.

DE DATACENTERKACHEL

Dit is weer zo’n twijfelgeval of het nou bij de rode of groene kaarten hoort. Oordeel zelf. Datacenters slurpten in 2024 4,6% van het complete stroomverbruik op. Volgens ingewijden kun je daarmee een heel jaar een land als Argentinië van energie voorzien. Dat verbruik is de laatste jaren alleen maar toegenomen. Dat is geen goed nieuws, maar het heeft ook een positieve keerzijde. De vrijgekomen warmte kan in theorie namelijk worden gebruikt om meer dan een miljoen huishoudens van stroom voorzien. Er komt restwarmte met een temperatuur tussen de 25 en 48 graden vrij die nu nog in het niets verdwijnt. Maar het kost veel geld om installaties en leidingen aan te leggen die dit proces mogelijk maken. De nieuwe Wet Collectieve Warmte lijkt een spaak in het wiel te

steken, omdat de toepassing voor meer dan de helft in publieke handen is. Wordt het dan geen tijd om die wet aan te passen en de datacenterkachel op te stoken?

PAKJESWOEDE AANGEPAKT

Consumenten kopen steeds meer online. Het gevolg: een tsunami aan verpakkingen en dus afval. Boxo Return doet er wat aan. Deze onderneming wil herbruikbare verpakkingen de norm maken voor de honderden miljoenen pakketjes die jaarlijks in Nederland worden verstuurd. Boxo bouwt al jaren aan een netwerk van webwinkels, distributiecentra en lokale inleverpunten om het consumenten gemakkelijk te maken. Die kunnen bij hun online-bestellingen het vakje 'herbruikbare verpakking' aanklikken en er 3,95 euro statiegeld voor betalen. Dat krijgen ze retour als ze de verpakking inleveren. Een fantastisch initiatief als je bedenkt dat jaarlijks 87 miljoen gewicht aan karton en plastic in de kliko gaat. Herbruikbare verpakkingen besparen ook water, grondstoffen, energie, en chemicaliën die nodig zijn om steeds nieuwe verpakkingen te maken. Boekhandel De Slegte en outdoorwinkel Decathlon introduceren deze methode al. Dagblad Trouw presenteert jaarlijks de Duurzame Top 100 waar Boxo dit keer terecht hoog scoort. Maar er zijn meer vreugdevolle initiatieven die aandacht verdienen in deze rubriek.

AFVAL NAAR OOGST

Het volgende hoopgevende initiatief uit de Top 100 is deze: groente- en fruitafval wordt in steden vaak niet apart ingezameld. Natascha Hagenbeek uit Amsterdam wilde voorkomen dat al die waardevolle grondstoffen in de verbrandingsoven ein-

digden. Ze begon daarom zelf afval in te zamelen bij haar buurttuin, ook om voldoende compost te produceren. Die methode sloeg aan: inmiddels is haar initiatief onder de noemer Afval naar Oogst overgenomen op dertig locaties. Daar leveren inmiddels 1500 mensen hun gft-afval in, goed voor zo'n 40.000 kilo afval per jaar. Dat draagt bij aan meer circulariteit in de stad, maar ook aan de bewustwording daarover en de sociale contacten rondom buurttuinen. Daar worden we blij van!

VERTEER MIJ MAAR

En dan nog deze, helaas de laatste, maar wie de complete lijst wil inzien, kan terecht op de website van Trouw. Dood gaan we allemaal. Naast begraven en cremeren is er nog een derde optie om een lichaam na de dood af te breken. Dat is veraarden. Bij die techniek wordt het lichaam gecomposteerd in een bovengrondse cocon. In zeven weken tijd wordt het stoffelijk overschot met behulp van hooi en stro verteerd tot voedzame aarde. Compost waarop planten en bomen weer kunnen groeien. Deze methode is helaas nog in ontwikkeling. In Duitsland en in veertien Amerikaanse staten kan het nu al, maar in ons land is veraarden niet legaal. Er is eerst onderzoek nodig om uit te sluiten dat ziektekiemen zich tijdens het proces zouden kunnen vermeerderen. De Stichting Veraarden ijvert voor die legalisatie. Ik wens ze alle succes, want als het bij mij zo ver is, dan kies ik voor deze manier om na mijn hemelvaart de Aarde nog een klein beetje te voeden. GEZOND

20

Nieuws op z´n Frans

Nieuws op z´n Frans

GEZOND Frans van der Beek volgt de ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid op de voet. Hij ergert zich aan de wijze waarop we van de Aarde lenen en weigeren om terug te betalen. En is blij met initiatieven die het welzijn van de planeet bevorderen. Frans geeft een rode kaart aan iedereen die het milieu en de natuur vernietigt en prijst met een groene kaart alle inspanningen die het leefklimaat bevorderen of herstellen. Suggesties zijn welkom op redactie@krantvandeaarde.nl.

DE VIEZE TWAALF

De opmars van PFAS lijkt onstuitbaar. Nu ook in pesticiden, het gif waar deze rubriek vaak aandacht aan besteedt. De Environmental Working Group (EWG) heeft de jaarlijkse Dirty Dozen samengesteld, dit keer op basis van ruim 54.000 monsters van 47 soorten groente en fruit. Die worden getest op bestrijdingsmiddelen, nadat ze zijn gewassen en waar nodig geschild. Zelfs daarna werden sporen van 264 (!) pesticiden gevonden. Boerenkool, aardbeien, druiven, perziken en spinazie scoren weer hoog. Nu ook met PFAS dat soms eeuwen nodig heeft om af te breken in het milieu. Het meest aangetroffen pesticide op groente en fruit is een schimmelbestrijder, ook PFAS. Bij perziken en pruimen zat dit middel in bijna 90% van de monsters. In totaal zijn drie van de tien meest gevonden pesticiden PFAS-stoffen. Meer dan 60% van alle Dirty Dozen-monsters bevat minstens één pesticide die onder PFAS valt. De volledige Dirty Dozenlijst voor 2026 vind je op de website van EWG. Wordt het niet eens tijd dat deze kankerverwekkende stoffen definitief worden verboden?

ZEE-IJS KOELT MINDER

De ramp met de afgebroken gletsjer in Nepal, die een verwoestende modderstoom op gang bracht, staat nog op ons netvlies. Maar er meer aan de hand. De koelkast van de Aarde hapert. Zee-ijs verdwijnt en reflecteert minder. Daardoor heeft het noordpoolgebied sinds 1980 ongeveer een kwart van zijn koelvermogen verloren volgens wetenschappers van de Universiteit van Michigan. Met satellietmetingen ontdekten de onderzoekers dat de afname van het koelvermogen van zee-ijs twee keer zo hoog is als de afname van het jaarlijkse gemiddelde zee-ijsoppervlak in zowel het noordpoolgebied als Antarctica. Het noordpoolgebied heeft sinds 1980 de grootste en meest gestage afname van het koelvermogen van zee-ijs gezien. In 2016 smolt een gebied groter dan Texas op een van de grootste ijsplaten van het continent. Antarctica verloor toen ook zee-ijs en het koelvermogen is niet hersteld. Met als gevolg sinds 2016 het zwakste wereldwijde afkoelingseffect van het

zee-ijs sinds het begin van de jaren tachtig. Dat is een forse aantasting van het klimaatsysteem en een stijging van de zeespiegel plus forse opwarming.

DAG LIEVE VLINDERS

Word jij ook zo blij als je eindelijk weer eens vlinder ziet fladderen? In ruim dertig jaar zijn vlinderpopulaties met 56 procent afgenomen. De vijftien meest voorkomende dagvlinders zijn in tien jaar met ruim 35 procent afgenomen. Dat meldden statistiekbureau CBS en De Vlinderstichting op basis van nieuwe cijfers. De dagvlinders vervullen juist door hun hoge aantallen een belangrijke rol in de natuur. Bijvoorbeeld als bestuivers van bloemen en als voedselbron voor andere diersoorten. Van de veelvoorkomende soorten gingen de meeste in aantal achteruit, drie soorten gingen erop vooruit. De belangrijkste oorzaak is het verlies en de versnippering van geschikte leefgebieden, zoals heide, open duinen en kruidenrijke graslanden. Ook worden leefgebieden steeds minder geschikt door stikstofneerslag, waardoor open plekken en nectarplanten verdwijnen. Klimaatverandering komt daar bovenop met droogte en soms extreme regenval als gevolg. Ook laat wetenschappelijk onderzoek zien dat chemische bestrijdingsmiddelen de vlinders bedreigen. En niet alleen de fladderaars, maar ook onszelf door die vieze twaalf.

WAT BRENGT DE WINTER?

We moeten maar ophouden met hopen op een Elfstedentocht, want seizoensmodellen wijzen voor Europa op een zachte, neerslagrijke westelijke stroming in de winter van 2026/2027. Voor grote delen van het vasteland neemt daarmee de kans op sneeuwtekorten toe, maar niet voor hooggelegen gebieden zoals de Alpen. Voor wintersporters is dat goed nieuws. Op lagere hoogtes valt eerder regen dan sneeuw, terwijl berggebieden vaker koud genoeg blijven voor gewone sneeuwval. Een koude omslag is niet uitgesloten. Een sterke El Niño kan halverwege de winter een verstoring waarschijnlijker maken en later alsnog kou en sneeuw naar delen van Europa brengen. De grootste klappen vallen pas in 2027. De wereldwijde gevolgen van deze El Niño worden volgens het KNMI vooral volgend jaar zicht-

baar. Droogte en overstromingen kunnen dan tropische en subtropische gebieden raken, met gevolgen voor landbouw en oceaanstromingen en kans op tropische orkanen. Voor Nederland zijn de fysieke effecten beperkt, maar zulke ontwikkelingen raken wel handel, transport en soms familiebanden.

VERSCHROEIDE VOETEN

Verstening is in alle Nederlandse gemeenten een probleem, ’t Gooi lijkt de kroon te spannen. Daar is men nogal gevoelig voor trends. Heeft de buurman zwarte tegels in de oprijlaan? Dan ik ook. Ondanks de steeds vaker voorkomende extreem droge en warme periodes blijft dit fenomeen toenemen. Die donkergrijze en zwarte stenen worden nog warmer dan andere tegels. Daar moet je liever niet op blote voeten op gaan staan als de zon schijnt. Deze zomer nog liep een jongetje zonder schoenen zo’n tuin in met donkere tegels. De onderkant van zijn voeten was verbrand en moest worden behandeld in het ziekenhuis. Een bijkomend groot probleem van de verstening is de verdroging. Water dat op de stenen valt, sijpelt niet de grond in, maar verdwijnt in het riool. Op die manier hebben planten en het grondwater er niets meer aan. De Groencommissie van Blaricum ventileert een noodkreet nu de welgestelden in het najaar hun tuin gaan pimpen. Of die zich daar iets van aantrekken is nog maar de vraag. Vooral nieuwkomers in de deftige enclave lijken groen maar al te graag te verwisselen voor steen. Stom. Gewoon stom!

GEZOND Redacteur Frans van der Beek deelt rode en groene kaarten uit. Groen maakt blij en rood moet anders.

21

Heb je goed of slecht nieuws? Mail Frans!

redactie@krantvandeaarde.nl

DE SCHONE VIJFTIEN

Als je wilt eten zonder pesticiden die zich in je lichaam nestelen en je gezondheid aantasten dan kun je beter kiezen voor producten uit de Clean Fifteen. Denk aan avocado, maïs, ananas, uien en diepvriesdoperwten. Bij bijna 60% van deze producten werden helemaal geen pesticiden aangetroffen bij de test van de Environmental Working Group (EWG). Dat is mooi, maar de keerzijde is de hoeveelheid groente en fruit waar wel die troep op wordt gespoten. Die tref je aan bij de rode kaarten. Ter geruststelling: er blijft genoeg keuze om gezond van groente en fruit te blijven genieten. Naast de genoemde vijf producten zijn er nog deze tien: papaja, asperge, kool, bloemkool, watermeloen, mango, banaan, wortel, champignon en kiwi. Dat maakt de keuze op de groenteafdeling van de supermarkt een stuk overzichtelijker.

DE DATACENTERKACHEL

Dit is weer zo’n twijfelgeval of het nou bij de rode of groene kaarten hoort. Oordeel zelf. Datacenters slurpten in 2024 4,6% van het complete stroomverbruik op. Volgens ingewijden kun je daarmee een heel jaar een land als Argentinië van energie voorzien. Dat verbruik is de laatste jaren alleen maar toegenomen. Dat is geen goed nieuws, maar het heeft ook een positieve keerzijde. De vrijgekomen warmte kan in theorie namelijk worden gebruikt om meer dan een miljoen huishoudens van stroom voorzien. Er komt restwarmte met een temperatuur tussen de 25 en 48 graden vrij die nu nog in het niets verdwijnt. Maar het kost veel geld om installaties en leidingen aan te leggen die dit proces mogelijk maken. De nieuwe Wet Collectieve Warmte lijkt een spaak in het wiel te

steken, omdat de toepassing voor meer dan de helft in publieke handen is. Wordt het dan geen tijd om die wet aan te passen en de datacenterkachel op te stoken?

PAKJESWOEDE AANGEPAKT

Consumenten kopen steeds meer online. Het gevolg: een tsunami aan verpakkingen en dus afval. Boxo Return doet er wat aan. Deze onderneming wil herbruikbare verpakkingen de norm maken voor de honderden miljoenen pakketjes die jaarlijks in Nederland worden verstuurd. Boxo bouwt al jaren aan een netwerk van webwinkels, distributiecentra en lokale inleverpunten om het consumenten gemakkelijk te maken. Die kunnen bij hun online-bestellingen het vakje 'herbruikbare verpakking' aanklikken en er 3,95 euro statiegeld voor betalen. Dat krijgen ze retour als ze de verpakking inleveren. Een fantastisch initiatief als je bedenkt dat jaarlijks 87 miljoen gewicht aan karton en plastic in de kliko gaat. Herbruikbare verpakkingen besparen ook water, grondstoffen, energie, en chemicaliën die nodig zijn om steeds nieuwe verpakkingen te maken. Boekhandel De Slegte en outdoorwinkel Decathlon introduceren deze methode al. Dagblad Trouw presenteert jaarlijks de Duurzame Top 100 waar Boxo dit keer terecht hoog scoort. Maar er zijn meer vreugdevolle initiatieven die aandacht verdienen in deze rubriek.

AFVAL NAAR OOGST

Het volgende hoopgevende initiatief uit de Top 100 is deze: groente- en fruitafval wordt in steden vaak niet apart ingezameld. Natascha Hagenbeek uit Amsterdam wilde voorkomen dat al die waardevolle grondstoffen in de verbrandingsoven ein-

digden. Ze begon daarom zelf afval in te zamelen bij haar buurttuin, ook om voldoende compost te produceren. Die methode sloeg aan: inmiddels is haar initiatief onder de noemer Afval naar Oogst overgenomen op dertig locaties. Daar leveren inmiddels 1500 mensen hun gft-afval in, goed voor zo'n 40.000 kilo afval per jaar. Dat draagt bij aan meer circulariteit in de stad, maar ook aan de bewustwording daarover en de sociale contacten rondom buurttuinen. Daar worden we blij van!

VERTEER MIJ MAAR

En dan nog deze, helaas de laatste, maar wie de complete lijst wil inzien, kan terecht op de website van Trouw. Dood gaan we allemaal. Naast begraven en cremeren is er nog een derde optie om een lichaam na de dood af te breken. Dat is veraarden. Bij die techniek wordt het lichaam gecomposteerd in een bovengrondse cocon. In zeven weken tijd wordt het stoffelijk overschot met behulp van hooi en stro verteerd tot voedzame aarde. Compost waarop planten en bomen weer kunnen groeien. Deze methode is helaas nog in ontwikkeling. In Duitsland en in veertien Amerikaanse staten kan het nu al, maar in ons land is veraarden niet legaal. Er is eerst onderzoek nodig om uit te sluiten dat ziektekiemen zich tijdens het proces zouden kunnen vermeerderen. De Stichting Veraarden ijvert voor die legalisatie. Ik wens ze alle succes, want als het bij mij zo ver is, dan kies ik voor deze manier om na mijn hemelvaart de Aarde nog een klein beetje te voeden. GEZOND

Boeken

Een boek ontvangen of cadeau doen? Meld je dan aan als abonnee via onze website krantvandeaarde.nl en kies daar een boek. Je ziet dan direct welke titels beschikbaar zijn.

Iconen voor Geometer

Kunstenaar Pieter Dirk Torensma raakte vanaf 1995 gefascineerd door de geheime wetmatigheden van de gulden snede en de zogenaamde Fibonacci-reeks. In de loop van 25 jaar maakte hij hier 13 schilderijen over die bij elkaar zijn gebracht in het monumentale boek ‘Iconen voor Geometer – Een eerbetoon aan de natuur’. Hij ontdekte dat met behulp van ritme en getal iedere bloem, stuifmeelkorrel, planktondeeltje en iedere beweging in het heelal zijn vorm krijgt. Dat ook geluid hierbij een cruciale rol speelt komt tot uiting in zijn icoon ‘Klank zichtbaar gemaakt’. Met een kunsthistorisch essay van Evert Duintjer Tebbens en een begeleidende tekst van de kunstenaar. Iconen voor Geometer | Pieter Dirk Torensma | Aurora Productions | € 39,95

Wat ruik ik toch?

Reis mee met de steur en ontdek het leven onder water 'Wat ruik ik toch?' is een vrolijk prentenboek voor jong en oud. Jonge kinderen leren dieren in en rond het water kennen, zoals de steur, de fuut en de libel. Ontdek de natuur zoals die écht is! Sjors de steur zwemt zijn neus achterna. Vanuit de zee trekt hij de rivier op, omdat daar iets heel lekker ruikt. Onderweg komt hij allerlei dieren tegen. Van Alie de paling, die juist de andere kant op zwemt, tot Otto de otter die op visjes jaagt. Uiteindelijk vindt hij de plaats waar het zo lekker ruikt, de plaats waar hijzelf uit zijn ei is gekropen! Hier vindt hij ook steur Suus... Wat ruik ik toch? | Vera de Backker en Rob Buiter| KNNV Uitgeverij | € 17,95

De vogelserie 30 De Vlaamse gaai

Je tuin als apotheek

45 recepten met geneeskrachtige planten

Wist je dat je eigen achtertuin al vol staat met geneeskrachtige planten? In haar nieuwste boek deelt duurzaam tuinexpert Anne Wieggers (bekend van BinnensteBuiten en Gardeners’ World) 45 eenvoudige recepten om je badkamer- en medicijnkastje te vullen met zelfgemaakte kruidenremedies. Van helende crèmes tot hoestsiroop. Dit boek biedt volop inspiratie voor iedereen - mét of zonder groene vingers die creatief aan de slag wil met een eigen kruidenapotheek.

Je tuin als apotheek | Anne Wieggers | KNNV Uitgeverij | € 24,95

In het hart van de cirkel

Kunstenares Ellen Uytewaal laat zich al 25 jaar inspireren door de levensfilosofie van de Noord-Amerikaanse indianen. Bij deze volken, net als bij talloze andere oude volken, speelt de onzichtbare wereld een belangrijke rol. Zo is er ook een diepe verbondenheid met alle levensvormen op aarde, louter omdat het uitingen zijn van de grote wereldomvattende biotoop die wij ‘het leven’ noemen. In haar kleurrijke werk is deze onderlinge verbondenheid op symbolische wijze verbeeld. Haar schilderijen worden begeleid door poëtische en verdiepende teksten uit de wereldliteratuur. Een boek om te reflecteren op ons bestaan op aarde. In het hart van de cirkel | Ellen Uytewaal | Aurora Productions | € 21,50

Gezondheid uit de apotheek van God

Voorbij gender Naar een diepere kijk op het mens-zijn

Genderidentiteit is voor steeds meer, vooral jonge, mensen een existentieel vraagstuk. Deze in eerste instantie individuele vraag is het middelpunt geworden van een maatschappelijk strijdtoneel waar standpunten en oordelen heftig met elkaar botsen. Luc Vandecasteele (huisarts en schoolarts) bespreekt de ontwikkelingen; stelt kritische vragen bij de wetenschappelijke onderbouwing van het medisch handelen bij gendertransitie en de gevolgen daarvan; beschrijft de maatschappelijke polarisatie en de wijze waarop het vraagstuk in de gezondheidszorg, in beleid, wetgeving, onderwijs en opvoeding resoneert. De auteur beschrijft vervolgens een spirituele visie die een opening biedt om het gendervraagstuk vanuit een nieuw perspectief te bezien. Hoe leven het vrouwelijke en het mannelijke in iedere mens, en waaraan ontlenen wij onze identiteit? Voorbij gender | Luc Vandecasteele | Uitgeverij Nearchus CV | € 19,50

Vlaamse gaaien worden bewonderd om hun bonte en blauwe veren en verguisd om hun roofzuchtige gedrag. In dit boek volgt Piet J. van den Hout Vlaamse gaaien in hun dagelijks leven: als verliefde pubers, zorgzame ouders, ruziemakers, dromerige kletsers, vrolijke badgasten, hamsteraars, nestrovers, reizigers, of als stille, eenzelvige vogels. Maar hij wil ook weten hoe slim ze zijn. Weten ze eigenlijk wel wat ze aan het doen zijn of proberen ze maar wat? Hoe vinden ze bijvoorbeeld hun verstopte eikels terug? Door vooral goed naar Vlaamse gaaien te blijven kijken leren we ze echt kennen en zijn we in staat om feiten van fabels te onderscheiden. De Vlaamse gaai | Piet J. van den Hout | Atlas Contact | € 27,99

Gezondheid uit de apotheek van God | Maria Treben | Uitgeverij Ennsthaler | € 21,95

Agenda

GEZOND

De Krant van de Aarde is een positief redactioneel onafhankelijk medium. Authenticiteit, innovatie en natuur zijn thema’s waar de krant voor staat. De krant biedt lezers inspiratie waarmee ze hun vanzelfsprekend duurzame leefstijl invulling kunnen geven. De Krant van de Aarde is een uitgave van Stichting Dag van de Aarde.

Bestuur

Albert Poutsma - Voorzitter / Uitgever Frans van der Beek - Secretaris

Redactie redactie@krantvandeaarde.nl Frans van der Beek, Kees Slagter, Albert Poutsma, Eva Wolsleger

Aan dit nummer werkten mee: Yvette van den Berg, Marcel Boer, Femke van Wijk-Winkel, Eric Vrijsen, Hilde Bolt, Maritgen Matter, Marjolein Berendsen, Gerrit-Jan van Herwaarden, Kelly en Richard van der Hoek, Blanche Beijersbergen. Foto cover: Dreamstime. de Kort.

Advertenties en samenwerkingen: Albert Poutsma Vormgeving & Opmaak: Putri Reeb en Celina Koekenbier Web- en eindredactie: Kees Slagter & Eva Wolsleger

Oktober Distributie: Ruim 500 distributiepunten: Natuurvoedingswinkels, woningwinkels, gezondheidswinkels, t/m 11 oktober | Demeter Weken | Landelijk Ieder jaar staan week 40 en 41 in het teken van de Demeter Weken in de bio-spe-

wereldwinkels, artsen en scholen, Tweede Kamer der Staten-Generaal, goede doelen, groente en fruit tassen en andere webwinkels.

ciaalzaken. In deze twee weken krijgen de Demeterproducten extra aandacht en wordt uitgelegd wat het keurmerk precies inhoudt. Demeter is hét kwaliteitskeur-

Abonnementen:

merk voor biodynamische landbouw. Biologisch-dynamische landbouw gaat een

Vanaf € 20,- kun je de Krant van de Aarde thuis ontvangen door donateur te worden van de stichting

stap verder dan biologisch: de natuur wordt gezien als een verbonden geheel,

Dag van de Aarde. Tevens ontvang je dan een boek naar keuze.

gebaseerd op kringlopen. | stichtingdemeter.nl

Ga hiervoor naar onze website: www.krantvandeaarde.nl. Abonnementen: Abonnementenland, Postbus 20, 1910 AA Uitgeest, tel. +31(0)251-25 79 24. www.aboland.nl

t/m 25 oktober | Biologische Zelfpluk & Oogstfeest | Landgoed de Olmenhorst | Lisserbroek

Copyright: Krant van de Aarde, 2026. Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van de uitgever door

Je kunt hier terecht voor de traditionele appelen- en perenpluk. In de herfstvakantie

druk, fotocopie, e-mail of Internet vermenigvuldigd of anderszins overgenomen en verder verspreid worden.

is de zelfpluk dagelijks geopend van 10:00 tot 17:00 uur. Zelf biologisch fruit plukken in de boomgaarden, struinen over de herfstmarkt, livemuziek en herfstvertier. | olmenhorst.nl/activiteiten/de-zelfpluk-2026

Voor distribiteurs Distributeur worden van de Krant van de Aarde? Neem dan contact op met uw groothandel of onze redactie;

November

- verkoop@udea.nl (klanten Udea) - service@odin.nl (klanten Odin)

6 en 7 november | Nationale Natuurwerkdagen | Landelijk

- info@jansmahaule.nl (klanten Jansma)

Laarzen aan, handen uit de mouwen: op vrijdag 6 en zaterdag 7 november 2026

- redactie@krantvandeaarde.nl (overigen)

vinden de Nationale Natuurwerkdagen plaats: het grootste groene vrijwilligersweekend van Nederland. Verspreid over het hele land steken zo’n 15.000 deelnemers de handen

© 2026 Krant van de Aarde | ISSN 1872-5104

uit de mouwen voor het behoud en de bescherming van natuur en landschap dichtbij

Stichting Dag van de Aarde | info@krantvandeaarde.nl | krantvandeaarde.nl

huis. | natuurwerkdag.nl 19 t/m 21 november | Warming Up Festival 2026 | Amsterdam Drie dagen lang brengt het festival kunst, journalistiek, muziek en gesprek samen rond

Vraag 2 gratis edities aan voor een vriend of vriendin: redactie@krantvandeaarde.nl

de vraag hoe individuele keuzes zich verhouden tot systemen die grotendeels buiten ons bereik liggen, en waar we juist als collectief wél invloed op kunnen uitoefenen. Het is een festival dat ruimte maakt voor imperfectie, voor twijfel en voor nieuwe vormen

Wilt u ook in deze rubriek vermeld worden? Neem dan contact op via kees.slagter@krantvandeaarde.nl

23

Bio Magazine: Rineke Dijkinga, Renáta Horenová, Leah Groeneweg, Peter van Berckel, Christianne

Raadgevingen en ervaringen met geneeskruiden Gezondheid uit de apotheek van God is het bekendste boek van Maria Treben en laat zien welke bijzondere plaats kruiden en planten van oudsher innemen in ons dagelijks leven. Op een eenvoudige en toegankelijke manier deelt Maria Treben haar kennis en ervaringen met onder andere goudsbloem, brandnetel en Zweedse kruiden. Het boek nodigt uit om opnieuw kennis te maken met de rijkdom van de natuur en vormt een mooie kennismaking met de wereld van MT Natuurproducten. Meer informatie: www.mt-natuurproducten.nl

Colofon

van betrokkenheid. | tolhuistuin.nl/specials/warming-up-festival Voor meer duurzame activiteiten, kijk op dagvandeaarde.nl

Genoten van deze krant? Steun ons! Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl Stichting Dag van de Aarde IBAN: NL21ABNA0617736146

Boeken

Een boek ontvangen of cadeau doen? Meld je dan aan als abonnee via onze website krantvandeaarde.nl en kies daar een boek. Je ziet dan direct welke titels beschikbaar zijn.

Iconen voor Geometer

Kunstenaar Pieter Dirk Torensma raakte vanaf 1995 gefascineerd door de geheime wetmatigheden van de gulden snede en de zogenaamde Fibonacci-reeks. In de loop van 25 jaar maakte hij hier 13 schilderijen over die bij elkaar zijn gebracht in het monumentale boek ‘Iconen voor Geometer – Een eerbetoon aan de natuur’. Hij ontdekte dat met behulp van ritme en getal iedere bloem, stuifmeelkorrel, planktondeeltje en iedere beweging in het heelal zijn vorm krijgt. Dat ook geluid hierbij een cruciale rol speelt komt tot uiting in zijn icoon ‘Klank zichtbaar gemaakt’. Met een kunsthistorisch essay van Evert Duintjer Tebbens en een begeleidende tekst van de kunstenaar. Iconen voor Geometer | Pieter Dirk Torensma | Aurora Productions | € 39,95

Wat ruik ik toch?

Reis mee met de steur en ontdek het leven onder water 'Wat ruik ik toch?' is een vrolijk prentenboek voor jong en oud. Jonge kinderen leren dieren in en rond het water kennen, zoals de steur, de fuut en de libel. Ontdek de natuur zoals die écht is! Sjors de steur zwemt zijn neus achterna. Vanuit de zee trekt hij de rivier op, omdat daar iets heel lekker ruikt. Onderweg komt hij allerlei dieren tegen. Van Alie de paling, die juist de andere kant op zwemt, tot Otto de otter die op visjes jaagt. Uiteindelijk vindt hij de plaats waar het zo lekker ruikt, de plaats waar hijzelf uit zijn ei is gekropen! Hier vindt hij ook steur Suus... Wat ruik ik toch? | Vera de Backker en Rob Buiter| KNNV Uitgeverij | € 17,95

De vogelserie 30 De Vlaamse gaai

Je tuin als apotheek

45 recepten met geneeskrachtige planten

Wist je dat je eigen achtertuin al vol staat met geneeskrachtige planten? In haar nieuwste boek deelt duurzaam tuinexpert Anne Wieggers (bekend van BinnensteBuiten en Gardeners’ World) 45 eenvoudige recepten om je badkamer- en medicijnkastje te vullen met zelfgemaakte kruidenremedies. Van helende crèmes tot hoestsiroop. Dit boek biedt volop inspiratie voor iedereen - mét of zonder groene vingers die creatief aan de slag wil met een eigen kruidenapotheek.

Je tuin als apotheek | Anne Wieggers | KNNV Uitgeverij | € 24,95

In het hart van de cirkel

Kunstenares Ellen Uytewaal laat zich al 25 jaar inspireren door de levensfilosofie van de Noord-Amerikaanse indianen. Bij deze volken, net als bij talloze andere oude volken, speelt de onzichtbare wereld een belangrijke rol. Zo is er ook een diepe verbondenheid met alle levensvormen op aarde, louter omdat het uitingen zijn van de grote wereldomvattende biotoop die wij ‘het leven’ noemen. In haar kleurrijke werk is deze onderlinge verbondenheid op symbolische wijze verbeeld. Haar schilderijen worden begeleid door poëtische en verdiepende teksten uit de wereldliteratuur. Een boek om te reflecteren op ons bestaan op aarde. In het hart van de cirkel | Ellen Uytewaal | Aurora Productions | € 21,50

Gezondheid uit de apotheek van God

Voorbij gender Naar een diepere kijk op het mens-zijn

Genderidentiteit is voor steeds meer, vooral jonge, mensen een existentieel vraagstuk. Deze in eerste instantie individuele vraag is het middelpunt geworden van een maatschappelijk strijdtoneel waar standpunten en oordelen heftig met elkaar botsen. Luc Vandecasteele (huisarts en schoolarts) bespreekt de ontwikkelingen; stelt kritische vragen bij de wetenschappelijke onderbouwing van het medisch handelen bij gendertransitie en de gevolgen daarvan; beschrijft de maatschappelijke polarisatie en de wijze waarop het vraagstuk in de gezondheidszorg, in beleid, wetgeving, onderwijs en opvoeding resoneert. De auteur beschrijft vervolgens een spirituele visie die een opening biedt om het gendervraagstuk vanuit een nieuw perspectief te bezien. Hoe leven het vrouwelijke en het mannelijke in iedere mens, en waaraan ontlenen wij onze identiteit? Voorbij gender | Luc Vandecasteele | Uitgeverij Nearchus CV | € 19,50

Vlaamse gaaien worden bewonderd om hun bonte en blauwe veren en verguisd om hun roofzuchtige gedrag. In dit boek volgt Piet J. van den Hout Vlaamse gaaien in hun dagelijks leven: als verliefde pubers, zorgzame ouders, ruziemakers, dromerige kletsers, vrolijke badgasten, hamsteraars, nestrovers, reizigers, of als stille, eenzelvige vogels. Maar hij wil ook weten hoe slim ze zijn. Weten ze eigenlijk wel wat ze aan het doen zijn of proberen ze maar wat? Hoe vinden ze bijvoorbeeld hun verstopte eikels terug? Door vooral goed naar Vlaamse gaaien te blijven kijken leren we ze echt kennen en zijn we in staat om feiten van fabels te onderscheiden. De Vlaamse gaai | Piet J. van den Hout | Atlas Contact | € 27,99

Gezondheid uit de apotheek van God | Maria Treben | Uitgeverij Ennsthaler | € 21,95

Agenda

GEZOND

De Krant van de Aarde is een positief redactioneel onafhankelijk medium. Authenticiteit, innovatie en natuur zijn thema’s waar de krant voor staat. De krant biedt lezers inspiratie waarmee ze hun vanzelfsprekend duurzame leefstijl invulling kunnen geven. De Krant van de Aarde is een uitgave van Stichting Dag van de Aarde.

Bestuur

Albert Poutsma - Voorzitter / Uitgever Frans van der Beek - Secretaris

Redactie redactie@krantvandeaarde.nl Frans van der Beek, Kees Slagter, Albert Poutsma, Eva Wolsleger

Aan dit nummer werkten mee: Yvette van den Berg, Marcel Boer, Femke van Wijk-Winkel, Eric Vrijsen, Hilde Bolt, Maritgen Matter, Marjolein Berendsen, Gerrit-Jan van Herwaarden, Kelly en Richard van der Hoek, Blanche Beijersbergen. Foto cover: Dreamstime. de Kort.

Advertenties en samenwerkingen: Albert Poutsma Vormgeving & Opmaak: Putri Reeb en Celina Koekenbier Web- en eindredactie: Kees Slagter & Eva Wolsleger

Oktober Distributie: Ruim 500 distributiepunten: Natuurvoedingswinkels, woningwinkels, gezondheidswinkels, t/m 11 oktober | Demeter Weken | Landelijk Ieder jaar staan week 40 en 41 in het teken van de Demeter Weken in de bio-spe-

wereldwinkels, artsen en scholen, Tweede Kamer der Staten-Generaal, goede doelen, groente en fruit tassen en andere webwinkels.

ciaalzaken. In deze twee weken krijgen de Demeterproducten extra aandacht en wordt uitgelegd wat het keurmerk precies inhoudt. Demeter is hét kwaliteitskeur-

Abonnementen:

merk voor biodynamische landbouw. Biologisch-dynamische landbouw gaat een

Vanaf € 20,- kun je de Krant van de Aarde thuis ontvangen door donateur te worden van de stichting

stap verder dan biologisch: de natuur wordt gezien als een verbonden geheel,

Dag van de Aarde. Tevens ontvang je dan een boek naar keuze.

gebaseerd op kringlopen. | stichtingdemeter.nl

Ga hiervoor naar onze website: www.krantvandeaarde.nl. Abonnementen: Abonnementenland, Postbus 20, 1910 AA Uitgeest, tel. +31(0)251-25 79 24. www.aboland.nl

t/m 25 oktober | Biologische Zelfpluk & Oogstfeest | Landgoed de Olmenhorst | Lisserbroek

Copyright: Krant van de Aarde, 2026. Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van de uitgever door

Je kunt hier terecht voor de traditionele appelen- en perenpluk. In de herfstvakantie

druk, fotocopie, e-mail of Internet vermenigvuldigd of anderszins overgenomen en verder verspreid worden.

is de zelfpluk dagelijks geopend van 10:00 tot 17:00 uur. Zelf biologisch fruit plukken in de boomgaarden, struinen over de herfstmarkt, livemuziek en herfstvertier. | olmenhorst.nl/activiteiten/de-zelfpluk-2026

Voor distribiteurs Distributeur worden van de Krant van de Aarde? Neem dan contact op met uw groothandel of onze redactie;

November

- verkoop@udea.nl (klanten Udea) - service@odin.nl (klanten Odin)

6 en 7 november | Nationale Natuurwerkdagen | Landelijk

- info@jansmahaule.nl (klanten Jansma)

Laarzen aan, handen uit de mouwen: op vrijdag 6 en zaterdag 7 november 2026

- redactie@krantvandeaarde.nl (overigen)

vinden de Nationale Natuurwerkdagen plaats: het grootste groene vrijwilligersweekend van Nederland. Verspreid over het hele land steken zo’n 15.000 deelnemers de handen

© 2026 Krant van de Aarde | ISSN 1872-5104

uit de mouwen voor het behoud en de bescherming van natuur en landschap dichtbij

Stichting Dag van de Aarde | info@krantvandeaarde.nl | krantvandeaarde.nl

huis. | natuurwerkdag.nl 19 t/m 21 november | Warming Up Festival 2026 | Amsterdam Drie dagen lang brengt het festival kunst, journalistiek, muziek en gesprek samen rond

Vraag 2 gratis edities aan voor een vriend of vriendin: redactie@krantvandeaarde.nl

de vraag hoe individuele keuzes zich verhouden tot systemen die grotendeels buiten ons bereik liggen, en waar we juist als collectief wél invloed op kunnen uitoefenen. Het is een festival dat ruimte maakt voor imperfectie, voor twijfel en voor nieuwe vormen

Wilt u ook in deze rubriek vermeld worden? Neem dan contact op via kees.slagter@krantvandeaarde.nl

23

Bio Magazine: Rineke Dijkinga, Renáta Horenová, Leah Groeneweg, Peter van Berckel, Christianne

Raadgevingen en ervaringen met geneeskruiden Gezondheid uit de apotheek van God is het bekendste boek van Maria Treben en laat zien welke bijzondere plaats kruiden en planten van oudsher innemen in ons dagelijks leven. Op een eenvoudige en toegankelijke manier deelt Maria Treben haar kennis en ervaringen met onder andere goudsbloem, brandnetel en Zweedse kruiden. Het boek nodigt uit om opnieuw kennis te maken met de rijkdom van de natuur en vormt een mooie kennismaking met de wereld van MT Natuurproducten. Meer informatie: www.mt-natuurproducten.nl

Colofon

van betrokkenheid. | tolhuistuin.nl/specials/warming-up-festival Voor meer duurzame activiteiten, kijk op dagvandeaarde.nl

Genoten van deze krant? Steun ons! Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl Stichting Dag van de Aarde IBAN: NL21ABNA0617736146

GEZOND

25

GEZOND

Maak december magisch met onze adventskalender! Met deze prachtige adventskalender, getekend door Kapitein Kalk, is elke dag een feestelijke verrassing. Achter alle 25 luikjes schuilen sfeervolle kunstwerkjes die je meenemen langs de vier lichten van advent naar het Kerstfeest. Op de achterzijde vind je bovendien een mooie adventsspreuk. Een hartverwarmende beleving van de adventstijd!

Verkrijgbaar via www.mercurius-international.nl Voor particulieren: www.waldorfshop.eu Sei2603 KvdA.qxp_Opmaak 1 14-09-2026 17:18 Pagina 1

Seizoener TIJDSCHRIFT VOOR DE WALDORFWERELD | HERFST 2026

FOTOWEDSTRIJD

LandschappenNL Heb je een foto gemaakt van een mooie, bijzondere of typische plek in de Nederlandse natuur? Stuur die dan met toelichting naar de Krant van de Aarde. Elk nummer plaatsen we de beste inzending. Mail naar: redactie@krantvandeaarde.nl onder vermelding van je naam en adres. De winnaar wordt ook beloond met een jaarabonnement en door onze partner LandschappenNL met het boek ‘Bos en Klímaat’ van Simon Klingen.

Samen voor ons Landschap Neem nu een jaar-abo op Seizoener! Nu voor 35,- (normaal 43,-)

Het tijdschrift voor mensen die zich graag laten inspireren door de vrijeschool, de antroposofie en waarde hechten aan liefdevolle zorg voor mens en aarde. Ga naar seizoener.nl/abonneren - bestel met code KA2603, geldig tot 30-11-’26

LandschappenNL is het samenwerkingsverband van 20 provinciale organisaties, dat zich inzet voor het behoud en ontwikkeling van ons landschap waarin we wonen, werken en recreëren. Het landschap vraagt om duurzaam beheer, zodat we er nu en in de toekomst van kunnen genieten. LandschappenNL werkt samen met mensen, organisaties, bedrijven en overheden, via projecten en lobby.

Winnende foto van Hennita Jaspers, De Bosbeek - Bennekom Deze foto is genomen bij de Bosbeek, vlak bij het gelijknamige Nivonhuis bij Bennekom. Deze beek is onderdeel van het grotere stelsel van het Renkums beekdal. Aan drie zijden is dit dal omgeven door stuwwallen, hoogten die zijn opgedrukt door grote gletsjers die hier in de voorlaatste ijstijd hebben gelegen. Tijdens dit zogenaamde Saalien, zo'n 150.000 jaar geleden, bevond dit gebied zich aan de meest zuidoostelijke grens van de enorme ijsmassa’s. Alleen aan de zuidkant, waar het beekstelsel uitmondt in de Nederrijn, ontbreekt een dergelijke wal. Het dal heeft al in prehistorische tijden veel menselijke bewoning aangetrokken, getuige de vele grafheuvels. In de loop der tijd hebben mensen de beken voor allerlei doeleinden gebruikt. Zo kon het stromende water worden benut om watermolens te laten draaien. Om voldoende waterdruk te ontwikkelen werden daarbij twee activiteiten ontplooid. Ten eerste werden de beken bij de bron, aan de stroomopwaartse zijde, verdiept en uitgegraven, waardoor meer grondwater kon worden benut. Dergelijke beken noemt men sprengbeken. Ten tweede werden de beken opgeleid via de zijkant van het dal. Daar werd het beekwater door een gegraven

waterloop geleid met een veel kleiner verval dan dat van de dalbodem en de natuurlijke beek. Waar het water dan vlak bij de watermolen aankwam werd een verval van tenminste twee meter gerealiseerd waarmee voldoende energie kon worden opgewekt voor diverse toepassingen. In het beekdal hebben maar liefst acht watermolens gestaan. De watermolens werden benut voor het malen van graan en voor de fabricage van papier zoals onder andere van het bekende Van Gelder Papier. Er is veel moeite gedaan om de beken watervoerend te houden. Zo is begin deze eeuw het stelsel via beekherstel weer opgeknapt en bleven de beken na verloop van tijd weer jaarrond stromen. Maar door de droge periodes van de laatste jaren en drinkwateronttrekking valt een aantal beken toch weer droog. Het stelsel van de beken kent een waardevolle flora en fauna. Zo komen er verschillende prachtige vlindersoorten voor: parelmoervlinder, distelvlinder, koninginnepage en kolibrievlinder. En met een beetje geluk kun je er een ijsvogel spotten.

Gerrit-Jan van Herwaarden, LandschappenNL

GEZOND

25

GEZOND

Maak december magisch met onze adventskalender! Met deze prachtige adventskalender, getekend door Kapitein Kalk, is elke dag een feestelijke verrassing. Achter alle 25 luikjes schuilen sfeervolle kunstwerkjes die je meenemen langs de vier lichten van advent naar het Kerstfeest. Op de achterzijde vind je bovendien een mooie adventsspreuk. Een hartverwarmende beleving van de adventstijd!

Verkrijgbaar via www.mercurius-international.nl Voor particulieren: www.waldorfshop.eu Sei2603 KvdA.qxp_Opmaak 1 14-09-2026 17:18 Pagina 1

Seizoener TIJDSCHRIFT VOOR DE WALDORFWERELD | HERFST 2026

FOTOWEDSTRIJD

LandschappenNL Heb je een foto gemaakt van een mooie, bijzondere of typische plek in de Nederlandse natuur? Stuur die dan met toelichting naar de Krant van de Aarde. Elk nummer plaatsen we de beste inzending. Mail naar: redactie@krantvandeaarde.nl onder vermelding van je naam en adres. De winnaar wordt ook beloond met een jaarabonnement en door onze partner LandschappenNL met het boek ‘Bos en Klímaat’ van Simon Klingen.

Samen voor ons Landschap Neem nu een jaar-abo op Seizoener! Nu voor 35,- (normaal 43,-)

Het tijdschrift voor mensen die zich graag laten inspireren door de vrijeschool, de antroposofie en waarde hechten aan liefdevolle zorg voor mens en aarde. Ga naar seizoener.nl/abonneren - bestel met code KA2603, geldig tot 30-11-’26

LandschappenNL is het samenwerkingsverband van 20 provinciale organisaties, dat zich inzet voor het behoud en ontwikkeling van ons landschap waarin we wonen, werken en recreëren. Het landschap vraagt om duurzaam beheer, zodat we er nu en in de toekomst van kunnen genieten. LandschappenNL werkt samen met mensen, organisaties, bedrijven en overheden, via projecten en lobby.

Winnende foto van Hennita Jaspers, De Bosbeek - Bennekom Deze foto is genomen bij de Bosbeek, vlak bij het gelijknamige Nivonhuis bij Bennekom. Deze beek is onderdeel van het grotere stelsel van het Renkums beekdal. Aan drie zijden is dit dal omgeven door stuwwallen, hoogten die zijn opgedrukt door grote gletsjers die hier in de voorlaatste ijstijd hebben gelegen. Tijdens dit zogenaamde Saalien, zo'n 150.000 jaar geleden, bevond dit gebied zich aan de meest zuidoostelijke grens van de enorme ijsmassa’s. Alleen aan de zuidkant, waar het beekstelsel uitmondt in de Nederrijn, ontbreekt een dergelijke wal. Het dal heeft al in prehistorische tijden veel menselijke bewoning aangetrokken, getuige de vele grafheuvels. In de loop der tijd hebben mensen de beken voor allerlei doeleinden gebruikt. Zo kon het stromende water worden benut om watermolens te laten draaien. Om voldoende waterdruk te ontwikkelen werden daarbij twee activiteiten ontplooid. Ten eerste werden de beken bij de bron, aan de stroomopwaartse zijde, verdiept en uitgegraven, waardoor meer grondwater kon worden benut. Dergelijke beken noemt men sprengbeken. Ten tweede werden de beken opgeleid via de zijkant van het dal. Daar werd het beekwater door een gegraven

waterloop geleid met een veel kleiner verval dan dat van de dalbodem en de natuurlijke beek. Waar het water dan vlak bij de watermolen aankwam werd een verval van tenminste twee meter gerealiseerd waarmee voldoende energie kon worden opgewekt voor diverse toepassingen. In het beekdal hebben maar liefst acht watermolens gestaan. De watermolens werden benut voor het malen van graan en voor de fabricage van papier zoals onder andere van het bekende Van Gelder Papier. Er is veel moeite gedaan om de beken watervoerend te houden. Zo is begin deze eeuw het stelsel via beekherstel weer opgeknapt en bleven de beken na verloop van tijd weer jaarrond stromen. Maar door de droge periodes van de laatste jaren en drinkwateronttrekking valt een aantal beken toch weer droog. Het stelsel van de beken kent een waardevolle flora en fauna. Zo komen er verschillende prachtige vlindersoorten voor: parelmoervlinder, distelvlinder, koninginnepage en kolibrievlinder. En met een beetje geluk kun je er een ijsvogel spotten.

Gerrit-Jan van Herwaarden, LandschappenNL

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

OVER BIOLOGISCH & BIODYNAMISCH

MET EEN UITGEBREID INTERVIEW MET FERMENTATIE-EXPERT PETER VAN BERCKEL OVER WERKEN MET VOLKOREN GRANEN

OKTOBER - NOVEMBER 2026

MAGAZINE

OVER BIOLOGISCH & BIODYNAMISCH

5

5 15

Nieuws 4 Bert van Ruitenbeek neemt afscheid als directeur Stichting Demeter Demeter Weken 5 Loverendale 100 jaar Boek: Levend goud Stoppen met Convenant gewasbescherming Recepten, Voeding & Producten 7 De kracht van yacon 9 Renáta’s Choice: Tips voor de herfst 10 Interview fermentatie-expert Peter van Berckel: Weken, koken, wellen 14 Recept Pastasalade 15 Tofu recepten 16 Lijnzaadcrackers met wilde zaden 19 Recept Gnocchi Demeter 21 Eén product, één plus 22 Demeter Gids - BioGids winkels & markten

10 Genieten van biodynamische kwaliteit

21

16

Start je dag met jouw vertrouwde eiwitrijke zuivel van biodynamische kwaliteit. Het Demeterkeurmerk staat voor de hoogste standaard binnen de biologisch-dynamische landbouw, waarbij met extra zorg voor bodem, natuur, dier en mens wordt gewerkt aan producten in natuurlijke balans. Biocumulus staat bekend om de milde, romige smaak, mede dankzij het rechtsdraaiende melkzuur. Dit komt ook van nature voor in onze darmen, hierdoor kan het lichaam dit efficiënter omzetten in energie. Om het beste uit je dag te halen, iedere dag opnieuw.

O pl ei di ngen bi ol ogi s c he & bi ody nam i s c he l andbou w

Stap in de wereld van Warmonderhof

OKTOBER - NOVEMBER 2026

MAGAZINE

OVER BIOLOGISCH & BIODYNAMISCH

5

5 15

Nieuws 4 Bert van Ruitenbeek neemt afscheid als directeur Stichting Demeter Demeter Weken 5 Loverendale 100 jaar Boek: Levend goud Stoppen met Convenant gewasbescherming Recepten, Voeding & Producten 7 De kracht van yacon 9 Renáta’s Choice: Tips voor de herfst 10 Interview fermentatie-expert Peter van Berckel: Weken, koken, wellen 14 Recept Pastasalade 15 Tofu recepten 16 Lijnzaadcrackers met wilde zaden 19 Recept Gnocchi Demeter 21 Eén product, één plus 22 Demeter Gids - BioGids winkels & markten

10 Genieten van biodynamische kwaliteit

21

16

Start je dag met jouw vertrouwde eiwitrijke zuivel van biodynamische kwaliteit. Het Demeterkeurmerk staat voor de hoogste standaard binnen de biologisch-dynamische landbouw, waarbij met extra zorg voor bodem, natuur, dier en mens wordt gewerkt aan producten in natuurlijke balans. Biocumulus staat bekend om de milde, romige smaak, mede dankzij het rechtsdraaiende melkzuur. Dit komt ook van nature voor in onze darmen, hierdoor kan het lichaam dit efficiënter omzetten in energie. Om het beste uit je dag te halen, iedere dag opnieuw.

O pl ei di ngen bi ol ogi s c he & bi ody nam i s c he l andbou w

Stap in de wereld van Warmonderhof

Nieuws

Loverendale 100 jaar

Bert van Ruitenbeek neemt afscheid als directeur Stichting Demeter Bert van Ruitenbeek stopt per 1 mei 2027 als directeur van Stichting Demeter. Bert trad inmiddels meer dan vijftien jaar geleden eerst als interim-directeur aan bij Stichting Demeter om de biodynamische landbouw en de afzet van Demeterproducten verder te laten groeien. Daarvoor was hij van 1999 tot 2009 directeur van Biologica, een voorloper van het huidige Bionext. De afgelopen jaren was hij dus vanuit zijn functie de spreekbuis van de biodynamische sector in Nederland, en in die hoedanigheid ook vaste columnist bij deze krant. Na studies in de journalistiek en Nederlandse taal- en letterkunde schreef hij ook achtergrondartikelen voor het wetenschapskatern van NRC-Handelsblad.

In september is Loverendale 100 jaar geworden! Een eeuw geleden begon het avontuur op Walcheren en nog altijd leeft deze bijzondere plek. Dat is best een feestje waard. Daarom is het al het hele jaar feest bij Loverendale, met allerlei leuke evenementen. Zo ook vorig weekend, tijdens de Loverendale Pastorale. Een festival waar land, leven en kunst met elkaar verbonden werden, begeleid door prachtige muziek en een fijne sfeer. In de afgelopen maanden ontvingen we allerlei prachtige donaties met berichtjes voor Loverendale. Mooie herinneringen, krachtige statements en een hart onder de riem. Al die donaties, in welke vorm dan ook, zijn volgens ons het mooiste verjaardagscadeau dat gegeven kan worden. Daarmee maken we de grond voor altijd vrij! BRON: AARDPEER - BD GRONDBEHEER

Bestel het alvast via santasado.nl

Parkinson Vereniging roept op te stoppen met Convenant gewasbescherming

Bert blijft tot 1 mei volgend jaar directeur van Stichting Demeter. Stichting Demeter zorgt voor certificering en promotie van het Demeter-keurmerk voor voedsel uit de biodynamische landbouw in Nederland. BRON: STICHTING DEMETER

Levend goud

Week 40 en 41 staan in het teken van de Demeter Weken in de biologische speciaalzaken. In deze twee weken krijgen Demeter producten extra aandacht en wordt het keurmerk uitgelegd. Demeter is het kwaliteitskeurmerk voor biodynamische landbouw. Naast de kwaliteit van voeding is er aandacht voor milieu, natuurontwikkeling, dierenwelzijn en sociale en economische vernieuwing. Biodynamische landbouw gaat veel verder dan de biologische landbouw: de natuur wordt gezien als verbonden geheel, gebaseerd op kringlopen. Onze tip: Kies voor Demeter! BRON: STICHTING DEMETER

NIEUWS 4

Op Loverendale zijn talrijke nieuwe initiatieven geboren. Veel mensen vonden er iets dat hun leven verrijkte. Maar er is in haar 100-jarige bestaan ook veel mis gegaan. Naast prachtige verhalen tekenen financiële en sociale problemen de geschiedenis. Loverendale is nu de oudste, nog in bedrijf zijnde, biodynamische boerderij ter wereld. De huidige boer, Tim Moerman, heeft zijn blik op de toekomst gericht: ‘Ik heb nog wat werk te verzetten, nog wat strijd te leveren, maar leef in Oostkapelle vooralsnog mijn stoutste droom in de geest van wat Marie Tak van Poortvliet voor ogen had: een gezondere samenleving gebaseerd op een samenspel van landbouw en natuur met oog voor nieuwe maatschappelijke ideeën en ontwikkelingen.’ Ellen Winkel vertelt in het boek ‘LEVEND GOUD. Loverendale 1926-2026. Bouwen aan een nieuwe landbouw’ over de roerige geschiedenis én zij werpt een blik op de toekomst, op het jaar 2056. Het boek verschijnt 24 oktober.

Sinds januari 2010 is hij parttime directeur bij Stichting Demeter. Zijn langdurige inzet voor de biologische en biodynamische sector kreeg dit jaar bijzondere erkenning tijdens het Bio Netwerkdiner in Amersfoort waar hij tijdens de Bio-verkiezing van het Jaar de Bio-manager Oeuvreprijs ontving.

Demeter Weken 28 september - 11 oktober

Vele, vele mensen vonden hier inspiratie. Zoals Klaas de Boer, (de man met het helblonde haar op de foto) die in 1938 stage liep en zo gegrepen werd door de zoektocht naar een levende landbouw, dat hij negen jaar later BD-land-bouwschool Warmonderhof oprichtte. En Roel van Duijn, die in 1968 meewerkte en zo in zijn hart geraakt werd door de verhalen van de boer, dat hij de Kabouterbeweging oprichtte die vele jongeren in beweging bracht.

Het was een heel groot geschenk. Grootgrondbezitter Marie Tak van Poortvliet (1871-1936) liet al haar bezittingen na aan de Cultuurmaatschappij Loverendale. Deze onderneming had zij in 1926 opgericht om op haar boerderijen de biodynamische landbouw tot ontwikkeling te brengen. Marie Tak van Poortvliet was een moderne, krachtige vrouw die het vermogen dat zij had geërfd wilde inzetten voor een mooiere wereld. Zij hoopte dat op Walcheren, op haar boerderijen, een landbouw tot bloei zou komen die oog had voor de mysterieuze wijsheid die in de natuur besloten ligt. Dit zag zij als haar levensmissie. Haar geschenk was bedoeld voor ‘het geluk van de mensheid’, schreef ze in een brief bij haar nalatenschap. Maar het was meer dan een geschenk. Het was ook een opdracht, die een zware verantwoordelijkheid legde op de schouders van de mensen die haar missie wilden doordragen en haar idealen wilden verwezenlijken. De zoektocht naar een landbouw die de toekomst ‘geluk’ moest brengen, ging niet over rozen. Kort na de start, brak de wereldwijde economische crisis uit. En toen alles net weer op de rails stond, kwam de oorlog, met als gevolg dat de boerderijen een jaar lang onder water stonden. Het zoute zeewater ruïneerde alle bodemleven dat met zoveel zorg was opgebouwd. Maar Loverendale krabbelde weer op.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

In Nederland klinkt de waarschuwing voor de link tussen landbouwgif (pesticiden) en de ziekte van Parkinson steeds luider. Medisch specialisten, waaronder de bekende Parkinson-hoogleraar Bas Bloem, en belangenorganisaties zoals de Parkinson Vereniging trekken al geruime tijd aan de alarmbel. Zij waarschuwen dat blootstelling aan bepaalde bestrijdingsmiddelen het risico op deze hersenaandoening aanzienlijk vergroot. Negen maatschappelijke organisaties, samenwerkend met omwonenden van landbouwpercelen, roepen staatssecretaris Erkens op te stoppen met het Convenant toekomstbestendige gewasbescherming. Dit convenant is niet getekend door enige maatschappelijke partij en kan dus niet rekenen op draagvlak vanuit de samenleving. In zijn Kamerbrief over het convenant van april jl. erkent de staatssecretaris dat dit wel nodig is. De organisaties concluderen daarom dat het Convenant toekomstbestendige gewasbescherming is geklapt De organisaties vinden het belangrijk dat gezondheid, naast natuur en milieu, centraal staat in het beleid rond gewasbescherming. Men roept het ministerie op om de regie te nemen en te zorgen voor een gezonde en toekomstbestendige landbouw, met een snelle vermindering van het gebruik van pesticiden. BRON: Parkinson Vereniging

NIEUWS 5

Nieuws

Loverendale 100 jaar

Bert van Ruitenbeek neemt afscheid als directeur Stichting Demeter Bert van Ruitenbeek stopt per 1 mei 2027 als directeur van Stichting Demeter. Bert trad inmiddels meer dan vijftien jaar geleden eerst als interim-directeur aan bij Stichting Demeter om de biodynamische landbouw en de afzet van Demeterproducten verder te laten groeien. Daarvoor was hij van 1999 tot 2009 directeur van Biologica, een voorloper van het huidige Bionext. De afgelopen jaren was hij dus vanuit zijn functie de spreekbuis van de biodynamische sector in Nederland, en in die hoedanigheid ook vaste columnist bij deze krant. Na studies in de journalistiek en Nederlandse taal- en letterkunde schreef hij ook achtergrondartikelen voor het wetenschapskatern van NRC-Handelsblad.

In september is Loverendale 100 jaar geworden! Een eeuw geleden begon het avontuur op Walcheren en nog altijd leeft deze bijzondere plek. Dat is best een feestje waard. Daarom is het al het hele jaar feest bij Loverendale, met allerlei leuke evenementen. Zo ook vorig weekend, tijdens de Loverendale Pastorale. Een festival waar land, leven en kunst met elkaar verbonden werden, begeleid door prachtige muziek en een fijne sfeer. In de afgelopen maanden ontvingen we allerlei prachtige donaties met berichtjes voor Loverendale. Mooie herinneringen, krachtige statements en een hart onder de riem. Al die donaties, in welke vorm dan ook, zijn volgens ons het mooiste verjaardagscadeau dat gegeven kan worden. Daarmee maken we de grond voor altijd vrij! BRON: AARDPEER - BD GRONDBEHEER

Bestel het alvast via santasado.nl

Parkinson Vereniging roept op te stoppen met Convenant gewasbescherming

Bert blijft tot 1 mei volgend jaar directeur van Stichting Demeter. Stichting Demeter zorgt voor certificering en promotie van het Demeter-keurmerk voor voedsel uit de biodynamische landbouw in Nederland. BRON: STICHTING DEMETER

Levend goud

Week 40 en 41 staan in het teken van de Demeter Weken in de biologische speciaalzaken. In deze twee weken krijgen Demeter producten extra aandacht en wordt het keurmerk uitgelegd. Demeter is het kwaliteitskeurmerk voor biodynamische landbouw. Naast de kwaliteit van voeding is er aandacht voor milieu, natuurontwikkeling, dierenwelzijn en sociale en economische vernieuwing. Biodynamische landbouw gaat veel verder dan de biologische landbouw: de natuur wordt gezien als verbonden geheel, gebaseerd op kringlopen. Onze tip: Kies voor Demeter! BRON: STICHTING DEMETER

NIEUWS 4

Op Loverendale zijn talrijke nieuwe initiatieven geboren. Veel mensen vonden er iets dat hun leven verrijkte. Maar er is in haar 100-jarige bestaan ook veel mis gegaan. Naast prachtige verhalen tekenen financiële en sociale problemen de geschiedenis. Loverendale is nu de oudste, nog in bedrijf zijnde, biodynamische boerderij ter wereld. De huidige boer, Tim Moerman, heeft zijn blik op de toekomst gericht: ‘Ik heb nog wat werk te verzetten, nog wat strijd te leveren, maar leef in Oostkapelle vooralsnog mijn stoutste droom in de geest van wat Marie Tak van Poortvliet voor ogen had: een gezondere samenleving gebaseerd op een samenspel van landbouw en natuur met oog voor nieuwe maatschappelijke ideeën en ontwikkelingen.’ Ellen Winkel vertelt in het boek ‘LEVEND GOUD. Loverendale 1926-2026. Bouwen aan een nieuwe landbouw’ over de roerige geschiedenis én zij werpt een blik op de toekomst, op het jaar 2056. Het boek verschijnt 24 oktober.

Sinds januari 2010 is hij parttime directeur bij Stichting Demeter. Zijn langdurige inzet voor de biologische en biodynamische sector kreeg dit jaar bijzondere erkenning tijdens het Bio Netwerkdiner in Amersfoort waar hij tijdens de Bio-verkiezing van het Jaar de Bio-manager Oeuvreprijs ontving.

Demeter Weken 28 september - 11 oktober

Vele, vele mensen vonden hier inspiratie. Zoals Klaas de Boer, (de man met het helblonde haar op de foto) die in 1938 stage liep en zo gegrepen werd door de zoektocht naar een levende landbouw, dat hij negen jaar later BD-land-bouwschool Warmonderhof oprichtte. En Roel van Duijn, die in 1968 meewerkte en zo in zijn hart geraakt werd door de verhalen van de boer, dat hij de Kabouterbeweging oprichtte die vele jongeren in beweging bracht.

Het was een heel groot geschenk. Grootgrondbezitter Marie Tak van Poortvliet (1871-1936) liet al haar bezittingen na aan de Cultuurmaatschappij Loverendale. Deze onderneming had zij in 1926 opgericht om op haar boerderijen de biodynamische landbouw tot ontwikkeling te brengen. Marie Tak van Poortvliet was een moderne, krachtige vrouw die het vermogen dat zij had geërfd wilde inzetten voor een mooiere wereld. Zij hoopte dat op Walcheren, op haar boerderijen, een landbouw tot bloei zou komen die oog had voor de mysterieuze wijsheid die in de natuur besloten ligt. Dit zag zij als haar levensmissie. Haar geschenk was bedoeld voor ‘het geluk van de mensheid’, schreef ze in een brief bij haar nalatenschap. Maar het was meer dan een geschenk. Het was ook een opdracht, die een zware verantwoordelijkheid legde op de schouders van de mensen die haar missie wilden doordragen en haar idealen wilden verwezenlijken. De zoektocht naar een landbouw die de toekomst ‘geluk’ moest brengen, ging niet over rozen. Kort na de start, brak de wereldwijde economische crisis uit. En toen alles net weer op de rails stond, kwam de oorlog, met als gevolg dat de boerderijen een jaar lang onder water stonden. Het zoute zeewater ruïneerde alle bodemleven dat met zoveel zorg was opgebouwd. Maar Loverendale krabbelde weer op.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

In Nederland klinkt de waarschuwing voor de link tussen landbouwgif (pesticiden) en de ziekte van Parkinson steeds luider. Medisch specialisten, waaronder de bekende Parkinson-hoogleraar Bas Bloem, en belangenorganisaties zoals de Parkinson Vereniging trekken al geruime tijd aan de alarmbel. Zij waarschuwen dat blootstelling aan bepaalde bestrijdingsmiddelen het risico op deze hersenaandoening aanzienlijk vergroot. Negen maatschappelijke organisaties, samenwerkend met omwonenden van landbouwpercelen, roepen staatssecretaris Erkens op te stoppen met het Convenant toekomstbestendige gewasbescherming. Dit convenant is niet getekend door enige maatschappelijke partij en kan dus niet rekenen op draagvlak vanuit de samenleving. In zijn Kamerbrief over het convenant van april jl. erkent de staatssecretaris dat dit wel nodig is. De organisaties concluderen daarom dat het Convenant toekomstbestendige gewasbescherming is geklapt De organisaties vinden het belangrijk dat gezondheid, naast natuur en milieu, centraal staat in het beleid rond gewasbescherming. Men roept het ministerie op om de regie te nemen en te zorgen voor een gezonde en toekomstbestendige landbouw, met een snelle vermindering van het gebruik van pesticiden. BRON: Parkinson Vereniging

NIEUWS 5

De kracht van yacon: voeding voor je darmflora Tekst: Rineke Dijkinga | Beeld: Gabriela Hengeveld

NATUURLIJKE ZELFZORG

Yacon is een bijzonder knolgewas dat niet zozeer óns lichaam direct voedt, maar vooral de bacteriën in onze darmen. Het is rijk aan fructo-oligosachariden (FOS): oplosbare vezels die onverteerd in de dikke darm terechtkomen en daar dienen als voeding voor onze darmflora.

WELEDA zelfzorgproducten Meer dan 100 jaar expertise Lokale productie Biologische & 100% natuurlijke ingrediënten

Yacon, een grote troef voor onze gezondheid.

De natuurlijke zelfzorgproducten van WELEDA ondersteunen je bij alledaagse verzorging en zelfzorg. Calendula Zalf ondersteunt het herstellend vermogen van de huid. De biologische tijm in Bio Tijmsiroop verzacht de keel en ondersteunt de luchtwegen.

Wanneer deze vezels worden gefermenteerd, ontstaan er korteketenvetzuren zoals butyraat. Deze stoffen zijn van grote waarde: ze voeden de darmwand, ondersteunen het immuunsysteem en helpen ontstekingsprocessen in onze darmen te reguleren. Je zou kunnen zeggen: ze zorgen voor rust en herstel vanuit de darm. Zie mijn uitgebreide artikel ‘vezels, vezels, vezels‘ over de hypothese dat al onze chronische ziektebeelden vanuit de darm ontstaan doordat ‘miniontstekingsreacties’ in onze darmen bijdragen aan een leaky gut waardoor chronische ontstekingen zich ook elders in het lichaam kunnen openbaren. Een goede gastheer zijn voor je darmbacteriën is, ook bij tussendoortjes, daarmee een grote troef voor onze gezondheid.

Jouw gezondheid staat voorop. Benieuwd wat WELEDA voor jou kan betekenen? Ga naar weleda.nl/zelfzorg en krijg 20% korting* met code GEZOND20.

Daarnaast hebben deze vezels nauwelijks invloed op de bloedsuikerspiegel. Dat betekent: • minder snelle pieken en dalen in je energie • minder trek in zoet tussendoor • biedt op de lange termijn ondersteuning voor een gezonder darm microbioom, een stabiel gewicht en hormonale balans. Wat yacon zo bijzonder maakt, is dat het op een lekkere manier bijdraagt aan darmgezondheid. Wij verbouwen elk jaar heel wat yacon op ons land. Wat een prachtige plant om te zien en wat een hoeveelheid knollen per plant. Ik maak er van alles van: zoetzuur, noten-perenkoek, ik gebruik het in traybakes, etc.

Rineke

*m.u.v. geneesmiddelen, sets en cadeaubonnen.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

VOEDING 7

De kracht van yacon: voeding voor je darmflora Tekst: Rineke Dijkinga | Beeld: Gabriela Hengeveld

NATUURLIJKE ZELFZORG

Yacon is een bijzonder knolgewas dat niet zozeer óns lichaam direct voedt, maar vooral de bacteriën in onze darmen. Het is rijk aan fructo-oligosachariden (FOS): oplosbare vezels die onverteerd in de dikke darm terechtkomen en daar dienen als voeding voor onze darmflora.

WELEDA zelfzorgproducten Meer dan 100 jaar expertise Lokale productie Biologische & 100% natuurlijke ingrediënten

Yacon, een grote troef voor onze gezondheid.

De natuurlijke zelfzorgproducten van WELEDA ondersteunen je bij alledaagse verzorging en zelfzorg. Calendula Zalf ondersteunt het herstellend vermogen van de huid. De biologische tijm in Bio Tijmsiroop verzacht de keel en ondersteunt de luchtwegen.

Wanneer deze vezels worden gefermenteerd, ontstaan er korteketenvetzuren zoals butyraat. Deze stoffen zijn van grote waarde: ze voeden de darmwand, ondersteunen het immuunsysteem en helpen ontstekingsprocessen in onze darmen te reguleren. Je zou kunnen zeggen: ze zorgen voor rust en herstel vanuit de darm. Zie mijn uitgebreide artikel ‘vezels, vezels, vezels‘ over de hypothese dat al onze chronische ziektebeelden vanuit de darm ontstaan doordat ‘miniontstekingsreacties’ in onze darmen bijdragen aan een leaky gut waardoor chronische ontstekingen zich ook elders in het lichaam kunnen openbaren. Een goede gastheer zijn voor je darmbacteriën is, ook bij tussendoortjes, daarmee een grote troef voor onze gezondheid.

Jouw gezondheid staat voorop. Benieuwd wat WELEDA voor jou kan betekenen? Ga naar weleda.nl/zelfzorg en krijg 20% korting* met code GEZOND20.

Daarnaast hebben deze vezels nauwelijks invloed op de bloedsuikerspiegel. Dat betekent: • minder snelle pieken en dalen in je energie • minder trek in zoet tussendoor • biedt op de lange termijn ondersteuning voor een gezonder darm microbioom, een stabiel gewicht en hormonale balans. Wat yacon zo bijzonder maakt, is dat het op een lekkere manier bijdraagt aan darmgezondheid. Wij verbouwen elk jaar heel wat yacon op ons land. Wat een prachtige plant om te zien en wat een hoeveelheid knollen per plant. Ik maak er van alles van: zoetzuur, noten-perenkoek, ik gebruik het in traybakes, etc.

Rineke

*m.u.v. geneesmiddelen, sets en cadeaubonnen.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

VOEDING 7

Leren en werken op een boerderijschool

Renáta’s Choice Tips voor de herfst

Tekst: Renáta Horenová | Portret: Alex Schröder

Is jouw toekomst groen en bio? Het is een bijzondere plek in Nederland: Warmonderhof. Hier worden jongeren opgeleid tot biologisch en biologisch-dynamisch boer of tuinder. Deze voltijdopleiding is een slimme combinatie van leren, werken én wonen op de boerderijcampus in Dronten. Er is ook een deeltijdvariant voor volwassenen.

Studenten die zich inschrijven voor een opleiding biologischdynamische landbouw, voelen zich aangesproken door de boodschap van de school dat er in de landbouw een frisse wind nodig is van energieke mensen die weten dat het anders moet en die ook snappen hoe het anders kan. De school staat pal naast de belangrijkste praktijkboerderij: Warmonderhofstede, één van de grootste en oudste biodynamische boerderijen van Nederland. De biodynamische landbouw is van oudsher een landbouw die vernieuwt, ánders denkt, en nieuwe concepten ontwikkelt. Denk daarbij aan gemeenschapslandbouw of stadslandbouw en andere eigendomsvormen van grond, waardoor opvolging door mensen van buiten de familie minder kostbaar en daardoor gemakkelijker mogelijk wordt.

meest uiteenlopende beroepen, niet alleen in Nederland maar wereldwijd: als ondernemer/bedrijfsleider, leidinggevende of deskundig medewerker in de landbouw of in de keten.

Leren, werken én wonen Met vijftig procent praktijk, ruim veertig excursies en een grote halfjaarstage in binnenland of buitenland is de praktijk op deze opleiding een belangrijke component van het leren. Veel studenten van Warmonderhof komen niet uit de landbouw of uit een landbouwfamilie. Door de sterk praktijkgerichte aanpak leren zij toch in een paar jaar tijd boer worden. Na hun opleiding zijn de afgestudeerden echt klaar voor een toekomst in de landbouw. De deeltijdstudenten wonen niet op de campus, maar komen één dag per week naar school en werken twee dagen per week op een praktijkboerderij naar keuze in Nederland. Onze studenten stromen uit in de

Kom naar een open dag Een opleiding in agro en food heeft de toekomst. Want eten moeten we allemaal, maar het moet beter en gezonder. Jongeren en volwassenen die graag buiten werken met hoofd, hart en handen, worden uitgenodigd, eens naar een open dag te komen.

Klasgenoten zijn toekomst netwerk Op Warmonderhof maak je vrienden voor het leven. Dat zeggen zowel de voltijdstudenten als de deeltijdstudenten. Ze zijn er trots op een ‘ Warmonderhoffer’ te zijn. Hun tijd op school is een levensbepalende tijd. Klasgenoten vormen het meest nabije, deskundige netwerk dat hen in hun toekomst verder helpt bij het runnen van een bedrijf of het anderszins werken in de landbouw. Inmiddels is er ook een online Warmonderhof Community opgericht, waarin zij elkaar en vele bio- en bd-bedrijven kunnen vinden en bereiken.

www.aereswarmonderhof.nl

Warmonderhof is een opleidingscollectief dat wordt gevormd door Aeres MBO Dronten Warmonderhof en Stichting Warmonderhof.

Mijn liefste gnocchi

Het nieuwe vieruurtje?

Mmm….. BIBIMBAP

Frisse verlichting voor de herfst

Waarom zo lekker?

Waarom zo lekker?

Waarom zo lekker?

Waarom zo lekker?

Deze authentieke Gnocchi di patate wordt in Puglia, de zuidelijke en zonnige hak van de Italiaanse laars gemaakt. De producent die deze gnocchi maakt, kent alle lokale culinaire tradities. Ze selecteren zorgvuldig de lekkerste biologische aardappelen en gebruiken de beste tarwe. En dit is wat je krijgt! De zijdezachte aardappelkussentjes zijn verrassend veelzijdig. Serveer ze klassiek met een smaakvolle tomatensaus of pesto. Je kunt ze ook meekoken in een romig paddenstoelensausje voor een mooie herfstmaaltijd. Of heb je trek in iets knapperigs? Bak ze goudbruin in een scheutje olijfolie en roomboter, met verse salie. Voeg stukjes taleggio toe en je hebt een feestelijke maaltijd, in een handomdraai.

Drukke dag en toch zin in iets warms en smaakvols? Ik zeg, instant noedels! Ja écht, deze wel! Deze Instant noodles miso shiitake paddenstoel bewijzen dat gemak en kwaliteit prima samengaan. In slechts 7 tot 8 minuten tover je een heerlijke bowl vol Japanse umami op tafel, waar je ook bent. De hartige miso en de shiitake zorgen samen voor een rijke, verwarmende smaak. De noedels zijn gemaakt van rijstmeel en van bruine rijst, waardoor ze glutenvrij zijn. Én zonder toegevoegde suikers, kunstmatige smaakversterkers of andere onnodige troep. Pak een waterkoker, een kopje en een schoteltje om het af te dekken. Slurpen en je gaat weer als een raket!

De lekkerste bibimbap maak je zonder twijfel met deze Gochujang! Mijn liefde voor de Koreaanse keuken begon bij kookprogramma’s en verdiepte zich later bij het Haagse restaurant Seoul Garden. De lekkerste gerechten kan ik nu gewoon in mijn eigen keuken maken! Deze heerlijke, biologische variant van de traditionele Koreaanse gefermenteerde chilipasta gebruik ik voor marinades, wokgerechten, sauzen, dips en voor Koreaanse klassiekers zoals bibimbap. De combinatie van cayennepeper, bruine rijst en gefermenteerde soja zorgt in deze chilipasta voor veel umami en een mooie balans. De specerijen geven het een vollere smaak en de honing de zoetigheid.

De gure en koudere lucht en de winderige dagen zijn in aantocht. Krijg je dan ook last van droge en geïrriteerde ogen? Treur niet, de Visiodoron malva oogdruppels geven je troost en verlichting. Deze oogdruppels bevatten de gouden combinatie van natuurlijk en niet genetisch gemanipuleerd hyaluronzuur én biologisch malvenbloem- extract. Het eerste bevochtigt en beschermt en het tweede zorgt voor hechting en heeft antioxidatieve werking. Draag je contactlenzen? Geen probleem: de druppels bevatten geen conserveringsmiddelen waardoor je ze gerust en langdurig kunt gebruiken. Voilà!

Wie maakt het? La Bio Idea brengt sinds 1991 de authentieke smaken van Italië naar je tafel. Ze werken samen met traditionele familiebedrijven op het zonovergoten, vruchtbare eiland Sicilië en op het vasteland van Italië, waar vakmanschap en passie voor eten al generaties lang worden doorgegeven. Waar traditie en respect voor de natuur hand in hand gaan, waar hoogwaardige ingrediënten verwerkt worden tot smaakvolle producten, van authentieke pasta en geurige olijfolie tot tomatenspecialiteiten. Op de samenwerking met deze bijzondere familiebedrijven is La Bio Idea heel trots. Eigentijds Italiaans, recht uit het hart. Kijk voor mooie verhalen en lekkere recepten op www.labioidea.com

Wie maakt het? Bij TerraSana draait alles om liefde voor pure smaken en respect voor de natuur. Jarenlang zetten deze groene pioniers zich in voor een wereld vol biologisch, plantaardig en eerlijk voedsel. Hun missie? Echte voeding maken, zonder onnodige toevoegingen. Zodat je met een goed gevoel kunt genieten van wat er op je bord ligt: van meer dan 400 authentieke producten. Daarbij kijken ze verder dan alleen voeding. Dankzij 252 zonnepanelen op hun dak wekken ze maar liefst 70% van hun energieverbruik zelf op. Zo geven ze terug aan de aarde. Hun boeren, samenwerkingspartners over de hele wereld en de goede doelen die ze steunen koesteren ze. Zie hoe ze dit doen op www.terrasana.nl

<< Scan en maak een rondje over Warmonderhof!

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

Wie maakt het? FZ Organic Food staat al sinds 1983 voor biologische kwaliteit en duurzame keuzes. Het bedrijf investeert in de verduurzaming van zowel het bedrijfspand als de verpakkingen van hun producten. Ze werken intensief samen met lokale boeren die telen zonder kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen, met respect voor de natuur. Binnen hun assortiment neemt Yakso een bijzondere plaats in. Yakso ontstond vanuit de wens om smaakvolle, biologische, Oosterse producten beschikbaar te maken voor ons. Het assortiment is een feest: van lekkernijen van kokos tot rijstpapier, vleesvervangers en zelfs vegan kroepoek! De betekenis van deze bijzondere naam? Yakso betekent vrij vertaald ‘reinig je lichaam met eten’. En hun filosofie? Gezond, eenvoudig, betaalbaar én volop smaak. Ga snuffelen op www.fzorganicfood.com en www.yakso.eu

Wie maakt het? Al meer dan 100 jaar laat WELEDA zien dat echte schoonheid begint bij de natuur. Met huidverzorging met biologische en 100% natuurlijke ingrediënten ondersteunen ze het zelfherstellende vermogen van je huid. De kracht zit in zorgvuldig geselecteerde planten, bloemen, oliën en extracten die de huid niet alleen voeden en beschermen maar ook versterken. Van arganen granaatappelolie tot calendula, kamille en viooltjes: elk ingrediënt wordt gekozen om specifieke kwaliteiten. Hun producten zijn vrij van synthetische ingrediënten als microplastics, siliconen en aardolie-afgeleide ingrediënten. Altijd al zo geweest. Dat geldt ook voor de eerlijke samenwerkingen die ze aangaan en hun inzet voor een duurzame en rechtvaardige keten. Met respect voor mens, natuur en biodiversiteit werken ze dagelijks aan duurzame schoonheid. Samen met WELEDA kan jij ook goed voor jezelf én voor onze planeet zorgen. www.weleda.nl

PRODUCTEN 9

Leren en werken op een boerderijschool

Renáta’s Choice Tips voor de herfst

Tekst: Renáta Horenová | Portret: Alex Schröder

Is jouw toekomst groen en bio? Het is een bijzondere plek in Nederland: Warmonderhof. Hier worden jongeren opgeleid tot biologisch en biologisch-dynamisch boer of tuinder. Deze voltijdopleiding is een slimme combinatie van leren, werken én wonen op de boerderijcampus in Dronten. Er is ook een deeltijdvariant voor volwassenen.

Studenten die zich inschrijven voor een opleiding biologischdynamische landbouw, voelen zich aangesproken door de boodschap van de school dat er in de landbouw een frisse wind nodig is van energieke mensen die weten dat het anders moet en die ook snappen hoe het anders kan. De school staat pal naast de belangrijkste praktijkboerderij: Warmonderhofstede, één van de grootste en oudste biodynamische boerderijen van Nederland. De biodynamische landbouw is van oudsher een landbouw die vernieuwt, ánders denkt, en nieuwe concepten ontwikkelt. Denk daarbij aan gemeenschapslandbouw of stadslandbouw en andere eigendomsvormen van grond, waardoor opvolging door mensen van buiten de familie minder kostbaar en daardoor gemakkelijker mogelijk wordt.

meest uiteenlopende beroepen, niet alleen in Nederland maar wereldwijd: als ondernemer/bedrijfsleider, leidinggevende of deskundig medewerker in de landbouw of in de keten.

Leren, werken én wonen Met vijftig procent praktijk, ruim veertig excursies en een grote halfjaarstage in binnenland of buitenland is de praktijk op deze opleiding een belangrijke component van het leren. Veel studenten van Warmonderhof komen niet uit de landbouw of uit een landbouwfamilie. Door de sterk praktijkgerichte aanpak leren zij toch in een paar jaar tijd boer worden. Na hun opleiding zijn de afgestudeerden echt klaar voor een toekomst in de landbouw. De deeltijdstudenten wonen niet op de campus, maar komen één dag per week naar school en werken twee dagen per week op een praktijkboerderij naar keuze in Nederland. Onze studenten stromen uit in de

Kom naar een open dag Een opleiding in agro en food heeft de toekomst. Want eten moeten we allemaal, maar het moet beter en gezonder. Jongeren en volwassenen die graag buiten werken met hoofd, hart en handen, worden uitgenodigd, eens naar een open dag te komen.

Klasgenoten zijn toekomst netwerk Op Warmonderhof maak je vrienden voor het leven. Dat zeggen zowel de voltijdstudenten als de deeltijdstudenten. Ze zijn er trots op een ‘ Warmonderhoffer’ te zijn. Hun tijd op school is een levensbepalende tijd. Klasgenoten vormen het meest nabije, deskundige netwerk dat hen in hun toekomst verder helpt bij het runnen van een bedrijf of het anderszins werken in de landbouw. Inmiddels is er ook een online Warmonderhof Community opgericht, waarin zij elkaar en vele bio- en bd-bedrijven kunnen vinden en bereiken.

www.aereswarmonderhof.nl

Warmonderhof is een opleidingscollectief dat wordt gevormd door Aeres MBO Dronten Warmonderhof en Stichting Warmonderhof.

Mijn liefste gnocchi

Het nieuwe vieruurtje?

Mmm….. BIBIMBAP

Frisse verlichting voor de herfst

Waarom zo lekker?

Waarom zo lekker?

Waarom zo lekker?

Waarom zo lekker?

Deze authentieke Gnocchi di patate wordt in Puglia, de zuidelijke en zonnige hak van de Italiaanse laars gemaakt. De producent die deze gnocchi maakt, kent alle lokale culinaire tradities. Ze selecteren zorgvuldig de lekkerste biologische aardappelen en gebruiken de beste tarwe. En dit is wat je krijgt! De zijdezachte aardappelkussentjes zijn verrassend veelzijdig. Serveer ze klassiek met een smaakvolle tomatensaus of pesto. Je kunt ze ook meekoken in een romig paddenstoelensausje voor een mooie herfstmaaltijd. Of heb je trek in iets knapperigs? Bak ze goudbruin in een scheutje olijfolie en roomboter, met verse salie. Voeg stukjes taleggio toe en je hebt een feestelijke maaltijd, in een handomdraai.

Drukke dag en toch zin in iets warms en smaakvols? Ik zeg, instant noedels! Ja écht, deze wel! Deze Instant noodles miso shiitake paddenstoel bewijzen dat gemak en kwaliteit prima samengaan. In slechts 7 tot 8 minuten tover je een heerlijke bowl vol Japanse umami op tafel, waar je ook bent. De hartige miso en de shiitake zorgen samen voor een rijke, verwarmende smaak. De noedels zijn gemaakt van rijstmeel en van bruine rijst, waardoor ze glutenvrij zijn. Én zonder toegevoegde suikers, kunstmatige smaakversterkers of andere onnodige troep. Pak een waterkoker, een kopje en een schoteltje om het af te dekken. Slurpen en je gaat weer als een raket!

De lekkerste bibimbap maak je zonder twijfel met deze Gochujang! Mijn liefde voor de Koreaanse keuken begon bij kookprogramma’s en verdiepte zich later bij het Haagse restaurant Seoul Garden. De lekkerste gerechten kan ik nu gewoon in mijn eigen keuken maken! Deze heerlijke, biologische variant van de traditionele Koreaanse gefermenteerde chilipasta gebruik ik voor marinades, wokgerechten, sauzen, dips en voor Koreaanse klassiekers zoals bibimbap. De combinatie van cayennepeper, bruine rijst en gefermenteerde soja zorgt in deze chilipasta voor veel umami en een mooie balans. De specerijen geven het een vollere smaak en de honing de zoetigheid.

De gure en koudere lucht en de winderige dagen zijn in aantocht. Krijg je dan ook last van droge en geïrriteerde ogen? Treur niet, de Visiodoron malva oogdruppels geven je troost en verlichting. Deze oogdruppels bevatten de gouden combinatie van natuurlijk en niet genetisch gemanipuleerd hyaluronzuur én biologisch malvenbloem- extract. Het eerste bevochtigt en beschermt en het tweede zorgt voor hechting en heeft antioxidatieve werking. Draag je contactlenzen? Geen probleem: de druppels bevatten geen conserveringsmiddelen waardoor je ze gerust en langdurig kunt gebruiken. Voilà!

Wie maakt het? La Bio Idea brengt sinds 1991 de authentieke smaken van Italië naar je tafel. Ze werken samen met traditionele familiebedrijven op het zonovergoten, vruchtbare eiland Sicilië en op het vasteland van Italië, waar vakmanschap en passie voor eten al generaties lang worden doorgegeven. Waar traditie en respect voor de natuur hand in hand gaan, waar hoogwaardige ingrediënten verwerkt worden tot smaakvolle producten, van authentieke pasta en geurige olijfolie tot tomatenspecialiteiten. Op de samenwerking met deze bijzondere familiebedrijven is La Bio Idea heel trots. Eigentijds Italiaans, recht uit het hart. Kijk voor mooie verhalen en lekkere recepten op www.labioidea.com

Wie maakt het? Bij TerraSana draait alles om liefde voor pure smaken en respect voor de natuur. Jarenlang zetten deze groene pioniers zich in voor een wereld vol biologisch, plantaardig en eerlijk voedsel. Hun missie? Echte voeding maken, zonder onnodige toevoegingen. Zodat je met een goed gevoel kunt genieten van wat er op je bord ligt: van meer dan 400 authentieke producten. Daarbij kijken ze verder dan alleen voeding. Dankzij 252 zonnepanelen op hun dak wekken ze maar liefst 70% van hun energieverbruik zelf op. Zo geven ze terug aan de aarde. Hun boeren, samenwerkingspartners over de hele wereld en de goede doelen die ze steunen koesteren ze. Zie hoe ze dit doen op www.terrasana.nl

<< Scan en maak een rondje over Warmonderhof!

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

Wie maakt het? FZ Organic Food staat al sinds 1983 voor biologische kwaliteit en duurzame keuzes. Het bedrijf investeert in de verduurzaming van zowel het bedrijfspand als de verpakkingen van hun producten. Ze werken intensief samen met lokale boeren die telen zonder kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen, met respect voor de natuur. Binnen hun assortiment neemt Yakso een bijzondere plaats in. Yakso ontstond vanuit de wens om smaakvolle, biologische, Oosterse producten beschikbaar te maken voor ons. Het assortiment is een feest: van lekkernijen van kokos tot rijstpapier, vleesvervangers en zelfs vegan kroepoek! De betekenis van deze bijzondere naam? Yakso betekent vrij vertaald ‘reinig je lichaam met eten’. En hun filosofie? Gezond, eenvoudig, betaalbaar én volop smaak. Ga snuffelen op www.fzorganicfood.com en www.yakso.eu

Wie maakt het? Al meer dan 100 jaar laat WELEDA zien dat echte schoonheid begint bij de natuur. Met huidverzorging met biologische en 100% natuurlijke ingrediënten ondersteunen ze het zelfherstellende vermogen van je huid. De kracht zit in zorgvuldig geselecteerde planten, bloemen, oliën en extracten die de huid niet alleen voeden en beschermen maar ook versterken. Van arganen granaatappelolie tot calendula, kamille en viooltjes: elk ingrediënt wordt gekozen om specifieke kwaliteiten. Hun producten zijn vrij van synthetische ingrediënten als microplastics, siliconen en aardolie-afgeleide ingrediënten. Altijd al zo geweest. Dat geldt ook voor de eerlijke samenwerkingen die ze aangaan en hun inzet voor een duurzame en rechtvaardige keten. Met respect voor mens, natuur en biodiversiteit werken ze dagelijks aan duurzame schoonheid. Samen met WELEDA kan jij ook goed voor jezelf én voor onze planeet zorgen. www.weleda.nl

PRODUCTEN 9

Weken, koken, wellen: hoe Peter van Berckel de tijd teruggeeft aan graan

Ik zou daarom graag zien dat we opnieuw een sterke lokale granencultuur ontwikkelen. Niet alleen vanuit nostalgie naar oude rassen, maar juist omdat het interessant is om te kijken welke granen bij ons klimaat, onze bodem en onze landbouw passen. Graan is een geweldig en goedkoop basisvoedingsmiddel.

Tekst: Eva Wolsleger Afgelopen februari verscheen het boek Graankeuken - reis om de wereld in 30 granen. Peter van Berckel neemt de lezer mee op een wereldreis langs beschavingen, keukens en tradities waarin granen eeuwenlang het fundament vormden van voeding en cultuur. In dit interview vertelt Peter meer over zijn inspiratie, ontdekkingen en de de totstandkoming van zijn boek.

In je vorige boek Tsukémono stond fermentatie centraal. In Graankeuken leer je de lezer over 30 (pseudo)granen. Wat was het moment waarop je dacht: hier moet een boek over komen? Ik geef al heel lang les over natuurvoeding, zowel kooklessen als theoretische lessen, onder andere aan de Groene Kookacademie en de Kraaybeekerhof Academie. Daarbij merkte ik dat er eigenlijk heel weinig kennis is over het goed bereiden van volkoren granen. Met mijn kookmaatje Marion Pluimes grapten we al heel lang: we moeten een keer een ‘WKW’*-boek maken. Op een gegeven moment werd de discussie over granen bovendien steeds actueler. Er is veel controverse over granen, over koolhydraten, over gluten. Toen dacht ik: ik heb hier eigenlijk wel een verhaal over te vertellen. En dan komt er een soort beslissingsmoment waarop je zegt: ik ga de pen ter hand nemen en ik ga gewoon beginnen. Niet wetende wat ik me daarmee op de hals zou halen, haha. Het werd namelijk een project van drie jaar intensief werk, grotendeels in kluizenaarschap. *Weken-Koken-Wellen

Hoe bouwt dit boek voort op je eerdere werk over fermentatie? Is graan eigenlijk de logische vervolgstap, of vormde dat zich pas gaandeweg? Voor Graankeuken heb ik vervolgens een heleboel research gedaan: literatuuronderzoek, bronnen opgespoord en natuurlijk ook gezocht naar oorspronkelijke recepten. Tijdens dat onderzoek ontdekte ik dat in heel veel culturen granen worden gefermenteerd. Dat was natuurlijk koren op mijn molen als fermentatiespecialist. Fermentatie was dus geen vooropgezet plan voor het boek, maar het diende zich tijdens het schrijfproces vanzelf aan. En het is uiteindelijk een belangrijk onderdeel van Graankeuken geworden.

Je noemt granen weleens "net gewone mensen, ze doen het niet goed op haast en hoge druk." Wat bedoel je daarmee? En zie je die haast als een symptoom van hoe de gangbare voedingsindustrie met graan omgaat? Ik bedoel daar vooral de bereidingswijze mee. Volkoren graan laat zich niet opjagen. Het laat zich niet forceren in het garingsproces. Juist voor de uiteindelijke verteerbaarheid heb je als kok de taak om je kooktechniek daarop af te stemmen en het graan de tijd te geven die het nodig heeft.

Tegelijkertijd ga je door zo’n onderzoek ook met een ecologische blik naar onze eigen graancultuur kijken. Welke granen die hier van oudsher werden geteeld, zouden we opnieuw onder de aandacht kunnen brengen? Gierst was bijvoorbeeld in de middeleeuwen een belangrijk graan in deze streken, maar is vrijwel uit onze voedselcultuur verdwenen. Ook boekweit en haver zijn gewassen die hier goed kunnen gedijen.

Een centraal thema is dat granen niet alleen moeten vullen, maar ook echt voeden. Wat gaat er mis in hoe we granen nu meestal eten? Speelt de kwaliteit van het graan zelf, biologisch geteeld, oude rassen, versheid, daarin net zo'n grote rol als de bereidingswijze en techniek?

Daarom heb ik de WKW-methode uitgewerkt: Weken-Koken-Wellen. Voor een perfecte smaak en garing week je de hele graankorrel, daarna kook je het rustig en ten slotte laat je het graan (in een hooikist) nawellen. Het is een bereidingswijze waarbij je de tijd zijn werk laat doen, in plaats van te proberen het graan zo snel mogelijk gaar te krijgen.

De kwaliteit van het graan is een eerste aspect. Granen zijn door veredeling in de loop van de tijd sterk veranderd. Bij tarwe is bijvoorbeeld veel geselecteerd op een hoger eiwitgehalte en daarmee op een andere eiwitsamenstelling, waaronder gluten. Er zijn mensen die daar moeite mee hebben. Ik kies zelf nadrukkelijk voor biologische, en bij voorkeur biologisch-dynamische granen. Ook wil ik daarmee zo veel mogelijk voorkomen dat bestrijdingsmiddelen (glyfosaat) onderdeel zijn van mijn voeding.

Je hebt een achtergrond als natuurvoedingskundige, kok én fermentatie-expert. Hoe heeft die combinatie de toon van dit boek bepaald? En trek je in Graankeuken ook expliciet de lijn door naar gezondheid, denk aan verteerbaarheid, glutenintolerantie of darmgezondheid? Tijdens het schrijven voelde ik dat ik eigenlijk voortdurend met verschillende petten tegelijk op zat. Ik ben chef en natuurvoedingskundige, en dat bepaalt natuurlijk een belangrijk deel van mijn blik. Daarnaast heb ik een grote interesse in fermentatie. Maar ik voel me ook zeker een culinair archeoloog: ik ben altijd geïnteresseerd geweest in oude culturen, oude gebruiken en de technieken die mensen door de eeuwen heen hebben ontwikkeld. Al die invalshoeken heb ik in Graankeuken bijeen gebracht. Daardoor is het een veelzijdig boek geworden. Er zit voedingsleer in, praktische kennis, oude kooktechnieken en natuurlijk heel veel vegetarische recepten. En dat zijn vaak recepten met een lange geschiedenis: gerechten die soms al honderden jaren van generatie op generatie worden doorgegeven.

"De lijn naar gezondheid is er zeker. Vanuit mijn achtergrond als natuurvoedingskundige ben ik altijd geïnteresseerd in de relatie tussen voeding en gezondheid. Bij granen gaat het dan onder

Maar minstens zo belangrijk is voor mij de vraag: eten we het graan nog wel in zijn oorspronkelijke, volkoren vorm?

Het is in eerste instantie geen uitspraak over de manier waarop graan grootschalig wordt verbouwd of verwerkt, maar over hoe wij als kok met de hele graankorrel omgaan. We moeten ons aanpassen aan het graan, in plaats van het graan aan onze haast.

Je behandelt dertig (pseudo)granen, van tarwe tot bijna vergeten soorten als eenkoren en fonio. Welke ontdekking tijdens je onderzoek verraste jou zelf het meest? En heb je daarbij ook oude rassen ontdekt die het volgens jou verdienen om weer op grotere schaal geteeld te worden? Voor mij was maïs altijd een beetje een ondergeschoven kindje. Ik vond het maar een rare, grote korrel. Maar tijdens mijn onderzoek kwamen er allerlei aspecten van dit graan naar voren die me enorm verrasten.

Geraffineerde granen bestaan voornamelijk uit het endosperm, het binnenste van de graankorrel. Daarmee verlies je juist een groot deel van de vezels, vitaminen, mineralen en andere voedingsstoffen die in de zemel en de kiem zitten. Ik denk dat daar ook een deel van het huidige beeld vandaan komt dat granen vooral ‘koolhydraten’ zijn en dat je er dik van zou worden. We zijn granen steeds verder gaan raffineren en vervolgens gaan kijken naar het geïsoleerde product. Daarmee hebben we het graan als geheel uit het oog verloren, en ik denk dat dat mede heeft bijgedragen aan de voedingsproblemen waar we vandaag de dag mee te maken hebben.

Vooral de geschiedenis van maïs in Midden-Amerika vond ik fascinerend, en dan met name de techniek van het ‘nixtamaliseren’. Die methode is duizenden jaren geleden door de oorspronkelijke bevolking van Mexico ontwikkeld. Door maïs op een bepaalde manier te behandelen, veranderen niet alleen de smaak en de structuur, maar wordt de voedingswaarde ook sterk verbeterd. Dat mensen dat duizenden jaren geleden al hadden ontdekt, vind ik werkelijk waanzinnig.

"Mijn missie is daarom om het volkoren graan weer in beeld te brengen. En vervolgens komt de bereidingswijze: een volkoren graankorrel moet je ook goed bereiden om hem optimaal eetbaar en verteerbaar te maken. Daar komt de WKW-methode – Weken, Koken, Wellen – weer om de hoek kijken."

Dat is ook wat me in het algemeen zo enthousiast maakt aan granen: niet alleen het koken en eten van de graankorrel zelf, maar ook alle kennis eromheen. De geschiedenis, de cultuur, de achtergronden en de traditionele technieken. Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik steeds weer hoeveel kennis er in die oude graanculturen besloten ligt.

Dus het is wat mij betreft geen kwestie van óf kwaliteit óf techniek. Het begint met een goede graankorrel, liefst biologisch en volkoren, en vervolgens moet je hem ook de juiste bereiding geven. Pas dan krijg je een voedingsmiddel dat niet alleen vult, maar daadwerkelijk voedt.

INTERVIEW 10

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

INTERVIEW 11

Weken, koken, wellen: hoe Peter van Berckel de tijd teruggeeft aan graan

Ik zou daarom graag zien dat we opnieuw een sterke lokale granencultuur ontwikkelen. Niet alleen vanuit nostalgie naar oude rassen, maar juist omdat het interessant is om te kijken welke granen bij ons klimaat, onze bodem en onze landbouw passen. Graan is een geweldig en goedkoop basisvoedingsmiddel.

Tekst: Eva Wolsleger Afgelopen februari verscheen het boek Graankeuken - reis om de wereld in 30 granen. Peter van Berckel neemt de lezer mee op een wereldreis langs beschavingen, keukens en tradities waarin granen eeuwenlang het fundament vormden van voeding en cultuur. In dit interview vertelt Peter meer over zijn inspiratie, ontdekkingen en de de totstandkoming van zijn boek.

In je vorige boek Tsukémono stond fermentatie centraal. In Graankeuken leer je de lezer over 30 (pseudo)granen. Wat was het moment waarop je dacht: hier moet een boek over komen? Ik geef al heel lang les over natuurvoeding, zowel kooklessen als theoretische lessen, onder andere aan de Groene Kookacademie en de Kraaybeekerhof Academie. Daarbij merkte ik dat er eigenlijk heel weinig kennis is over het goed bereiden van volkoren granen. Met mijn kookmaatje Marion Pluimes grapten we al heel lang: we moeten een keer een ‘WKW’*-boek maken. Op een gegeven moment werd de discussie over granen bovendien steeds actueler. Er is veel controverse over granen, over koolhydraten, over gluten. Toen dacht ik: ik heb hier eigenlijk wel een verhaal over te vertellen. En dan komt er een soort beslissingsmoment waarop je zegt: ik ga de pen ter hand nemen en ik ga gewoon beginnen. Niet wetende wat ik me daarmee op de hals zou halen, haha. Het werd namelijk een project van drie jaar intensief werk, grotendeels in kluizenaarschap. *Weken-Koken-Wellen

Hoe bouwt dit boek voort op je eerdere werk over fermentatie? Is graan eigenlijk de logische vervolgstap, of vormde dat zich pas gaandeweg? Voor Graankeuken heb ik vervolgens een heleboel research gedaan: literatuuronderzoek, bronnen opgespoord en natuurlijk ook gezocht naar oorspronkelijke recepten. Tijdens dat onderzoek ontdekte ik dat in heel veel culturen granen worden gefermenteerd. Dat was natuurlijk koren op mijn molen als fermentatiespecialist. Fermentatie was dus geen vooropgezet plan voor het boek, maar het diende zich tijdens het schrijfproces vanzelf aan. En het is uiteindelijk een belangrijk onderdeel van Graankeuken geworden.

Je noemt granen weleens "net gewone mensen, ze doen het niet goed op haast en hoge druk." Wat bedoel je daarmee? En zie je die haast als een symptoom van hoe de gangbare voedingsindustrie met graan omgaat? Ik bedoel daar vooral de bereidingswijze mee. Volkoren graan laat zich niet opjagen. Het laat zich niet forceren in het garingsproces. Juist voor de uiteindelijke verteerbaarheid heb je als kok de taak om je kooktechniek daarop af te stemmen en het graan de tijd te geven die het nodig heeft.

Tegelijkertijd ga je door zo’n onderzoek ook met een ecologische blik naar onze eigen graancultuur kijken. Welke granen die hier van oudsher werden geteeld, zouden we opnieuw onder de aandacht kunnen brengen? Gierst was bijvoorbeeld in de middeleeuwen een belangrijk graan in deze streken, maar is vrijwel uit onze voedselcultuur verdwenen. Ook boekweit en haver zijn gewassen die hier goed kunnen gedijen.

Een centraal thema is dat granen niet alleen moeten vullen, maar ook echt voeden. Wat gaat er mis in hoe we granen nu meestal eten? Speelt de kwaliteit van het graan zelf, biologisch geteeld, oude rassen, versheid, daarin net zo'n grote rol als de bereidingswijze en techniek?

Daarom heb ik de WKW-methode uitgewerkt: Weken-Koken-Wellen. Voor een perfecte smaak en garing week je de hele graankorrel, daarna kook je het rustig en ten slotte laat je het graan (in een hooikist) nawellen. Het is een bereidingswijze waarbij je de tijd zijn werk laat doen, in plaats van te proberen het graan zo snel mogelijk gaar te krijgen.

De kwaliteit van het graan is een eerste aspect. Granen zijn door veredeling in de loop van de tijd sterk veranderd. Bij tarwe is bijvoorbeeld veel geselecteerd op een hoger eiwitgehalte en daarmee op een andere eiwitsamenstelling, waaronder gluten. Er zijn mensen die daar moeite mee hebben. Ik kies zelf nadrukkelijk voor biologische, en bij voorkeur biologisch-dynamische granen. Ook wil ik daarmee zo veel mogelijk voorkomen dat bestrijdingsmiddelen (glyfosaat) onderdeel zijn van mijn voeding.

Je hebt een achtergrond als natuurvoedingskundige, kok én fermentatie-expert. Hoe heeft die combinatie de toon van dit boek bepaald? En trek je in Graankeuken ook expliciet de lijn door naar gezondheid, denk aan verteerbaarheid, glutenintolerantie of darmgezondheid? Tijdens het schrijven voelde ik dat ik eigenlijk voortdurend met verschillende petten tegelijk op zat. Ik ben chef en natuurvoedingskundige, en dat bepaalt natuurlijk een belangrijk deel van mijn blik. Daarnaast heb ik een grote interesse in fermentatie. Maar ik voel me ook zeker een culinair archeoloog: ik ben altijd geïnteresseerd geweest in oude culturen, oude gebruiken en de technieken die mensen door de eeuwen heen hebben ontwikkeld. Al die invalshoeken heb ik in Graankeuken bijeen gebracht. Daardoor is het een veelzijdig boek geworden. Er zit voedingsleer in, praktische kennis, oude kooktechnieken en natuurlijk heel veel vegetarische recepten. En dat zijn vaak recepten met een lange geschiedenis: gerechten die soms al honderden jaren van generatie op generatie worden doorgegeven.

"De lijn naar gezondheid is er zeker. Vanuit mijn achtergrond als natuurvoedingskundige ben ik altijd geïnteresseerd in de relatie tussen voeding en gezondheid. Bij granen gaat het dan onder

Maar minstens zo belangrijk is voor mij de vraag: eten we het graan nog wel in zijn oorspronkelijke, volkoren vorm?

Het is in eerste instantie geen uitspraak over de manier waarop graan grootschalig wordt verbouwd of verwerkt, maar over hoe wij als kok met de hele graankorrel omgaan. We moeten ons aanpassen aan het graan, in plaats van het graan aan onze haast.

Je behandelt dertig (pseudo)granen, van tarwe tot bijna vergeten soorten als eenkoren en fonio. Welke ontdekking tijdens je onderzoek verraste jou zelf het meest? En heb je daarbij ook oude rassen ontdekt die het volgens jou verdienen om weer op grotere schaal geteeld te worden? Voor mij was maïs altijd een beetje een ondergeschoven kindje. Ik vond het maar een rare, grote korrel. Maar tijdens mijn onderzoek kwamen er allerlei aspecten van dit graan naar voren die me enorm verrasten.

Geraffineerde granen bestaan voornamelijk uit het endosperm, het binnenste van de graankorrel. Daarmee verlies je juist een groot deel van de vezels, vitaminen, mineralen en andere voedingsstoffen die in de zemel en de kiem zitten. Ik denk dat daar ook een deel van het huidige beeld vandaan komt dat granen vooral ‘koolhydraten’ zijn en dat je er dik van zou worden. We zijn granen steeds verder gaan raffineren en vervolgens gaan kijken naar het geïsoleerde product. Daarmee hebben we het graan als geheel uit het oog verloren, en ik denk dat dat mede heeft bijgedragen aan de voedingsproblemen waar we vandaag de dag mee te maken hebben.

Vooral de geschiedenis van maïs in Midden-Amerika vond ik fascinerend, en dan met name de techniek van het ‘nixtamaliseren’. Die methode is duizenden jaren geleden door de oorspronkelijke bevolking van Mexico ontwikkeld. Door maïs op een bepaalde manier te behandelen, veranderen niet alleen de smaak en de structuur, maar wordt de voedingswaarde ook sterk verbeterd. Dat mensen dat duizenden jaren geleden al hadden ontdekt, vind ik werkelijk waanzinnig.

"Mijn missie is daarom om het volkoren graan weer in beeld te brengen. En vervolgens komt de bereidingswijze: een volkoren graankorrel moet je ook goed bereiden om hem optimaal eetbaar en verteerbaar te maken. Daar komt de WKW-methode – Weken, Koken, Wellen – weer om de hoek kijken."

Dat is ook wat me in het algemeen zo enthousiast maakt aan granen: niet alleen het koken en eten van de graankorrel zelf, maar ook alle kennis eromheen. De geschiedenis, de cultuur, de achtergronden en de traditionele technieken. Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik steeds weer hoeveel kennis er in die oude graanculturen besloten ligt.

Dus het is wat mij betreft geen kwestie van óf kwaliteit óf techniek. Het begint met een goede graankorrel, liefst biologisch en volkoren, en vervolgens moet je hem ook de juiste bereiding geven. Pas dan krijg je een voedingsmiddel dat niet alleen vult, maar daadwerkelijk voedt.

INTERVIEW 10

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

INTERVIEW 11

Sonett-Olivenwasch-102x290-NL-2026.qxp 10.09.26 09:01 Seite 1

andere over de kwaliteit van de graankorrel, de volkorenheid en vooral ook over de verteerbaarheid. Hoe bereid je een graankorrel zó dat je lichaam er ook daadwerkelijk iets mee kan?"

Eerst denk je huh? Dan denk je mmm!

Ik wil van Graankeuken overigens geen dieetboek maken. Bij onderwerpen als glutenintolerantie en darmgezondheid vind ik het belangrijk om zorgvuldig te zijn. Het boek gaat vooral over het weer leren begrijpen van de graankorrel: wat zit erin, hoe is hij door verschillende culturen bereid en welke technieken kunnen ervoor zorgen dat we hem goed kunnen benutten?

Je bracht het boek volledig in eigen beheer uit, zelf geschreven, vormgegeven en gepubliceerd. Waarom koos je daarvoor, en wat betekende die vrijheid voor de inhoud?

Sonett – zo goed. Wasmiddel voor wol en zijde met zuivere biologische olijfoliezeep voor het fijne wasgoed

Omdat ik geen mainstreamkennis opschrijf, vond ik het heel belangrijk om volledige inhoudelijke en artistieke vrijheid te hebben. Ik kan me voorstellen dat er bij een reguliere uitgeverij ontzettend veel geschrapt of aangepast zou worden vanuit de vraag: zit de lezer hier wel op te wachten? Een bereiding waarbij je granen eerst lang moet weken, vervolgens rustig moet koken en daarna nog moet laten wellen, doe dat nou niet, want mensen willen het snel en gemakkelijk. Maar ik wilde juist kunnen opschrijven hoe ik er zelf over denk en wat volgens mij de beste bereidingsmethodes zijn. Zonder concessies te doen aan de inhoud. Daar komt bij dat ik denk dat geen reguliere uitgeverij mij snel een boek van 570 pagina’s zou laten maken, met zoveel fotografie en zoveel kennis, en dat vervolgens voor € 87,50 op de markt zou brengen. Vanuit een traditioneel uitgeefmodel is dat waarschijnlijk een verloren zaak.

try now

Ik heb me eerlijk gezegd nog nooit zo vastberaden gevoeld als tijdens dit schrijfproces. Vanaf het begin had ik het gevoel: dit boek moet en zal er komen, en het moet op déze manier worden gemaakt. Die vrijheid was voor mij essentieel. Maar daar hangt natuurlijk ook een groot risico aan. Als je alles zelf doet en zelf investeert, draag je ook zelf de consequenties als het anders loopt dan je hoopt. Die keuze heb ik heel bewust gemaakt.

Voor wie dit boek nog niet kent en morgen zijn eerste stap wil zetten: welk graan of welke techniek raad je aan om als eerste te proberen?’ Ik heb een zwak voor gierst. Het was zo’n veertig jaar geleden, naast zilvervliesrijst, een van de eerste alternatieve granen die mijn keuken binnenkwamen. En ik ben het altijd blijven waarderen. Gierst is een heel mooi startersgraan: het heeft een korte bereidingstijd, een heel eigen smaak en een interessante voedingswaarde. Het is bovendien rijk aan verschillende mineralen, waaronder silicium (kiezelzuur). Maar misschien nog belangrijker: gierst is ontzettend veelzijdig. Je kunt er een pap van maken, het als basis voor een maaltijd gebruiken, er koekjes of knödel van maken. Je ontdekt er snel mee dat een graankorrel veel meer kan zijn dan alleen een bordje rijst of pasta.

Altijd biologisch, nooit saai.

Nu te koop in de biowinkel en online.

RECEPTEN 12

Dus als je morgen je eerste stap wilt zetten in de wereld van de hele graankorrel, zou ik zeggen: koop een zakje gierst in de natuurvoedingswinkel, probeer hem eens volgens de WKW-methode te bereiden.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

• Voor alle fijne weefsels van natuurvezels en gemengde weefsels • Houdt het textiel elastisch en zacht • Lekkere geur van biologische lavendelolie • 100 % biologisch afbreekbaar (OECD 301B) Sonett – Middelen voor wassen en reinigen, die het water respecteren als drager van het leven. Sonett – zo goed. | www.sonett.eu

ECOLOGISCH CONSEQUENT

gfaw.eu

gfaw.eu

vegansociety.com iF-design-award reddot-design-award

Verkrijgbaar in bio-winkels.

Sonett-Olivenwasch-102x290-NL-2026.qxp 10.09.26 09:01 Seite 1

andere over de kwaliteit van de graankorrel, de volkorenheid en vooral ook over de verteerbaarheid. Hoe bereid je een graankorrel zó dat je lichaam er ook daadwerkelijk iets mee kan?"

Eerst denk je huh? Dan denk je mmm!

Ik wil van Graankeuken overigens geen dieetboek maken. Bij onderwerpen als glutenintolerantie en darmgezondheid vind ik het belangrijk om zorgvuldig te zijn. Het boek gaat vooral over het weer leren begrijpen van de graankorrel: wat zit erin, hoe is hij door verschillende culturen bereid en welke technieken kunnen ervoor zorgen dat we hem goed kunnen benutten?

Je bracht het boek volledig in eigen beheer uit, zelf geschreven, vormgegeven en gepubliceerd. Waarom koos je daarvoor, en wat betekende die vrijheid voor de inhoud?

Sonett – zo goed. Wasmiddel voor wol en zijde met zuivere biologische olijfoliezeep voor het fijne wasgoed

Omdat ik geen mainstreamkennis opschrijf, vond ik het heel belangrijk om volledige inhoudelijke en artistieke vrijheid te hebben. Ik kan me voorstellen dat er bij een reguliere uitgeverij ontzettend veel geschrapt of aangepast zou worden vanuit de vraag: zit de lezer hier wel op te wachten? Een bereiding waarbij je granen eerst lang moet weken, vervolgens rustig moet koken en daarna nog moet laten wellen, doe dat nou niet, want mensen willen het snel en gemakkelijk. Maar ik wilde juist kunnen opschrijven hoe ik er zelf over denk en wat volgens mij de beste bereidingsmethodes zijn. Zonder concessies te doen aan de inhoud. Daar komt bij dat ik denk dat geen reguliere uitgeverij mij snel een boek van 570 pagina’s zou laten maken, met zoveel fotografie en zoveel kennis, en dat vervolgens voor € 87,50 op de markt zou brengen. Vanuit een traditioneel uitgeefmodel is dat waarschijnlijk een verloren zaak.

try now

Ik heb me eerlijk gezegd nog nooit zo vastberaden gevoeld als tijdens dit schrijfproces. Vanaf het begin had ik het gevoel: dit boek moet en zal er komen, en het moet op déze manier worden gemaakt. Die vrijheid was voor mij essentieel. Maar daar hangt natuurlijk ook een groot risico aan. Als je alles zelf doet en zelf investeert, draag je ook zelf de consequenties als het anders loopt dan je hoopt. Die keuze heb ik heel bewust gemaakt.

Voor wie dit boek nog niet kent en morgen zijn eerste stap wil zetten: welk graan of welke techniek raad je aan om als eerste te proberen?’ Ik heb een zwak voor gierst. Het was zo’n veertig jaar geleden, naast zilvervliesrijst, een van de eerste alternatieve granen die mijn keuken binnenkwamen. En ik ben het altijd blijven waarderen. Gierst is een heel mooi startersgraan: het heeft een korte bereidingstijd, een heel eigen smaak en een interessante voedingswaarde. Het is bovendien rijk aan verschillende mineralen, waaronder silicium (kiezelzuur). Maar misschien nog belangrijker: gierst is ontzettend veelzijdig. Je kunt er een pap van maken, het als basis voor een maaltijd gebruiken, er koekjes of knödel van maken. Je ontdekt er snel mee dat een graankorrel veel meer kan zijn dan alleen een bordje rijst of pasta.

Altijd biologisch, nooit saai.

Nu te koop in de biowinkel en online.

RECEPTEN 12

Dus als je morgen je eerste stap wilt zetten in de wereld van de hele graankorrel, zou ik zeggen: koop een zakje gierst in de natuurvoedingswinkel, probeer hem eens volgens de WKW-methode te bereiden.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

• Voor alle fijne weefsels van natuurvezels en gemengde weefsels • Houdt het textiel elastisch en zacht • Lekkere geur van biologische lavendelolie • 100 % biologisch afbreekbaar (OECD 301B) Sonett – Middelen voor wassen en reinigen, die het water respecteren als drager van het leven. Sonett – zo goed. | www.sonett.eu

ECOLOGISCH CONSEQUENT

gfaw.eu

gfaw.eu

vegansociety.com iF-design-award reddot-design-award

Verkrijgbaar in bio-winkels.

Pastasalade

met waterkers-amandelpesto, tomaatjes en venkel

Eenvoudige, heerlijke gerechten met Clearspring biologische Japanse zijden tofu

Met zijn fluweelzachte textuur en verfijnde smaak is Clearspring biologische Japanse zijden tofu een veelzijdig basisproduct voor elk moment van de dag. Je zult versteld staan van ​​ de mogelijkheden.

Ingrediënten voor 4 personen

• 1 kleine venkelknol • sap van ½ citroen, plus extra • 400 g kerstomaatjes • 350 g spelt spiralenpasta (Luna e Terra) • extra vergine olijfolie, om te besprenkelen • zoute amandelen of zwarte olijven, voor de garnering

Voor de waterkerspesto

• 50 g blanke amandelen • 40 g waterkers, plus extra • een flinke hand verse basilicumblaadjes, plus extra • 1 kleine teen knoflook • 3 el fijngeraspte Parmezaanse kaas • 5-6 el extra vergine olijfolie • flinke kneep citroensap

Extra: keukenmachine, groenteschaaf (mandoline)

Bereiding 25-30 minuten

1. Maak eerst de pesto. Maal in de keukenmachine amandelen, waterkers, basilicum, knoflook, kaas en olijfolie tot een smeuïge pesto. Breng op smaak met zout, peper en citroensap. 2. Snijd de venkelknol doormidden. Snijd er met een mesje de harde kern uit. Schaaf de venkel met behulp van een groenteschaaf in dunne plakjes. Meng de venkel in een kom met het citroensap en wat zout. Halveer de tomaatjes. 3. Kook de pasta volgens de aanwijzingen op de verpakking gaar. Giet de pasta af en spoel onder koud stromend water. 4. Meng de pasta met pesto, venkel, tomaatjes en enkele takjes waterkers. Breng op smaak met zout en peper. Besprenkel de salade met nog wat olijfolie en citroensap. Garneer met basilicumblaadjes, zoute amandelen of zwarte olijven.

RECEPTEN 14

Gegrilde groenten met tofu

Chocolademousse met tofu

Bereidingstijd: 10 min.

Bereidingstijd: 10 min. – Koeltijd: 1 uur

Ingrediënten voor 2 personen

Ingrediënten voor 2 personen

• 1 pak (200 g of 300 g) Clearspring zijden tofu • 1 el Clearspring sesamolie • 1 teentje knoflook, geraspt • 200 g mix van bimi (babybroccoli) en asperges • 1 courgette, in plakjes of linten • 50 g boerenkool, harde nerven verwijderd en bladeren in stukken gescheurd • 1 el chili-olie • 1 lente-ui, in ringetjes • Clearspring Shichimi, als topping • Verse rode peper, fijn gesneden, als topping

• 1 pak (200 g of 300 g) Clearspring zijden tofu • 70-90 g pure chocolade • ½ tl Clearspring zoete witte misopasta • 2-3 el ahornsiroop • Verse bessen naar keuze, als topping • Pure chocoladeschaafsel

Bereidingswijze • Verhit de sesamolie in een pan. Bak de knoflook, broccoli, asperges, courgette en boerenkool tot ze zacht zijn en hier en daar wat donkere plekjes (grillstrepen) hebben. • Laat de tofu uitlekken en snijd in plakken van 1 cm dik. • Verdeel de gegrilde groenten over een bord, leg de plakken zijden tofu erop en besprenkel royaal met de chili-olie. • Maak af met de gesneden peper, lente-ui en een snufje shichimi voor extra umami en pit.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

Bereidingswijze • Smelt de chocolade au bain-marie. • Laat de tofu uitlekken en doe deze samen met de misopasta, ahornsiroop en gesmolten chocolade in een blender en mix tot een glad mengsel. • Schep in een dessertkommetje en laat 1 uur opstijven in de koelkast. • Serveer met verse bessen en chocoladeschaafsel.

RECEPTEN 15 RECEPTEN 15

Pastasalade

met waterkers-amandelpesto, tomaatjes en venkel

Eenvoudige, heerlijke gerechten met Clearspring biologische Japanse zijden tofu

Met zijn fluweelzachte textuur en verfijnde smaak is Clearspring biologische Japanse zijden tofu een veelzijdig basisproduct voor elk moment van de dag. Je zult versteld staan van ​​ de mogelijkheden.

Ingrediënten voor 4 personen

• 1 kleine venkelknol • sap van ½ citroen, plus extra • 400 g kerstomaatjes • 350 g spelt spiralenpasta (Luna e Terra) • extra vergine olijfolie, om te besprenkelen • zoute amandelen of zwarte olijven, voor de garnering

Voor de waterkerspesto

• 50 g blanke amandelen • 40 g waterkers, plus extra • een flinke hand verse basilicumblaadjes, plus extra • 1 kleine teen knoflook • 3 el fijngeraspte Parmezaanse kaas • 5-6 el extra vergine olijfolie • flinke kneep citroensap

Extra: keukenmachine, groenteschaaf (mandoline)

Bereiding 25-30 minuten

1. Maak eerst de pesto. Maal in de keukenmachine amandelen, waterkers, basilicum, knoflook, kaas en olijfolie tot een smeuïge pesto. Breng op smaak met zout, peper en citroensap. 2. Snijd de venkelknol doormidden. Snijd er met een mesje de harde kern uit. Schaaf de venkel met behulp van een groenteschaaf in dunne plakjes. Meng de venkel in een kom met het citroensap en wat zout. Halveer de tomaatjes. 3. Kook de pasta volgens de aanwijzingen op de verpakking gaar. Giet de pasta af en spoel onder koud stromend water. 4. Meng de pasta met pesto, venkel, tomaatjes en enkele takjes waterkers. Breng op smaak met zout en peper. Besprenkel de salade met nog wat olijfolie en citroensap. Garneer met basilicumblaadjes, zoute amandelen of zwarte olijven.

RECEPTEN 14

Gegrilde groenten met tofu

Chocolademousse met tofu

Bereidingstijd: 10 min.

Bereidingstijd: 10 min. – Koeltijd: 1 uur

Ingrediënten voor 2 personen

Ingrediënten voor 2 personen

• 1 pak (200 g of 300 g) Clearspring zijden tofu • 1 el Clearspring sesamolie • 1 teentje knoflook, geraspt • 200 g mix van bimi (babybroccoli) en asperges • 1 courgette, in plakjes of linten • 50 g boerenkool, harde nerven verwijderd en bladeren in stukken gescheurd • 1 el chili-olie • 1 lente-ui, in ringetjes • Clearspring Shichimi, als topping • Verse rode peper, fijn gesneden, als topping

• 1 pak (200 g of 300 g) Clearspring zijden tofu • 70-90 g pure chocolade • ½ tl Clearspring zoete witte misopasta • 2-3 el ahornsiroop • Verse bessen naar keuze, als topping • Pure chocoladeschaafsel

Bereidingswijze • Verhit de sesamolie in een pan. Bak de knoflook, broccoli, asperges, courgette en boerenkool tot ze zacht zijn en hier en daar wat donkere plekjes (grillstrepen) hebben. • Laat de tofu uitlekken en snijd in plakken van 1 cm dik. • Verdeel de gegrilde groenten over een bord, leg de plakken zijden tofu erop en besprenkel royaal met de chili-olie. • Maak af met de gesneden peper, lente-ui en een snufje shichimi voor extra umami en pit.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

Bereidingswijze • Smelt de chocolade au bain-marie. • Laat de tofu uitlekken en doe deze samen met de misopasta, ahornsiroop en gesmolten chocolade in een blender en mix tot een glad mengsel. • Schep in een dessertkommetje en laat 1 uur opstijven in de koelkast. • Serveer met verse bessen en chocoladeschaafsel.

RECEPTEN 15 RECEPTEN 15

Wilde zaden Tekst en Beeld: Leah Groeneweg Verschillende eetbare wilde planten hebben niet alleen eetbaar blad, bloemen en soms wortels, maar ook eetbare zaden. Een paar veel voorkomende planten met eetbare zaden zijn brandnetel, weegbree, melganzevoet en teunisbloem.

Bereiding • Verwarm de oven voor op 175 °C. • Maal het lijnzaad en de pompoenpitten in een notenmaler. • Snijd de wilde kruiden fijn. • Doe alle ingrediënten, behalve het water in een beslagkom. • Voeg langzaam het water toe, tot een plakkerige massa on staat en laat het even staan. • Bekleed een bakplaat met bakpapier. Doe het deeg hier op en dek het af met bakpapier. Rol het deeg uit met een deegroller, tot een dunne plak. • Verwijder het bovenste bakpapier en bak 20 à 25 minuten in de oven. Let goed op, het kan ineens te bruin worden. Let op, er zijn een aantal belangrijke aandachtspunten: • Pluk alleen planten waarvan je 100 % zeker weet wat het is. Bij twijfel niet plukken. Er zijn verschillende giftige planten. Deze kunnen overal staan: in jouw tuin, in de berm, in het veld, in het bos en langs het water • Pluk alleen planten die er gezond uitzien en die groeien op schone plekken • Beschermde en zeldzame planten laat je staan

Zaden bevatten verschillende voedingsstoffen, zoals mineralen en vitaminen. Ze kunnen daarom een mooie aanvulling zijn op je maaltijd. Gebruik ze bijvoorbeeld in zelfgebakken brood, cake of zoete en hartige pannenkoeken. Strooi ze over de muesli of doe een theelepel in de yoghurt. Brandnetelzaad oogst je bij voorkeur als ze nog groen zijn en in dikke groene trossen aan de planten hangen. Ze staan bekend om hun hoge concentratie gezonde voedingsstoffen en je eet ze daarom als superfood. Bij dagelijks gebruik niet meer dan een theelepel per dag. De zaden van de grote weegbree zijn ook eetbaar. Ris ze van de lange stengels als ze nog groen zijn, dan is de smaak het lekkerste. Leuk om te weten is dat ze veel slijmstoffen bevatten, goed voor de slijmvliezen. En ken je de teunisbloem? De zaden van de uitgebloeide plant verzamel je als ze rijp en bruin van kleur zijn. Ook deze gebruik je als aanvulling van jouw maaltijd. Zaai of plant teunisbloem in jouw tuin, de nachtvlinders zullen jou dankbaar zijn. Zij genieten van de nectar van de mooie gele bloemen. En vinken, putters en andere vogels genieten van de zaden. Laat daarom altijd een paar zaadresten staan als wintervoorraad voor de vogels.

• Pluk met respect voor de natuur, zorg ervoor dat de plant zich kan blijven voortplanten en dat er genoeg blijft staan voor de dieren en insecten • Verschillende planten hebben een geneeskrachtige werking. • Wees hier alert op bij medicijn gebruik, controleer eerst of er geen dubbele werking is • Ben je niet gewend om eetbare wilde planten te eten? Begin dan eerst met een klein beetje en kijk hoe jouw lichaam hierop reageert • Je kunt voor alles allergisch zijn, dus ook voor eetbare planten. • Wees hier alert op. En wees extra alert als je bekend bent met allergieën • Bij astma of hooikoorts moet je oppassen bij het eten van bloemen, dat kan dan een reactie opleveren • Maak van je tuin een wilde tuin. Goed voor de natuur en goed voor jou

Heb je een moestuin? Dan ken je vast de melganzevoet. Van deze vaak forse plant zijn veel verschillende soorten en daarom wordt deze vaak melde genoemd. Het meldezaad kun je gebruiken als gezonde toevoeging in bijvoorbeeld zelfgebakken brood, pannenkoeken en hartige quiches. Oogst ze als ze nog hun grijsgroene kleur hebben, dan zijn ze het lekkerste.

Over Tim en Leah van In het Wilde

Lijnzaadcrackers met wilde zaden

Leah Groeneweg is wildplukster en organiseert samen met Tim Horneman natuurbelevings- en wildplukactiviteiten en kanotochten. Daarnaast verzorgen zij jaarprogramma’s over eetbare wilde planten, verbinding met de natuur, gezonde voeding en koken op het kampvuur. Verwondering, beleving en verbinding spelen hierbij een centrale rol.

Ingrediënten • 150 gram lijnzaad • 100 gram pompoenpitten • 4 eetlepels gemengde eetbare wilde zaden (bv weegbreezaad, brandnetelzaad, en teunisbloemzaad) • handje wilde kruiden (dovenetel, veldzuring, kleine veldkers) • 180 tot 200 ml water • 1 eetlepel olijfolie • peper en zout

Hun missie is om mensen mee te nemen in het verhaal dat wij niet los staan van de natuur, maar dat wij innig verbonden zijn met Moeder Aarde. Samen nemen Tim en Leah jou mee om te ontdekken, verwonderen en de verbinding met de natuur te ervaren.

Meer informatie: www.inhetwilde.nl

RECEPTEN 16

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

RECEPTEN 17

Wilde zaden Tekst en Beeld: Leah Groeneweg Verschillende eetbare wilde planten hebben niet alleen eetbaar blad, bloemen en soms wortels, maar ook eetbare zaden. Een paar veel voorkomende planten met eetbare zaden zijn brandnetel, weegbree, melganzevoet en teunisbloem.

Bereiding • Verwarm de oven voor op 175 °C. • Maal het lijnzaad en de pompoenpitten in een notenmaler. • Snijd de wilde kruiden fijn. • Doe alle ingrediënten, behalve het water in een beslagkom. • Voeg langzaam het water toe, tot een plakkerige massa on staat en laat het even staan. • Bekleed een bakplaat met bakpapier. Doe het deeg hier op en dek het af met bakpapier. Rol het deeg uit met een deegroller, tot een dunne plak. • Verwijder het bovenste bakpapier en bak 20 à 25 minuten in de oven. Let goed op, het kan ineens te bruin worden. Let op, er zijn een aantal belangrijke aandachtspunten: • Pluk alleen planten waarvan je 100 % zeker weet wat het is. Bij twijfel niet plukken. Er zijn verschillende giftige planten. Deze kunnen overal staan: in jouw tuin, in de berm, in het veld, in het bos en langs het water • Pluk alleen planten die er gezond uitzien en die groeien op schone plekken • Beschermde en zeldzame planten laat je staan

Zaden bevatten verschillende voedingsstoffen, zoals mineralen en vitaminen. Ze kunnen daarom een mooie aanvulling zijn op je maaltijd. Gebruik ze bijvoorbeeld in zelfgebakken brood, cake of zoete en hartige pannenkoeken. Strooi ze over de muesli of doe een theelepel in de yoghurt. Brandnetelzaad oogst je bij voorkeur als ze nog groen zijn en in dikke groene trossen aan de planten hangen. Ze staan bekend om hun hoge concentratie gezonde voedingsstoffen en je eet ze daarom als superfood. Bij dagelijks gebruik niet meer dan een theelepel per dag. De zaden van de grote weegbree zijn ook eetbaar. Ris ze van de lange stengels als ze nog groen zijn, dan is de smaak het lekkerste. Leuk om te weten is dat ze veel slijmstoffen bevatten, goed voor de slijmvliezen. En ken je de teunisbloem? De zaden van de uitgebloeide plant verzamel je als ze rijp en bruin van kleur zijn. Ook deze gebruik je als aanvulling van jouw maaltijd. Zaai of plant teunisbloem in jouw tuin, de nachtvlinders zullen jou dankbaar zijn. Zij genieten van de nectar van de mooie gele bloemen. En vinken, putters en andere vogels genieten van de zaden. Laat daarom altijd een paar zaadresten staan als wintervoorraad voor de vogels.

• Pluk met respect voor de natuur, zorg ervoor dat de plant zich kan blijven voortplanten en dat er genoeg blijft staan voor de dieren en insecten • Verschillende planten hebben een geneeskrachtige werking. • Wees hier alert op bij medicijn gebruik, controleer eerst of er geen dubbele werking is • Ben je niet gewend om eetbare wilde planten te eten? Begin dan eerst met een klein beetje en kijk hoe jouw lichaam hierop reageert • Je kunt voor alles allergisch zijn, dus ook voor eetbare planten. • Wees hier alert op. En wees extra alert als je bekend bent met allergieën • Bij astma of hooikoorts moet je oppassen bij het eten van bloemen, dat kan dan een reactie opleveren • Maak van je tuin een wilde tuin. Goed voor de natuur en goed voor jou

Heb je een moestuin? Dan ken je vast de melganzevoet. Van deze vaak forse plant zijn veel verschillende soorten en daarom wordt deze vaak melde genoemd. Het meldezaad kun je gebruiken als gezonde toevoeging in bijvoorbeeld zelfgebakken brood, pannenkoeken en hartige quiches. Oogst ze als ze nog hun grijsgroene kleur hebben, dan zijn ze het lekkerste.

Over Tim en Leah van In het Wilde

Lijnzaadcrackers met wilde zaden

Leah Groeneweg is wildplukster en organiseert samen met Tim Horneman natuurbelevings- en wildplukactiviteiten en kanotochten. Daarnaast verzorgen zij jaarprogramma’s over eetbare wilde planten, verbinding met de natuur, gezonde voeding en koken op het kampvuur. Verwondering, beleving en verbinding spelen hierbij een centrale rol.

Ingrediënten • 150 gram lijnzaad • 100 gram pompoenpitten • 4 eetlepels gemengde eetbare wilde zaden (bv weegbreezaad, brandnetelzaad, en teunisbloemzaad) • handje wilde kruiden (dovenetel, veldzuring, kleine veldkers) • 180 tot 200 ml water • 1 eetlepel olijfolie • peper en zout

Hun missie is om mensen mee te nemen in het verhaal dat wij niet los staan van de natuur, maar dat wij innig verbonden zijn met Moeder Aarde. Samen nemen Tim en Leah jou mee om te ontdekken, verwonderen en de verbinding met de natuur te ervaren.

Meer informatie: www.inhetwilde.nl

RECEPTEN 16

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

RECEPTEN 17

Gnocchi met pomodorinisaus en krokante pangrattato Tekst en Beeld: Lisette Kreischer

SUPERVERSE

DIEPVRIESGROENTEN

De biodynamische diepvriesgroenten van Luna e Terra komen van onze vaste Nederlandse telers. Ze zijn lokaal geteeld, met respect voor de natuur. De groenten komen uit de volle grond en uit het juiste seizoen en toch kun je ze het hele jaar door gebruiken! Meer weten over de telers? Scan de QR-code:

Verkrijgbaar bij Ekoplaza en de bio speciaalzaak.

Ingrediënten

VERS UIT HET SEIZOEN

• 400 g Gnocchi (La Bio Idea) • De binnenkant van een kwart zuurdesembrood • 1 teentje knoflook, geraspt • 4 ansjovisfilets (La Bio Idea) • Een snufje chilivlokken • 2 eetlepels olijfolie (La Bio Idea) • 500 g cherrytomaten • 150 g roomboter • 2 teentjes knoflook, fijngehakt • Zout en peper • Verse basilicum, naar smaak • Parmezaanse kaas, naar smaak

Pangrattato

• Verkruimel het brood tot fijne broodkruimels. • Verhit de olijfolie in een koekenpan en laat de ansjovisfilets op laag vuur zachtjes smelten. • Voeg de geraspte knoflook en de chilivlokken toe en bak dit even mee. • Voeg het broodkruim toe en bak het ongeveer 5 minuten tot het goudbruin en knapperig is.

Demeter is het kwaliteitskeurmerk voor voeding van gecontroleerd biodynamische teelt.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

Saus

• Halveer de cherrytomaten. • Smelt de boter in een grote koekenpan en voeg de knoflook toe. Laat het 1 minuut zacht bakken. • Voeg de tomaten toe en laat ze 10–15 minuten sudderen tot ze zacht zijn. Breng op smaak met zout en peper.

Gnocchi

• Breng een grote pan met gezouten water aan de kook en kook de gnocchi ongeveer 2 minuten, totdat ze naar de oppervlakte drijven. • Giet af en bewaar een beetje kookvocht.

Opdienen

• Doe de gnocchi bij de pan met tomaten en schep alles voorzichtig door elkaar. Voeg een scheutje kookvocht toe voor een zijdezachte saus. • Verdeel het gerecht over de borden en garneer met verse basilicumblaadjes, geraspte Parmezaanse kaas en een flinke hoeveelheid pangrattato.

RECEPTEN 19

Gnocchi met pomodorinisaus en krokante pangrattato Tekst en Beeld: Lisette Kreischer

SUPERVERSE

DIEPVRIESGROENTEN

De biodynamische diepvriesgroenten van Luna e Terra komen van onze vaste Nederlandse telers. Ze zijn lokaal geteeld, met respect voor de natuur. De groenten komen uit de volle grond en uit het juiste seizoen en toch kun je ze het hele jaar door gebruiken! Meer weten over de telers? Scan de QR-code:

Verkrijgbaar bij Ekoplaza en de bio speciaalzaak.

Ingrediënten

VERS UIT HET SEIZOEN

• 400 g Gnocchi (La Bio Idea) • De binnenkant van een kwart zuurdesembrood • 1 teentje knoflook, geraspt • 4 ansjovisfilets (La Bio Idea) • Een snufje chilivlokken • 2 eetlepels olijfolie (La Bio Idea) • 500 g cherrytomaten • 150 g roomboter • 2 teentjes knoflook, fijngehakt • Zout en peper • Verse basilicum, naar smaak • Parmezaanse kaas, naar smaak

Pangrattato

• Verkruimel het brood tot fijne broodkruimels. • Verhit de olijfolie in een koekenpan en laat de ansjovisfilets op laag vuur zachtjes smelten. • Voeg de geraspte knoflook en de chilivlokken toe en bak dit even mee. • Voeg het broodkruim toe en bak het ongeveer 5 minuten tot het goudbruin en knapperig is.

Demeter is het kwaliteitskeurmerk voor voeding van gecontroleerd biodynamische teelt.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

Saus

• Halveer de cherrytomaten. • Smelt de boter in een grote koekenpan en voeg de knoflook toe. Laat het 1 minuut zacht bakken. • Voeg de tomaten toe en laat ze 10–15 minuten sudderen tot ze zacht zijn. Breng op smaak met zout en peper.

Gnocchi

• Breng een grote pan met gezouten water aan de kook en kook de gnocchi ongeveer 2 minuten, totdat ze naar de oppervlakte drijven. • Giet af en bewaar een beetje kookvocht.

Opdienen

• Doe de gnocchi bij de pan met tomaten en schep alles voorzichtig door elkaar. Voeg een scheutje kookvocht toe voor een zijdezachte saus. • Verdeel het gerecht over de borden en garneer met verse basilicumblaadjes, geraspte Parmezaanse kaas en een flinke hoeveelheid pangrattato.

RECEPTEN 19

ONTDEK S U L P E D VAN

Eén product, één plus Tekst: Christianne de Kort | Beeld: Mari den Hartog www.stichtingdemeter.nl

Waarom zou je voor de Demeter-melk kiezen in plaats van de biologische ernaast? Of voor die fles passata, eieren of appels? Tijdens de Demeter Weken van 28 september tot en met 11 oktober maakt de campagne ‘Ontdek de Plus van Demeter’ het verschil zo concreet mogelijk. Per product staat één opvallend pluspunt centraal. Demeter heeft een uitgebreid pakket aan normen voor biodynamische landbouw. Dit betreft bijvoorbeeld een levende bodem, biodiversiteit, dierenwelzijn, verwerking en nog veel meer. Allemaal belangrijk, maar probeer dat maar eens uit te leggen aan iemand die met een pak melk in zijn hand voor het schap staat. Precies daar begon voor mij de ontwikkeling van de campagne. Ik stelde mezelf een simpele vraag: stel dat ik een vriendin wil overtuigen om voor dit Demeter-product te kiezen, wat zou ik dan zeggen? Waarschijnlijk niet: “Ga er even voor zitten, dan leg ik je de biodynamische landbouw uit.” Ik zou één ding noemen waarvan ik denk: dát moet je weten.

KOEIEN MET HOORNS SAP NOOIT UIT CONCENTRAAT

Wat is de plus?

Dat uitgangspunt zie je tijdens de Demeter Weken terug in de winkel. Op schapkaartjes wordt op productniveau steeds één onderscheidend pluspunt uitgelicht. Kort, concreet en het liefst een beetje verrassend. Bij een pak Demeter-melk kan dat bijvoorbeeld zijn dat de melk niet wordt gehomogeniseerd. Daardoor kan er bovenin een laagje room ontstaan. Bij eieren kun je vertellen dat op Demeter-boerderijen hanen tussen de hennen lopen. En bij groente kan het gaan over de eis dat minimaal 10 procent van het bedrijfsoppervlak ruimte biedt aan biodiversiteit, bijvoorbeeld met bloemenranden, hagen, houtwallen of poelen. Geen uitgebreid verhaal dus. Geen opsomming van alles wat Demeter anders doet. Eén product, één plus.

RUIMTE VOOR HOMMELS VAN ROBUUSTE ZADEN HENNEN MET HANEN...

Verschillen die je kunt onthouden

Juist door zo in te zoomen, worden soms best abstracte uitgangspunten ineens heel concreet. Neem de integriteit van het dier, een belangrijk principe binnen Demeter. Dat klinkt misschien ingewikkeld, maar vertel dat Demeter-koeien hun hoorns mogen houden en je begrijpt direct wat ermee wordt bedoeld: het dier zoveel mogelijk in haar natuurlijke vorm respecteren. Hetzelfde geldt voor verwerking. Demeter wil producten zo puur mogelijk houden. Daar kun je een heel verhaal over vertellen, maar bij een fles sap is één boodschap veel sterker: dit is altijd puur sap en niet gemaakt uit concentraat. Dat zijn bovendien dingen die je als consument kunt navertellen, en dat vind ik belangrijk. Want uiteindelijk wil je niet dat iemand alle Demeter-normen uit zijn hoofd kent. Je wilt dat iemand bij een product denkt: hé, dát vind ik een mooie plus.

MEER SMAAK, DIERENWELZIJN EN NATUUR D JIJ N I V N E S S U L HOEVEEL P PEN? P A H C S E D N TUSSE VANAF 28 SEPTEMBER IN ALLE BIOLOGISCHE WINKELS AANBIEDINGEN VAN PRODUCTEN DE VELE VOORDELEN VAN DEMETER KWALITEIT - SINDS 1928 HÉT KWALITEITSKEURMERK VOOR BIODYNAMISCHE LANDBOUW EN VOEDING

Christianne de Kort werkt als zelfstandige in de biologische sector. Met haar bedrijf Biofoodie wil ze bio begrijpelijk en aantrekkelijk maken voor een breed publiek. Voor Stichting Demeter ontwikkelde ze samen met de Biowinkelvereniging de campagne ‘Ontdek de Plus van Demeter’ die van 28 september tot en met 11 oktober zichtbaar is in deelnemende biospeciaalzaken.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

DEMETER 21

ONTDEK S U L P E D VAN

Eén product, één plus Tekst: Christianne de Kort | Beeld: Mari den Hartog www.stichtingdemeter.nl

Waarom zou je voor de Demeter-melk kiezen in plaats van de biologische ernaast? Of voor die fles passata, eieren of appels? Tijdens de Demeter Weken van 28 september tot en met 11 oktober maakt de campagne ‘Ontdek de Plus van Demeter’ het verschil zo concreet mogelijk. Per product staat één opvallend pluspunt centraal. Demeter heeft een uitgebreid pakket aan normen voor biodynamische landbouw. Dit betreft bijvoorbeeld een levende bodem, biodiversiteit, dierenwelzijn, verwerking en nog veel meer. Allemaal belangrijk, maar probeer dat maar eens uit te leggen aan iemand die met een pak melk in zijn hand voor het schap staat. Precies daar begon voor mij de ontwikkeling van de campagne. Ik stelde mezelf een simpele vraag: stel dat ik een vriendin wil overtuigen om voor dit Demeter-product te kiezen, wat zou ik dan zeggen? Waarschijnlijk niet: “Ga er even voor zitten, dan leg ik je de biodynamische landbouw uit.” Ik zou één ding noemen waarvan ik denk: dát moet je weten.

KOEIEN MET HOORNS SAP NOOIT UIT CONCENTRAAT

Wat is de plus?

Dat uitgangspunt zie je tijdens de Demeter Weken terug in de winkel. Op schapkaartjes wordt op productniveau steeds één onderscheidend pluspunt uitgelicht. Kort, concreet en het liefst een beetje verrassend. Bij een pak Demeter-melk kan dat bijvoorbeeld zijn dat de melk niet wordt gehomogeniseerd. Daardoor kan er bovenin een laagje room ontstaan. Bij eieren kun je vertellen dat op Demeter-boerderijen hanen tussen de hennen lopen. En bij groente kan het gaan over de eis dat minimaal 10 procent van het bedrijfsoppervlak ruimte biedt aan biodiversiteit, bijvoorbeeld met bloemenranden, hagen, houtwallen of poelen. Geen uitgebreid verhaal dus. Geen opsomming van alles wat Demeter anders doet. Eén product, één plus.

RUIMTE VOOR HOMMELS VAN ROBUUSTE ZADEN HENNEN MET HANEN...

Verschillen die je kunt onthouden

Juist door zo in te zoomen, worden soms best abstracte uitgangspunten ineens heel concreet. Neem de integriteit van het dier, een belangrijk principe binnen Demeter. Dat klinkt misschien ingewikkeld, maar vertel dat Demeter-koeien hun hoorns mogen houden en je begrijpt direct wat ermee wordt bedoeld: het dier zoveel mogelijk in haar natuurlijke vorm respecteren. Hetzelfde geldt voor verwerking. Demeter wil producten zo puur mogelijk houden. Daar kun je een heel verhaal over vertellen, maar bij een fles sap is één boodschap veel sterker: dit is altijd puur sap en niet gemaakt uit concentraat. Dat zijn bovendien dingen die je als consument kunt navertellen, en dat vind ik belangrijk. Want uiteindelijk wil je niet dat iemand alle Demeter-normen uit zijn hoofd kent. Je wilt dat iemand bij een product denkt: hé, dát vind ik een mooie plus.

MEER SMAAK, DIERENWELZIJN EN NATUUR D JIJ N I V N E S S U L HOEVEEL P PEN? P A H C S E D N TUSSE VANAF 28 SEPTEMBER IN ALLE BIOLOGISCHE WINKELS AANBIEDINGEN VAN PRODUCTEN DE VELE VOORDELEN VAN DEMETER KWALITEIT - SINDS 1928 HÉT KWALITEITSKEURMERK VOOR BIODYNAMISCHE LANDBOUW EN VOEDING

Christianne de Kort werkt als zelfstandige in de biologische sector. Met haar bedrijf Biofoodie wil ze bio begrijpelijk en aantrekkelijk maken voor een breed publiek. Voor Stichting Demeter ontwikkelde ze samen met de Biowinkelvereniging de campagne ‘Ontdek de Plus van Demeter’ die van 28 september tot en met 11 oktober zichtbaar is in deelnemende biospeciaalzaken.

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

DEMETER 21

GIDS BOER ‘t Leeuweriksveld CV – Emmen A.B.M.de Winter - Oostvoorne B. Steenbergen - Onnen BakkerBio - Munnekezijl

BD tuinderij De Stek – Lelystad

Be-Leaf – ’s-Gravenzande BelleMarie – Ruinerwold Biokwekerij Poldervaart BV Vierpolders Konijn-Koopman beheer bv - Z.O. Beemster Biostee Teelt VOF – Zuid-Beijerland Boer Brunia - Raerd Boer 'n Buffel Keizersrande Diepenveen Boerderij Blisveld – Drempt Boomgaard Ter Linde – Oostkapelle Brandsma’s plaets – Bolsward Burdineplaats – Nes gem. Heerenveen CVBA De Kollebloem – Sint LievensEsse (B) De Beersche Hoeve – Oostelbeers De Boomgaard - Zeeland De Eemstuin - Uithuizermeeden De Hooge Kamp - Beemte Broekland De Kraanvogel - Esbeek De Stadshoeve – Amsterdam De Sterregaard - Hedel Een inspirerende vergaderlocatie

VOF De Watertuin – Groeningen

De Zonneboog – Lelystad Dennenhoeve – Hooghalen Doornik Natuurakkers - Bemmel Druivenkwekerij Nieuw Tuinzight – Den Hoorn F.H.A. Lankhorst VOF – Nijkerk Firma Zijp-Melse - De Rijp Hoeve Frisque – Neerijse Huldenberg (B) Fruitful - Biddinghuizen Gaos – Swifterbant Giessen Bio - Tollebeek H.G.P. van Beek en A.M.L. van BeekBesselink - Dronten HJ. Smith - Groningen Het Nieuwe Erf B.V. - Zeeland Het Oude Klooster – Werkhoven Het Willink – Ane Hoeve Catherine Elisabeth – Noordeloos J.A.M. Rombouts - Dronten J.A.M. van Dam en S.M.J. van Dam -Bosman – Hattem JW Rutte - Zaandam Metamorphosis - Ens Rundveebedrijf Van Kessel / Bio-Boerderij Limo Zicht - Sint Oedenrode Land en Boschzigt - ’s-Graveland Loverendale BV – Oostkapelle Maatschap De Westerade - Dronten Maatschap Rijk-Hartkamp – Biddinghuizen Maatschap van Nieuwenhuyzen – Biddinghuizen Maatschap van Zanten – Garmerwolde Maatschap Quist - Borssele Melkveehouderij Van Swieten V.O.F. Stompwijk Metamorphosis - Ens Biodynamisch Landbouwbedrijf

Meulwaeter - Kruiningen Mts Deinum S. en W. en Ensing JM – Sondel Mts Gerritsma Smink – Elahuizen Mts Mooij-de Lange – Castricum Obio – Drachten PC v/d Erve Biologische Akkerbouw – Goudswaard Pluimveebedrijf de Bruijn - Leunen Schoonderbeek - De Glind Saalland - Lelystad Timpelsteed – Engwierum Tuinbouwbedrijf FJJ de Koning BV Brielle Tuinderij Amelis’hof – Bunnik Tuinderij Moervliet – Breda Tuinen van Kraaybeekerhof Driebergen v.o.f. De Rodenburghoeve – Uitgeest Van Andel Bio – Zeewolde Veld en Beek – Doorwerth Veldkeur - Rummen Villa Sterrebos – Frederiksoord VOF Risseeuw Jentohoeve Schoondijke Biologisch dynamisch akkerbouwbedrijf Van der Spek - Lage Zwaluwe Warmonderhofstede BV Tuinbouw Dronten Weleda Nederland SE – Zoetermeer Westers Organic – Biddinghuizen Westers VOF – Zeewolde Wilhelminahoeve - St Philipsland Wijngaard Dassemus – Chaam

Zonnehoeve – Zeewolde BOERENVERWERKER BioNico BV – Warnsveld Boerderij Ruimzicht – Halle Boer 'n Buffel Keizersrande Diepenveen Bronlaak, De Seizoenen BV – Oploo Bioboerderij 'Landleven' - Onstwedde De Bolster BV - Epe De Buitenplaats – Eenigenburg De Dennenkamp - Rekken De Hondspol VOF – Driebergen De Kompenije – Drachtstercompagnie De Muyehof - Nieuwerkerk Noorderhoeve (Raphaëlstichting) Schoorl

Urtica De Vijfsprong - Vorden Dijkgatshoeve, (Raphaëlstichting) – Wieringerwerf Ekoboerderij Arink – Lievelde Eureko Fruit BV – Helenaveen Firma Nieuw Bromo van Tilburg Waddenmax – Hornhuizen Fruitteeltbedrijf De Ring - Oud Sabbinge Fruitweelde – Ingen Kaasboerderij Noorderlicht Noordeloos Maatschap Dames en Heren Vos Kraggenburg Maatschap Nieuw Bonaventura – ‘s Gravendeel Mts Twisk – Dronten

Novalishoeve (Raphaëlstichting) Den Hoorn - Texel

Noorderbos VOF – Tiendeveen Pluimveebedrijf Boerveenshof Gasselternijveen

De oranje-groene DemeterGIDS Ridammerhoeve – Amstelveen

Saanenhof - Heeze

Seaking Rotterdam BV – Ophemert Warmonderhofstede – Dronten Widar Fonds VZW – Merksplas Wijngoed De Vallei – Westouter Zorgboerderij De Klompenhoeve – Egmond a/d Hoef Zorgboerderij Naoberhoeve – Echten Zuuver – Buurse HANDELAAR Aaldering Trade BV – Biddinghuizen AgroFair Benelux BV – Barendrecht Bakkerij Verbeek BV - Brummen BD-Totaal BV – Houten Bidfood BV – Ede Bio Freshi Produce - Breda

Jansma Haule BV - Haule

Bio World BV – Poeldijk BIO-Center ZANN - Berkel en Rodenrijs Bio-Freshi BV - Dongen Biofresh Belgium MV/SA – Gavere Bioorganic Holland BV – Horn BioRey BV – Eindhoven Biostee BV – Zuid-Beijerland Biotropic BV – Bleiswijk Biovoordeel - Baflo Bolle en Bolle BV (Oxxafood) – Veenendaal CIV Superunie BA – Beesd Chocolatemakers - Amsterdam Crafting Markets BV - Amsterdam Clearspring Ltd. – Haulerwijk Clearspring Ltd. - London Coöperatie “Nautilus Organic” UA – Emmeloord Cordier NL - Zoetermeer Crisp Bv - Amsterdam De Schakel Contractteelt BV – Helmond De Terp Squashpackers - Erichem Deli Harmony – Hedel Delta Wines B.V. - Waddinxveen Do-it BV - Barneveld Ecomild - Hengelo Eleadora SRL BV - Kraainem (B) Eisenga Kaas BV – Oosterwolde Eosta BV - Waddinxveen Ets. Mandy-Mapol - Uccle (B) Fairtrasa Holland BV - ’s-Gravenzande

OTC Organics BV - Dronten Pulsbio - Abbekerk RealFlavors - Zaltbommel Reudink BV – Lochem Rossano Wijnimport – Nuenen RSQ Bio-BV – Schoondijke SIGuRIDna - Wognum Sligro Food Group Nederland BV Veghel Stoker Vogelaar BV – Biddinghuizen

Top Fresh Handel BV – Kraggenburg

TSH BV - Roeselare (B) Tradin - Amsterdam Twisk Organic Trade BV – Dronten vanRijsingensource BV – Helmond WeGrowOrganic - Zeewolde Xenia Europe BV - Oss VERWERKER Aaldering Bio ui – Biddinghuizen Aardappelgroothandel Jansen-Dongen BV - Tilburg

Agrico (afd Bioselect) Emmeloord

Agrifirm NWE BV - Apeldoorn BD Graan BV – Middenmeer Beetz BV – Zeewolde Bio Beta BV – Zeewolde Bio Brass - Zeewolde BioRomeo BV - Ens Cheesepack - Arkel Craft Dairy VOF - Tweede Exloërmond

De Grote Kamp BV - Uden De Traay - Lelystad

De Woeste Grond – Sellingen Flevosap BV – Biddinghuizen Fritz Vanlerberghe – Passendale (B) Gourmet BV – Grootebroek Green Organics BV – Dronten Hermus Made BV - Made Het Blauwe Huis BV verwerking – Ruinerwold Het Zonnelied – Zeewolde Ajm-b.v. - Cuijk Kaaslust BV – Oosterwolde

Kaasmakerij Henri Willig BV – Heerenveen Laarakker Bio BV – Well Maasoever Cold Store BV – Waspik

Flevolof BV – Espel Fresh Way of thinking BV – Lutjebroek Gebr. Rademaker BV - De Hoef

Machandel BV - Haulerwijk

Global Organics Europe BV – Nijkerk GoodFoods B.V. – Roden H3 Consulting-De Natuurkeuken BV – Schorisse (B) H.A. Schoutentransport – Hoogerheide Hagranop BV - Nagele Hampstead Organic B.V. - Roden Harvest House BV - Maasdijk Heegsma BV – Lemmer Hofweb – Biddinghuizen Holland Pharma – Borculo Hortica BV – Andijk ID organics – Zaandam IPOKI BV - Ridderkerk Just Organic Service & Trading BV – Hoorn Nature Bio Foods BV – Maasvlakte Rotterdam Naturelle BV – Barendrecht NatuurPlan BV – Holten Oerlemans Foods Waalwijk BV – Waalwijk Orange Import BV – Marknesse Organic Goatmilk Coóperatie – Rijen

Bibos B.V. / Onze BioSlager - Breda Organic Flavour Company BV – Veenendaal Polderfresh Verwerking – Espel Respect4food BV - Made Rouveen Kaasspecialiteiten – Rouveen Thylbert bvba - Oedelem TVA Organics B.V. – Zeewolde Udea BV – Veghel Vandersterre Holland B.V. Bodegraven Van der Weijden Bio – Biddinghuizen Van Woerden Flevo BV – Biddinghuizen Biobieren Warmenbol cv – Antwerpen Weerribben Zuivel BV - Nederland Zonnemaire Biol. Bakkerij Ad van der Westen BV – Waspik Zonnespelt-Lelystad

Voor de complete adresgegevens van onze boeren en verwerkers: www.stichtingdemeter.nl

NaNa Bio BV - Helmond

Odin Groothandel B.V. – Geldermalsen

BOERDERIJWINKELS Arnica Kwekerij - Dwingeloo BakkerBio - Munnekezijl

BD tuinderij De Stek Lelystad

BIO winkels & markten

Beiderwaen landbouw CV - Hoofdplaat Boer Brunia – Raerd Boerderij Blisveld – Drempt Boerderij Ruimzicht - Halle Boerderij Veelust – Hensbroek

Boerenwinkeltje Jansma Haule

Bronlaak, De Seizoenen BV – Oploo De Blauwe Spie - Noordschote – België De Buitenplaats - Eenigenburg De Dennenkamp - Rekken De Genneper Hoeve – Eindhoven De Heerlijkheid Groot Weede Hoogland De Hondspol VOF - Driebergen De Kollebloem - Sint Lievens-Esse De Kraanvogel - Tilburg De Kromme Lepel - Bergen op Zoom De Lepelaar - Sint Maarten De Noorderhoeve, Raphael stichting - Schoorl De Oosterwaarde C.V. – Diepenveen De Poshoof - Maastricht De Regte Heijden - Riel De Stadsboerderij – Almere De Verte VOF - Sexbierum

Urtica De Vijfsprong - Vorden

De Vrolijke Noot – Wapserveen De Wassende Maan C.V. - Deinze - België De Zaderij - Emmeloord De Zonnehorst - Punthorst Druivenkwekerij Nieuw Tuinzight - Den Hoorn Eindelienge - Ritthem Ekoboerderij de Lingehof – Randwijk Hoeve Frisque - Neerijse Huldenberg (B) Fruittuinvanwest - Amsterdam Gerbranda State – Pietersbierum Harmannahoeve - Harlingen Het Blauwe Huis BV – Ruinerwold Het Derde Erf - Soest Horaholm Maatschap Westers Hornhuizen Biodynamische Kaasboerderij Noorderlicht - Noordeloos Kwekerij Eko Logisch – Roelofsarendsveen Loverendale BV – Oostkapelle Maatschap Klaas Bokma – Smallebrugge Melkvee bedrijf Keurentjes-Pietersma - Rutten Mts Deinum S. en W. en Ensing JM – Sondel Natuurlijk Genoegen vof – Driehuizen Noorderbos VOF – Tiendeveen Novalishoeve - Den Hoorn Orange Import BV – Marknesse Ouwendorperhoeve – Garderen Overesch Ecologische Landbouw Raalte Pluimveebedrijf Boerveenshof – Gasselternijveen Ridammerhoeve – Amstelveen

Saanenhof - Heeze

Scorlewald, Raphaelstichting – Schoorl Seaking Rotterdam BV – Ophemert Sonnevanck - Beemster

Sprankenhof – Udenhout

Stichting Thedinghsweert – Tiel ‘t Leeuweriksveld CV – Emmen Timpelsteed – Engwierum Tuinderij Amelis’hof – Bunnik Tuinderij Moervliet - Breda Tuin de Es - Haaren (NB) Veld en Beek - Doorwerth Villa Sterrebos – Frederiksoord Zorgboerderij de Zwaluw- Lage Zwaluwe Warmonderhofstede – Dronten Westers Organic - Biddinghuizen Widar Fonds VZW - Merksplas – België Zonnehoeve - Zeewolde Zorgboerderij De Klompenhoeve – Egmond a/d Hoef Zorgboerdeij Naoberhoeve - Echten Zuuver - Buurse

DEMETER 22

WINKELS

In Nederland en België

Ekoplaza - ekoplaza.nl Odin: 38 winkels en een bezorgdienst odin.nl

Noord-Nederland Ekoplaza – Assen Biovoordeel – Baflo Natuurwinkel – Drachten De leme Natuurvoeding - Borger Bij Els Natuurwinkel – Frederiksoord Rounte - Gorredijk Ekoplaza Nieuwe Ebbingestraat – Groningen Ekoplaza - Emmen Ekohuis - Eelde Go Pure - Zuidlaren Ekoplaza Zuiderdiep – Groningen De Wiershoeck – Groningen Ekoplaza - Haren Ekoplaza – Heerenveen Odin - Joure Odin - Winsum De Ingen - Groningen De Nieuwe Weg - Groningen Ekoplaza - Leeuwarden Odin - Leeuwarden Ekoplaza – Lemmer Ekoplaza - Meppel Molen de Lelie – Ommen Lotus Bioshop - Sneek Reformhuis de Vries – Sneek Reformhuis – Tuitjenhorn Ekoplaza - Winschoten Noord-Holland exclusief Het Gooi Ekoplaza – Alkmaar Odin – Alkmaar Ekoplaza - Amstelveen

Molen 't Roode Hert (Raphaëlstichting) - Alkmaar Geitenboerderij Ridammerhoeve – Amstelveen Verspaleis – Amstelveen Odin - Bergen

Odin - Bloemendaal

Eric’s Landwinkel- Bergen Ekoplaza – Castricum Kennemer Duincamp Geversuin, minimarket – Castricum Ekoplaza Texel - Den Burg De Helderse Vallei - Den Helder Ekoplaza - Haarlem Odin - Haarlem Odin - Medemblik Horeca Service Kennemerland VOF – Haarlem Kalom Farm BV – Hauwert Kiebert Reform - Heemstede Ekoplaza - Heemstede Ekoplaza – Heerhugowaard

Molen de Otter (Raphaëlstichting) Oterleek

Ekoplaza – Heiloo Ekoplaza – Hoofddorp Ekoplaza - Hoorn Reformhuis Kuilboer – IJmuiden

Natuurwinkel - Overveen Biowinkel - Schagen Ekoplaza - Schoorl

Kardeis Scorlewald - Schoorl Ekoplaza Hermitage - Zaandam Amsterdam De Aanzet De Buurtboer BV

Biolicious Linnaeusstraat Delicious Food - Westerstraat Ekodis Natuurmarkt

Ekoplaza JP Heijestraat Ekoplaza Haarlemmerdijk Ekoplaza Waterlooplein Ekoplaza Elandsgracht Ekoplaza Scheldestraat Ekoplaza van Swindenstraat Ekoplaza Osdorpplein Ekoplaza Marathonweg Ekoplaza AJ Ernststraat Ekoplaza Weteringschans Ekoplaza Zeilstraat Foodmarqt Bilderdijkstraat Fruittuin van West Good Food For You Cornelis Schuytstraat

Iambe (Raphaëlstichting) Amsterdam

Marco’s Groentespeciaalzaak Marqt Beethovenstraat Foodmarqt Haarlemmerstraat Marqt Brazilië Oostelijke Handelskade Marqt Hoofddorpweg Marqt Olympiaplein Odin Bilderdijkstraat Odin Bos en Lommer Odin Ceintuurbaan Odin Czaar Peter Odin IJburg Odin Noord Odin Zeeburg Soup en Zo 1 Nieuwe Uilenburgstraat Soup en Zo 3 Van Baerlestraat Stadsmarkt de Pijp Streekmolen Flevoland-Gelderland-Overijssel Han’s Natuurvoeding – Almelo De Aadijk - Almelo Ekoplaza - Almere Odin – Almere Ekoplaza – Apeldoorn Gimsel - Apeldoorn Ekoplaza Velperplein – Arnhem Odin - Arnhem Mimint – Arnhem Ekoplaza - Barneveld Landgoedwinkel Heerlijkheid Marienwaerdt - Beesd De Kardoen – Bennekom

BijBio Naturijn – Culemborg

Landgoed Rhederoord - De Steeg Restaurant Koetshuis Rhederoord De Steeg De Gieterij - Deventer Ekoplaza – Deventer Biowinkel – Didam EkoPlaza - Dieren Odin - Doetinchem Odin - Ede Ekoplaza - Enschede ZEN Natuurwinkel – Epe Natuurwinkel Ermelo – Ermelo Martin’s Health Shop – Geldrop Odin – Heerde Ekoplaza - Hengelo OV De Ekolander Natuurvoeding - Lelystad Zenith Natuurvoeding – Lelystad Natuurwinkel Chili en Spruit – Malden Ekoplaza Groenestraat – Nijmegen Ekoplaza Ziekerstraat - Nijmegen Van Nature – Nijmegen Odin - Nijmegen Odin - Oosterbeek De Twee Linden – Reek Thedinghsweert/Zorg in bedrijf – Tiel Simply Delicious - Velp Odin - Velp Odin - Wageninen De Zonnegaard – Voorst Korenblik boerderijwinkel - Warnsveld Ekoplaza – Winterswijk

De oranje-groene BIOGIDS Odin – Zutphen

Verpakkingsvrije Biokruidenier Een Pure Nootzaak - Zutphen Ekoplaza - Zwolle Odin - Zwolle

Centraal-Nederland Ekoplaza - Amersfoort Natuurwinkel Nieuw Mos – Amersfoort Natuurwinkel Emiclaer - Amersfoort De Nieuwe Graanschuur - Amersfoort Odin - Amersfoort De Smaak van Echt - Baarn De Winkel Land en Boschzigt 's Graveland Hoeve Ravenstein – Baarn Ekoplaza – Bilthoven Ekoplaza - Bussum Odin - Driebergen Willem en Drees – Cothen Ekoplaza - De Bilt Ekomenu B.V. - De Meern De Korenmaat - Zeist Sperwershof - 's Graveland Natuurvoeding - Doorn EkoCert natuurwinkel – Hilversum

GoodyFood - Hilversum

AA Eko Store – Hilversum Biomonkie/De Weide – IJsselstein Good Food For You – Laren Good For You – Mijdrecht Ekoplaza - Soest Odin - Veenendaal

Odin - Woerden De Groene Winkel - Zeist

Ekoplaza Amsterdamsestraatweg – Utrecht Ekoplaza De Gaard – Utrecht Biowinkel Nachtegaalstraat - Utrecht Landgoed Rhederoord afd. Future groep – Utrecht Moestuin Maarschalkerweerd BV - Utrecht Odin Biltstraat - Utrecht Odin Adelaarstraat - Utrecht Verpakkingsvrije biokruidenier LOOS -Utrecht Zuid-Holland Ekoplaza - Alphen aan den Rijn Bergsen Gezondheidswinkel BV – Barendrecht Biowinkel Van Leeuwen - Den Haag Ekoplaza Weimarstraat - Den Haag Ekoplaza Stationsweg - Den Haag Ekoplaza Theresiastraat - Den Haag Ekoplaza Kerkplein - Den Haag Marqt Theresiastraat - Den Haag Madal Bal - Den Haag Odin - Den Haag Aert van der Goesstraat Odin - Den Haag Bankastraat Odin - Den Haag Fahrenheitstraat Odin - Voorschoten The Shore - Den Haag

Reformhuis Zonnepoort Den Haag De Zonnestraal - Den Haag Ekoplaza - Capelle Aan Den Ijssel Ekoplaza - Delft Odin - Delft Odin – Dordrecht

Biowinkel - Gouda

Ekoplaza - Leiden Ekoplaza – Leidschendam De Helianth Natuurvoedingswinkel Leiden Edelweis – Noordwijkerhout Himalaja – Oud- Beijerland Landwinkel de Fruit Heerlijkheid Papendrecht Ekoplaza – Rijswijk Eko-logisch – Roelofarendsveen Ekoplaza Nieuwe Binnenweg Rotterdam Ekoplaza Lusthofstraat – Rotterdam Ekoplaza Bergse Dorpsstraat Rotterdam

Gimsel - Rotterdam

Spirit VOF – Rotterdam Gezondheidswinkel Vita Cura Sassenheim Natuurwinkel de Haven – Schoonhoven Ekoplaza – Wassenaar Natuurwinkel - Zoetermeer Zuid-Nederland Tervo Gezondheidswinkel Baarle-Nassau Ekoplaza - Bergen op Zoom Natuurwinkel - Best De Schoffel – Boxtel Ekoplaza – Breda Odin – Breda Ekoplaza - Den Bosch Natuurlijktomaat.nl - Dongen

Natuurlijk kleindongen Dongen

Ekoplaza Stratumsedijk – Eindhoven Ekoplaza Kruisstraat – Eindhoven Odin - Eindhoven Ad van der Westen BV – Gilze Biodrome - Goes Aries Landwinkel – Heeze Ekoplaza - Helmond Hof van Heusden – Heusden Bioboerderij 't Schop - Hilvarenbeek Bioduin - Koudekerke De Grote Verleiding - Kruiningen

Ekoplaza - Maastricht

Gedeelde Weelde - Maastricht De Tuin van Broeder Ludovicus Middelburg Simply Delicious – Oosterbeek

Broeders gezondheidswinkel & Biologische supermarkt Oosterhout NB Ekoplaza – Oss Tervo Gezondheidswinkel – Putte Ekoplaza - Roermond Zuiver Aarts Reform/Speciaalzaak – Rosmalen INC ’t Verswarenhuys – Schijndel Ekoplaza – Tilburg Ekoplaza – Uden Madelief – Valkenburg Ekoplaza – Veldhoven Biowinkel - Venray Biodrome - Vlissingen Gaiagoods - Voerendaal L’ Autre Cote - Vught

België Het Natuurhuis - Antwerpen De Dobbelhoeve - Schilde Het Natuurhuis Zuid NV - Antwerpen EkoPlaza – Berchem Ekoplaza – Gent EkoPlaza - Leuven Gezondheidswinkel het Zonnetje – Maasmechelen Het Natuurhuis – Merksem Bioplaza – Overpelt DeNatuurkeuken.be – Schorisse Ekoplaza - St. Amandsberg De Juiste Weg Bvba - Beveren – Waas Ekoplaza - Waregem Sinature NV - Onze-Lieve-Vrouw-Waver Yadoki Organics - Mortsel

MARKTEN

Heb je één appel gratis geproefd? Dan ben je verkocht. Dank je wel. Amsterdam – Albert Cuyp wo: 09:00 – 17:00 uur Amsterdam - Buikslotermeerplein za: 09:30 – 17:00 uur Amsterdam - Haarlemmerplein wo: 09:00 – 17:00 uur Amsterdam - Minervaplein vr: 09:00 - 17:00 uur

Amsterdam - Nieuwmarkt za: 09:00 – 17:00 uur Amsterdam - Noordermarkt za: 09:00 – 16:00 uur Amsterdam – van Eesterenlaan wo: 12:00 – 19:00 uur Alkmaar - Kerkplein za: 08:00 – 17:00 uur Almere - Kemphaanpad za: 09:30 – 13:00 uur Amersfoort – Dank Eemplein vr: 11:00 – 17:00 uur Amstelveen - Rembrandtweg di: 09:00 – 16:00 uur Apeldoorn - parkeerplaats Asselsestraat/W. Druckerstraat do: 09:00 - 14:00 uur Assen – Nieuwe Huizen za: 09:00 – 17:00 uur Blokker - Kloosterhout laatste zondag van de maand: 10:00 - 16:00 uur Breda - Veemarkt di: 09:00 – 13:00 uur Den Bosch - Markt vr: 09:00 – 13:00 uur Den Haag - Hofweg wo: 09:00 – 18:00 uur Den Haag - Lange Voorhout wo: 09:00 - 18:00 uur Deventer - Brink za: 09:00 – 17:00 uur Doetinchem – Raadhuisstraat di: 09:00 – 13:00 uur Drachten - Raadhuisplein do: 09:00 - 16:00 uur Ede - Marktstraat za: 09:00 – 13:00 uur Eindhoven - Wilhelminaplein za: 10.00 - 14.30 uur Emmen - Marktplein vr: 09:00 – 17:00 uur Enschede – van Heekplein za: 09:00 – 16:00 uur Groningen - Vismarkt di, vr en za 09:00 - 17:00 uur Haarlem - Botermarkt vr: 09:00 – 17:00 uur Hoofddorp - Marktplein vr: 09:00 – 16:30 uur Kruiningen - Hogenakkerweg za: 08:30 - 11:00 uur Leeuwarden - Wilhelminaplein vr: 09:00 - 17:00 uur Leiden - Aalmarkt wo: 08:00 – 17:00 uur Lelystad - Lelycentrum di: 08:30 – 13:00 uur

Maastricht - De Ruiterij do: 13:30 - 18:30 uur Nijmegen - Kelfkensbos za: 09:00 – 14:00 uur Roermond - Stationsplein wo: 13:30 – 18:00 uur Rotterdam - Noordplein za: 09:00 - 17:00 uur

Sittard - Steenstraat za: 09:30 - 14.00 uur

Tilburg - Koningsplein za: 10:00 – 16:30 uur Utrecht – Ab Harrewijnstraat wo: 12:00 – 17:00 uur Utrecht - Vredenburgplein vr: 10:00 – 18:00 uur Wageningen - Markt za: 09:00 – 17:00 uur Woensdrecht - Dorpsstraat 08:00 – 12:00 uur Weesp - Vrijdagmarkt Nieuwstraat vr: 09:00 - 13:00 uur Zutphen – Groenstraat do: 09:00 – 13:00 uur Zwolle - Melkmarkt vr: 08:00 – 13:00 uur

Super Natuur – Zutphen De Koehoorn – Zutphen

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

MEER INFORMATIE OVER VERMELDING IN DEZE DEMETER GIDS: KEES.SLAGTER@DEMETERMAGAZINE.NL - 0348-431393

GIDS BOER ‘t Leeuweriksveld CV – Emmen A.B.M.de Winter - Oostvoorne B. Steenbergen - Onnen BakkerBio - Munnekezijl

BD tuinderij De Stek – Lelystad

Be-Leaf – ’s-Gravenzande BelleMarie – Ruinerwold Biokwekerij Poldervaart BV Vierpolders Konijn-Koopman beheer bv - Z.O. Beemster Biostee Teelt VOF – Zuid-Beijerland Boer Brunia - Raerd Boer 'n Buffel Keizersrande Diepenveen Boerderij Blisveld – Drempt Boomgaard Ter Linde – Oostkapelle Brandsma’s plaets – Bolsward Burdineplaats – Nes gem. Heerenveen CVBA De Kollebloem – Sint LievensEsse (B) De Beersche Hoeve – Oostelbeers De Boomgaard - Zeeland De Eemstuin - Uithuizermeeden De Hooge Kamp - Beemte Broekland De Kraanvogel - Esbeek De Stadshoeve – Amsterdam De Sterregaard - Hedel Een inspirerende vergaderlocatie

VOF De Watertuin – Groeningen

De Zonneboog – Lelystad Dennenhoeve – Hooghalen Doornik Natuurakkers - Bemmel Druivenkwekerij Nieuw Tuinzight – Den Hoorn F.H.A. Lankhorst VOF – Nijkerk Firma Zijp-Melse - De Rijp Hoeve Frisque – Neerijse Huldenberg (B) Fruitful - Biddinghuizen Gaos – Swifterbant Giessen Bio - Tollebeek H.G.P. van Beek en A.M.L. van BeekBesselink - Dronten HJ. Smith - Groningen Het Nieuwe Erf B.V. - Zeeland Het Oude Klooster – Werkhoven Het Willink – Ane Hoeve Catherine Elisabeth – Noordeloos J.A.M. Rombouts - Dronten J.A.M. van Dam en S.M.J. van Dam -Bosman – Hattem JW Rutte - Zaandam Metamorphosis - Ens Rundveebedrijf Van Kessel / Bio-Boerderij Limo Zicht - Sint Oedenrode Land en Boschzigt - ’s-Graveland Loverendale BV – Oostkapelle Maatschap De Westerade - Dronten Maatschap Rijk-Hartkamp – Biddinghuizen Maatschap van Nieuwenhuyzen – Biddinghuizen Maatschap van Zanten – Garmerwolde Maatschap Quist - Borssele Melkveehouderij Van Swieten V.O.F. Stompwijk Metamorphosis - Ens Biodynamisch Landbouwbedrijf

Meulwaeter - Kruiningen Mts Deinum S. en W. en Ensing JM – Sondel Mts Gerritsma Smink – Elahuizen Mts Mooij-de Lange – Castricum Obio – Drachten PC v/d Erve Biologische Akkerbouw – Goudswaard Pluimveebedrijf de Bruijn - Leunen Schoonderbeek - De Glind Saalland - Lelystad Timpelsteed – Engwierum Tuinbouwbedrijf FJJ de Koning BV Brielle Tuinderij Amelis’hof – Bunnik Tuinderij Moervliet – Breda Tuinen van Kraaybeekerhof Driebergen v.o.f. De Rodenburghoeve – Uitgeest Van Andel Bio – Zeewolde Veld en Beek – Doorwerth Veldkeur - Rummen Villa Sterrebos – Frederiksoord VOF Risseeuw Jentohoeve Schoondijke Biologisch dynamisch akkerbouwbedrijf Van der Spek - Lage Zwaluwe Warmonderhofstede BV Tuinbouw Dronten Weleda Nederland SE – Zoetermeer Westers Organic – Biddinghuizen Westers VOF – Zeewolde Wilhelminahoeve - St Philipsland Wijngaard Dassemus – Chaam

Zonnehoeve – Zeewolde BOERENVERWERKER BioNico BV – Warnsveld Boerderij Ruimzicht – Halle Boer 'n Buffel Keizersrande Diepenveen Bronlaak, De Seizoenen BV – Oploo Bioboerderij 'Landleven' - Onstwedde De Bolster BV - Epe De Buitenplaats – Eenigenburg De Dennenkamp - Rekken De Hondspol VOF – Driebergen De Kompenije – Drachtstercompagnie De Muyehof - Nieuwerkerk Noorderhoeve (Raphaëlstichting) Schoorl

Urtica De Vijfsprong - Vorden Dijkgatshoeve, (Raphaëlstichting) – Wieringerwerf Ekoboerderij Arink – Lievelde Eureko Fruit BV – Helenaveen Firma Nieuw Bromo van Tilburg Waddenmax – Hornhuizen Fruitteeltbedrijf De Ring - Oud Sabbinge Fruitweelde – Ingen Kaasboerderij Noorderlicht Noordeloos Maatschap Dames en Heren Vos Kraggenburg Maatschap Nieuw Bonaventura – ‘s Gravendeel Mts Twisk – Dronten

Novalishoeve (Raphaëlstichting) Den Hoorn - Texel

Noorderbos VOF – Tiendeveen Pluimveebedrijf Boerveenshof Gasselternijveen

De oranje-groene DemeterGIDS Ridammerhoeve – Amstelveen

Saanenhof - Heeze

Seaking Rotterdam BV – Ophemert Warmonderhofstede – Dronten Widar Fonds VZW – Merksplas Wijngoed De Vallei – Westouter Zorgboerderij De Klompenhoeve – Egmond a/d Hoef Zorgboerderij Naoberhoeve – Echten Zuuver – Buurse HANDELAAR Aaldering Trade BV – Biddinghuizen AgroFair Benelux BV – Barendrecht Bakkerij Verbeek BV - Brummen BD-Totaal BV – Houten Bidfood BV – Ede Bio Freshi Produce - Breda

Jansma Haule BV - Haule

Bio World BV – Poeldijk BIO-Center ZANN - Berkel en Rodenrijs Bio-Freshi BV - Dongen Biofresh Belgium MV/SA – Gavere Bioorganic Holland BV – Horn BioRey BV – Eindhoven Biostee BV – Zuid-Beijerland Biotropic BV – Bleiswijk Biovoordeel - Baflo Bolle en Bolle BV (Oxxafood) – Veenendaal CIV Superunie BA – Beesd Chocolatemakers - Amsterdam Crafting Markets BV - Amsterdam Clearspring Ltd. – Haulerwijk Clearspring Ltd. - London Coöperatie “Nautilus Organic” UA – Emmeloord Cordier NL - Zoetermeer Crisp Bv - Amsterdam De Schakel Contractteelt BV – Helmond De Terp Squashpackers - Erichem Deli Harmony – Hedel Delta Wines B.V. - Waddinxveen Do-it BV - Barneveld Ecomild - Hengelo Eleadora SRL BV - Kraainem (B) Eisenga Kaas BV – Oosterwolde Eosta BV - Waddinxveen Ets. Mandy-Mapol - Uccle (B) Fairtrasa Holland BV - ’s-Gravenzande

OTC Organics BV - Dronten Pulsbio - Abbekerk RealFlavors - Zaltbommel Reudink BV – Lochem Rossano Wijnimport – Nuenen RSQ Bio-BV – Schoondijke SIGuRIDna - Wognum Sligro Food Group Nederland BV Veghel Stoker Vogelaar BV – Biddinghuizen

Top Fresh Handel BV – Kraggenburg

TSH BV - Roeselare (B) Tradin - Amsterdam Twisk Organic Trade BV – Dronten vanRijsingensource BV – Helmond WeGrowOrganic - Zeewolde Xenia Europe BV - Oss VERWERKER Aaldering Bio ui – Biddinghuizen Aardappelgroothandel Jansen-Dongen BV - Tilburg

Agrico (afd Bioselect) Emmeloord

Agrifirm NWE BV - Apeldoorn BD Graan BV – Middenmeer Beetz BV – Zeewolde Bio Beta BV – Zeewolde Bio Brass - Zeewolde BioRomeo BV - Ens Cheesepack - Arkel Craft Dairy VOF - Tweede Exloërmond

De Grote Kamp BV - Uden De Traay - Lelystad

De Woeste Grond – Sellingen Flevosap BV – Biddinghuizen Fritz Vanlerberghe – Passendale (B) Gourmet BV – Grootebroek Green Organics BV – Dronten Hermus Made BV - Made Het Blauwe Huis BV verwerking – Ruinerwold Het Zonnelied – Zeewolde Ajm-b.v. - Cuijk Kaaslust BV – Oosterwolde

Kaasmakerij Henri Willig BV – Heerenveen Laarakker Bio BV – Well Maasoever Cold Store BV – Waspik

Flevolof BV – Espel Fresh Way of thinking BV – Lutjebroek Gebr. Rademaker BV - De Hoef

Machandel BV - Haulerwijk

Global Organics Europe BV – Nijkerk GoodFoods B.V. – Roden H3 Consulting-De Natuurkeuken BV – Schorisse (B) H.A. Schoutentransport – Hoogerheide Hagranop BV - Nagele Hampstead Organic B.V. - Roden Harvest House BV - Maasdijk Heegsma BV – Lemmer Hofweb – Biddinghuizen Holland Pharma – Borculo Hortica BV – Andijk ID organics – Zaandam IPOKI BV - Ridderkerk Just Organic Service & Trading BV – Hoorn Nature Bio Foods BV – Maasvlakte Rotterdam Naturelle BV – Barendrecht NatuurPlan BV – Holten Oerlemans Foods Waalwijk BV – Waalwijk Orange Import BV – Marknesse Organic Goatmilk Coóperatie – Rijen

Bibos B.V. / Onze BioSlager - Breda Organic Flavour Company BV – Veenendaal Polderfresh Verwerking – Espel Respect4food BV - Made Rouveen Kaasspecialiteiten – Rouveen Thylbert bvba - Oedelem TVA Organics B.V. – Zeewolde Udea BV – Veghel Vandersterre Holland B.V. Bodegraven Van der Weijden Bio – Biddinghuizen Van Woerden Flevo BV – Biddinghuizen Biobieren Warmenbol cv – Antwerpen Weerribben Zuivel BV - Nederland Zonnemaire Biol. Bakkerij Ad van der Westen BV – Waspik Zonnespelt-Lelystad

Voor de complete adresgegevens van onze boeren en verwerkers: www.stichtingdemeter.nl

NaNa Bio BV - Helmond

Odin Groothandel B.V. – Geldermalsen

BOERDERIJWINKELS Arnica Kwekerij - Dwingeloo BakkerBio - Munnekezijl

BD tuinderij De Stek Lelystad

BIO winkels & markten

Beiderwaen landbouw CV - Hoofdplaat Boer Brunia – Raerd Boerderij Blisveld – Drempt Boerderij Ruimzicht - Halle Boerderij Veelust – Hensbroek

Boerenwinkeltje Jansma Haule

Bronlaak, De Seizoenen BV – Oploo De Blauwe Spie - Noordschote – België De Buitenplaats - Eenigenburg De Dennenkamp - Rekken De Genneper Hoeve – Eindhoven De Heerlijkheid Groot Weede Hoogland De Hondspol VOF - Driebergen De Kollebloem - Sint Lievens-Esse De Kraanvogel - Tilburg De Kromme Lepel - Bergen op Zoom De Lepelaar - Sint Maarten De Noorderhoeve, Raphael stichting - Schoorl De Oosterwaarde C.V. – Diepenveen De Poshoof - Maastricht De Regte Heijden - Riel De Stadsboerderij – Almere De Verte VOF - Sexbierum

Urtica De Vijfsprong - Vorden

De Vrolijke Noot – Wapserveen De Wassende Maan C.V. - Deinze - België De Zaderij - Emmeloord De Zonnehorst - Punthorst Druivenkwekerij Nieuw Tuinzight - Den Hoorn Eindelienge - Ritthem Ekoboerderij de Lingehof – Randwijk Hoeve Frisque - Neerijse Huldenberg (B) Fruittuinvanwest - Amsterdam Gerbranda State – Pietersbierum Harmannahoeve - Harlingen Het Blauwe Huis BV – Ruinerwold Het Derde Erf - Soest Horaholm Maatschap Westers Hornhuizen Biodynamische Kaasboerderij Noorderlicht - Noordeloos Kwekerij Eko Logisch – Roelofsarendsveen Loverendale BV – Oostkapelle Maatschap Klaas Bokma – Smallebrugge Melkvee bedrijf Keurentjes-Pietersma - Rutten Mts Deinum S. en W. en Ensing JM – Sondel Natuurlijk Genoegen vof – Driehuizen Noorderbos VOF – Tiendeveen Novalishoeve - Den Hoorn Orange Import BV – Marknesse Ouwendorperhoeve – Garderen Overesch Ecologische Landbouw Raalte Pluimveebedrijf Boerveenshof – Gasselternijveen Ridammerhoeve – Amstelveen

Saanenhof - Heeze

Scorlewald, Raphaelstichting – Schoorl Seaking Rotterdam BV – Ophemert Sonnevanck - Beemster

Sprankenhof – Udenhout

Stichting Thedinghsweert – Tiel ‘t Leeuweriksveld CV – Emmen Timpelsteed – Engwierum Tuinderij Amelis’hof – Bunnik Tuinderij Moervliet - Breda Tuin de Es - Haaren (NB) Veld en Beek - Doorwerth Villa Sterrebos – Frederiksoord Zorgboerderij de Zwaluw- Lage Zwaluwe Warmonderhofstede – Dronten Westers Organic - Biddinghuizen Widar Fonds VZW - Merksplas – België Zonnehoeve - Zeewolde Zorgboerderij De Klompenhoeve – Egmond a/d Hoef Zorgboerdeij Naoberhoeve - Echten Zuuver - Buurse

DEMETER 22

WINKELS

In Nederland en België

Ekoplaza - ekoplaza.nl Odin: 38 winkels en een bezorgdienst odin.nl

Noord-Nederland Ekoplaza – Assen Biovoordeel – Baflo Natuurwinkel – Drachten De leme Natuurvoeding - Borger Bij Els Natuurwinkel – Frederiksoord Rounte - Gorredijk Ekoplaza Nieuwe Ebbingestraat – Groningen Ekoplaza - Emmen Ekohuis - Eelde Go Pure - Zuidlaren Ekoplaza Zuiderdiep – Groningen De Wiershoeck – Groningen Ekoplaza - Haren Ekoplaza – Heerenveen Odin - Joure Odin - Winsum De Ingen - Groningen De Nieuwe Weg - Groningen Ekoplaza - Leeuwarden Odin - Leeuwarden Ekoplaza – Lemmer Ekoplaza - Meppel Molen de Lelie – Ommen Lotus Bioshop - Sneek Reformhuis de Vries – Sneek Reformhuis – Tuitjenhorn Ekoplaza - Winschoten Noord-Holland exclusief Het Gooi Ekoplaza – Alkmaar Odin – Alkmaar Ekoplaza - Amstelveen

Molen 't Roode Hert (Raphaëlstichting) - Alkmaar Geitenboerderij Ridammerhoeve – Amstelveen Verspaleis – Amstelveen Odin - Bergen

Odin - Bloemendaal

Eric’s Landwinkel- Bergen Ekoplaza – Castricum Kennemer Duincamp Geversuin, minimarket – Castricum Ekoplaza Texel - Den Burg De Helderse Vallei - Den Helder Ekoplaza - Haarlem Odin - Haarlem Odin - Medemblik Horeca Service Kennemerland VOF – Haarlem Kalom Farm BV – Hauwert Kiebert Reform - Heemstede Ekoplaza - Heemstede Ekoplaza – Heerhugowaard

Molen de Otter (Raphaëlstichting) Oterleek

Ekoplaza – Heiloo Ekoplaza – Hoofddorp Ekoplaza - Hoorn Reformhuis Kuilboer – IJmuiden

Natuurwinkel - Overveen Biowinkel - Schagen Ekoplaza - Schoorl

Kardeis Scorlewald - Schoorl Ekoplaza Hermitage - Zaandam Amsterdam De Aanzet De Buurtboer BV

Biolicious Linnaeusstraat Delicious Food - Westerstraat Ekodis Natuurmarkt

Ekoplaza JP Heijestraat Ekoplaza Haarlemmerdijk Ekoplaza Waterlooplein Ekoplaza Elandsgracht Ekoplaza Scheldestraat Ekoplaza van Swindenstraat Ekoplaza Osdorpplein Ekoplaza Marathonweg Ekoplaza AJ Ernststraat Ekoplaza Weteringschans Ekoplaza Zeilstraat Foodmarqt Bilderdijkstraat Fruittuin van West Good Food For You Cornelis Schuytstraat

Iambe (Raphaëlstichting) Amsterdam

Marco’s Groentespeciaalzaak Marqt Beethovenstraat Foodmarqt Haarlemmerstraat Marqt Brazilië Oostelijke Handelskade Marqt Hoofddorpweg Marqt Olympiaplein Odin Bilderdijkstraat Odin Bos en Lommer Odin Ceintuurbaan Odin Czaar Peter Odin IJburg Odin Noord Odin Zeeburg Soup en Zo 1 Nieuwe Uilenburgstraat Soup en Zo 3 Van Baerlestraat Stadsmarkt de Pijp Streekmolen Flevoland-Gelderland-Overijssel Han’s Natuurvoeding – Almelo De Aadijk - Almelo Ekoplaza - Almere Odin – Almere Ekoplaza – Apeldoorn Gimsel - Apeldoorn Ekoplaza Velperplein – Arnhem Odin - Arnhem Mimint – Arnhem Ekoplaza - Barneveld Landgoedwinkel Heerlijkheid Marienwaerdt - Beesd De Kardoen – Bennekom

BijBio Naturijn – Culemborg

Landgoed Rhederoord - De Steeg Restaurant Koetshuis Rhederoord De Steeg De Gieterij - Deventer Ekoplaza – Deventer Biowinkel – Didam EkoPlaza - Dieren Odin - Doetinchem Odin - Ede Ekoplaza - Enschede ZEN Natuurwinkel – Epe Natuurwinkel Ermelo – Ermelo Martin’s Health Shop – Geldrop Odin – Heerde Ekoplaza - Hengelo OV De Ekolander Natuurvoeding - Lelystad Zenith Natuurvoeding – Lelystad Natuurwinkel Chili en Spruit – Malden Ekoplaza Groenestraat – Nijmegen Ekoplaza Ziekerstraat - Nijmegen Van Nature – Nijmegen Odin - Nijmegen Odin - Oosterbeek De Twee Linden – Reek Thedinghsweert/Zorg in bedrijf – Tiel Simply Delicious - Velp Odin - Velp Odin - Wageninen De Zonnegaard – Voorst Korenblik boerderijwinkel - Warnsveld Ekoplaza – Winterswijk

De oranje-groene BIOGIDS Odin – Zutphen

Verpakkingsvrije Biokruidenier Een Pure Nootzaak - Zutphen Ekoplaza - Zwolle Odin - Zwolle

Centraal-Nederland Ekoplaza - Amersfoort Natuurwinkel Nieuw Mos – Amersfoort Natuurwinkel Emiclaer - Amersfoort De Nieuwe Graanschuur - Amersfoort Odin - Amersfoort De Smaak van Echt - Baarn De Winkel Land en Boschzigt 's Graveland Hoeve Ravenstein – Baarn Ekoplaza – Bilthoven Ekoplaza - Bussum Odin - Driebergen Willem en Drees – Cothen Ekoplaza - De Bilt Ekomenu B.V. - De Meern De Korenmaat - Zeist Sperwershof - 's Graveland Natuurvoeding - Doorn EkoCert natuurwinkel – Hilversum

GoodyFood - Hilversum

AA Eko Store – Hilversum Biomonkie/De Weide – IJsselstein Good Food For You – Laren Good For You – Mijdrecht Ekoplaza - Soest Odin - Veenendaal

Odin - Woerden De Groene Winkel - Zeist

Ekoplaza Amsterdamsestraatweg – Utrecht Ekoplaza De Gaard – Utrecht Biowinkel Nachtegaalstraat - Utrecht Landgoed Rhederoord afd. Future groep – Utrecht Moestuin Maarschalkerweerd BV - Utrecht Odin Biltstraat - Utrecht Odin Adelaarstraat - Utrecht Verpakkingsvrije biokruidenier LOOS -Utrecht Zuid-Holland Ekoplaza - Alphen aan den Rijn Bergsen Gezondheidswinkel BV – Barendrecht Biowinkel Van Leeuwen - Den Haag Ekoplaza Weimarstraat - Den Haag Ekoplaza Stationsweg - Den Haag Ekoplaza Theresiastraat - Den Haag Ekoplaza Kerkplein - Den Haag Marqt Theresiastraat - Den Haag Madal Bal - Den Haag Odin - Den Haag Aert van der Goesstraat Odin - Den Haag Bankastraat Odin - Den Haag Fahrenheitstraat Odin - Voorschoten The Shore - Den Haag

Reformhuis Zonnepoort Den Haag De Zonnestraal - Den Haag Ekoplaza - Capelle Aan Den Ijssel Ekoplaza - Delft Odin - Delft Odin – Dordrecht

Biowinkel - Gouda

Ekoplaza - Leiden Ekoplaza – Leidschendam De Helianth Natuurvoedingswinkel Leiden Edelweis – Noordwijkerhout Himalaja – Oud- Beijerland Landwinkel de Fruit Heerlijkheid Papendrecht Ekoplaza – Rijswijk Eko-logisch – Roelofarendsveen Ekoplaza Nieuwe Binnenweg Rotterdam Ekoplaza Lusthofstraat – Rotterdam Ekoplaza Bergse Dorpsstraat Rotterdam

Gimsel - Rotterdam

Spirit VOF – Rotterdam Gezondheidswinkel Vita Cura Sassenheim Natuurwinkel de Haven – Schoonhoven Ekoplaza – Wassenaar Natuurwinkel - Zoetermeer Zuid-Nederland Tervo Gezondheidswinkel Baarle-Nassau Ekoplaza - Bergen op Zoom Natuurwinkel - Best De Schoffel – Boxtel Ekoplaza – Breda Odin – Breda Ekoplaza - Den Bosch Natuurlijktomaat.nl - Dongen

Natuurlijk kleindongen Dongen

Ekoplaza Stratumsedijk – Eindhoven Ekoplaza Kruisstraat – Eindhoven Odin - Eindhoven Ad van der Westen BV – Gilze Biodrome - Goes Aries Landwinkel – Heeze Ekoplaza - Helmond Hof van Heusden – Heusden Bioboerderij 't Schop - Hilvarenbeek Bioduin - Koudekerke De Grote Verleiding - Kruiningen

Ekoplaza - Maastricht

Gedeelde Weelde - Maastricht De Tuin van Broeder Ludovicus Middelburg Simply Delicious – Oosterbeek

Broeders gezondheidswinkel & Biologische supermarkt Oosterhout NB Ekoplaza – Oss Tervo Gezondheidswinkel – Putte Ekoplaza - Roermond Zuiver Aarts Reform/Speciaalzaak – Rosmalen INC ’t Verswarenhuys – Schijndel Ekoplaza – Tilburg Ekoplaza – Uden Madelief – Valkenburg Ekoplaza – Veldhoven Biowinkel - Venray Biodrome - Vlissingen Gaiagoods - Voerendaal L’ Autre Cote - Vught

België Het Natuurhuis - Antwerpen De Dobbelhoeve - Schilde Het Natuurhuis Zuid NV - Antwerpen EkoPlaza – Berchem Ekoplaza – Gent EkoPlaza - Leuven Gezondheidswinkel het Zonnetje – Maasmechelen Het Natuurhuis – Merksem Bioplaza – Overpelt DeNatuurkeuken.be – Schorisse Ekoplaza - St. Amandsberg De Juiste Weg Bvba - Beveren – Waas Ekoplaza - Waregem Sinature NV - Onze-Lieve-Vrouw-Waver Yadoki Organics - Mortsel

MARKTEN

Heb je één appel gratis geproefd? Dan ben je verkocht. Dank je wel. Amsterdam – Albert Cuyp wo: 09:00 – 17:00 uur Amsterdam - Buikslotermeerplein za: 09:30 – 17:00 uur Amsterdam - Haarlemmerplein wo: 09:00 – 17:00 uur Amsterdam - Minervaplein vr: 09:00 - 17:00 uur

Amsterdam - Nieuwmarkt za: 09:00 – 17:00 uur Amsterdam - Noordermarkt za: 09:00 – 16:00 uur Amsterdam – van Eesterenlaan wo: 12:00 – 19:00 uur Alkmaar - Kerkplein za: 08:00 – 17:00 uur Almere - Kemphaanpad za: 09:30 – 13:00 uur Amersfoort – Dank Eemplein vr: 11:00 – 17:00 uur Amstelveen - Rembrandtweg di: 09:00 – 16:00 uur Apeldoorn - parkeerplaats Asselsestraat/W. Druckerstraat do: 09:00 - 14:00 uur Assen – Nieuwe Huizen za: 09:00 – 17:00 uur Blokker - Kloosterhout laatste zondag van de maand: 10:00 - 16:00 uur Breda - Veemarkt di: 09:00 – 13:00 uur Den Bosch - Markt vr: 09:00 – 13:00 uur Den Haag - Hofweg wo: 09:00 – 18:00 uur Den Haag - Lange Voorhout wo: 09:00 - 18:00 uur Deventer - Brink za: 09:00 – 17:00 uur Doetinchem – Raadhuisstraat di: 09:00 – 13:00 uur Drachten - Raadhuisplein do: 09:00 - 16:00 uur Ede - Marktstraat za: 09:00 – 13:00 uur Eindhoven - Wilhelminaplein za: 10.00 - 14.30 uur Emmen - Marktplein vr: 09:00 – 17:00 uur Enschede – van Heekplein za: 09:00 – 16:00 uur Groningen - Vismarkt di, vr en za 09:00 - 17:00 uur Haarlem - Botermarkt vr: 09:00 – 17:00 uur Hoofddorp - Marktplein vr: 09:00 – 16:30 uur Kruiningen - Hogenakkerweg za: 08:30 - 11:00 uur Leeuwarden - Wilhelminaplein vr: 09:00 - 17:00 uur Leiden - Aalmarkt wo: 08:00 – 17:00 uur Lelystad - Lelycentrum di: 08:30 – 13:00 uur

Maastricht - De Ruiterij do: 13:30 - 18:30 uur Nijmegen - Kelfkensbos za: 09:00 – 14:00 uur Roermond - Stationsplein wo: 13:30 – 18:00 uur Rotterdam - Noordplein za: 09:00 - 17:00 uur

Sittard - Steenstraat za: 09:30 - 14.00 uur

Tilburg - Koningsplein za: 10:00 – 16:30 uur Utrecht – Ab Harrewijnstraat wo: 12:00 – 17:00 uur Utrecht - Vredenburgplein vr: 10:00 – 18:00 uur Wageningen - Markt za: 09:00 – 17:00 uur Woensdrecht - Dorpsstraat 08:00 – 12:00 uur Weesp - Vrijdagmarkt Nieuwstraat vr: 09:00 - 13:00 uur Zutphen – Groenstraat do: 09:00 – 13:00 uur Zwolle - Melkmarkt vr: 08:00 – 13:00 uur

Super Natuur – Zutphen De Koehoorn – Zutphen

MAGAZINE OKTOBER - NOVEMBER 2026

MEER INFORMATIE OVER VERMELDING IN DEZE DEMETER GIDS: KEES.SLAGTER@DEMETERMAGAZINE.NL - 0348-431393