Issuu

Natuur / Cultuur / Voeding / Gezondheid / Transitie / Inspiratie MAGAZ INE AUGUST

US - SEP

TEMBER

2026 OVER BIOLO GISCH & BIODY NAMIS CH

GEZOND

VAN FENAZOMER VO ESTBR L NAT UU O TOT G OD VOOR HA RLIJKE KR EPICK AC LEDE PPY HORMO HT PADD ESTOELNEN EN

Schotse hooglanders

10 Jonge vleermuizen maken soms vanaf hun geboorte een enorme groeispurt door

WEER

Blijf gezond en zorg voor elkaar! Achter de wolken schijnt de zon.

16 Butjadingen: Uniek natuurgebied in de deelstaat Nedersaksen

INHOUD

22 Jentien Keijzer: "Belangrijke stappen in ons leven blijken vaak verbonden met een ontmoeting" JAARGANG 21, 2026-4, NAZOMER

28 Een gratis boek ontvangen? krantvandeaarde.nl /abonneer

Abonneeservice: klantenservice@aboland.nl Volg ons op @KrantvandeAarde Neem mee uit de winkel en doneer € 3,95 via krantvandeaarde.nl of de QR-code

Energie & geld besparen met vloerisolatie Straks in het najaar minder energieverbruik en lagere energiekosten? Isoleer deze zomer nog de vloer. Vloerisolatie van Tonzon is comfortabel, milieuvriendelijk en door beschikbare subsidies nu extra voordelig!

Duurzamer en gezonder wonen begint bij de vloer Wist je dat een rondom geïsoleerde woning (de meeste woningen in Nederland) met een niet-geïsoleerde vloer vaak juist energie kóst? Bovendien is het een belangrijke factor voor een ongunstige luchtkwaliteit in huis.

100.000+ woningeigenaren geholpen meer voordeel door subsidies extra hoog rendement bij vloerverwarming bevordert gezondere lucht in huis

Een koude vloer onder een verwarmde woning trekt vocht uit de kruipruimte naar de vloer. Hallo schimmel en huisstofmijt. Dát probleem pakt Tonzon aan. Daarnaast bespaar je energie en verhoog je je wooncomfort. Meer Toekomstbestendig, veilig & emissiearm Tonzon Thermoskussens hebben de hoogste isolatiewaarden met het minste materiaal. De isolerende werking is gemiddeld 1/3 hoger dan de norm. Het materiaal zorgt bovendien niet voor giftige gassen of schadelijke emissies. Demontabel & praktisch De Thermoskussens worden door deskundige installateurs bevestigd en kunnen ook weer (tijdelijk) losgemaakt worden voor onderhoud aan leidingwerk.

46 jaar bewezen expertise Meer info? Scan de QR-code

Financieel voordeel in 2026 SINDS

Dit is hét moment om in vloerisolatie te investeren. Naast de aantrekkelijke ISDE-subsidie van de overheid, hebben veel gemeenten in 2026 hun lokale subsidies voor isolatie flink verhoogd. Hierdoor wordt het isoleren van je vloer nog voordeliger.

1980

GARANTIE*

10 jaar

RC-WAARDE

5-7 m2K/W * 10 jaar garantie op installatie en materiaal, mits uitgevoerd

door een erkend installateur.

Inhoudsopgave

GEZOND

Jaargang 21 | Nazomer 2026

25 Natuur

5 Schotse hooglanders 7 Wie houdt er niet van vogels? 10 Beschuit met motjes

Tuin

12 Een mysterieuze appelboom Reizen

Reizen

14 De prijs van vrijheid 16 Een stukje Friesland in Duitsland

14 De prijs van vrijheid 16 Een stukje Friesland in Duitsland Transitie

18 Waarom de Aarde toch werelderfgoed kan worden Ondernemen

20 BlueCity, groene hub in Rotterdam

Transitie

18 Waarom de Aarde toch werelderfgoed kan worden Ondernemen

20 BlueCity, groene hub in Rotterdam

Persoonlijke ontwikkeling

22 Wat er via een ander in ons wakker wordt Vaste rubrieken

24 Fotowedstrijd 26 Nieuws op z'n Frans 28 Boeken 29 Agenda 29 Colofon

14 Krant van de Aarde

Geniet van deze krant Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl Stichting Dag van de Aarde IBAN: NL21ABNA0617736146

20 jaar 2006-2026

Steun ons!

Natuur

GEZOND

Schotse hooglanders Robuuste bewakers van het landschap Tekst en beeld: Yvette van den Berg

De schotse hooglander is een iconisch runderras, herkenbaar aan zijn imposante, lange horens en dikke, ruige vacht. Oorspronkelijk afkomstig uit de ruige Hooglanden van Schotland, is dit ras uitstekend aangepast aan barre omstandigheden: koude, regen, wind en sneeuw zijn geen probleem. Hun lange vacht beschermt niet alleen tegen het weer, maar ook tegen stekelige struiken en insecten. De meest voorkomende kleur van deze hooglanders is roodbruin, maar ook zijn er zwarte en lichte - bijna witte - exemplaren. Schotse hooglanders leven in kuddeverband, bestaande uit volwassen koeien en hun jongen, geleid door een ervaren koe. De stieren leven meestal solitair of in kleine jongemannen-groepen buiten het paarseizoen. De sociale structuur is belangrijk: de kudde biedt bescherming, helpt bij het vinden van voedsel en onderhoudt een hiërarchie waarbij oudere koeien de jonge dieren begeleiden. Ingezet voor natuurbeheer Deze runderen zijn niet kieskeurig in hun voedsel. Ze grazen gras, kruiden, jonge scheuten en soms struikgewas. Door hun robuuste spijsvertering kunnen ze ook op schrale of natte grond overleven, waardoor ze uitstekend geschikt zijn voor natuurbeheer en het openhouden van heidevelden en natuurgebieden. Schotse hooglanders zijn in kleine mate territoriaal, vooral de stieren tijdens het paarseizoen.

Binnen een natuurgebied bewegen ze zich over grote oppervlakken, waarbij ze paden volgen die vaak al generaties lang gebruikt worden. Hun aanwezigheid helpt bij het creëren van gevarieerd landschap: ze vertrappen jonge boompjes en zorgen voor structuren die kleine dieren, vogels en insecten benutten. In Nederland worden schotse hooglanders vaak ingezet voor natuurbeheer. Hun graasgedrag bevordert biodiversiteit: open plekken ontstaan, zaden worden verspreid en vegetatie blijft gevarieerd. Ze vormen een levend gereedschap voor het behoud van heide, graslanden en natte gebieden, waarbij machines of chemicaliën overbodig zijn. Schotse hooglanders stralen kracht, rust en authenticiteit uit. Ondanks hun indrukwekkende hoorns zijn het doorgaans vriendelijke dieren, nieuwsgierig maar behoedzaam. Ze kunnen verrassend speels zijn, vooral de kalveren die rennen

en springen door het landschap. Voor wandelaars en natuurliefhebbers vormen ze een symbool van oer-natuur. Culturele betekenis In hun geboortestreek van de schotse hooglanden zijn deze runderen eeuwenlang een onderdeel van het leven geweest. Ze staan symbool voor veerkracht, overleving in barre omstandigheden en een harmonieus bestaan met de natuur. Hun silhouet tegen de horizon van heide en bos roept een gevoel van tijdloosheid en verbondenheid op. Een levende herinnering aan de wildernis die ooit heel Europa bedekte. Wist je dat… … je aan de hand van de horens kunt zien welk geslacht een schotse hooglander heeft? Bij stieren staan de punten van zijn horens naar voren en bij de dames wijzen de punten omhoog. GEZOND

Steun de Krant van de Aarde Uw bijdrage helpt om mensen bewust te maken van onze prachtige planeet en samen te werken aan een duurzame toekomst. Dankzij uw steun kunnen we de Krant van de Aarde uitgeven en partners en initiatieven steunen die zorgen voor een leefbare wereld.

Vraag 2 gratis edities aan voor een vriend of vriendin

Doe een donatie

Natuur

GEZOND

Wie houdt er niet van vogels? Tekst: Marcel Boer | Beeld: Annemarie Edam

Wauw!! Wat een mooie vogel en hij loopt zo parmantig! Dat riep een buitenlandse bezoekster toen er een ekster bij mij in de tuin landde. En gelijk heeft ze, want de ekster is een prachtige en opmerkelijke vogel. Toch vinden veel mensen van niet en ook vogelaars brengen nauwelijks interesse op voor deze schitterende vogel. Hoe zou dat komen? Veel mensen houden van vogels. De meeste mensen worden vrolijk van een zingende merel, een acrobatische pimpelmees of een zwaluw die laag over het water scheert. Toch geldt die waardering lang niet voor alle vogelsoorten. Vooral kraaien, eksters, roofvogels, aalscholvers en ganzen roepen regelmatig irritatie op. Ze zouden schadelijk zijn, te talrijk worden of verantwoordelijk zijn voor de achteruitgang van andere vogels. Maar hoe terecht is dat beeld eigenlijk? Wie de feiten naast de vooroordelen legt, ontdekt een heel ander verhaal. Veel van deze vogels blijken juist een onmisbare rol te spelen in de natuur. Hun slechte reputatie is vaak het gevolg van eeu-

wenoude volksverhalen, selectieve berichtgeving en hardnekkige misverstanden. Sympathie is niet eerlijk verdeeld Dat mensen sommige dieren aantrekkelijker vinden dan andere is heel normaal. Kleurrijke zangvogels krijgen al snel een sympathieke uitstraling. Ze zingen mooi, zijn klein en ogen onschuldig. Grote zwarte vogels of roofvogels roepen juist eerder wantrouwen op. Ook bij vogelaars bestaan zulke voorkeuren. Sommigen raken vooral enthousiast van zeldzame soorten, terwijl algemene vogels nauwelijks nog aandacht krijgen. Andere natuurliefhebbers zetten zich fanatiek in voor weidevogels, maar hebben tegelijkertijd weinig waardering voor roofvogels die eveneens onderdeel zijn van hetzelfde ecosysteem. Toch zegt onze waardering vaak meer over onze eigen beleving dan over de vogel zelf. De zwarte vogels die slimmer zijn dan we denken Vraag mensen welke vogel een slechte naam heeft en de kans is groot dat de kraai of de ekster wordt genoemd. Al eeuwen worden zwarte vogels ge-

associeerd met ongeluk, dood en narigheid. Hun harde roep en donkere verenkleed versterken dat beeld. Opmerkelijk genoeg behoren kraaiachtigen juist tot de intelligentste dieren op aarde. Wetenschappers vergelijken hun cognitieve vermogens regelmatig met die van mensapen. Ze herkennen gezichten, lossen ingewikkelde problemen op, gebruiken gereedschap en kunnen zelfs plannen maken voor de toekomst. Sommige kraaien bewaren voedsel op verschillende plaatsen en onthouden maanden later nog exact waar hun voorraad ligt. Ook sociaal zijn ze bijzonder ontwikkeld. Ze waarschuwen elkaar voor gevaar, werken samen en leren van elkaars ervaringen. Dat maakt hen tot een van de meest succesvolle vogelgroepen ter wereld. Zijn kraaien werkelijk de vijand van zangvogels? Een veelgehoorde klacht is dat kraaien en eksters verantwoordelijk zouden zijn voor de achteruit-

Natuur

gang van zangvogels en weidevogels doordat zij eieren en jonge vogels roven. Dat klinkt logisch, maar onderzoek laat een ander beeld zien.

Het lijkt dus alsof er meer vogels zijn, terwijl ze zich vooral anders over het landschap hebben verdeeld.

Hoewel kraaiachtigen inderdaad af en toe eieren of jongen eten, vormt dat slechts een klein onderdeel van hun voedsel. Hun menu bestaat vooral uit insecten, regenwormen, zaden, vruchten, afval en aas. Daarmee vervullen zij juist een belangrijke rol als natuurlijke opruimers én als bestrijders van schadelijke insecten.

Roofvogels: ooit verguisd, nu bewonderd Weinig vogels hebben zo'n spectaculaire rehabilitatie doorgemaakt als roofvogels. Nog geen eeuw geleden werden buizerds, haviken en andere roofvogels massaal vervolgd. Jagers beschouwden hen als concurrenten en boeren zagen hen als bedreiging voor hun pluimvee of wild. Vergiftiging, afschot en het vernielen van nesten waren jarenlang heel gewoon.

De grootste bedreiging voor zang- en weidevogels is niet predatie door kraaien, maar het verdwijnen van geschikt leefgebied. Intensieve landbouw, verstedelijking, ontwatering en schaalvergroting hebben veel grotere gevolgen voor vogelpopulaties dan kraaien ooit kunnen veroorzaken. Opvallend genoeg blijken huiskatten in woonwijken jaarlijks veel meer jonge vogels te doden dan kraaien en eksters. Waarom zien we ineens zoveel kraaien? Veel mensen hebben het gevoel dat het aantal kraaien en eksters explosief is toegenomen. Landelijke tellingen laten echter zien dat de populaties al jaren redelijk stabiel zijn. De verklaring is eenvoudiger. Op het platteland is door moderne landbouw steeds minder voedsel beschikbaar. Dorpen en steden bieden juist een overvloed aan voedselresten, afval en geschikte nestplaatsen. Daardoor zijn kraaiachtigen dichter bij mensen gaan leven en vallen ze veel meer op dan vroeger.

Alsof dat nog niet genoeg was, kregen roofvogels vanaf de jaren zestig een nieuwe vijand: bestrijdingsmiddelen zoals DDT. Deze stoffen hoopten zich op in hun lichaamsvet, waardoor eischalen zo dun werden dat broedsels mislukten. Na het verbod op DDT konden veel soorten zich langzaam herstellen. Inmiddels zijn roofvogels weer een vertrouwd onderdeel van het Nederlandse landschap, al staan sommige soorten opnieuw onder druk. Predatoren houden de natuur gezond Dat roofvogels andere dieren eten, maakt hen voor sommige mensen nog altijd verdacht. Toch vormen predatoren een onmisbare schakel in gezonde ecosystemen. Roofvogels vangen vooral jonge, zieke of verzwakte dieren. Daarmee voorkomen ze dat populaties te groot worden en beperken ze de verspreiding van ziekten.

GEZOND

Bovendien houden ze prooidieren voortdurend alert, waardoor het landschap niet plaatselijk wordt kaalgevreten. Ecologen beschouwen roofdieren daarom als belangrijke regelaars van biodiversiteit. Zonder natuurlijke predatoren raken ecosystemen sneller uit balans. De echte oorzaak van de achteruitgang van weidevogels Wanneer grutto's of scholeksters verdwijnen, krijgen roofvogels vaak de schuld. Toch wijzen vrijwel alle onderzoeken in dezelfde richting. De belangrijkste oorzaak ligt bij veranderingen in de landbouw. Door vroeg maaien, intensieve bemesting, drainage en steeds grotere percelen verdwijnen geschikte broedplaatsen in hoog tempo. Jonge kuikens vinden minder insecten en hebben minder dekking tegen predatoren. Dat roofvogels soms een kuiken vangen is onderdeel van de natuurlijke voedselketen, maar verklaart niet waarom complete populaties al tientallen jaren afnemen. De aalscholver: slachtoffer van zijn eigen succes Ook de aalscholver heeft jarenlang een slechte reputatie gehad. Vooral sport- en beroepsvissers beschouwen hem vaak als een concurrent die de visstand leeg zou eten. Dat beeld ontstond nadat de populatie zich vanaf de jaren zestig sterk herstelde. Ironisch genoeg was de aalscholver daarvoor juist bijna verdwenen. Ernstige watervervuiling met PCB's en dioxines had de soort tot een dieptepunt gebracht. Pas nadat de waterkwaliteit verbeterde en wettelijke bescherming werd ingevoerd, konden de aantallen zich herstellen. Meer aalscholvers betekent niet minder vis Dat aalscholvers veel vis eten staat buiten kijf. De vraag is vooral welke vis. Uit langdurig onderzoek blijkt dat een groot deel van hun voedsel bestaat uit vissoorten die economisch nauwelijks van betekenis zijn. Bovendien laten verschillende studies zien dat wateren waar aalscholvers foerageren vaak juist een gezonde en gevarieerde visstand bezitten.

Natuur

GEZOND

Schiermonnikoog Aan de rand van het dorp in de duinen is Piggelmee te huur. Het is een licht en ruim huis. Het strand en de zee zijn op loopafstand. Welkom! Alleen, samen of met zes personen. Voor informatie, foto's en prijzen: E-mail: piggelmee.schier@gmail.com Whatsapp / telefoon: 0624932001

Alleen bij viskwekerijen en afgesloten visvijvers kunnen zij daadwerkelijk economische schade veroorzaken. In natuurlijke wateren ligt dat beeld veel genuanceerder. Dat steeds meer mensen aalscholvers in sloten en stadsvijvers zien, betekent bovendien niet automatisch dat hun aantal blijft groeien. Door veranderingen in de visstand zijn de vogels simpelweg op zoek gegaan naar nieuwe voedselgebieden. Ganzen: te veel of gewoon succesvol? Misschien roept geen enkele vogel zoveel discussie op als de gans. Boeren klagen over vraatschade, recreanten ergeren zich aan uitwerpselen en luchthavens vrezen botsingen met vliegtuigen. Daardoor ontstaat gemakkelijk de indruk dat Nederland overspoeld wordt door ganzen. Toch is die ontwikkeling grotendeels het gevolg van menselijk handelen. Sinds de jaren zeventig werd de jacht beperkt, kwamen er meer beschermde natuurgebieden en ontstonden voedselrijke graslanden waarop ganzen uitstekend kunnen foerageren. Nederland groeide daardoor uit tot een van de belangrijkste overwinteringsgebieden van Europa. De mens veranderde het landschap Naast overwinterende ganzen zijn ook de zogenoemde zomerganzen sterk toegenomen. Dat levert lokaal problemen op, maar tegelijkertijd ontbreekt in Nederland grotendeels de natuurlijke predatie die populaties in andere delen van de wereld afremt. Volgens deskundigen bestaat er dan ook geen eenvoudige oplossing. Alleen afschot blijkt nauwelijks effectief. Ook verjagen zorgt er meestal slechts voor dat de vogels zich enkele kilometers verderop vestigen. Een combinatie van verstandig landschapsbeheer,

bescherming van kwetsbare gebieden en gerichte populatiebeheersing lijkt op langere termijn kansrijker. Ondertussen trekken de enorme ganzenvluchten ieder jaar duizenden natuurliefhebbers en fotografen naar Nederland. Feiten winnen het van vooroordelen Wie onbevooroordeeld naar vogels kijkt, ontdekt dat iedere soort zijn eigen functie heeft. Kraaien ruimen afval op en bestrijden insecten. Roofvogels houden prooidieren gezond. Aalscholvers zijn gespecialiseerde vissers die onderdeel uitmaken van gezonde watersystemen. Ganzen verrijken het landschap en vervullen een belangrijke rol in internationale trekroutes. Hun slechte reputatie is vaak niet gebaseerd op wetenschap, maar op emoties, tradities en een selectieve blik op de natuur. Misschien zegt dat uiteindelijk wel meer over mensen dan over vogels. We bewonderen gemakkelijk wat mooi klinkt of kleurrijk oogt, maar wantrouwen soorten die zwart zijn, luidruchtig of talrijk voorkomen. Toch verdienen juist deze miskende vogels een eerlijk oordeel. Wie de natuur werkelijk wil begrijpen, kijkt niet alleen naar uiterlijk of reputatie, maar vooral naar de rol die iedere soort vervult. Dan blijkt dat er eigenlijk geen 'goede' of 'slechte' vogels bestaan. Er zijn alleen vogels die ieder op hun eigen manier bijdragen aan een gezond en evenwichtig ecosysteem. Uit; Vogelfamilies van Nederland van Marcel Boer, KNNV 2020. ISBN 9789050117500. Verkrijgbaar bij uw boekhandel of tijdens de wekelijkse vaarexcursies in Natuurmonument ‘Het Wormer en Jisperveld’ met de auteur als gids. Inschrijven voor excursie bij Vogelbescherming Nederland

GEZOND

Rust. Ruimte. Privacy. MIDDEN IN HET BOS · OP DE VELUWE

Waar honden écht welkom zijn. www.parkeendracht.nl

Natuur

GEZOND

Beschuit met motjes Tekst: Evelien Zondag-Vis | Beeld Dreamstime

In het late voorjaar tot in het begin van de zomer gebeurde er iets bijzonders: vleermuismoeders verzamelden zich op warme plaatsen, zoals in de zuidgevels van woningen, om daar hun jong te krijgen en groot te brengen. Onder dakpannen en in spouwmuren kunnen soms wel honderden vleermuizen verblijven! Dit wordt een kraamkolonie genoemd. Binnen een kraamkolonie zijn alle vrouwtjes verwant aan elkaar. Moeders, dochters en zussen vormen een verbinding voor het leven. Geboorte Een vleermuis krijgt slechts één jong per jaar. De kraamperiode is dus een heel kwetsbaar en belangrijk moment in het jaar van een vleermuis. Jonge vleermuizen worden geboren zonder haren, of met slechts wat donshaartjes. Tijdens de bevalling hangt de moeder niet op z’n kop zoals gebruikelijk, maar keert dan kort rechtop om gebruik te maken van de zwaartekracht. Eenmaal geboren tilt de moeder het jong vliegensvlug op met de vlieghuid van haar staart. Waarna het wordt schoongepoetst en het zich vastklemt om te drinken. De kraamkolonie wisselt in deze periode regelmatig van verblijfsplaats om zo de temperatuur van hun lichaam te optimaliseren en te ontkomen aan parasieten die weelderig tieren op deze warme plaatsen. Als het jong al geboren is klemt het zich tijdens het verplaatsen ondersteboven aan zijn moeder vast.

Ontwikkeling Bij het vallen van de schemer vliegen de moeders uit om zich te voeden met muggen, nachtvlinders (onder andere de bekende ‘motjes’) en kevers. De jongen blijven achter en houden elkaar warm. Vaak verschijnen na een uur de eerste vleermuizen weer terug om het jong te voeden. Daarna herhaalt dit zich gedurende de nacht nog een aantal keer, tot het daglicht zich aandient en de kraamkolonie weer verzamelt bij de verblijfplaats. Voor het invliegen wordt er eerst een tijdje gezwermd rond de verblijfplaats. De vleermuizen vliegen dan heen en weer voor de invliegopening en tikken deze tijdens het vliegen kort aan. Sommige jonge vleermuizen maken na drie weken hun eerste proefvlucht al! Dat betekent dat ze vanaf de geboorte een enorme groeispurt doormaken. Een warme verblijfplaats bespaart energie, zodat alles uitgegeven kan worden aan een snelle ontwikkeling tot zelfstandige vleermuis. Afgelopen periode is er aan warmte geen gebrek

geweest. Af en toe waren er zelfs jonge vleermuizen te zien op de buitenmuur van bebouwing, om zo de warmte van de verblijfsplaats te ontvluchten. Na zes weken is het jong onafhankelijk geworden van de moeder en kan het letterlijk zijn vleugels uitslaan. Het is behendig geworden in het vliegen en kan zelf zijn voedsel vangen. Meer weten over vleermuizen? In het weekend van 28, 29 en 30 augustus wordt de Nacht van de Vleermuis georganiseerd. Door het hele land zijn er dan activiteiten en excursies.

"Eén jong per jaar" GEZOND

GEZOND

Brief aan de Aarde Doe mee en schrijf een brief of gedicht aan de Aarde. Door te schrijven en te delen brengen we een golf van liefde op gang voor onze planeet. Je maakt kans op een jaarabonnement op de Krant van de Aarde. Deelnemen doe je via lieveaarde.nl. Jury: Blanche Beijersbergen en Kees Slagter. Foto: Dreamstime Brief van de winnaar: Kees de Pater, Amsterdam

Liefste, Je voedt mijn liefde door je steeds weer verrassende schoonheid. In het groot met je subtiele kleuren en lijnen tot aan de horizon. In het klein door je duizenden fijne tekeningen van het leven dat deel van je is en die mij omringen. Je wisselende schoonheid, die op geen moment en op geen plek gelijk is, maakt dat ik eindeloos naar je verlang. Je beter wil leren kennen, op heel veel plekken. Dichtbij. Met mijn neus op je vele huiden. Met je vertrouwde en toch weer nieuwe geur van aarde en bloemen. Of ver hier vandaan. Waar golvend blauw, schuimend wit hard op je zwarte huid beukt. Waar vergezichten van donkergroen via vele tinten geel overgaan in wit. Niet alleen het zichtbare of je vele geuren zijn betoverend. Een lenteochtend zonder jouw orkest is saai en kaal. De veelheid aan geluiden die bij je horen maakt ook dat ik deel van je wil zijn. Evenals de eindeloos verschillende smaken die je maakt. Die me gelukkig levend houden. Het is je vermogen om met een veelheid aan leven, die er zonder jou niet was, alle zintuigen te prikkelen. Niet alles is even fijn aan je. Je kunt snijdend koud of bloedheet zijn. Buiten je oevers treden en vernietigend schudden. Het zijn momenten om je te vervloeken, maar in iedere liefde kan het schuren. Wat ik en miljarden medeminnaars jou aan doen valt bij je nukken in het niet. Stap voor stap ondergraven we je zijn. We schaden wat je zo bijzonder maakt. Om onze liefde weer volmaakt te maken zal het anders moeten. Dan moeten we je niet langer onherstelbaar pijnigen. Dan kunnen we meer en langer van je schoonheid en alles wat je biedt genieten. In verlangen laat ik me door je omsluiten, Kees de Pater

Tuin

GEZOND

Een mysterieuze appelboom Determinatie van een modern ras Tekst en beeld: Ine van Staveren

Het overkomt de beste tuinliefhebber dat ondanks zorgvuldigheid, de labels met plantnaam of boomsoort verloren gaan. Ruim tien jaar geleden veranderde ik mijn zuidgelegen Engelse tuintje op de polderklei, in een eetbare tuin met moestuinvakken en kruiden. Enkele jaren later bleek het label van een schraal appelboompje tegen de schutting verdwenen. Van dit label herinnerde ik mij dat dit boompje in zuilvorm gekweekt was en dat de appelkleur felgroen was, zoals van de Granny Smith. Echter de eerste jaren was ik blij met iedere tak die groeide, dus tegen de tijd dat ik mij verdiepte in de snoeiwijzen van mijn fruitbomen, bleken de zijscheuten dusdanig fors, dat de zuilvorm geen optie meer was. Bovendien groeide deze onbekende appelboom het beste én droeg als eerste vrucht. Die appels plukte ik groen met een lichte blos, maar de smaak was lichtzuur tot wrang. Ras bleef een raadsel Tot de appels, in alle drukte van weer een oogstseizoen, langer aan de boom bleven en de kleur veranderde naar meer rood en geel. Die smaak bleek friszoet en sappig. De groei zat er nu goed in en de hoeveelheid appels nam toe. Ondertussen herkende ik het vruchthout en snoeide met enige kennis en op gevoel, maar het ras bleef een raadsel. Voor het kweken van het fruit, de moestuingewassen en de kruiden bestudeerde ik, net als eind jaren tachtig, de organische teelt. Daarbij bezocht

ik biologische tuinen, kwekerijen en markten voor inspiratie en kennis. Zo experimenteerde ik met Effectieve Micro-organismen (EM) van Agriton uit Noordwolde, schreef artikelen over ecologische onderwerpen en plukte blauwe bessen bij Weldaadbessen in Wilhelminaoord. Determineren Met weer een flinke appeloogst in de nazomer van 2024, ontdekte ik de mogelijkheid van determinatie door de Noordelijke Pomologische Vereniging (NPV) bij De Fruithof in Frederiksoord. Daarvoor meldde ik mij met een zakje appels bij de pomoloog, die een determinatieformulier invulde over de snoeivorm, leeftijd (>10 jaar), grondsoort (klei), kleur, grootte/zwaarte van appel en textuur van schil. Bij de uitslag enkele weken later, bleek er enkel in de kleur van de (onrijpe) groene appels overeenkomst met het oudhollandse ras de Glorie van Holland. Voor zeker was het dus een modern ras. Met het idee waar ik op kon letten en met mijn ervaring in genealogisch en historisch onderzoek, startte ik mijn zoektocht op internet. De grote variëteit in kleuren van de Glorie van Holland was

geen hulp, maar wel dat dit ras niet zelfbestuivend zou zijn. Mijn andere appelbomen bloeiden nog niet, dus moest de onbekende wel zelfbestuivend zijn. Dansen rond het antwoord Bij het googlen van een zuil- of ballerinaboom met groene appel, vond ik alleen het moderne ras Bolero. Op fruitbomen.net was de herkomst van Bolero te lezen: in 1976 gekweekt door het beroemde East Malling Research Station in Kent (VK) uit de zuilappel McIntosh en de Greensleeves. Die Greensleeves bleek een kruising van de Golden Delicious met de James Grieve. Bij de gerenommeerde Duitse boomkwekerij Ley in Meckenheim vond ik tot mijn grote verrassing de Bolero met rode appels. Bovendien trof ik op pomiferous.com een uitgebreide omschrijving van de Greensleeves: middelgrote tot grote appel, zware oogst, kneust makkelijk en is niet lang bewaarbaar. Dat kwam overeen met mijn appelboom, maar wat trof in de beschrijving van diens voorouder de James Grieve Red was de smaak én de kleur, maar ‘waarvan Red meestal wordt weggelaten’. En juist die toevoeging verklaart de

Tuin

GEZOND

‘sterke rode en bij consumenten geliefde kleur’, die ook overeenkomt met mijn appels, net als ‘het James Grieve aroma’. Omdat er een serie is van zuil- of ballerina-appels met dansnamen zoals Samba, Waltz, Maypole en Polka, paste ook de Bolero in dat rijtje. Wat een leuke vondst. Oude fruitrassen Al deze informatie gaf mijn appelboom karakter en inmiddels groeien er in mijn eetbare tuin ook twee enten van dit ras, geënt door een vakkundige vrijwilliger van de NPV op een open entdag in maart 2025. Ook dat vereist kennis en vakmanschap, want als het determineren van een modern ras al veel verwarring kan geven, hoe ingewikkeld kan de determinatie van (eeuwen)oude fruitrassen dan zijn. En juist die oude fruitrassen zijn van groot belang voor de veredeling. Uit onderzoek blijkt dat veel oude fruitrassen natuurlijk resistent zijn tegen bepaalde schadelijke ziekten en plagen en daarmee biedt dit erfgoed niet alleen een effectief en natuurvriendelijk alternatief voor chemische bestrijding, maar ook voor klimaataanpassing en biodiversiteit.

gaard omvat ruim achthonderd fruitbomen van vijfhonderdvijftig oude fruitrassen, waaronder appels, peren, pruimen en kweeperen.

"Al deze informatie gaf mijn appelboom karakter"

In iedere tuin een appelboom Ieder seizoen is er wel iets te beleven, zo is mijn ervaring. Gedurende de winter is het silhouet van de fruitbomen en de snoeivorm van de perenleiding in de lange lanen te bewonderen, en zijn er cursusdagen voor snoeien of enten. In het voorjaar is de witte en roze bloesempracht een feest en zijn er enten te koop. Tijdens de zomermaanden kun je de prille vruchtzetting tot aan de oogst volgen, en in het najaar is er een kraam om de vele soorten appels en peren te proeven of te kopen, maar kan er in de boomgaard ook zelf geplukt of geraapt worden. Bovendien kun je op vaste dagen in het najaar eigen appels en peren van vooral oude fruitrassen laten determineren, of advies krijgen over aanplant, snoeimethoden en onderhoud. Enthousiast? In iedere tuin kan een appelboom groeien. www.eko-azakh.nl www.fruithof-frederiksoord & www.npv-pomospost.nl & www.vergetenfruitrassen.nl

De NPV draagt zorg voor het behoud van deze kennis en voor het natuurlijke onderhoud van De Fruithof. Dat betekent veel inzet, want die boomGEZOND

Reizen

GEZOND

De prijs van vrijheid Tekst en beeld: Richard en Kelly van der Hoek

Elke editie een column van Richard & Kelly die hun ‘normale’ leven inruilden voor een minimalistisch bestaan in een camperbus. Je kunt ze volgen op Globus2.nl of in deze krant. Regelmatig krijgen we de reactie dat we een droomleven hebben. En eerlijk is eerlijk, zo voelt het ook vaak. Maar achter de foto's van verlaten stranden, indrukwekkende bergen en prachtige zonsondergangen schuilt ook een kant die je bijna nooit ziet. Vandaag laten we die kant zien. Vrijheid heeft een prijs Reizen met Globus2 voelt als ultieme vrijheid. We bepalen zelf waar we heen gaan, hoelang we ergens blijven en welke afslag we nemen. Die vrijheid vraagt iedere dag opnieuw om keuzes. Elke middag begint dezelfde zoektocht. Waar slapen we vannacht? Soms vinden we een plek waar je stil van wordt. Aan een meer, hoog in de bergen of midden in de natuur. Soms eindigen we simpelweg op een parkeerplaats bij een supermarkt, omdat er niets beters te vinden is. Ook dat hoort bij dit leven. Geen enkele dag is vanzelfsprekend Wie op een vaste plek woont kent zijn supermarkt, zijn bakker en zijn dagelijkse ritme. Voor ons begint dat iedere paar dagen opnieuw. Op zoek naar een winkel, uitzoeken welke producten we nodig hebben en zoeken waar alles staat. Kleine dingen misschien, maar wanneer je al bijna twee jaar fulltime onderweg bent, merk je hoeveel energie vaste gewoontes eigenlijk besparen. Je bent veel tijd bezig met de praktische kant van het leven.

Altijd samen Op acht vierkante meter leef je intens samen. Dat is misschien wel één van de mooiste kanten van ons leven. We delen alles. De zonsopkomsten, de ontmoetingen, de onverwachte avonturen, maar ook de mindere dagen. Als je thuis een discussie hebt, loop je misschien even naar boven of ga je naar je werk. In Globus2 bestaat die uitvlucht niet. Je blijft dicht bij elkaar. Dat vraagt geduld, begrip en soms ook gewoon een flinke dosis humor. Ons huis rijdt mee Voor de meeste mensen is een auto vervangbaar. Voor ons ligt dat anders. Globus2 is veel meer dan een voertuig. Het is de plek waar we wonen, koken, werken en slapen. Wanneer er iets ernstigs gebeurt, valt in één klap een groot deel van ons dagelijks leven stil. Dat besef reist altijd met ons mee. Je probeert er niet voortdurend aan te denken, maar helemaal loslaten lukt nooit. Dat merkten we dit jaar opnieuw. Toen Globus2 meerdere dagen bij de garage stond voor een reparatie, moesten we noodgedwongen in een hotel verblijven. Een onverwachte en kostbare uitgave. En het hotel lag ook nog eens niet op loopafstand

van de garage. Een gewone reparatie wordt dan ineens veel ingrijpender dan alleen de rekening van de monteur. Een duur jaar Dit jaar was technisch gezien misschien wel ons zwaarste jaar tot nu toe. Een nieuwe distributieriem, een defecte koelwaterpomp, een nieuwe accu, een kapotte computer die de gloeibougies aanstuurt, een lekke band, een versleten krukaspolie, nieuwe voorbanden en natuurlijk iedere 10.000 kilometer een onderhoudsbeurt met verse olie. Stuk voor stuk begrijpelijke kosten voor een camper die zoveel kilometers maakt, maar samen vormen ze een bedrag waar we vooraf niet op gerekend hadden. Alsof dat nog niet genoeg was Tijdens onze reis door Italië werd midden op de dag onze professionele fotocamera gestolen, terwijl wij gewoon in Globus2 aanwezig waren. De financiële schade was enorm, maar het ging om veel meer dan dat. Die camera was niet alleen het apparaat waarmee we onze herinneringen vastlegden. Het is ook ons belangrijkste gereedschap. Vrijwel alle foto's voor onze blogs en columns maken we ermee. Zonder camera kunnen we ons

Reizen

GEZOND

verhaal niet vertellen zoals we dat graag doen. Dat maakte de diefstal extra pijnlijk. Niet alleen maar zon Op sociale media lijkt het vaak alsof we iedere dag onder een strakblauwe hemel leven. De werkelijkheid is anders. Als je het hele jaar onderweg bent, krijg je ook weken regen. En geloof ons, na dagen achter elkaar binnen zitten op acht vierkante meter verlang je soms gewoon naar een droge wandeling of een middag waarop je even wat meer ruimte om je heen hebt. Slecht weer voelt heel anders wanneer je huis niet groter is dan een gemiddelde slaapkamer. Winter brengt zijn eigen uitdagingen De winter is misschien nog wel het lastigst. Iedere ochtend loopt het condens van de ramen. Ventileren is noodzakelijk, dus gaan de ramen open. Maar daarmee komt ook de ijzige kou naar binnen. We inmiddels ook al drie keer muizen als ongewenste gasten gehad. Ze kruipen naar binnen zodra het buiten koud wordt en weten feilloos kastjes, eten en kleding te vinden. Het zijn verrassend slimme huisgenoten die zich niet gemakkelijk laten vangen. Soms blijven ze

"Tegenover iedere uitdaging staat een onbetaalbaar uitzicht" dagenlang logeren. En daarmee houdt het niet op, we hebben ook regelmatig te maken gehad met bevroren waterleidingen. Ook dat hoort bij wonen op wielen. Maar toch... Waarom vertellen we dit? Niet om te klagen. Ook niet om medelijden op te wekken. We willen vooral laten zien dat achter iedere levensstijl uitdagingen schuilgaan. Dat geldt net zo goed voor ons. Op sociale media zie je vaak alleen de mooiste momenten. Dat is logisch. Een foto van een zonsondergang is nu eenmaal mooier dan een kapotte waterpomp of een parkeerplaats naast een supermarkt.

Toch zouden we morgen opnieuw de sleutel omdraaien en vertrekken. Tegenover iedere reparatie staat een uitzicht dat onbetaalbaar is. Tegenover iedere regenachtige week staat een zonsopkomst die je nooit meer vergeet. Tegenover iedere tegenslag staan de mensen die we ontmoeten, de landen die we ontdekken en het gevoel dat we leven op een manier die echt bij ons past. Vrijheid is niet de afwezigheid van problemen. Vrijheid is kunnen kiezen welke uitdagingen je bereid bent te omarmen. En ondanks alles maken wij die keuze iedere dag opnieuw. Wil je meer van onze ervaringen in beeld zien? Ga naar ons YouTube kanaal:

Reizen

GEZOND

Een stukje Friesland in Duitsland Tekst: Sybylle Kroon | Beeld: Sybylle Kroon / GmbH Noun / DZT Jens Wegener

Je rijdt er zomaar voorbij, op weg naar Bremen of Hamburg. En toch is er een goede reden om eens linksaf te slaan en de Noordzee/Waddenzeekust van Duitsland te bezoeken. Hier ligt namelijk een uniek natuurgebied, in de kop van het schiereiland met de bijzondere naam Butjadingen, in historisch Friesland, vallend onder de deelstaat Nedersaksen. Bekende namen Het schiereiland ligt ingeklemd tussen rivier de Wezer en de Jadeboezem, een zeearm in de Noordzee, te vergelijken met onze Dollard. Hier mondt rivier de Jade in uit. Ook is deze naam terug te vinden in But-jad-ingen, wat zoiets betekent als ‘buiten de Jade’. Het landschap van het schiereiland ziet er bekend uit: het is net het platteland van de noordkust van Friesland en Groningen: graanvelden, weilanden met koeien, paarden en schapen, hier en daar een boerderij en eindeloze uitzichten. Ook de namen klinken bekend, vooral voor noorderlingen, zoals Burhave, Ruhwarden, Langwarden. Net als Leeuwarden, Bolsward en Holwerd in Friesland en Garnwerd, Holwierde en Westerwijtwerd in Groningen betekent het dat deze plaatsen ooit op een verhoging, terp of wierde (‘ward’) hebben gestaan of nog staan. Niet voor niks, want ook de noordkust van Duitsland heeft in het verleden te maken gehad met overstromingen. De reden waarom bewoners toentertijd deze woonheuvels opwierpen om zo droog te kunnen wonen. Koninkrijk Friesland Butjadingen lijkt niet alleen op Friesland, het IS Friesland. Niet te verwarren met Ostfriesland

maar ook niet met de naastgelegen Landkreis Friesland. “Nee, wij zijn Friezen,” antwoordt de gids op mijn vraag of we nu in Ostfriesland zijn. Oei. Gevoelig onderwerp dus. De vele kentekenpkaten met FRI zijn van auto's uit deze nabijgelegen Friesche Landkreis. Maar historisch hoorde Butjadingen dus ook tot de Friesche landen.. De kinnesinne vloeit voort uit historische conflicten over macht in het middeleeuwse koninkrijk Friesland dat toentertijd zich uitstrekte tussen het Zwin in Brugge (België) en de monding van de Wezer in Duitsland. Tot Butjadingen dus. Hoe het precies zit, ontdekken we later tijdens een rondleiding door het kasteel van Jever, zeg maar de ‘hoofdstad’ van Landkreis Friesland. Belangrijke figuur in het middeleeuwse Jever: Anna van Jever. Zo belangrijk, dat er anno 2026 zelfs een Playmobil-figuurtje van deze historische Friezin is uitgebracht. Polder wordt natuur We laten de politieke toestanden van vroeger achter ons en gaan terug naar Butjadingen. Nu is het een schiereiland, maar in de middeleeuwen was dit een eilandengroep in de delta van rivier de Wezer. Na de zoveelste overstroming werden er delen water ingepolderd. Door die landwin-

ning ontstond er een groot eiland en uiteindelijk kwam Butjadingen aan het vasteland te liggen en sindsdien – we zijn inmiddels in de 18e eeuw beland - is het dus een schiereiland. En net als in het noorden van ons land, grenst Butjadingen aan de Waddenzee. Op het uiterste noordpunt, in Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer ligt de Langwarder Groden (Groden = polder). Een uniek gebied dat vooral de weerbaarheid van de natuur en het belang van de Waddenzee laat zien. Tot 2014 was dit namelijk een gewone polder die door een dijk van de Waddenzee was afgesloten. Twaalf jaar geleden werd een doorgang van zo’n 900 meter in de dijk gecreëerd, waardoor het zoute zeewater van de Waddenzee het gebied weer in kon stromen en eb en vloed terugkeerden. Zo’n 140 hectare Langwarder Groden kwamen bloot te staan aan de krachten van getij, wind en zout. Flora en fauna veranderden in de loop der jaren, natuurlijke vegetatie en de biodiversiteit van voorheen kwamen langzaam terug, hoewel het nog decennia gaat duren voordat het weer was zoals het ooit was.

Reizen

GEZOND

Wandelen tussen eb en vloed Maar tot die tijd is het ook al genieten in dit natuurgebied, want er ligt een zes kilometer lang wandelpad, deels dwars door het water, over vlonders. Samen met een gids die ons wijst op de bijzondere zoutminnende flora zoals schorrenzoutgras, zeekraal, lamsoor (ook wel zeelavendel genoemd) en zeeweegbree, wandelen we door het gebied. Ganzen, meeuwen en andere vogels hebben dit enigszins beschutte gebied ook ontdekt, hoewel de wind hier altijd aanwezig is. We willen nog wel wat langer blijven, maar de vloed komt alweer op en voordat je het weet staan de paden en vlonders onder water. De golven klotsen al tegen de onderkant van het hout aan dus we lopen snel door. Nog even en dan is dit stukje Friesland weer puur natuur waar de mens overbodig is. Over een paar uur, als de Langwarder Groden haar paden – ooit benoemd tot de mooiste wandelroute van Duitsland - weer prijsgeeft, zijn we weer welkom.

Meer Butjadingen • Op het meest westelijke puntje van Butjadingen staat de voormalige vuurtoren Preußeneck. Die kun je beklimmen voor een panoramisch uitzicht over het schiereiland, de Jadeboezem en je ziet de overkant: Wilhelmshaven. • Hoewel een Ostfriese traditie, is de theeceremonie ook op Butjadingen te beleven. Bij de Butjadinger Teekontor proef je de typische zwarte thee en leer je alles over deze bijzondere ceremonie waar een ‘kluntje’ kandij en een ‘wulkje’ room bij horen. Meer Duitse Noordzeekust • Jever – de ‘hoofdstad’ van Friesland is bekend vanwege het kasteel én de bierbrouwerij. Ook is er een nog authentieke blauwdrukkerij. De kerk staat op het hoogste punt van de stad: een negen meter hoge heuvel, gevormd in de laatste ijstijd. Het nieuwe deel van de kerk heeft enorme raampartijen met modern glasin-lood. • Bij Duhnen, het strand van Cuxhaven, loop je bij eb zo de drooggevallen Waddenzee op. Sportieve wandelaars lopen 12 kilometer over de zeebodem naar het eilandje Neuwerk langs een route die is aangegeven met ‘Pricken’ (takken) en gaan met boot of paardenkar terug. Let wel op: het opkomende water is gevaarlijk, beter boek je een lokale gids.

• In Cuxhaven komen in voormalige visverpakkingspanden twee musea samen: het Wrakkenmuseum en Visserijmuseum: Windstärke 10. • Iets ten zuiden van Cuxhaven ligt Ahlenmoor, het grootste hoogveengebied van Duitsland. Het treintje dat vroeger het veen afvoerde dient nu om bezoekers door dit natuurreservaat te rijden. Meer informatie Over Nedersaksen: www.vakantieland-nedersaksen.nl Over de Duitse Noordzee/Waddenkust: www.wursternordseekueste.de

Langer blijven in Duitsland Het Duits Verkeersbureau wil graag dat toeristen uit Nederland (en andere landen) wat langer in Duitsland blijven, met het oog op duurzaamheid. Hoe langer je ergens blijft, hoe minder reisbewegingen, hoe lager je CO2-footprint, is de gedachte. De slogan Stay Longer roept op langer te blijven. Het Duitse kustgebied langs de Noordzee is daarvoor een ideale bestemming. www.germany.travel

GEZOND

Transitie

GEZOND

UNESCO zei: “Dat kan niet.”

Waarom de Aarde toch Werelderfgoed kan worden Tekst: Henry Mentink | Beeld: LOF Landschapsarchitecten / Dreamstime

Toen ik enkele jaren geleden met een kruiwagen aarde naar UNESCO in Parijs liep om de hele Aarde op de Werelderfgoedlijst te zetten, kreeg ik meerdere keren van hen dezelfde reactie. "Dat kan niet, maar het is wel een goed idee." Die uitspraak is me altijd bijgebleven. Want wat betekent het eigenlijk als iets niet kan, maar wel een goed idee is? Misschien betekent het dat onze bestaande systemen nog niet zijn ontworpen voor dat idee. Misschien betekent het dat we nieuwe vormen moeten ontwikkelen. Niet van bovenaf, maar van onderop. Niet door te vechten tegen het bestaande, maar door iets nieuws te bouwen waardoor het oude geleidelijk minder belangrijk wordt. Zo verdwenen ooit de stadswallen uit het dagelijks leven. Niet doordat iemand ze afschafte, maar doordat de samenleving veranderde. De muren bleven staan als monumenten. Misschien zullen toekomstige generaties ooit ook naar onze grenzen kijken als historische monumenten uit een andere tijd. De vraag is dan: hoe ontstaat zo'n verandering? Voor mij begint de route naar de Aarde als Werelderfgoed langs vijf stappen. 1. Het begint bij jou Grote veranderingen beginnen vaak verrassend klein. Alles wat later ontstaat, begint bij een persoon met een idee, een ingeving. Hoe kom je op idee? Veel mensen die nu zoeken naar hun bijdrage aan de wereld nodig ik uit om terug te gaan naar hun jeugd. Wat vond je leuk om te doen voordat de wereld je vertelde wat verstan-

dig, nuttig of rendabel was? Daar zit vaak een spoor van je oorspronkelijke talent. Je kunt soms ook gewoon iets onverwachts gaan doen. Tijdens mijn Krui-tocht naar Parijs ontmoette ik een vrouw die zichtbaar ontroerd was door de kruiwagen. Ze vertelde dat ze ineens besefte dat je niet hoeft te wachten tot anderen iets doen. Dat je zelf kunt beginnen. Zelfs iets dat op het eerste gezicht zinloos lijkt, zoals met een kruiwagen naar Parijs lopen, kan een daad van hoop zijn. Voordat ik naar Groenland reisde om Inuit-leiders te ontmoeten, ging ik eerst op zoek naar mijn eigen wortels in Twente. De reis werd daardoor niet alleen een ontmoeting met een andere cultuur, maar ook een zoektocht naar mijn eigen verbondenheid met land, geschiedenis en gemeenschap. Misschien begint Werelderfgoed niet bij verdragen of organisaties, maar bij mensen die zich opnieuw herinneren wie ze zijn en van daaruit iets doen. 2. Gemeenschappen als leslokalen Als je je passie gevonden hebt ga je op zoek naar een steunende gemeenschap. Families, buurten, voedselbossen, wooncoöperaties, ecodorpen en

andere vormen van samenleven zijn oefenplaatsen voor een nieuwe samenleving. Daar leren we opnieuw wat het betekent om samen verantwoordelijkheid te dragen. Voor elkaar. Voor de plek waar we wonen. Voor de grond waarop we leven. In de jaren negentig waren er wereldwijd ongeveer honderd ecodorpen. Inmiddels zijn dat er meer dan tienduizend. Blijkbaar groeit het verlangen om opnieuw gemeenschap te vormen. Veel van de plekken die ik bezoek tijdens mijn Camper-tocht zijn zulke oefenplaatsen. Niet omdat ze perfect zijn, maar omdat mensen er leren samenwerken. Bij Sophia's Tuin in Oosterhout werken bewoners, vrijwilligers en betrokkenen samen aan een plek waar landbouw, natuur en gemeenschap elkaar versterken. De grond wordt stap voor stap vrijgemaakt van schulden en speculatie, zodat toekomstige generaties verder kunnen bouwen zonder die last opnieuw te hoeven dragen. Hetzelfde geldt voor het Veerhuis in Varik. Wat ooit particulier bezit was, wordt nu gedragen door een stichting en een gemeenschap. De grond is vrijgemaakt en kan niet meer worden verkocht.

Transitie

GEZOND

Gemeenschappen zijn voor mij leslokalen voor de toekomst en vrede. 3. Verbonden door landschap – Bioregio’s Gaandeweg ontdekken gemeenschappen elkaar. Niet omdat ze binnen dezelfde gemeente of hetzelfde land liggen, maar omdat ze deel uitmaken van hetzelfde landschap. Een riviergebied. Een kustgebied. Een bergdal. Een bosgebied. Dat noemen we een bioregio. Tijdens de Krui-tocht zag ik ooit een regenworm precies op de grens van België en Frankrijk. De worm trok zich niets aan van de landsgrens. Hij volgde simpelweg de logica van de bodem. Dat geldt ook voor water, dieren, planten en uiteindelijk voor mensen. Het Rivierenland in Gelderland is meer dan een verzameling gemeenten. Het wordt verbonden door rivier, bodem, landbouw, cultuur en geschiedenis. Mensen die werken aan voedselbossen, natuurontwikkeling en regeneratieve landbouw ontdekken steeds vaker dat zij onderdeel zijn van één groter geheel – het Rivierenland. Als Veerhuis hebben we hier uitdrukking aan gegeven door een Tiny Forest als voedsel voor dieren aan te leggen. Dit was het begin van een lint door Rivierenland. Wereldwijd bestaan honderden UNESCO Biosphere Reserves. Ook daar wordt gezocht naar een balans tussen natuur, economie en menselijke ontwikkeling. Tijdens mijn reis naar Groenland werd me duidelijk dat de leefwereld van de Inuit zich uitstrekt over Alaska, Canada, Groenland en delen van Rusland. Hun cultuur volgt niet de grenzen van staten, maar de grenzen van landschap, ijs, zee en leefwijze. Misschien zullen we in de toekomst steeds vaker ontdekken dat een rivier soms belangrijker is dan een landsgrens. 4. Uiteindelijk beschermen we alleen wat we liefhebben Onder al deze ontwikkelingen ligt nog een diepere laag. Het besef dat wij onderdeel zijn van één levend geheel. Hier ontmoeten we de wijsheid van inheemse volkeren, oude tradities, verhalenvertellers, kunstenaars en mensen die ons herinneren aan onze verbondenheid met het leven. Niet als vlucht uit de werkelijkheid, maar juist als verdieping ervan.

Uiteindelijk beschermen we alleen wat we liefhebben. En liefde ontstaat niet uit regels. Liefde is verbondenheid. Tijdens de vredesmissie naar Groenland ontstond het idee van een pelgrimsstaf die via vele handen richting Jerusalem reist. Mensen dragen de staf een stukje mee, voegen hun verhaal toe en geven hem weer door. Het is een eenvoudig symbool, maar misschien vertelt het iets belangrijks. Verbinding ontstaat niet omdat iemand haar organiseert. Verbinding ontstaat omdat mensen zich onderdeel voelen van iets dat groter is dan henzelf. 5. Het systeem volgt uiteindelijk Wanneer individuen groeien, gemeenschappen bloeien en bioregio's sterker worden, ontstaat vanzelf een uitnodiging aan het systeem. Een systeem dat bestaat uit geld, eigendom, recht, overheid, onderwijs, zorg en economie.Vaak proberen we deze systemen rechtstreeks te veranderen. Maar misschien werkt het beter om iets nieuws te bouwen dat zo aantrekkelijk wordt dat het systeem zich vanzelf begint aan te passen. Daar ligt voor mij ook een belangrijke economische vraag.

Hoe kunnen we de Aarde behandelen als erfgoed wanneer grond voortdurend onderdeel is van handel, speculatie en schuld? Veel grond draagt tegenwoordig een financiële last. Om die schuld terug te verdienen moet de grond steeds meer produceren. De Aarde wordt daarmee gedwongen harder te werken dan gezond is. Daarom zie ik het vrijmaken van grond van schulden en speculatie als een van de meest directe vormen van zorg voor toekomstige generaties. Een miljoen euro investeren in een efficiënter proces kan één generatie helpen. Een miljoen euro investeren in het blijvend vrijmaken van grond kan generaties lang ruimte scheppen voor landbouw, natuur, biodiversiteit, gemeenschap en ontwikkeling. De vraag is daarom niet alleen hoeveel rendement geld oplevert. De vraag is: welke wereld willen wij nalaten? Een ontwerpopgave voor onze generatie De Aarde officieel op de Werelderfgoedlijst kan niet. Maar misschien ontdekken we onderweg iets belangrijkers. Dat de Aarde nooit ons bezit is geweest. Dat wij erfgenamen zijn van een levende planeet. En dat het onze taak is haar in betere staat door te geven dan waarin wij haar ontvingen. De route naar de Aarde als Werelderfgoed begint daarom niet bij internationale verdragen. Ze begint bij mensen. Bij gemeenschappen. Bij landschappen en bioregio’s Bij liefde voor de plek waar we leven. En de Aarde ons aller erfgoed is en landsgrenzen monumenten zijn geworden. GEZOND

Ondernemen

GEZOND

BlueCity, groene hub in Rotterdam Tekst: Ayla Lebbing | Beeld: Ayla Lebbing / Gabanna Foodworks

In Rotterdam, op de kade van de Maas, staat de groene hub BlueCity. Hier werken 55 innovatieve bedrijven naast elkaar aan een gemeenschappelijk doel: Nederland weer een stapje circulairder maken. Van pasta tot houtbewerking en van biologisch afbreekbare glitters tot een bierbrouwerij. Allemaal voorkomen ze dat er afval ontstaat of zorgen ze ervoor dat andermans afval een nieuw leven krijgt. Een bijzondere missie in een bijzonder gebouw. BlueCity zit namelijk in het voormalige Tropicana-zwembad. Het tropische waterparadijs staat droog, maar is verder intact. Tussen de glijbanen en betegelde muren staan een intiem podium, wat tomatenplanten en platen over Bakkie Fleur, een initiatief dat circulaire bloembakken ontwierp voor in de stad. En dat laat precies zien waar het bij BlueCity om draait: groen, innovatief en samen.

Het echte werk gebeurt in de kelder onder het vroegere Tropicana. In de betonnen gangen huizen startende ondernemers met hun werkplaatsen en laboratorium. Alle bedrijven zijn op hun eigen manier circulair. Dat kan zijn door producten te ontwikkelen die geen afval achterlaten, zoals biologisch afbreekbare glitters als vervanging van plastic.

om de sector te verduurzamen.”

Daisy Hoogwerf, Office Manager bij BlueCity, geeft een rondleiding langs het BlueCity Lab, de FoodHub en de verschillende werkplaatsen. “We helpen elkaar. Circulaire bedrijven zijn een niche, dus we moeten het echt van elkaar hebben.”

Maar het kan ook een dienst zijn, zoals architectenbureau Superuse dat werkt met hergebruikte materialen. Hoogwerf: “Ze letten erop dat het visueel aantrekkelijk is, maar ook duurzaam. Dat zie je terug bij de ramen bij onze bar die zij ontworpen. Die zijn in een andere hoek gemonteerd omdat het anders niet paste.”

Biologisch afbreekbare glitters Het zwembad is vooral voor het publiek. BlueCity organiseert marktjes en lezingen, en niet zo lang geleden een concert. “Die galm is natuurlijk prachtig. Maar het grootste deel van het jaar is het te warm of te koud onder deze glazen koepel. In de tussentijd kweken we daarom wat tomaatjes hier.”

Pasta In het hart van de catacomben van BlueCity zit de FoodHub. Dat bestaat uit verschillende bedrijven die zich op een manier met voeding bezighouden. “Dat werkt qua circulariteit natuurlijk wat anders,” zegt Hoogwerf. Eten en drinken kan immers niet in een gesloten kringloop blijven rondgaan. “Maar ze doen er wel allemaal wat aan

Als gevolg daarvan gaan lokale producten verloren, en gebruiken we monoculturen en pesticiden om een eenduidig product te maken. “Veel mensen denken dat Nederland afhankelijk is van graan uit andere landen, zoals Oekraïne,” vertelt Patrick. “Dat is niet waar, in Nederland groeien heel veel verschillende soorten graan. Het zijn alleen andere soorten die niet worden gebruikt in ons voedselsysteem.”

Een van die bedrijven is Gabanna Foodwork. Oprichter Sean Patrick zit in zijn eigen ruimte te werken en vertelt over zijn werk. Hij had eerder al een bedrijf in de voedingsindustrie, en zag dat machines niet gebouwd zijn op variatie in ingrediënten.

Hij ontdekte dat er veel boeren zijn die kleinere hoeveelheden van verschillende groenten of granen telen. Maar dat fabrieken er niet op ingericht zijn elke dag ander voedsel te verwerken tot een eindproduct. “Daarom wilde ik een productiesysteem ontwerpen dat kan omgaan met diverse,

Ondernemen

GEZOND

lokale oogsten. Zo past de machine zich aan op de natuur, in plaats van andersom.” Hij verzon de ‘microfabriek’. “Ik wilde een houdbaar product maken, daarom focus ik me nu vooral op pasta.” Door voeding te begrijpen, kan hij groenten en verschillende soorten graan combineren tot een pasta met de juiste voedingswaarde, smaak en textuur. Niet een pasta van één soort graan, maar juist een variatie die goed is voor de bodem en het ecosysteem. Schimmels en reageerbuizen Door de grote ramen is het biochemisch lab te zien waar ondernemers hun onderzoek doen. Er staan kratten vol glazen potten, koelkastjes en buisjes. “Het is echt een verzamelplek, ook voor beginners die een idee hebben in biodesign. Dat kunnen ze hier ontwikkelen en testen.” Ernaast is een ruimte vol bakjes en potjes waar schimmels in groeien: het ‘schimmel-lab’ van biotechnoloog Nick van Biezen. “Hier wordt van alles gefermenteerd,” zegt Hoogwerf. Verschillende ondernemers hebben innovatieve doeleinden bedacht voor schimmels en werken samen met de biotechnoloog om dat te produceren. “We hebben nu een biodesigner die een natuurlijke coating ontwikkelt voor biobased producten.” Zo blijft een leervervanger toch composteerbaar, en kunnen producenten vervuilende coatings als PFAS vervangen. Startup Studio Patrick, van Gabanna Foodwork, deed ook mee aan de Startup Studio. Dat is een programma bij BlueCity dat (beginnende) ondernemers begeleidt. In zes maanden worden mensen met goede ideeën maar weinig ervaring begeleid in het opzetten van een startup. Patrick deed mee aan het programma met een project dat pasta maakt met oud brood. “Nederland heeft een overschot aan brood. Door granen toe te voegen kunnen we het brood van gisteren nieuw leven inblazen.” Hij en zijn medekandidaten kregen begeleiding op technisch gebied, maar leerden ook over de zakelijke kant van een eigen bedrijf opzetten. Hoogwerf: “Dat is echt ons doel, dat de entrepreneurs hier de kans krijgen zich te ontwikkelen.” En die ontwikkeling, daar is BlueCity een goede plek voor. De kennis is er, benadrukt Hoogwerf. “Er heerst echt een community-gevoel. Iedereen ziet het belang om elkaar te helpen. Het is fijn dat de ondernemers kunnen samenwerken.” Zo ervaart Patrick dat ook: “Het is heel uniek om omringd te zijn met mensen die met een nieuwe blik naar de voedingsindustrie kijken, en die hun tijd willen investeren om een verschil te maken.”

GEZOND

"Beginnende ondernemers krijgen hier de kans zich te ontwikkelen"

Genoten van dit artikel? Steun ons! Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl Stichting Dag van de Aarde IBAN: NL21ABNA0617736146

Persoonlijke Ontwikkeling

GEZOND

Wat er via een ander in ons wakker wordt

Over eros, ontmoeting en de mensen die ons helpen worden wie we kunnen zijn Tekst: Jentien Keijzer | Beeld: Dreamstime

Sommige ontmoetingen lijken groter dan zichzelf. Ze laten zich moeilijk verklaren vanuit de duur van een relatie of de intensiteit van verliefdheid alleen. Soms ontmoet je iemand die slechts korte tijd deel uitmaakt van je leven, maar die een beweging in gang zet die nog jarenlang doorwerkt. Alsof er iets wordt aangeraakt dat al die tijd aanwezig was, maar nog niet tot leven was gekomen. Groei via ontmoeting met anderen? In gesprekken met cliënten, vrienden en collega's valt op hoe vaak mensen deze ervaring herkennen. Zij vertellen niet alleen dat ze verliefd werden of diep geraakt waren, maar vooral dat zij door de ontmoeting anders naar zichzelf gingen kijken. Ze voelden zich creatiever, moediger, zachter of levendiger. Er ontstond een verlangen om keuzes te maken die beter aansloten bij wie zij werkelijk waren. De ontmoeting leek niet alleen iets tussen twee mensen te zijn, maar ook een uitnodiging tot ontwikkeling. Binnen de psychologie zoeken we zulke ervaringen vaak in hechtingspatronen, projecties of overdracht. Dat zijn waardevolle perspectieven, omdat ze helpen begrijpen welke oude pijn of onvervulde behoeften in relaties zichtbaar worden. Toch lijkt daarmee niet het hele verhaal verteld. Want naast alles wat een ontmoeting blootlegt, lijkt zij soms ook iets nieuws voort te brengen.

Niet alleen onze kwetsuren worden zichtbaar, maar ook onze mogelijkheden. Dat roept een interessante vraag op. Ontwikkelen wij ons uiteindelijk vooral vanuit onszelf, of ontstaat een belangrijk deel van onze groei juist in ontmoeting met anderen? Ontwikkeling ontstaat zelden alleen Wie naar de natuur kijkt, ziet dat vrijwel niets zich in afzondering ontwikkelt. Bossen bestaan niet uit losse bomen, maar uit complexe ecosystemen waarin planten, schimmels, insecten en dieren elkaar voortdurend beïnvloeden. Onder de grond communiceren bomen via een uitgebreid netwerk van schimmeldraden, waarbij voedingsstoffen en zelfs waarschuwingssignalen worden uitgewisseld. Bloemen en insecten hebben zich gedurende miljoenen jaren gezamenlijk ontwikkeld. De vorm van de bloem veranderde mee met de vlinder die haar bestuift, terwijl de vlinder zich

tegelijkertijd aanpaste aan de bloem. Ontwikkeling blijkt zelden een individueel proces te zijn; zij ontstaat in relatie. Misschien kijken we daarom soms ook te individualistisch naar menselijke ontwikkeling. We spreken veel over autonomie, zelfontplooiing en persoonlijke groei, alsof die zich voornamelijk in ons eigen innerlijk afspelen. Maar juist de belangrijkste stappen in ons leven blijken vaak verbonden met een ontmoeting. Een leraar die iets in ons zag wat wij zelf nog niet zagen. Een vriend die ons moed gaf. Een geliefde die een kant van ons wakker maakte waarvan we niet wisten dat die bestond. Ook de ontwikkelingspsychologie laat zien hoe relationeel een mens is. Een kind leert zichzelf kennen via de blik van zijn ouders. Zelfvertrouwen, taal, empathie en identiteit ontstaan niet in afzondering, maar in contact. Misschien stopt dat

Persoonlijke Ontwikkeling

GEZOND

proces nooit helemaal. Misschien blijven we ons hele leven nieuwe delen van onszelf ontdekken dankzij de mensen die we ontmoeten. De ontmoeting als scheppende kracht Carl Gustav Jung schreef ooit dat de ontmoeting van twee persoonlijkheden lijkt op het samenbrengen van twee chemische stoffen; wanneer er werkelijk een reactie plaatsvindt, veranderen beide. Het is een opmerkelijke uitspraak, omdat zij suggereert dat een ontmoeting meer kan zijn dan de optelsom van twee individuen. Soms ontstaat er werkelijk iets nieuws. In de systeemtheorie bestaat daarvoor het begrip emergentie. Het beschrijft hoe uit een samenspel eigenschappen kunnen ontstaan die geen van de afzonderlijke onderdelen bezit. Water is daarvan een bekend voorbeeld. Waterstof is brandbaar, zuurstof houdt verbranding juist in stand, maar samen vormen zij water, met eigenschappen die geen van beide elementen afzonderlijk bezitten. Misschien geldt iets vergelijkbaars voor menselijke ontmoetingen. Niet alles wat in een relatie ontstaat, zat al volledig besloten in de één of in de ander. Soms ontstaat er tussen twee mensen een kwaliteit die alleen in hun samenzijn zichtbaar wordt. Een vorm van creativiteit, speelsheid, moed of inspiratie die geen van beiden alleen had kunnen oproepen. Dat maakt de ontmoeting zelf betekenisvol. Diotima en de taal van eros Onderzoek naar dit onderwerp bracht mijn aandacht bij een van de meest fascinerende denkers die voor dit thema een taal heeft aangereikt: Diotima van Mantinea. Diotima is de priesteres en filosofe die in Plato's Symposium wordt opgevoerd als de lerares van Socrates. Volgens het verhaal is zij degene die hem onderwijst in de aard van liefde en eros, en daarmee de bron van veel ideeën die later bekend zouden worden als de platonische liefdesleer. Wat Diotima zo bijzonder maakt, is dat zij liefde niet beschrijft als een emotie, een romantische gebeurtenis of een relatievorm. Zij spreekt over eros. In onze tijd wordt eros vaak geassocieerd met passie, seksualiteit of aantrekkingskracht, maar voor Diotima betekent eros iets veel groters. Eros is de levenskracht die mensen in beweging brengt richting schoonheid, waarheid, bewustzijn, creativiteit, liefde en groei. Het is de kracht die maakt dat een mens verlangt. Vanuit die visie is aantrekkingskracht tussen twee mensen niet het eindpunt van eros. Het is vaak juist het begin. Wat begint als een enorme aantrekking tot een persoon kan uitgroeien tot een verlangen naar waarheid, schoonheid, bewustzijn

en een diepere relatie met het leven zelf. De geliefde wordt dan niet alleen een object van verlangen, maar ook een gids, een poort, een uitnodiging en een ingang naar een grotere werkelijkheid. Misschien verklaart dat waarom zulke ontmoetingen vaak gepaard gaan met een opmerkelijke vitaliteit. Mensen beginnen weer te schilderen, muziek te maken, keuzes uit te stellen die niet langer bij hen passen of eindelijk werk te maken van een lang gekoesterde droom. Het lijkt alsof de ontmoeting niet alleen liefde wakker maakt, maar ook levensenergie.

Dat maakt liefde soms verwarrend. We richten onze aandacht gemakkelijk volledig op de ander, terwijl de ontmoeting misschien ook een andere vraag stelt. Niet alleen: wil ik met deze persoon verder? Maar ook: welk deel van mij wil via deze ontmoeting tot leven komen? Die vraag verandert het perspectief. De ander wordt niet langer uitsluitend het doel van ons verlangen, maar ook degene die ons helpt ontdekken wie wij kunnen worden. De relatie krijgt daarmee niet alleen een romantische, maar ook een ontwikkelingsdimensie.

Zijn mensen spiegels of sleutels? Binnen veel spirituele stromingen wordt gezegd dat de ander uiteindelijk een spiegel is. Relaties maken zichtbaar wat al in ons aanwezig was. Die gedachte heeft veel waarde en nodigt uit tot verantwoordelijkheid voor ons eigen innerlijke proces. Toch vind ik haar te beperkt, ze lijkt niet iedere ontmoeting volledig te verklaren. Want waarom opent de ene mens iets wat tientallen anderen niet openen? Waarom voelt de ene ontmoeting onmiddellijk vertrouwd, terwijl een andere, hoe liefdevol ook, diezelfde beweging nooit op gang brengt? Misschien zijn mensen niet alleen spiegels, maar ook sleutels. Niet omdat één mens bezit wat de ander mist, maar omdat ieder mens een unieke combinatie vormt van levenservaring, gevoeligheid, humor, intelligentie en aanwezigheid. Juist die unieke afstemming kan toegang geven tot delen van onszelf die zonder deze ontmoeting verborgen waren gebleven. Zoals niet iedere bloem door iedere vlinder wordt bestoven, zo lijkt ook niet iedere ontmoeting dezelfde ontwikkeling mogelijk te maken. Zo lijken sommige mensen toegang te hebben tot kamers in onze binnenwereld die voor anderen gesloten blijven. Alsof er kwaliteiten, gevoelens, mogelijkheden en vormen van bewustzijn bestaan die wel degelijk in ons aanwezig zijn, maar die pas zichtbaar worden wanneer een heel specifieke ontmoeting plaatsvindt. Alsof sommige mensen een unieke resonantie bezitten met bepaalde delen van ons wezen en daardoor iets kunnen aanraken wat voor anderen verborgen blijft. Liefde als uitnodiging Juist daarom brengen zulke ontmoetingen vaak niet alleen schoonheid aan het licht, maar ook onze kwetsbaarheid. Ze raken oude angsten voor afwijzing, verlies of afhankelijkheid. Ze laten zien waar we onszelf nog klein houden en waar we verlangen naar verbinding.

Een relationele visie op groei In een cultuur die persoonlijke ontwikkeling vaak beschouwt als een individueel project, is dat misschien een ongemakkelijke gedachte. We spreken graag over zelfredzaamheid, autonomie en onafhankelijkheid. Alsof volwassenheid uiteindelijk betekent dat we niemand meer nodig hebben. De natuur vertelt een ander verhaal. Leven ontwikkelt zich in verbinding. Niet als afhankelijkheid, maar als wederkerigheid. Misschien geldt dat ook voor mensen. Niet omdat wij zonder de ander onvolledig zijn, maar omdat sommige delen van onszelf pas zichtbaar worden in ontmoeting. Misschien is dat uiteindelijk wat eros ons leert. Dat liefde niet alleen gaat over het vinden van de juiste persoon, maar ook over het toelaten en ontdekken van de beweging die een ontmoeting in ons op gang brengt. Niet iedere ontmoeting is bedoeld om een leven lang te duren. Sommige zijn er om een deur te openen. Andere om ons te herinneren aan een kwaliteit die al die tijd op ons lag te wachten. En misschien is dat wel de meest bijzondere eigenschap van liefde. Dat zij ons niet alleen dichter bij een ander brengt, maar ons uitnodigt steeds iets vollediger mens te worden.

GEZOND

Materialen die hart, hoofd en handen verbinden Al 40 jaar dé vertrouwde partner van vrijescholen Bij Mercurius geloven we dat kinderen het beste leren via creativiteit, beweging en verbeelding. Daarom ontwikkelen en leveren we hoogwaardige kunst- en lesmaterialen die aansluiten bij de visie van Rudolf Steiner. Onze duurzaam geproduceerde producten ondersteunen zintuiglijk leren en expressie en worden al 40 jaar wereldwijd vertrouwd door vrijescholen.

FOTOWEDSTRIJD

LandschappenNL Heb je een foto gemaakt van een mooie, bijzondere of typische plek in de Nederlandse natuur? Stuur die dan met toelichting naar de Krant van de Aarde. Elk nummer plaatsen we de beste inzending. Mail naar: redactie@krantvandeaarde.nl onder vermelding van je naam en adres. De winnaar wordt ook beloond met een jaarabonnement en door onze partner LandschappenNL met het boek ‘Bos en Klímaat’ van Simon Klingen.

Samen voor ons Landschap Ontdek ons assortiment: www.mercurius-international.nl T. 040 2645800 · info@mercurius-international.com

LandschappenNL is het samenwerkingsverband van 20 provinciale organisaties, dat zich inzet voor het behoud en ontwikkeling van ons landschap waarin we wonen, werken en recreëren. Het landschap vraagt om duurzaam beheer, zodat we er nu en in de toekomst van kunnen genieten. LandschappenNL werkt samen met mensen, organisaties, bedrijven en overheden, via projecten en lobby.

GEZOND

Winnende foto van Meint Brookman, De Onlanden Op de grens van Groningen en Drenthe ligt een groot natuurgebied, waar de Drentsche Aa, Eelder- en Peizerdiep samenkomen en dat bekend staat onder de naam De Onlanden. Die naam heeft het niet voor niets. De zeer lage en natte gronden, die ver van de bewoning aflagen, werden 'onlanden' genoemd, omdat ze vrijwel onbruikbaar waren voor agrarisch gebruik. Toch is de naam pas in 2009, via een prijsvraag, officieel toegewezen. De Onlanden is de resultante van het Herinrichtingsproject dat in 2012 werd afgerond. Daarvoor waren er in het gebied ernstige problemen met de waterhuishouding, waardoor onder andere de stad Groningen enkele keren dreigde te worden overstroomd. Uiteindelijk bleek de combinatie van natuur met waterberging de oplossing. Bij extreme regenval, zoals dat de laatste jaren steeds vaker lijkt voor te komen, wordt het water een paar dagen vastgehouden in een gebied ter grootte van enkele duizenden hectaren om het daarna gecontroleerd naar zee te laten stromen.

Maar ook de natuur profiteert. Een groot deel van De Onlanden is aangewezen als Natura 2000 gebied, vooral vanwege moerasen watervogels. Er zijn verschillende ecologische verbindingen tot stand gekomen. Naast open water zijn er graslanden, moeras met moerasbos en beekdalen. Door de variatie aan biotopen kent het gebied een grote rijkdom aan soorten; naast bijzondere planten zoals orchideeën vooral ook zeldzame vogels als paapje, roerdomp en visarend. Ook de otter en de bever hebben zich hier al jarenlang gevestigd. Zoals op de foto te zien wordt begrazing met Schotse Hooglanders toegepast voor het beheer van de graslanden en ruigten. Maar ook voor de mens is plaats. Je kunt er kanoën, fietsen en wandelen. Gerrit-Jan van Herwaarden, LandschappenNL

Nieuws op z´n Frans

GEZOND Frans van der Beek volgt de ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid op de voet. Hij ergert zich aan de wijze waarop we van de Aarde lenen en weigeren om terug te betalen. En is blij met initiatieven die het welzijn van de planeet bevorderen. Frans geeft een rode kaart aan iedereen die het milieu en de natuur vernietigt en prijst met een groene kaart alle inspanningen die het leefklimaat bevorderen of herstellen. Suggesties zijn welkom op redactie@krantvandeaarde.nl.

GRAAG GIFREDUCTIE

De Nederlandse landbouwlobby claimt de schoonste van de wereld te zijn. Dat is niet waar. Pesticide Action Network Netherlands (PAN-NL) vond vele vergelijkbare claims van de landbouwlobby in andere landen. Kennelijk slaan ze zichzelf allemaal op de borst. PAN-NL laat nu zien dat in ieder geval de Nederlandse landbouwlobby deze claim ten onrechte doet. Uit onderzoek van PAN-NL blijkt dat op Nederlandse groente en fruit niet minder pesticidenresten gevonden worden dan op dezelfde producten uit het buitenland, zoals de landbouwsector veelvuldig beweert. Zo zijn er afgelopen jaren juist vaker PFAS-pesticiden en hormoonverstorende pesticiden gevonden in Nederlandse groente en fruit en is ook het gevonden pesticidengehalte hoger. Daar staat tegenover dat het aantal normoverschrijdingen lager ligt en ook gemiddeld minder verschillende soorten pesticiden worden gevonden. De uitkomsten tonen aan dat er ook in Nederland nog een forse gifreductie nodig is.

LIEVER DE KRAAN

Water uit plastic flessen veroorzaakt aanzienlijke schade aan het milieu en heeft een 3000 keer grotere impact op de omgeving dan water uit de kraan. Om een plastic fles met een liter water te maken, wordt drie tot zes liter water extra verbruikt. Bovendien bevatten de flessen grote hoeveelheden microplastics als gevolg van het recycleproces van polyethyleen flessen. Ook wordt steeds duidelijker dat flessenwater vaak gewoon dure nep is. Bronwater van Bar-le-Duc is bijvoorbeeld afkomstig uit de grondlagen waar ook Utrechts kraanwater vandaan komt. Uit Frans onderzoek blijkt dat zowel Perrier als Vittel gewoon duur verpakt kraanwater verkoopt. Volgens de Europese regeltjes mag je je gebottelde water namelijk al bronwater noemen als de bron op het etiket wordt vermeld. Die bron kan dus ook simpelweg de kraan zijn. Zou het niet een idee zijn in Nederland een verbod op water in flessen in te voeren?

GASVERSPILLING

Olieproducenten verbrandden in 2025 meer aardgas in de vlammen aan het einde van hun schoorstenen - zonder dat iemand er profijt van had - dan er met tankers uit de Perzische Golf werd verscheept. Op die manier ging er 167 miljard kubieke meter gas in rook op, ter waarde van 54 miljard dollar (47,25 miljard euro). Door de Perzische Golf voer 'slechts' 112 miljard kubieke meter. 'Een gemiste kans van historische proporties', schrijft de Wereldbank, de VN-organisatie voor ontwikkelingssamenwerking, die de omvang van de verspilling jaarlijks berekent op basis van satellietbeelden. De hoeveelheid gas die oliebedrijven vorig jaar 'affakkelden' staat bijna gelijk aan de gehele jaarlijkse gasconsumptie van het Afrikaanse continent. De verbranding zorgde voor een uitstoot vergelijkbaar met 429 miljoen ton CO2. Omdat het gas onvolledig verbrandt, komt er zeer veel methaan in de lucht, een krachtig broeikasgas. De grootste affakkelaar is Rusland, dat vorig jaar 2,5 miljard kubieke meter gas meer aan de schoorsteen verbrandde dan een jaar eerder.

VIJANDEN VAN DE NATUUR

Invasieve exoten terroriseren onze natuur en de mens in vennen, volkstuinen, beken en bossen, rivierbekkens en parken. Hier vestigen zich de Amerikaanse rivierkreeft, de Japanse duizendknoop, de watercrassula en de wasbeerhond, de stierkikker en de Chinese wolhandkrab. Ook de beverrat, de tijgermug en de hoornaar. Honderden bijtjes verliezen imkers dagelijks aan de hoornaars, die van vroeg tot laat genadeloos de korven aanvallen. Rob Voesten, expert in de hoornaar-

bestrijding, heeft een vernieuwende methode ontwikkeld om de bijenmoordenaar te grazen te nemen. Hij vangt één exemplaar dat hij een microzendertje ombindt. Deze hoornaar wordt vrijgelaten en vliegt terug naar het nest. Voesten hoeft het insect alleen maar met de ontvanger te volgen. Eenmaal bij het nest klimt hij in een hoogwerker en zuigt hij het leeg. Mooi initiatief, maar is het dweilen met een open kraan?

PLANTENMOORD

Het is volop zomer en dan springen de bloemetjes en de plantjes uitbundig uit de aarde. Fijn voor de insecten en vooral voor de bijen. En een feest voor het oog want al die kleuren in de berm maken je blij. Maar dan rollen de maaimachines van de gemeentelijke plantsoenendienst ronkend uit de garage en beginnen aan hun sloopwerk. In een oogwenk is de wrede oogst het einde van miljoenen margrieten, madeliefjes, knoopkruid, rode klaver, wilde klaver, fluitenkruid, duizendblad, weegbree, veldzuring, hondsdraf en rolklaver, om er maar een paar te noemen. Kaalslag! Plantenmoord! Wat bezielt een gemeentelijke dienst, die de taak heeft de groenvoorziening in ere te houden zo meedogenloos het fleurige aanzien van de leefomgeving te vernietigen? Wat rest is een troosteloze dorre vlakte. Wat een treurnis! Kan dat echt niet anders? Dit soort zinloze werkverschaffing moet stoppen. Of ben ik een roepende in deze bermwoestijn?

Nieuws op z´n Frans

GEZOND Redacteur Frans van der Beek deelt rode en groene kaarten uit. Groen maakt blij en rood moet anders.

Heb je goed of slecht nieuws? Mail Frans!

redactie@krantvandeaarde.nl

DOUCHE-INSTRUCTIE

Er dreigt een watertekort. Een serieus probleem waar volgens krantenberichten veel Nederlanders lak aan hebben. Wat zijn dat voor mensen? Ik behoor in ieder geval niet tot die categorie. Er wordt een maximum van vijf minuten douchen aanbevolen, maar het kan ook in twee. Dit is mijn methode. Douche aan, koud water opvangen in een emmer voor de planten. In 1 minuut lijf besproeien. Kraan uit. Inzepen. Kraan aan: afspoelen. Totaal twee maximaal drie minuten. Van het waterbedrijf kreeg ik mijn verbruiksoverzicht. Gemiddelde voor een eenpersoons huishouden 56 m2. Mijn verbruik 36 m2! Ik heb dan ook geen lang haar zoals vrijwel alle jongedames (dat zou miljoenen liters schelen!). Vraag: hoe bereik je dat de waterconsument zorgvuldiger met drinkwater omgaat. Kijk eens op Gaanmetdiekraan.nl en pas je watergedrag aan.

ZELF MEE RAPEN

Ruim 80 procent van de Nederlanders is bereid om de eigen omgeving schoon te houden, blijkt uit de zwerfafvalmonitor van Rijkswaterstaat. Mensen vinden het alleen spannend om de eerste stap te zetten. Je hebt een initiatiefnemer nodig, iemand van wie zichtbaar is dat hij of zij de wijk schoonmaakt. Zodra die eerste stap is gezet, zijn er altijd mensen die zeggen: hé, mijn buurvrouw raapt af en toe afval, dat wil ik ook wel doen. Dat is ook de ervaring van Marij Lands, die in Amsterdam-West woont en de organisatie SchoonWest oprichtte. Ze ergerde zich aan de grote hoeveelheid rotzooi in haar straat en besloot met haar buurvrouw gewoon een uurtje per week zwerfafval te rapen. Inmiddels is de club uitgegroeid tot zo'n zestig actieve vrijwilligers die

wekelijks een uurtje met de prikker op pad gaan. "In het begin dachten mensen soms nog dat we een taakstraf hadden, maar nu ze ons vaak zien opruimen komen ze regelmatig naar ons toe om te vragen of ze ook kunnen helpen."

PETFLES OP DE DRAAITAFEL

Coldplay brengt zijn albums sinds vorig jaar opnieuw uit als gerecyclede plastic platen, waarbij elke plaat wordt gemaakt van gemiddeld negen afgedankte plastic flessen die anders op stortplaatsen of in oceanen zouden belanden. Dat vermindert de koolstofuitstoot met 85% in vergelijking met traditionele platenproductie. Warner Music Group ziet deze platen van gerecycled plastic als een model voor de hele muziekindustrie. Het bedrijf hoopt dat andere artiesten het voorbeeld van Coldplay zullen volgen bij het toepassen van duurzamere productiepraktijken. Traditionele recordproductie vereist op aardolie gebaseerde materialen en energie-intensieve productieprocessen die aanzienlijk bijdragen aan de koolstofuitstoot. Muziekliefhebbers merken geen verschil in geluidskwaliteit tussen deze platen van gerecycled plastic en traditionele platen. Het plastic materiaal biedt zelfs voordelen zoals weerstand tegen kromtrekken door hitte of vocht. De platen kunnen zonder aanpassingen op elke standaard platenspeler worden afgespeeld.

MOBIEL BOMENBOS

Op het Noordereiland in Rotterdam realiseerde Trompenburg Tuinen & Arboretum samen met de gemeente Rotterdam een mobiel bomenbos. Nu Nederland te maken heeft met extreem warme dagen laat het project zien hoe bomen bijdragen aan verkoeling, biodiversiteit en een prettige

leefomgeving. Ook is het een uitnodiging om de kracht van groen zelf te ontdekken. Het mobiele bomenbos bestaat uit grote en kleinere bomen die tijdelijk een plek krijgen in de openbare ruimte. Daarmee ontstaat een groene ontmoetingsplek waar bewoners en bezoekers kunnen ervaren welke invloed bomen hebben op hun directe omgeving. Het Bos op Poten is een initiatief van de TU Delft en maakt onderdeel uit van een bredere ambitie om steden als Rotterdam groener, leefbaarder en beter bestand tegen klimaatverandering te maken. Het initiatief toont aan dat natuur niet alleen thuishoort in parken en tuinen, maar ook midden in de stad een belangrijke rol kan spelen. Het project is onderdeel van een bredere vergroeningsaanpak die ook op andere plekken in Rotterdam zichtbaar zal worden.

GEEN BATTERIJEN IN AFVAL

Natuurbranden en branden in gebouwen beheersen het nieuws. Warmte kan processen zoals broei (spontane ontbranding) versterken. Een losse batterij of een klein apparaat met ingebouwde accu kan tijdens inzamelen, samenpersen of sorteren beschadigd raken. Daardoor kan brand ontstaan. Recyclebedrijf Renewi roept consumenten en bedrijven op om losse batterijen en accu’s naar een erkend inzamelpunt te brengen. Apparaten met een ingebouwde batterij horen bij het elektronisch afval. Ook bedrijven moeten batterijen, accu’s en elektrische apparaten gescheiden houden van hun andere afvalstromen. Wie twijfelt of ergens een batterij in zit, houdt het product apart en vraagt bij de gemeente, afvalinzamelaar of een inzamelpunt waar het thuishoort. Er zijn in Nederland meer dan 30.000 inzamelpunten voor gebruikte batterijen. GEZOND

Boeken Het lichaamswezen

Een boek ontvangen of cadeau doen? Meld je dan aan als abonnee via onze website krantvandeaarde.nl en kies daar een boek. Je ziet dan direct welke titels beschikbaar zijn.

Geluk

De mens leeft op Aarde binnen dezelfde wetmatigheden van de elementen aarde, water, lucht en vuur als de overige vormen van leven. Het leven in alle natuurrijken is afhankelijk van de krachten die hierin werkzaam zijn: de elementairen en de natuurwezens. Deze krachten van de etherwereld worden meestal in verband gebracht met planten en mineralen, maar ook ons lichaam is een werkterrein van deze wezens. Zo beheert een natuurwezen van de hoogste orde, ons lichaamswezen, onze energie of levenskracht. Het draagt ons geheugen, waakt over onze gezondheid en zorgt voor ons weerstandsvermogen of immuniteit. In dit boek schrijft Guurtje Kieft over haar ervaringen en de gesprekken die ze met haar lichaamswezen heeft.

"Het echte geluksgevoel ontstaat doordat je iets offert of doordat je iets schenkt. Dat geeft een gelukzalig gevoel en niet alleen een gevoel, het geeft je een levensstemming die gelukkig is. Het gaat er dan natuurlijk om dat je gelukkig kunt zijn omdat iemand anders gelukkig is en omdat je daartoe bijgedragen hebt. We bezinnen ons op de beleving van het geluk, op het gevoel dat je kent wanneer je gelukkig bent. Je zult merken dat dat gevoel nauwelijks te omschrijven is. Je komt altijd weer terug bij het woord geluk, of bij vreugde, of bij positiviteit, terwijl je weet: vreugde hoort wel bij geluk, maar is het niet alleen. Positiviteit ook niet, dat is wel een onderdeel van geluk, maar geluk is meer. Wat is precies geluk?"

Het lichaamswezen | Guurtje Kieft | Uitgeverij Nearchus CV | € 13,50

Geluk | Mieke Mosmuller | Uitgeverij Occident | € 16,95

De groene levensgenieter

Hoe je gemakkelijk duurzaam kunt leven. Denk aan gewone dingen, zoals persoonlijke verzorging, kleding, voedsel, gezelligheid en vakantie. Je ontdekt mogelijkheden, die leuk en haalbaar zijn in de uitvoering, en nog voordelig ook. Het hoeft niet perfect. Duurzaam leven kan ook gewoon leuk zijn!

De groene levensgenieter Loethe Olthuis | KNNV Uitgeverij | € 28,95

Kruiden voor de vrouw Van zwangerschap tot menopauze

Er wordt vaak wat lacherig gedaan over typische vrouwenkwaaltjes, zoals opvliegers, stemmingswisselingen, migraine, endometriose, blaasontstekingen en allerhande menstruatieklachten. Het is evenwel hoognodig dat er meer aandacht komt voor de specifieke processen die zich in het vrouwenlichaam afspelen. Vrouwenkwaaltjes kunnen het leven van vrouwen danig ontwrichten. Kruiden voor de vrouw is hét standaardwerk om met zachte middelen deze onevenwichtigheden te bestrijden. Elk hoofdstuk legt de focus op de vrouw: van organen als baarmoeder en eierstokken tot hormonale cycli en zwangerschap. Het boek biedt waardevolle informatie over het gebruik en de werking van geneeskrachtige planten voor elke levensfase. Kruiden voor de vrouw | Helga Ell-Beiser - vertaling Miet Ooms | Sterck & De Vreese | € 44,90

Wilt u ook in deze rubriek vermeld worden? Neem dan contact op via kees.slagter@krantvandeaarde.nl

Natuurgids Scandinavië

Ontdek dieren, planten en natuurfenomenen in Noorwegen, Zweden en Finland Welke bijzondere planten en dieren kun je tegenkomen op je wandelingen en fietstochten in Scandinavië? Ontdek de beste plekken en bijzondere soorten: vogels, orchideeën, dagvlinders, landen zeezoogdieren. Met aandacht voor natuurverschijnselen, landschappen, ecologie en geologie. Natuurgids Scandinavië | Ger Meesters | KNNV Uitgeverij | € 28,95

Bliksem (10+)

Een verhaal over vriendschap, verlies en vernieuwd vertrouwen Ries is samen met zijn moeder op vakantie aan zee. Midden in de nacht gaat hij naar het strand. Hij moet iets doen. In zijn eentje. Maar dan trekt een beweging in het water zijn aandacht. Er drijft daar iets. Ik knijp mijn ogen samen om beter te kunnen kijken en loop dichterbij. Is het een zeehond? Hier zijn toch geen zeehonden? Het lijken wel een soort armen. Zijn het armen? Het lijkt op… Zo ontmoet Ries Vesper, de eigenwijze dochter van strandtenteigenaars. De twee kunnen elkaar vanaf het begin niet uitstaan, maar zijn ook nieuwsgierig naar elkaar… en als er een mysterieuze verdwijning plaatsvindt, besluiten ze de handen ineen te slaan. Bliksem | Liz Huisman & Anna Boterman | Uitgeverij Lemniscaat | € 16,99

Colofon

Agenda September

GEZOND

De Krant van de Aarde is een positief redactioneel onafhankelijk medium. Authenticiteit, innovatie en natuur zijn thema’s waar de krant voor staat. De krant biedt lezers inspiratie waarmee ze hun vanzelfsprekend duurzame

12 september 2026 | de Dam - Amsterdam | Landelijke Klimaatmars Veilig wonen, een betaalbare energierekening en een leefbare wereld. De komende weken worden keuzes gemaakt die bepalen hoe Nederland er de komende jaren uitziet. Toch blijft de politiek vasthouden aan fossiele afhankelijkheid. Drie dagen na de Klimaatmars presenteert het kabinet op Prinsjesdag de Miljoenennota. Juist omdat dit kabinet geen meerderheid heeft, staat er nog niets vast. | klimaatmars.nl 12 september | A Day at the Park 2026 | Rotterdam Op zoek naar een heerlijke afsluiter van je festivalzomer? Check dan zeker A Day at the Park! Op zaterdag 12 september wordt het Kralingse Bos in Rotterdam dan namelijk weer omgetoverd tot festivalterrein met goede house/techno artiesten. | festivalfans.nl/event/a-day-at-the-park 12–13 september 2026 | Open Monumentendag Thema 'Veerkrachtig Erfgoed', waarbij historische panden gratis openen en verduurzaming van erfgoed centraal staat. Duizenden prachtige monumenten in heel Nederland gratis toegankelijk voor iedereen. Op vrijdag 11 september is de landelijke opening in gastprovincie Flevoland. | openmonumentendag.nl 19 & 20 september | Plantenmarkt Arboretum Trompenburg | Rotterdam Een groen weekend in de Trompenburg Tuinen in Rotterdam. Gespecialiseerde kwekers verkopen biologische en bijzondere vaste planten en bomen, en geven ecologisch tuinadvies. Naast het plantenaanbod zijn er ook kraampjes met leuke tuindecoratie, honing en andere tuingerelateerde artikelen. | trompenburg.nl/event/plantenmarkt Rond 19 - 20 september | World Clean Up Day / Lokale Opschoondagen Overal in het land starten opruimacties tegen zwerfafval. Stichting Dutch Cleanup Club zet zich in voor een zwerfafvalvrij Nederland, waarin schoon de norm is. Er gebeurt al veel in Nederland, maar de landelijke zichtbaarheid daarvan ontbreekt nog vaak. Met dit platform wil men daar verandering in brengen. | dutchcleanupclub.nl

Oktober 2 t/m 8 oktober | Schiermonnikoog Festival Het Schiermonnikoog Festival is een festival voor klassieke muziek en vindt twee keer

leefstijl invulling kunnen geven. De Krant van de Aarde is een uitgave van Stichting Dag van de Aarde.

Bestuur

Albert Poutsma - Voorzitter / Uitgever Frans van der Beek - Secretaris

Redactie redactie@krantvandeaarde.nl Frans van der Beek, Kees Slagter, Albert Poutsma, Eva Wolsleger

Aan dit nummer werkten mee: Yvette van den Berg, Marcel Boer, Evelien Zondag-Vis, Ine van Staveren, Sybylle Kroon, Henry Mentink, Ayla Lebbing, Jentien Keijzer, Gerrit-Jan van Herwaarden, Kelly en Richard van der Hoek, Blanche Beijersbergen. Foto cover: Yvette van den Berg.

Bio Magazine: Rineke Dijkinga, Lisette Kreischer, Leah Groeneweg, Peter van Berckel, Bert van Ruitenbeek.

Advertenties en samenwerkingen: Albert Poutsma Vormgeving & Opmaak: Putri Reeb en Celina Koekenbier Web- en eindredactie: Kees Slagter & Eva Wolsleger Distributie: Ruim 500 distributiepunten: Natuurvoedingswinkels, woningwinkels, gezondheidswinkels, wereldwinkels, artsen en scholen, Tweede Kamer der Staten-Generaal, goede doelen, groente en fruit tassen en andere webwinkels.

Abonnementen: Vanaf € 20,- kun je de Krant van de Aarde thuis ontvangen door donateur te worden van de stichting Dag van de Aarde. Tevens ontvang je dan een boek naar keuze. Ga hiervoor naar onze website: www.krantvandeaarde.nl. Abonnementen: Abonnementenland, Postbus 20, 1910 AA Uitgeest, tel. +31(0)251-25 79 24. www.aboland.nl Copyright: Krant van de Aarde, 2026. Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van de uitgever door druk, fotocopie, e-mail of Internet vermenigvuldigd of anderszins overgenomen en verder verspreid worden.

Voor distribiteurs Distributeur worden van de Krant van de Aarde? Neem dan contact op met uw groothandel

per jaar plaats. Inschepen voor een week wereldklasse op het kleinste Waddeneiland:

of onze redactie;

van 2 t/m 8 oktober 2026 loopt het op Schiermonnikoog vol met de beste kamermuzi-

- verkoop@udea.nl (klanten Udea)

kanten van de wereld. In een ongestoorde wisselwerking tussen muziek en natuur ont-

- service@odin.nl (klanten Odin)

dek je musici en composities uit alle windstreken, documentaires, lezingen, nachtelijke

- info@jansmahaule.nl (klanten Jansma)

sterrenwandelingen en excursies door de weergaloze natuur van het eiland: beleef het

- redactie@krantvandeaarde.nl (overigen)

najaar omringd door 300 vogelsoorten, 18 kilometer strand en het wad. | schiermonnikoogfestival.nl

7 oktober | Ruimtedocumentaire | VPRO NPO 2

Ik werd wakker op een bol, een korte ‘ruimtedocu’ van Anne Meffert. een Teledoc Campus van regisseur Anne Meffert en producent Mooie Nel over het vervreemdende besef dat wij allen door de ruimte razen. Hoe valt onze absurde situatie in het universum te rijmen met ons alledaagse leven?

Vraag 2 gratis edities aan voor een vriend of vriendin: redactie@krantvandeaarde.nl

annemeffert.nl | mooienel.nl 10 oktober | Dag van de Duurzaamheid: Overal in het land organiseren natuurorganisaties (zoals Staatsbosbeheer) en lokale initiatieven (zoals in Delft) opruimacties, kledingswaps en groene markten. staatsbosbeheer.nl | d-serve.nl

Genoten van deze krant? Steun ons! Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl Stichting Dag van de Aarde IBAN: NL21ABNA0617736146