Bijlage GEZOND Krant van de Aarde 1-2019

GEZOND GEZOND

bijlage | Krant van de Aarde 2019-1 | februari / maart

DE HUISARTS “ PATIËNTEN VOELEN ZICH WEER GEZIEN” DE PATIËNT “MIJN HUISARTS ZET ME IN DE REGIE” DE APOTHEKER “HET IS BELANGRIJK OM JE BIJ ZIEKTE AF TE VRAGEN WAT ER NU EIGENLIJK MIS GAAT IN HET LICHAAM”

ANTROPOSOFISCHE GENEESKUNDE www.krantvandeaarde.nl | www.dagvandeaarde.nl

G3

Inhoud

INHOUD

8 Andreas Reigersman Antroposana Annemarie Abbing kunstzinnige therapie Eigen Fundament Retreats Interview Marjolein Dubbers Medicijnen en supplementen Het groene gezicht van de Algarve

G4 G6 G9

Antroposofisch huisarts Peter Staal

G11

Antroposofisch apotheker Florian Bonte

G14

Onderzoeker Erik Baars

Patiënten ervaringen

26

Antroposofisch consultatiebureau

11

G16 G19 G22 G24 G26 G28

“Antroposofische gezondheidszorg past goed bij deze tijd”

16

G29 G30 G31

Recept Biet au vin met salie Natuurlijke ondersteuning bij stress Natuurlijke huidverzorgingsproducten

G4

Antroposofische geneeskunde

Antroposofisch huisarts Peter Staal:

“ Patiënten voelen zich weer gezien” Door Majella van Maaren

Peter Staal (1959) is antroposofisch huisarts in Tilburg. Maar wat maakt zijn werk eigenlijk ‘antroposofisch’? En waarom heeft hij juist voor deze aanvullende opleiding gekozen?

Eenmaal binnen in Peters praktijk valt direct op dat alles er fris uitziet. “We hebben net een ‘klussendag’ gehad, dan frissen we hier met z’n allen de boel weer op.” Met ‘we’, doelt hij op de medewerkers van het Therapeuticum: een antroposofisch gezondheidscentrum, waar meerdere andere medische en paramedische medewerkers praktijk houden, zoals fysiotherapeuten, een psycholoog of een verpleegkundige. Vaak zijn deze medewerkers antroposofisch geschoold, maar dat hoeft niet.

Hoe leg jij aan iemand uit wat antroposofische geneeskunde nu eigenlijk is?

“Antroposofische geneeskunde is inderdaad niet makkelijk in twee zinnen uit te leggen. Het is een uitbreiding van de gewone geneeskunde, en dus geen alternatief. Het mensbeeld in de antroposofische geneeskunde is uitgebreider. Een mens is meer dan alleen zijn lichaam [zie kader, red.].

Antroposofische geneeskunde is, in tegenstelling

tot reguliere geneeskunde, vooral vitaliserend.

Reguliere middelen zijn goed in het onderdrukken van levensprocessen, dat zie je ook aan de namen van middelen: de woorden anti-, -blokker of –remmer kom je vaak tegen. Antroposofische geneeskunde probeert een ziekteproces zo te laten verlopen dat er een nieuw en gezonder evenwicht ontstaat. Soms lukt dat, soms ook niet. Je kunt ernstige zaken soms heel goed antroposofisch behandelen. Virale longontstekingen behandel ik vaak het liefst antroposofisch. Maar een schimmelnagel geneest soms beter met een regulier geneesmiddel.”

Waarom heb je zelf juist voor antroposofische geneeskunde gekozen?

Veel mensen weten niet wat het is, en het werd een tijd lang door je eigen beroepsgroep niet zuiver op de graad gevonden om complementair arts te zijn. Toch deed je een extra

Antroposofische geneeskunde studie naast je artsopleiding: niet de makkelijkste weg.

“Ja, aan de ene kant is dat waar, ik zou bijna zeggen dat er zelfs een tijd is geweest dat complementaire geneeskunde door sommigen werd gedemoniseerd. Maar aan de andere kant: als een collega, of zoals onlangs, een ambtenaar van het ministerie, hier in de praktijk eens komt kijken naar wat ik nu eigenlijk doe zijn ze altijd enthousiast. Ik heb een afkeer van een geitenwollensokken-imago, en ik denk dat ik me daarom in mijn werk en onder mijn collega’s eigenlijk niet anders gezien voel dan als een reguliere huisarts.

En er is nog iets: je zegt dat ik het mezelf moeilijker maak, maar vergeet niet dat ik het bij mijn behandelingen juist makkelijker heb. Ik heb en veel groter arsenaal aan middelen en therapieën waaruit ik kan putten. Neem nu slaapproblemen, zoals het wakker worden om drie uur ’s nachts. De antroposofische geneeskunde kent daar een geweldig middel voor. Eigenlijk een heel eenvoudig kruidenpreparaat, maar het werkt bijna altijd en heeft geen nare bijwerkingen. Dat zijn zaken die me nu juist zo enthousiast maken voor deze aanvullende vorm van geneeskunde.”

Veel mensen weten vaak niet wat antroposofische geneeskunde is.

Hoe is dat in jouw praktijk, kiezen je patiënten bewust voor jou?

“Ik ben natuurlijk ingebed in een normaal huisartsensysteem zoals alle huisartsen in Nederland, en mensen die zich bij mij inschrijven hoeven niet speciaal voor de antroposofie te kiezen of er zelfs maar iets van te begrijpen.

Sterker nog, de meesten hadden er geen idee van toen ze zich ooit bij me inschreven. Als ze eenmaal met een probleem bij me komen, kan het wel gebeuren dat ze ervaren dat er meerdere benaderingen voor hun probleem bestaan. En dat wordt gewaardeerd. Bij een onderzoek onder patiënten kwam naar voren dat onze praktijk de hoogste waardering had: ‘uitmuntend’.”

Hoe is het ooit op je pad gekomen?

“Mijn ouders hebben geen achtergrond in de antroposofie, maar op een dag las mijn stiefvader in de trein een artikel over de Vrije Hogeschool in Driebergen. Om een of andere reden dacht hij direct: dat is iets voor Peter. Ik heb daar een jaar doorgebracht, en onder meer les gehad van de antroposofische psychiater Bernard Lievegoed. Ik wist toen wel dat ik arts wilde worden, maar wat die man over zich had, dat vond ik zo bijzonder. Ik kon het nog niet goed onder woorden brengen, maar het had te maken met het enorme respect waarmee hij over patiënten en gehandicapten sprak. En ook zijn brede visie op patiënten, waarbij hij bijvoor-

beeld ook altijd de levensloop, met alle uitdagingen, kennelijk in zijn bewustzijn meenam. Ik begreep toen nog niet veel van antroposofische geneeskunde, maar ik wist heel snel: híer wil ik meer van weten. Ik ging geneeskunde studeren, en parallel daaraan begon ik me te verdiepen in de antroposofie.”

Kwam het niet in botsing met wat je op de universiteit leerde?

“Aanvankelijk heb ik het wel ervaren als twee aparte werelden. Maar ik was -halfbewust nogook op zoek naar andere manieren van kijken, andere manieren van leven, en van anders met de aarde omgaan bijvoorbeeld. Later kwamen die werelden toch bij elkaar. Antroposofie sluit het universitair-wetenschappelijke namelijk niet uit. In de antroposofie is het begrip “vitaliteit” een belangrijk element van alle levende wezens. Op een dag was ik getuige van proeven met voedingsgewassen, waarbij met zogenaamde stijgbeeldproeven juist die vitaliteit van planten werd onderzocht en zichtbaar gemaakt. Je zag het plantensap volgens heel karakteristieke patronen opstijgen in het papier, waarbij het sap van vitale gewassen veel uitgesprokener en gevarieerde vormen liet zien dan het sap van minder vitale planten. Dat was het moment dat voor mij de twee werelden bij elkaar kwamen. Je kon die proeven eindeloos herhalen, steeds met hetzelfde resultaat. Daar zat dus iets in, in dat vitaliteitsbegrip van de antroposofie.”

Je hoort vaak: ‘dat is allemaal niet wetenschappelijk bewezen’.

Hoe reageer jij dan?

“De antroposofische geneeskunde is nog relatief jong, en er is domweg nog niet zo veel onderzoek naar gedaan. Maar het onderzoek wát er ligt, is heel positief. Het werkt, het is veilig en waarschijnlijk ook kosteneffectief. Maar inderdaad: als ik een onderzoeksbudget van miljoenen ter beschikking had zou ik het ook wel weten.

En uiteindelijk is het ook nog zo dat je, zeker als huisarts, weliswaar een hoofd vol universitaire kennis hebt, maar uiteindelijk moeten wij huisartsen, ook reguliere huisartsen, die kennis in de spreekkamer terugvertalen naar de individuele patiënt. En ondanks alle geweldige verworvenheden van de medische wetenschap is die praktijk nog wel eens weerbarstig. Protocollaire geneeskunde, waarbij mensen standaard diagnoses en standaard behandelingen krijgen, wordt door veel mensen niet als prettig ervaren, vooral als die niet goed geïndividualiseerd wordt. En dat is een andere, naar mijn idee zeer prettige, eigenschap van de antroposofische geneeskunde: je hebt als arts veel meer mogelijkheden om ál je kennis bij déze patiënt te individualiseren. En dan voelen patiënten zich weer gezien.”

G5

Antroposofische geneeskunde is ontwikkeld op basis van aanwijzingen van Rudolf Steiner (1861-1925). Het is een uitbreiding van de reguliere geneeskunde, alleen afgestudeerde artsen kunnen de opleiding volgen, en sterk gericht op bevordering van het zelfherstellend vermogen. Ziekte moet uiteraard behandeld worden, maar kan tegelijk ook een ontwikkelingskans zijn voor het individu. De antroposofische geneeskunde gaat uit van het reguliere mensbeeld, aangevuld met drie andere ‘lagen’: vormkrachtenlichaam, ziel en Ik. Met dit mensbeeld kan de antroposofisch arts zich een uitgebreider beeld vormen van ziekte- en genezingsprocessen, psychosomatiek en de levensloop, en ook van de behandelomogelijkheden, zoals antroposofische geneesmiddelen, therapieën en leefstijladviezen.

G6

Antroposofische geneeskunde

“Mijn huisarts zet me in de regie” In het vorige artikel interviewden we antroposofisch huisarts Peter Staal over zijn vak als regulier én antroposofisch huisarts. In deze aflevering laten we patiënten van een antroposofische praktijk aan het woord. Waarom kiezen zij voor deze vorm van geneeskunde?

Tekst: Majella van Maaren

Sissy (35), is manager in een kledingzaak

hand heb dan ik dacht. Ik ging nadenken over mezelf en over hoe ik met emoties en stress omga.

en al zeventien jaar patiënt bij haar antroposofische huisarts. Wat is daar voor haar ‘anders’ aan?

“Voor mij is het belangrijkste, dat mijn huisarts niet meteen allerlei chemische medicijnen voorschrijft. Er is meer aandacht voor wie je bent en wat je doet. Een paar jaar geleden kreeg ik last van reumatische klachten, waarvoor ik een tijd van de reumatoloog zware medicijnen kreeg.

Ondertussen ging ik ook gewoon maar door, met m’n werk en m’n leven. Op een bepaald moment vonden ze in het ziekenhuis dat het zo niet langer kon, ik had te veel te zware medicijnen. Met mijn huisarts ben ik gaan kijken hoe het anders kon.

Duidelijk werd dat ik minder moest gaan werken bijvoorbeeld, maar ook dat ik beter met mijn emoties moest leren omgaan.

Kunstzinnige therapie heeft daarbij erg geholpen. Ik heb ook inwrijvingen gehad om meer bij mezelf te komen, en ik

Sissy: “Ik had zelf meer invloed op mijn reuma dan ik dacht. Juist die combinatie van reguliere en antroposofische geneeskunde vind ik prettig.”

krijg antroposofische medicijnen, op een natuurlijke basis. Door de manier waarop m’n huisarts alles uitlegde liet hij het kwartje bij me vallen, dat ik zelf meer in de

Nu gaat het duidelijk beter. Ik gebruik af en toe nog een pijnstiller, en weet veel beter wat ik moet doen om in balans te blijven. Dat geeft me rust. Er zijn geen garanties dat het zo goed zal blíjven gaan, maar ik ben blij dat ik nu zelf meer tegen mijn klachten kan doen dan alleen zware medicijnen gebruiken. En als het nodig

Antroposofische geneeskunde

G7

“Ik vind het prettig dat hij benoemt wat hij ziet, niet in antroposofisch jargon maar op een manier die ik begrijp” Meike (52)

is zal mijn huisarts die ook zeker weer voorschrijven. Juist die combinatie van reguliere geneeskunde, met de aanvulling uit de antroposofische geneeskunde, vind ik prettig.”

Meike (52) is coach en manager in de

zakelijke dienstverlening. Meer dan tien jaar geleden veranderde zij van huisarts na enkele minder goede ervaringen. Ze koos haar huidige, antroposofische huisarts vooral vanwege een ervaring tijdens een weekendconsult, maar wist verder niets van antroposofie. “Dat hoeft ook niet,” zegt Meike. “Je mag mij zo’n corporate type noemen, ik ben wars van gezweef. Maar je hoeft niet ‘Steineriaans’ te worden om door een antroposofisch huisarts behandeld te worden en daar heel enthousiast over te zijn.”

“Ik heb nogal wat medische problemen gehad. Op zich kreeg ik in ziekenhuizen hele goeie zorg, niets ten nadele van die artsen.

Maar voor mijn longaandoening moest ik naar de longarts. Voor een tumor –ik heb een beginnende vorm van kanker gehad- ga je naar de oncoloog, en voor mijn immuunsysteem liep ik bij een internist.

Ik begrijp dat het zo moet, maar wat ik prettig vind aan mijn eigen huisarts is dat hij kijkt naar de héle ‘mensch’. Met s-c-h.”

Ze zegt het gekscherend. “Kom je met een symptoom, dan gaat hij achterover zitten en kijkt hij naar jou als geheel, hoe zit je er bij? Niet dat alles tussen de oren zit, maar als je ziek bent ben je mentaal ook wiebelig, en andersom, als er mentaal iets is, is je lijf ook kwetsbaarder voor ziekte.

Daarnaast vind ik het prettig dat hij benoemt wat hij ziet, niet in antroposofisch

jargon maar op een manier die ik begrijp.

Ondertitelen noem ik dat. Als een dokter alleen zegt wat je hebt, en de behandeling plakt aan de diagnose, blijf je daar als patiënt zelf buiten staan. Maar omdat mijn huisarts uitlegt wat hij ziet, voelt en denkt, kan ik ook verantwoordelijkheid nemen voor mijn eigen gezondheid. Ik word als het ware zelf in de regie gezet. Voor mij is dit ook de manier waarop ik gezien en behandeld wíl worden.”

Alex: ” Ik probeer bewust en gezond te leven, wil alles begrijpen en ook graag de regie over mijn eigen gezondheid houden.”

Alex (64), facilitair manager bij een

universiteit, zocht twintig jaar geleden bewust een huisarts die ‘een bredere kijk heeft’. “Ik probeer bewust en gezond te leven, wil ook alles begrijpen en ook graag de regie over mijn eigen gezondheid houden. Ik heb twee verschillende vormen van kanker gehad. Dat moet regulier behandeld worden, maar ik ben kritisch. Ik wilde eigenlijk liever geen chemo, overigens zonder daarbij onverantwoorde risico’s te nemen. Ik zocht een second opinion, en vond een specialist die dat wel begreep en -in mijn gevalerin meekon dat ik van de chemo afzag.

Ook mijn huisarts zal het eerlijk zeggen als iets echt regulier behandeld moet worden. Daarnaast ik wil ook verder kijken dan alleen de tumor. Zo heb ik van

mijn huisarts onder meer antroposofische medicijnen en kunstzinnige therapie gekregen. Door mijn ziekteproces op mijn eigen manier, met hulp van mijn huisarts, aan te gaan heeft het me ook iets gebracht, en ben ik nu uiteindelijk een ander mens geworden. Opener, dichter bij mezelf, ik uit me veel meer. Ik zou zo graag willen dat de reguliere artsen meer samenwerking zouden zoeken met complementaire artsen. Juist die combinatie van regulier en complementair geeft die bredere kijk op mensen, dat mis ik toch wel in de reguliere zorg”

G8

Antroposofische geneeskunde

Carla (62, verpleegkundige) kwam via haar partner in de praktijk. Ook zij vindt dat de ‘brede benadering’ goed bij haar past. Ze kreeg onlangs antroposofische medicatie voor haar knieklachten en is daar enthousiast over. “Maar niet alles past bij mij hoor,” relativeert ze. Ooit verwees haar huisarts haar naar euritmietherapie . “Ik moest toen onder andere als oefening bepaalde handbewegingen maken. Nou, dat was aan mij niet besteed. Daar ben ik toen maar mee opgehouden.” Voor slaapproblemen wilde ze geen gewone slaappil. Die heeft ze met antroposofische medicijnen en af en toe een tablet melatonine nu goed in de hand.

Gerda (66), een gepensioneerde vrijeschoolleerkracht, werd enkele maanden geleden geconfronteerd met kanker. Ze heeft intens moeten ervaren hoe het is om in de patiëntenrol terecht te komen. “Hoe goed ze in het ziekenhuis ook proberen om mij aandacht en de goede zorg te geven, ik blijf daar moeite houden met wat ik de ‘protocollaire werkelijkheid’ noem. Zo lijkt er in de reguliere geneeskunde geen bewustzijn meer te zijn voor het begrip ‘vitaliteit’. Na mijn operatie bijvoorbeeld wilden ze me als alleenstaande -volgens protocol- ’s avonds alweer ontslaan. Ik was doodmoe en kon gelukkig op mijn verzoek nog een nacht blijven. Het sterke punt van de antroposofische geneeskunde is juist, dat

er veel kennis is over vitaliteit. Juist antroposofisch artsen hebben volgens mij een belangrijke taak om mensen weer bewust te maken van die vitaliteit, en die te behandelen. Zij mogen zich daar best meer mee profileren.”

“Er lijkt in de reguliere geneeskunde geen bewustzijn meer te zijn voor het begrip ‘vitaliteit’”

Gerda (66)

Wat is Antroposofische geneeskunde?

Antroposofische geneeskunde is ontwikkeld op basis van aanwijzingen van Rudolf Steiner (1861-1925). Het is een uitbreiding van de reguliere geneeskunde, alleen afgestudeerde artsen kunnen de opleiding volgen, en sterk gericht op bevordering van het zelfherstellend vermogen. Ziekte moet uiteraard behandeld worden, maar kan tegelijk ook een ontwikkelingskans zijn voor het individu. De antroposofische geneeskunde gaat uit van het reguliere, reductionistische mensbeeld, aangevuld met drie andere ‘lagen’: vormkrachtenlichaam, ziel en Ik. Met dit mensbeeld kan de antroposofisch arts zich een uitgebreider beeld vormen van ziekte- en genezingsprocessen, psychosomatiek en de levensloop, en ook van de behandelmogelijkheden, zoals antroposofische geneesmiddelen, therapieën en leefstijladviezen. Artsen en andere zorgaanbieders zijn te vinden via www.nvaz.nl.

Antroposofische geneeskunde

G9

Antroposofisch consultatiebureauverpleegkundige: “Goed naar je kind leren kijken”

“Dat er tijd is, heeft voor ons een enorme meerwaarde”

Verpleegkundige Freya Pardoel en jeugdarts Loes Klinge runnen sinds 2014 samen een antroposofisch consultatiebureau in Zutphen. In de serie over antroposofische gezondheidszorg belichten we deze keer de ouder-kindzorg. Wat is er anders aan een antroposofisch consultatiebureau vergeleken met reguliere bureaus? En waarom zouden ouders hiervoor kiezen?

Tekst: Majella van Maaren

Als ik aan het eind van een woensdag op het opgegeven op adres aankom, sta ik in een Zutphens hofje voor het “Genietcafé”. Boven hebben Freya Pardoel en Loes Klinge op de tot consultatiebureau omgetoverde verdieping hun praktijk. “We zijn net klaar”, zegt Loes. Het was weer aardig vol vandaag.”

Dit is geen doorsnee consultatiebureau (CB). In de wachtruimte staat koffie en thee, en in de spreekkamer is er een geïmproviseerd seizoenstafeltje. Maar wat gaat er hier nog meer anders dan op een gewoon CB?

Jullie hebben meer tijd, meer aandacht, en de ouders hebben zelf ook meer inbreng?

eigen voorstel daarnaast. Maar heel vaak valt het samen.”

Ze vervolgt: “Een ander groot verschil is denk ik ook, dat wij het niet erg vinden als kinderen af en toe eens goed ziek zijn. We geven complimentjes als een kind een keer flink koorts heeft gehad. We vragen dan wel aan de ouders of ze het konden hebben, of ze het aandurfden. Meestal krijgen kinderen tussen negen maanden en een jaar een keer goed koorts, daar bereiden we ouders dan ook al op voor.

Freya Pardoel: “Ouders kunnen op zichzelf vertrouwen.”

Loes Klinge: “Het is niet erg als kinderen af en toe eens goed ziek zijn.”

Loes: “Zeker. Het is natuurlijk wel zo dat de controles die bij een bepaalde leeftijd horen ook moeten plaatsvinden, maar dat kan heel spelenderwijs. En we spreken in samenspraak af wanneer we elkaar weer zien. Dat hangt meer af van de behoefte van de ouders en van onze eigen bevindingen. Ik laat ouders altijd een voorstel doen, en dan leg ik mijn

Freya: “We hebben hier vooral meer tijd. De kinderen komen steeds een half uur bij mij en daarna een half uur bij Loes. Het heeft een enorme meerwaarde dat er meer tijd beschikbaar is.

Als het kindje eerst bij mij komt, hoeft het ook nog niet gelijk uitgekleed te worden. Het mag even in de ruimte aankomen, zelf gaan spelen als het wil, of nog even bij de ouders zitten terwijl ik met hen spreek. Mijn eerste vraag aan de ouders is altijd: waar wil jíj het over hebben? Ik wil zelf ook een beeld krijgen, maar eerst inventariseer ik wat er leeft, welke thema’s er zijn. Daarna snij ik alvast de onderwerpen aan die ik met ze kan bespreken. En ik wil altijd weten hoe het met de ouders zelf gaat.

Hoe is de woon/leefsituatie, hoe is de draagkracht, de draaglast? Hoe ervaren ze het kind in zijn temperament? Het is belangrijk om te weten of de ouders zich kunnen verhouden tot het temperament van het kind. Komen ze zichzelf daarbij tegen? Andere, meer medische thema’s, komen dan bij Loes aan de orde.”

G10

Antroposofische geneeskunde

We leggen uit wat je dan moet doen, wat je niet moet doen, en wanneer je aan de bel moet trekken.

Freya: “Tijdens de consulten kan ik ze ook uitleggen hoe ze uitwendig hun kind kunnen helpen bij koorts, maar ook bij oorpijn, buikpijn, hoesten en jeuk, bijvoorbeeld met wikkels. In de regel zijn ouders daar heel blij mee, ze hebben wat in handen.

Eventueel kunnen ze een keer naar een van mijn wikkel-workshops komen.”

Loes: “We hebben ook een boekje gemaakt waarin ouders alles nog eens kunnen nalezen. ‘Antroposofische zorg bij kinderziekten’. Bij ons zal je dus niet standaard horen dat ze bij koorts maar een paracetamolzetpil moeten geven. Koorts heeft een functie.

Maar als ouders wil je toch iets doen, en dan kan je in de meeste gevallen beter op een natuurlijke manier helpen dan een paracetamol geven.”

Hoe gaan jullie om met vaccineren?

Het beeld bestaat, dat antroposofen tegen vaccineren zijn.

Loes - resoluut: “Dat is absoluut niet zo. We krijgen hier wel veel vragen over, het thema komt bij elk kind regelmatig langs. We nemen veel tijd om ouders vooral goed voor te lichten, zodat ze zelf een afgewogen en geïnformeerde keuze kunnen maken.

Er is ook een groeiende groep ouders die helemaal niet willen vaccineren. Ze hebben veel gelezen, en geloven niet meer alles en iedereen. Er is steeds meer informatie op internet, en sommige organisaties zetten veel onderzoek op hun site en komen tot hele negatieve conclusies. Dat zijn niet onze conclusies, moet ik erbij zeggen. Maar dat er daardoor vragen en twijfels rijzen begrijpen we ook wel. Die moet je serieus nemen. Exploreren is dan heel belangrijk: wat zijn de zorgen en angsten van de ouders, wat zijn hun overwegingen, en welke informatie hebben ze. Weten ze waar ze het over hebben, wat ziekten precies inhouden? Zitten beide ouders op één lijn? Wij proberen daar op in te gaan en zo goed mogelijke voorlichting te geven .”

“Er komen hier ook best veel ouders die wel willen inenten, maar dan later beginnen met het schema. Vanuit de overweging dat vaccins toch ook een belasting zijn voor het lichaampje, met alle

begeleidende stoffen die er ook in zitten, en dat nog even uitstellen het voordeel biedt dat het lichaam die belasting beter kan opvangen. En soms kiezen ze voor een aantal vaccinaties wel en andere niet, of laten ze die gefaseerd geven.”

Zijn er nog meer verschillen?

Loes: “We werken vanuit het antroposofische mensbeeld, al proberen we jargon te vermijden. We proberen daarom het temperament van het kind in beeld te krijgen. Is een kind voor zijn leeftijd al erg wakker in zijn zintuigen, dan kunnen we iets andere accenten op het voedingsadvies leggen bijvoorbeeld. We leggen veel nadruk op het enorme belang van gezonde voeding. Ouders kunnen hun geld beter aan goede voeding uitgeven dan aan nog meer speelgoed.”

Freya: “Wat we ook belangrijk vinden is dat ouders leren goed naar hun kind te kijken, en te vertrouwen op wat ze zelf zien en op de ontwikkeling van het kind. Ze kennen hun kind zelf het best. Wat heeft dit kind nodig? Durf je kind waar te nemen.

Ook als het over grenzen gaat – dat is een terugkerend thema: heeft dít kind grenzen nodig, of niet? Geef leiding aan je kind. Ouders vinden dat vaak moeilijk, zijn voorzichtig, of onzeker.”

Loes: “Opvoeden betékent ook ‘leiding geven’.

Het idee dat je je kind alleen maar moet volgen is wijd verspreid, het lijkt wel een toverwoord.

Maar elke situatie is anders: soms kan je volgen en soms moet je leiden. Ook wanneer kinderen alsmaar wakker worden ’s nachts. Daar mag je best als ouder paal en perk aan stellen. Straal het maar uit: ik wil niet meer zo vaak wakker gemaakt worden. Ik heb het nodig om te slapen.

Alle mensen moeten ’s nachts slapen, jij ook.”

Freya: “Je kan bij jezelf checken: heeft het kind overdag genoeg gegeten, genoeg gespeeld, genoeg knuffels gehad. Dan kan je er gerust op zijn dat het kind mag gaan slapen. We stellen eerst de ouders gerust. We willen daarbij niet belerend zijn, maar aanmoedigen. Ouders kunnen op zichzelf vertrouwen.”

Pieter, vader van Marie (2) Wat maakt dat jullie als ouders voor dit CB hebben gekozen?

Pieter: “Toen de wijkverpleegkundige in onze vorige woonplaats bij onze oudste dochter voor het eerst thuis kwam voor een test, werd er al meteen gefocust op mogelijke problemen. Er werd niet afgestemd, die focus gaf een soort oogkleppen. Ik begrijp heel goed waarom dat zo moet verlopen hoor, waarom dat in de reguliere setting zo georganiseerd is. Maar wij vonden de nadruk op protocollen als ouders niet fijn, alsof er toch vanuit angst wordt gewerkt. Ik werd er een beetje onrustig van.

Bij Loes en Freya ervaren we meer rust en afstemming. Het is meer holistisch. Er wordt niet gefocust op protocollen en problemen, maar op ontwikkeling. Wij zien een kind als een ziel die zich in dat lichaampje moet zien te ontwikkelen tot een autonoom, bewust en gezond mens, zo vrij mogelijk om zelf keuzes te maken in het leven. Ziekte moet wel behandeld worden, maar kan ook een gelegenheid zijn om een volgende stap in die richting in je ontwikkeling te zetten. Hun aanpak past beter bij ons mensbeeld.”

Antroposofische geneeskunde

G11

Florian Bonte, antroposofisch apotheker:

Ziekteprocessen en geneesmiddelen voldoende aandacht geven Tekst: Majella van Maaren

Antroposofische geneesmiddelen zijn middelen op natuurlijke basis. Ze worden al zo’n honderd jaar gebruikt, hetzij voorgeschreven door artsen, hetzij als zelfzorgmiddel. De middelen maken deel uit van het arsenaal van de antroposofisch arts. Maar wat is er nu ‘anders’ aan antroposofische middelen in vergelijking met reguliere geneesmiddelen, of homeopathie? In dit deel van de serie over antroposofische geneeskunde praten we hierover met Florian Bonte (28), tweede apotheker bij Weleda Benelux, en specialist in de bereiding van deze geneesmiddelen.

Wat houdt je functie precies in?

“We hebben hier in Zoetermeer een landelijk werkende apotheek waar alle recepten van artsen voor antroposofische geneesmiddelen binnenkomen, besteld door apotheken of rechtstreeks door de patiënt, zoals via onze Weleda-app. Ik ben verantwoordelijk voor de uitlevering van die middelen. Dat zijn er zo’n achthonderd, en nog eens circa tweehonderd middelen die in onze apotheek voor de individuele patiënt combineerbaar zijn als de arts dat voorschrijft. Verder ben ik medever-

antwoordelijk voor de productie van een aantal zelfzorgmiddelen.”

Wat zijn antroposofische geneesmiddelen eigenlijk?

“Antroposofische geneesmiddelen worden bereid uit grondstoffen van metallische, minerale, plantaardige of dierlijke herkomst. We gebruiken voornamelijk plantaardige grondstoffen, van biologisch dynamische of tenminste biologische herkomst. Veel planten worden door Weleda in eigen BD-tuinen geteeld. Soms kopen we ze in,

en dan gaan we in nauw overleg met de teler. De teelt mag niet schadelijk of uitputtend zijn voor bodem of omgeving, en de teler krijgt van ons een eerlijke prijs voor het product. Die zorgzaamheid is bij Weleda een basisprincipe. Ook aan de bereidingsprocessen wordt bijzonder veel aandacht besteed.

Er zijn enkelvoudige en samengestelde middelen, deels in homeopathische verdunningen, deels in substantiële vorm, voor in- en uitwendig gebruik.

G12

Antroposofische geneeskunde ik zelf tegen ziekte en genezingsprocessen aankijk, en bij mijn mensbeeld. Voor mij zijn ze een aanvulling op de bestaande farmacie.”

Kan je dat uitleggen?

“Omdat ik al bekend was met het mensbeeld, was ik ook al gewend om naar processen te kijken. Als je ziek wordt, is dat het gevolg van een proces in je lichaam, een reactie op iets. Voor mij ligt het voor de hand om dan niet meteen dat ziekteproces wat in je lichaam is ontstaan te onderdrukken of weg te werken, tenminste als het niet om een ernstige of bedreigende ziekte gaat.

Ik snap natuurlijk wel dat het soms fijn is om even een pilletje te nemen wanneer je hoofdpijn voelt opkomen en vindt dat je door moet. Maar ook dan is het volgens mij belangrijk om me bij ziekte af te vragen wat er nu eigenlijk gebeurt, of die ziekte of klacht je ook iets duidelijk maakt, over mijn levenshouding of gewoontes. Net als koorts: dat is lastig, maar het is vooral een reactie van het lichaam, heeft een functie, en hoeft eigenlijk maar zelden onderdrukt te worden.”

Het zorgvuldig volgen van de stappen van de bereidingsprocessen is bij ons erg belangrijk. De meeste middelen worden door antroposofisch gecertificeerde artsen voorgeschreven. Een deel van het assortiment is ook als zelfzorgmiddel verkrijgbaar. Het assortiment is ontwikkeld door artsen en apothekers, waarbij op basis van het antroposofische mensbeeld gekeken wordt naar ziekteprocessen, en gezocht wordt naar passende grondstoffen die vergelijkbare processen als het ware in gezonde vorm in zich dragen. De calendulaplant bijvoorbeeld, laat in de bladeren weelderige groeikracht zien. Tegelijkertijd is de bloem juist heel gestructureerd gevormd. Beide processen zijn bij wondheling van belang.”

Je hebt een bijzondere richting gekozen in je vak. Hoe komt een farmaciestudent ertoe om zich te specialiseren in antroposofische geneesmiddelen?

“Ik was al bekend met het antroposofische mensbeeld, mijn ouders hebben mij als kind al naar de vrijeschool laten gaan. Na mijn farmacieopleiding koos ik bewust voor deze richting, omdat ik mij wil inzetten juist voor deze vorm van geneeskunde. Niet dat ik de klassieke farmacie afwijs, integendeel, we kunnen niet zonder en ik vind de gangbare farmacie ook heel interessant. Wat mij in het bijzonder aanspreekt bij antroposofische geneesmiddelen, is dat zij beter aansluiten bij hoe

“In de antroposofische geneeskunde wordt een mens gezien als een zich ontwikkelend individu.

Ziekte kan ook worden gezien als een gelegenheid voor ontwikkeling, zoals een kind na het doormaken van een koortsende ziekte levenslang beschermd is tegen die ziekte. Het is belangrijk dat je een ziekteproces genoeg aandacht geeft, en het niet alleen maar afdoet als een ongemak dat van buitenaf komt. Met antroposofische geneesmiddelen probeer je juist om met die processen in het lichaam mee te werken, zonder te dwingen. Mij spreekt dat meer aan, maar dat is een keuze. Niet iedereen denkt zo over ziekte, dat realiseer ik me ook wel.”

Hoe zit het met de veiligheid en werkzaamheid van antroposofische middelen?

“Een recent groot onderzoek liet opnieuw zien, dat de middelen veilig zijn. Het onderzoek naar de werkzaamheid per middel is, hoewel niet onmogelijk, wel lastiger.

In de klassieke farmacie wordt in de regel één stofje geïsoleerd, dat op één plek in het lichaam moet ingrijpen, vaak blokkerend of remmend. Dat kan ook echt nodig zijn. Antroposofische middelen echter worden door artsen voorgeschreven –net als in de homeopathie– met het oog op ‘de hele mens’. Ook is antroposofische geneeskunde niet gemakkelijk in protocollen weer te geven, het

is een ‘totaalaanpak’ waar de middelen deel van uitmaken. De arts stelt een diagnose op basis van het antroposofische mensbeeld [zie kader], praat met de patiënt, geeft leefstijladviezen, schrijft aanvullende therapieën voor én antroposofische medicijnen. Daardoor zijn de middelen niet eenvoudig voor onderzoek uit hun context te halen.

Dat maakt het een uitdaging om met onderzoeksmethodes uit de klassieke farmacie die middelen te evalueren, omdat die methodes bedoeld zijn voor het onderzoek van één stofje met één doel in het lichaam, bij één diagnose. Die totaalaanpak is overigens bewezen effectief, veilig en waarschijnlijk kosteneffectief, volgens een groot onderzoek uit 2006. De individuele middelen die we hebben kunnen laten onderzoeken, zoals een middel bij allergie, blijken werkzaam.”

“Je kan het misschien vergelijken met het onderzoek naar gezonde voeding. Eerst werd vooral gekeken naar geïsoleerde stoffen in onze voeding, zoals vitamine C en fructose in een appel. Nu komt er steeds meer wetenschappelijke onderbouwing voor de opvatting, dat wanneer je die vitamine C en fructose binnenkrijgt in de vorm van een pil, dus wanneer je die stoffen uit hun context haalt, dat een heel ander effect heeft op je lichaam dan wanneer je die binnenkrijgt als je een hele appel eet. Dus dan zijn die vitamine C en fructose ingebed in het geheel van de appel, met talloze andere substanties in die appel. Maar om wetenschappelijk helemaal te doorgronden hoe die verschillen, door de wisselwerking tussen al die verschillende stoffen in de appel tegelijkertijd, verklaarbaar zijn is minder makkelijk. Je kan dan soms beter naar de samenhangen, naar het geheel en naar de processen kijken als je meer wil begrijpen. Een voorbeeld uit de farmacie is extract van de wilgenbast, dat tegen koorts werd gebruikt, en wat iets anders is dan de aspirine die er nu uit geïsoleerd is en in een pil te krijgen is. Maar hóe precies is niet eenvoudig om te ontdekken.

Zo is het volgens mij ook met veel antroposofische geneesmiddelen, die van zichzelf ook veelal complex zijn.”

Wat motiveert je nu het meest om je werk hier te doen?

“Ik ben blij dat ik een bijdrage kan leveren aan deze aanvullende vorm van geneeskunde, die aansluit bij hoe ik zelf denk over ziekte en genezing. Zorgvuldigheid en aandacht zijn daarbij

Antroposofische geneeskunde

sleutelbegrippen.

En hoewel we een verzendapotheek zijn, hebben we toch regelmatig telefonisch contact met patiënten. Als ik dan weer iemand spreek en hoor hoe blij hij of zij is met een bepaald middel, daar doe ik het voor.”

Antroposofische geneeskunde

Antroposofische geneeskunde is ontwikkeld op basis van aanwijzingen van Rudolf Steiner (18611925). Het is een uitbreiding van de reguliere geneeskunde, alleen afgestudeerde artsen kunnen de opleiding volgen, en sterk gericht op bevordering van het zelfherstellend vermogen. Ziekte moet uiteraard behandeld worden, maar kan tegelijk ook een ontwikkelingskans zijn voor het individu. De antroposofische geneeskunde gaat uit van het reguliere, reductionistische mensbeeld, aangevuld met drie andere ‘lagen’: vormkrachtenlichaam, ziel en Ik. Met dit mensbeeld kan de antroposofisch arts zich een uitgebreider beeld vormen van ziekte- en genezingsprocessen, psychosomatiek en de levensloop, en ook van de behandelmogelijkheden, zoals antroposofische geneesmiddelen, therapieën en leefstijladviezen.

Artsen en andere behandelaars zijn te vinden via www.nvaz.nl.

Kienle G, Kiene H, Albonico HU (2006) Anthroposophic medicine. Schattauer Verlag, Stuttgart-New York Hamre HJ, Glockman A, Heckenbach K, Matthes H (2017) Use and Safety of Anthroposophic Medicinal Products: An Analysis of 44,662 Patients from the EvaMed Pharmacovigilance Network. Drugs - Real World Outcomes DOI 10.1007/s40801-017-0118-5

G13

G14

Antroposofische geneeskunde

Onderzoeker Erik Baars:

“Antropofische gezondheidszorg past goed bij deze tijd” Tekst: Cisly Burcksen

Veel patiënten ervaren dat ze baat hebben bij antroposofische gezondheidszorg, maar hoe zit het met de wetenschappelijke onderbouwing hiervan? Lector Antroposofische Gezondheidszorg Erik Baars vertelt over het belang en de resultaten van wetenschappelijk onderzoek op dit gebied. lijk denken en bij deze tijd. En het is een brede visie, die je ook terugvindt bij de vrijescholen en in de biologisch-dynamische landbouw. Antroposofie is in essentie een geesteswetenschap, een benadering die bedoeld is als aanvulling op de bestaande wetenschap. Dat betekent dat er onderzoek gedaan wordt, waar kennis uit voortkomt. Die kennis wordt toegevoegd aan wat we al weten op basis van eerder onderzoek, net als in de natuurwetenschappelijke wereld.

Dat is volgens mij een van de sterke kanten van de antroposofische gezondheidszorg: dat er heel veel uitgewerkte kennis is, die naar mijn idee bovendien goed aansluit bij wat er natuurwetenschappelijk in de gezondheidszorg gevonden is.”

Welke meerwaarde biedt de antroposofische gezondheidszorg volgens jou?

Erik Baars werkt als senior onderzoeker Gezondheidszorg aan het Louis Bolk Instituut en is als lector Antroposofische Gezondheidszorg verbonden aan de Hogeschool Leiden. Met zijn onderzoeksgroep brengt hij in kaart welke bijdrage antroposofische gezondheidszorg kan leveren aan de kwaliteit van leven van de mens. Dat leidt onder meer tot het ontwikkelen van apps die patiënten zelfredzamer maken. De gezondheidsbevorderende insteek van de antroposofie blijkt bovendien goed aan te sluiten bij de opmars van gezondheidsbevordering in de reguliere medische wereld.

Hoe kwam je ertoe om onderzoek te gaan doen naar antroposofische gezondheidszorg?

“Tijdens mijn studie geneeskunde dacht ik: ‘Is dit nu alles?’ Het is een prachtige studie, waarbij ik altijd met veel bewondering heb gekeken naar hoe het organisme in elkaar zit en wat er ontwikkeld is om mensen te helpen. Maar ik vroeg me altijd af of er niet nog iets meer was. Daarom ben ik me gaan verdiepen in het complementaire veld; het integratieve veld zoals we dat tegenwoordig noemen. Uiteindelijk ben ik bij de antroposofie uitgekomen, omdat dat een stroming is die goed aansluit bij het wetenschappe-

Een belangrijke inhoudelijke aanvulling die de antroposofische gezondheidszorg biedt, zijn bijvoorbeeld de concepten over de heelheid en complexiteit van de mens. Een antroposofische behandelaar kijkt niet alleen naar de kwaal, maar naar iemands hele wezen. Ook het vertrouwen in het zelfherstellend vermogen van de mens is groot. Dat sluit aan bij de toenemende aandacht voor gezondheidsbevordering in de reguliere gezondheidszorg: een gezondheidsbevorderende benadering die zowel preventief als therapeutisch werkt. Binnen de reguliere zorg is het bestrijden van ziekten nog altijd het belangrijkste, maar ook daar is steeds meer aandacht voor vraagstukken over vitaliteit en eigen regie van de patiënt. Ik denk dat wij daar iets te bieden hebben vanuit dat wetenschappelijke denken en de concepten over de heelheid van de mens. Ook op methodisch gebied kan de antroposofische gezondheidszorg een bijdrage leveren: hoe begeleid je

Antroposofische geneeskunde

G15

bijvoorbeeld een behandelproces dat uitgaat van de patiënt als individu, en niet van een behandelprotocol?

Dat is een van de dingen die we op de Hogeschool Leiden onderzoeken, in samenwerking met de opleiding Kunstzinnige Therapie. Ook in de reguliere gezondheidszorg is dat een belangrijk vraagstuk, zeker nu de aandacht voor personalised medicine (waarbij behandeling op maat centraal staat) toeneemt.”

Kun je een concreet voorbeeld geven van die bijdrage aan personalised medicine en eigen regie van patiënten?

“Zeker. Ik denk dan aan apps die helpen bij het vergroten van je zelfredzaamheid als patiënt. Een app die je leert om te gaan met koorts en koortsende ziekten bijvoorbeeld. In de antroposofische gezondheidszorg zien we koorts meestal als iets positiefs: het is een natuurlijke manier van het organisme om zelf de ziekte te overwinnen. Dat proberen we dan goed te ondersteunen. Ook de reguliere medische wereld ziet koorts nu als een gezonde reactie van het lichaam. Lange tijd werd het echter gezien als een symptoom van ziekte, als iets dat bestreden moet worden. Daardoor weten veel mensen niet goed hoe ze ermee om moeten gaan. Ouders van jonge kinderen zitten daardoor met vragen als: hoe hoog mag koorts worden? Wanneer moet je actie ondernemen? In de antroposofische gezondheidszorg is daar veel ervaring mee. Op basis van die kennis ontwikkelt de Duitse hoogleraar en kinderarts David Martin momenteel een app die dergelijke vragen beantwoordt. De app geeft ouders handvatten en vertelt waar moet je op letten en wanneer je aan de bel moet trekken of naar een arts moet gaan . Dat soort toepassingen zijn denk ik heel zinvol.”

Kan de antroposofische gezondheidszorg eraan bijdragen dat we minder medische kosten maken en dat de zorg dus goedkoper wordt?

“Uit een onderzoek dat we hebben uitgevoerd samen met Peter Kooreman, hoogleraar gezondheidseconomie aan de Universiteit van Tilburg, kwamen inderdaad aanwijzingen dat dat mogelijk is. Voor dat onderzoek raadpleegden we databases van zorgverzekeraars, en vergeleken we de kosten van patiënten van een reguliere huisarts met die van patiënten van huisartsen die aanvullend complementair werken. Daaruit bleek dat die laatste groep aanzienlijk minder medische kosten heeft, en dat vooral drie dingen daarbij een rol spelen. De patiënten van de complementaire artsen hadden minder specialistische zorg nodig, minder reguliere geneesmiddelen én ze maakten minder kosten in hun laatste levensjaar, waarin doorgaans de hoogste medische kosten worden gemaakt in een mensenleven. Dat komt overeen met wat andere onderzoeken laten zien.

Hoe dat komt, is nog niet precies uitgezocht.

Maar er is een aantal mogelijke verklaringen. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat er in de antroposofische zorg aanvullende therapieën zijn, gericht op gezondheidsbevordering, die ervoor zorgen dat mensen minder kans hebben om ziek te worden of sneller herstellen. Of dat complementair werkende artsen meer zelf kunnen oplossen en iemand minder snel door hoeven te sturen naar de tweedelijnszorg. Dat is nog niet bewezen, maar wel een aannemelijke veronderstelling.”

Je hoort wel eens zeggen dat mensen die gebruikmaken van antroposofische zorg gezonder zijn omdat dit voornamelijk mensen zijn met een hoog opleidingsniveau en een ruim inkomen, die toch al heel bewust met gezondheid bezig zijn. Kan dat ook een verklaring zijn?

“Bij een deel van de patiënten in zo’n praktijk is dat zeker het geval. Maar complementaire zorg trekt juist ook heel veel patiënten met chronische klachten aan. Er komen echt niet alleen mensen met een hoge sociaaleconomische status en een gezonde leefstijl op af. Slechts een klein deel van de patiënten kiest bewust voor deze zorg, maar de meerderheid niet. Naar de achtergrond van die bewuste kiezers is nog weinig onderzoek gedaan.

Wel weten we dat er veel mensen bij zitten met een GGZ-achtergrond, dus met psychische problemen.”

Ondanks dat reguliere en antroposofische gezondheidszorg elkaar kunnen aanvullen, staan complementaire behandelwijzen ook onder druk en worden ze soms afgedaan als onbewijsbaar of kwakzalverij. Hoe sta je daarin als wetenschapper? Is het niet lastig om je staande te houden in een natuurwetenschappelijke wereld wat dit betreft?

“Dat is eigenlijk heel simpel. Voor mij staat het vast dat het antroposofisch mens- en wereldbeeld een belangrijke aanvulling biedt. Wetenschappelijk onderzoek helpt om dat zichtbaar

en toegankelijk te maken. Ik heb niet alleen veel onderzoek gedaan, maar ook twee jaar in de interne geneeskunde gewerkt en veertien jaar in de psychiatrie. Daar heb ik gezien hoe waardevol de bijdrage van de antroposofische gezondheidszorg is. Dat wil ik graag zichtbaar maken en dan is wetenschappelijk onderzoek heel belangrijk. Daarmee kun je laten zien wat nu waar is en wat niet. Maar de eigenheid van dit soort aanvullende zorg vraagt om onderzoek dat de antroposofische benadering intact laat. Daar is in het verleden te weinig aandacht voor geweest. Je moet het onderzoeken op een manier die deze benadering recht doet. Daarom zoeken we naar aanvullende onderzoeksmethoden, naast de gebruikelijke gerandomiseerde klinische trials. Het staat inderdaad onder druk, maar er is ook een andere ontwikkeling gaande.

Die complementaire stroom maakt deel uit van een wereldwijde beweging. Maar alleen door deze zorg in z’n eigenheid te onderzoeken kun je het recht doen. Inmiddels is er steeds meer goede kwaliteit wetenschappelijk bewijs.”

1 Op warmuptofever.org geeft David Martin in enkele

(Engelstalige) filmpjes uitleg over de antroposofische visie op koorts. Ook vind je er verwijzingen naar enkele wetenschappelijke artikelen over dit onderwerp.

2 Erik Baars doelt hier op: Kooreman, P. & Baars, E.W. Eur J Health Econ (2012) 13: 769. https://doi.org/10.1007/ s10198-011-0330-2

G16

Antroposofische geneeskunde

Adreas Reigersman strijdt voor de verzekerbaarheid van antroposofische geneeskunde:

“Met Antroposana proberen we drempels weg te nemen” Tekst: Cisly Burcksen

Is antroposofische medicatie echt zo duur als je denkt? Of heeft dat meer te maken met je zorgverzekering?

Gezondheidsvereniging Antroposana biedt een verzekering die de meeste antroposofische geneesmiddelen en therapieën vergoedt. Andreas Reigersman stond mede aan de wieg van deze polis en vertelt over de activiteiten van Antroposana.

Andreas Reigersman was tot voor kort bestuurslid van Antroposana, een vereniging voor mensen die kiezen voor antroposofische gezondheidszorg. Jarenlang heeft hij een grote bijdrage geleverd aan de Antroposanapolis, een collectieve aanvullende verzekering die een aanzienlijk deel van de antroposofische therapieën en geneesmiddelen vergoedt.

Volgens Andreas zou antroposofische geneeskunde net zo behandeld moeten worden als de reguliere gezondheidszorg, omdat deze

een waardevolle aanvulling biedt. Een betere beschikbaarheid en betaalbaarheid van antroposofische gezondheidszorg vindt hij dan ook van groot belang.

Hoe raakte je betrokken bij het verzekeren van antroposofische geneeskunde?

“Dat gaat verder terug dan Antroposana. Tijdens mijn rechtenstudie koos ik de herverzekeringsovereenkomst als afstudeeronderwerp.

Dat is het verzekeren van verzekeringen: de risico’s die verzekeraars hebben, worden ook weer verzekerd en zo zijn alle verzekeringsmaatschappijen over de hele wereld met elkaar verbonden. Dat maakt dat jij en ik, als individuele verzekerden, ook weer met elkaar verbonden zijn in de wereldgemeenschap. Die verbondenheid vond ik interessant. Oorspronkelijk wilde ik onderzoek doen naar de spirituele invalshoek daarvan, maar daarover was toen zo weinig literatuur dat ik daar niet

Antroposofische geneeskunde op kon afstuderen. Kort na mijn studie werd ik lid van Antroposana en reageerde ik op een vacature voor bestuurder in het toenmalige ledenblad. Er was toen al wel een polis, maar die moest onderhouden en doorontwikkeld worden. Dat werd mijn domein.”

Waarom vind je de verzekerbaarheid van antroposofische geneeskunde belangrijk?

“Mijn drijfveer om me voor die polis in te zetten, was dat ik vond, en vind, dat de antroposofische gezondheidszorg een behandeling verdient die gelijkwaardig is aan die van de reguliere geneeskunde. Niet alleen qua maatschappelijke waardering, maar ook wat betreft vergoedingen.

De reguliere geneeskunde gaat in het algemeen sterk uit van een instrumenteel en technocratisch mensbeeld. Wat mij enorm aanspreekt, is dat je in de antroposofie juist te maken hebt met een visie waarin de mens niet alleen een fysiek, maar ook een geestelijk, bezield wezen is, met levenskrachten, vitaliteit en een ‘ik’. Al die lagen van dat mensbeeld kun je betrekken in de geneeskundige benadering, en kunnen worden toegevoegd aan het fysieke perspectief dat de reguliere geneeskunde voor ogen heeft. Als je je uitsluitend richt op het fysieke, dan benader je maar een gedeelte van het totaal. In de reguliere geneeskunde kijkt

men nauwelijks verder. Je hebt weliswaar de psychosomatiek, maar daarmee houdt het eigenlijk ook op. De antroposofische visie biedt een breder, aanvullend perspectief dat in mijn ogen een volwaardige erkenning verdient.”

G17

vergoedt alleen behandelingen van zorgaanbieders waarmee de verzekeraar een contract heeft afgesloten. Bij de restitutiepolis staat keuzevrijheid voorop en kun je overal zorg afnemen waar je maar wilt, maar dan betaal je wel iets meer premie.”

Welke verzekeringsvormen kent Antroposana?

“Er zijn twee Antroposanapolissen. Eén bij Avero-Achmea, daar zit het grootste deel van de verzekerden, en vanuit het verleden is er ook een groep verzekerden bij De Amersfoortse. Antroposana kent een basisverzekering en een aanvullende polis. Bij de aanvullende polis zijn er wat kleine dekkingsverschillen bij de twee maatschappijen, maar de basisverzekering is hetzelfde. Bij beide wordt een groot deel van de antroposofische therapieën en medicatie vergoed. Een belangrijk criterium daarbij is dat zorgaanbieders, bijvoorbeeld kunstzinnige therapeuten of euritmietherapeuten, beschikken over medische basiskennis en een afgeronde hbo-opleiding hebben. Ook moeten ze aangesloten zijn bij de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders (NVAZ). Bijzonder is dat een deel van de geneesmiddelen die in het buitenland erkend zijn en worden toegepast, ook in Nederland worden vergoed. Je kunt die medicijnen dan krijgen via een Duitse apotheek. Bij Antroposana kun je kiezen voor een naturaverzekering of een restitutiepolis. De naturaverzekering

“Ik vond, en vind, dat de antroposofische gezondheidszorg een behandeling verdient die gelijkwaardig is aan die van de reguliere geneeskunde” Hoe groot is de vereniging en wat zijn haar activiteiten?

“Van de 5.000 Antroposana-leden hebben er ongeveer 3.000 een Antroposanapolis.

Sommige leden kiezen niet voor de polis, omdat ze bijvoorbeeld via hun werk gebruik kunnen maken van een goedkopere collectieve zorgverzekering. Maar dan nog is een Antroposana-lidmaatschap waardevol: je helpt de vereniging in het geven van voorlichting en het steunen van wetenschappelijk onderzoek naar antroposofische geneeskunde. Leden ontvangen het kwartaalblad Stroom en kunnen voordelig deelnemen aan de activiteiten van lokale afdelingen, zoals lezingen en workshops die inzicht geven in de antroposofische geneeskunde en het mensbeeld dat daaraan ten grondslag ligt. Meestal gaan die uit van actuele thema’s waarover mensen vragen hebben, omdat de gangbare aanpak niet voldoet. Zaken als: goede voeding - wat is dat eigenlijk? Of: wat gebeurt er als je slaapt, wat is het heilzame van een goede nachtrust? Dit soort informatie spreekt ook niet-leden aan. Geen wonder als je bedenkt dat het aantal patiënten dat gebruikmaakt van antroposofische geneeskunde in Nederland op zo’n 200.000 mensen uitkomt.

Dat is veel. Er is blijkbaar een grote groep die dat actief opzoekt. Er zijn trouwens ook veel reguliere gezondheidscentra en ziekenhuizen die gebruikmaken van inzichten en medicatie uit de antroposofische geneeskunde. Het is nog steeds een beetje taboe om daar voor uit te komen, maar nog niet zo lang geleden is er op initiatief van ZonMW (de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie) en het ministerie van VWS een onderzoeksgroep gestart naar de toepassing van integratieve geneeskunde in Nederlandse ziekenhuizen.“

Wat doet Antroposana om wetenschappelijk onderzoek

G18

Antroposofische geneeskunde

naar antroposofische geneeskunde te stimuleren?

“We leveren een financiële bijdrage aan wetenschappelijk onderzoek van bijvoorbeeld de Hogeschool Leiden. Dat onderzoek is belangrijk om op een goede manier de dialoog te kunnen aangaan met mensen die zijn opgeleid in de reguliere geneeskunde. Om dat gesprek te kunnen voeren, moeten er echt harde uitkomsten zijn, die ook een verzekeringsarts gewoon begrijpt. Je komt er dan niet door te praten over zielenroerselen. De resultaten moeten gemeten kunnen worden. Antroposana wil dat graag mede mogelijk maken. We promoten dat onderzoek ook weer bij de zorgverzekeraars, om te kijken hoe het gebruik van antroposofische geneeskunde uitpakt in de schadelast: zijn patiënten die hiervan gebruikmaken goedkoper voor een verzekeraar? Het is nog niet zo eenvoudig om dat goed in beeld te krijgen.”

Bij veel mensen hebben antroposofische geneesmiddelen het imago dat ze duur zijn, en slecht verkrijgbaar. Klopt dat inderdaad?

“Nee, antroposofische geneesmiddelen zijn over het algemeen niet duur. Het lijkt alleen alsof deze middelen duurder zijn dan reguliere medicatie, omdat ze soms niet worden vergoed. De verkrijgbaarheid is wel een punt, maar het gros van de apotheken biedt toch wel toegang tot antroposofische geneesmiddelen. Alle antroposofische geneesmiddelen op de Nederlandse markt zijn in ieder geval verkrijgbaar bij de Weleda-apotheek in Zoetermeer. Er is zelfs een handige app waarmee je je je bestelling kunt plaatsen, of waarmee je je recept rechtstreeks kunt inleveren. Een aantal middelen is in de categorie ‘zelfzorg’ terechtgekomen, en die moet je dan zelf betalen. Dat is toch een drempel. Door in onderhandelingen met verzekeraars zo ruim mogelijke vergoedingen te bedingen, probeert Antroposana dit soort drempels weg te nemen. In Nederland is dat best lastig. Als je kijkt naar landen als Duitsland en Zwitserland zie je dat ze er daar ruimhartiger mee omgaan; daar is van oudsher meer een culturele traditie van natuurgeneeswijzen, gericht op het doorgeven van de kracht van de natuur. Om ook op Europees niveau de zaken goed voor elkaar te krijgen, werken we samen met een aantal andere patiëntenverenigingen uit Europa.”

Hoe belangrijk is wetenschappelijk bewijs voor de werkzaamheid van antroposofische geneesmiddelen voor het vergoeden ervan?

“We gaan niet zo ver dat het een eis is om antroposofische medicatie vergoed te krijgen, want volgens de standaard wetenschappelijke opvatting is er uiteindelijk maar vrij beperkt bewijs over de werkzaamheid. Daar zijn verschillende redenen voor: zulk onderzoek kost veel geld en dat is niet zomaar beschikbaar.

Daarom is er tot nu toe maar een deel van de middelen onderzocht. Daarnaast zijn gebruikelijke onderzoeksmethoden voor reguliere farmaceutische producten niet altijd geschikt voor het onderzoek naar antroposofische medicatie. Dat komt omdat het hier deels gaat om medicatie met een zeer fijne verdunning van werkzame stoffen, waardoor de materialiteit daarvan niet meer is terug te vinden in het geneesmiddel. Deels gaat het ook om middelen waarbij de bereidingsprocessen van de substanties cruciaal zijn, en dus niet alleen de puur chemische samenstelling. Dat leidt ertoe dat je met de reguliere verklaringsmodellen niet kunt uitleggen hoe het werkt. Er moeten dus nieuwe geaccepteerde onderzoeksmethodieken worden ontwikkeld om juiste deze vorm van geneeskunde te onderzoeken. Wat je in de huidige situatie bijvoorbeeld wel kunt zeggen, is: ‘We hebben (bijvoorbeeld) 1.000 patiënten gehad met een bepaald ziektebeeld en die hebben we de volgende antroposofische medicatie voorgeschreven, en het resultaat is dat er bij een significant aantal mensen positieve uitkomsten zijn’. Je kunt dus wel iets hard maken over de werkzaamheid als je kijkt naar aantallen patiënten en hun ervaringen met antroposofische medicatie. Maar daarbij moet je wel een voorbehoud maken, want antroposofische geneeskunde is juist ook sterk individueel gericht. Je kunt dus niet zomaar met cohorten werken: de ene patiënt is de andere niet. Ook in de reguliere zorg zie je echter een trend ontstaan waarbij zorgverleners meer uitgaan van het individu. Personalized medicine noemen ze dat. Dat is iets waarin de reguliere en antroposofische benadering elkaar mogelijk kunnen vinden.

Het probleem met het hele vergoedingssysteem van verzekeraars is dat het uitsluitend een indeling kent in ‘regulier’ en ‘alternatief ’.

Iets dat een brug daartussen probeert te slaan, bestaat niet. Daar ligt ook een opdracht voor

ons. De antroposofische geneeskunde is namelijk niet alternatief, het is een aanvulling op de allopathische geneeskunde, met het volste respect voor de wetenschappelijke verworvenheden daarvan. Het is integratief, en probeert samen met de reguliere wetenschap tot een hoger plan te komen.”

Antroposofische geneeskunde is ontwikkeld op basis van aanwijzingen van Rudolf Steiner (1861-1925). Het is een uitbreiding van de reguliere geneeskunde, alleen afgestudeerde artsen kunnen de opleiding volgen, en sterk gericht op bevordering van het zelfherstellend vermogen. Ziekte moet uiteraard behandeld worden, maar kan tegelijk ook een ontwikkelingskans zijn voor het individu.

De antroposofische geneeskunde gaat uit van het reguliere, reductionistische mensbeeld, aangevuld met drie andere ‘lagen’: vormkrachtenlichaam, ziel en Ik. Met dit mensbeeld kan de antroposofisch arts zich een uitgebreider beeld vormen van ziekte- en genezingsprocessen, psychosomatiek en de levensloop, en ook van de behandelmogelijkheden, zoals antroposofische geneesmiddelen, therapieën en leefstijladviezen.

Artsen en andere behandelaars zijn te vinden via www.nvaz.nl.

Antroposofische geneeskunde

G19

Annemarie Abbing onderzoekt de helende werking van kunstzinnige therapie.

Minder angsten dankzij kunstzinnig werk?

Tekst: Cisly Burcksen

Tot rust komen door een blauw schilderij te maken, of aan je concentratievermogen werken met het boetseren van een bol... het zijn slechts enkele voorbeelden waarvoor kunstzinnige therapie wordt ingezet. Maar hoe werkt dat nu precies? Binnen de antroposofische gezondheidszorg is daar veel ervaringskennis over, maar wetenschappelijk gezien is er nog maar weinig bekend over hoe deze therapie werkt.

Onderzoeker Annemarie Abbing wil hieraan een bijdrage leveren met haar promotieonderzoek.

“Kunst, en vooral het zelf beoefenen ervan, verrijkt je als mens. Omdat ik ervan overtuigd ben dat dat een helende werking heeft, vind ik het belangrijk om daar een zo wijd mogelijke bekendheid aan te geven,” zegt Annemarie.

Ze is verbonden aan het Lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg van de Hogeschool Leiden en doet onderzoek naar documentatiemethoden voor kunstzinnige therapie bij angststoornissen. Aansluiten bij reguliere wetenschappelijke concepten vindt ze daarbij van groot belang.

te bevorderen. Bepaalde kenmerken van een kunstvorm, zoals een kleur of vorm waarmee gewerkt wordt, kun je zien als een medicijn dat op het gevoelsleven van de cliënt inwerkt.

Deze therapie bestaat sinds ongeveer 1920 en is ontwikkeld vanuit de antroposofische gezondheidszorg, op basis van aanwijzingen die Rudolf Steiner heeft gegeven. Later is dat verder uitgewerkt door anderen, zoals Margaretha Hauschka. Naast kunstzinnige therapie met beeldende middelen zijn ook therapieën met muziek en met drama en spraak.”

Wat is kunstzinnige therapie eigenlijk?

In welke situaties wordt kunstzinnige therapie voorgeschreven?

“Het is een ervaringsgerichte therapie, waarbij kunstzinnige middelen zoals tekenen, schilderen en boetseren worden ingezet om het welzijn en de gezondheid van de cliënt

“Soms maakt het deel uit van een meerledig behandelplan, waarin een patiënt naast kunstzinnige therapie bijvoorbeeld ook nog antroposofische medicatie krijgt, of ritmische

massage. Maar het kan ook op zichzelf staand worden gegeven. Het wordt vooral ingezet bij ontwikkelingsgerichte problemen. Omdat het non-verbaal is, werkt het vaak goed bij kinderen. Die zitten nog sterk in hun beleving en vinden praten over een probleem vaak lastig. Je kunt ermee werken aan bijvoorbeeld slaapproblemen, woedeaanvallen, verlegenheid, het verwerken van trauma’s of de scheiding van ouders. Ook voor volwassenen is de toepassing heel breed: bijvoorbeeld bij rouwverwerking, bij burn-out, of bij mensen die een ontwikkelingsvraag hebben. Door het non-verbale karakter is het ook heel geschikt voor dementerende ouderen. Als cliënt hoef je zelf niet creatief te zijn om baat te hebben bij kunstzinnige therapie. Het helpt wel als je het prettig vindt om te doen, en in wezen is ieder mens van nature creatief. Het gaat bovendien

G20

Antroposofische geneeskunde zijn niet echt onderzoeks-minded. Ze vinden dat dat afleidt van de afstemming die ze op de cliënt hebben. Tegenwoordig is het voor elke interventie nodig om transparant te maken wat je eigenlijk doet en waarom, en moet je aannemelijk kunnen maken hoe het werkt. Daarom wordt er nu meer tijd en geld vrijgemaakt voor onderzoek, dat bijvoorbeeld door het Lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg van de Hogeschool Leiden wordt uitgevoerd. Zoals mijn promotieonderzoek naar kunstzinnige therapie bij angststoornissen.”

niet om het maken van een kunstwerk dat je aan de muur kunt hangen, maar om het proces van het kunstzinnig werken en wat dat met jou doet.”

Met welke technieken werkt een kunstzinnig therapeut?

“Dat is natuurlijk afhankelijk van of je met muziek, drama of beeldende kunst werkt. Zelf weet ik het meeste van beeldende technieken.

De bekendste techniek van de kunstzinnige therapie is het nat-in-nat-schilderen, wat op de vrijeschool ook veel gedaan wordt. Je maakt dan je papier vochtig en daar schilder je op met verdunde aquarelverf, met heel rustige streken van links naar rechts. Het is een heel geschikte manier om echt alleen maar kleur te beleven en deze intens in je op te nemen. De werking van kleuren is inmiddels al wetenschappelijk bewezen: van rood gaat je bloeddruk omhoog bijvoorbeeld, en blauw heeft juist een rustgevend effect. Zo hebben alle kleuren hun eigen werking op de mens.

Een andere veelgebruikte techniek is het waarnemend tekenen. Dat is erop gericht je in de realiteit te brengen en je bewust te maken van de schoonheid om je heen. Ook boetseren

komt vaak voor. Het boetseren van een bol bijvoorbeeld, bevordert je concentratie omdat je naar één punt toe werkt. In alle gevallen stelt de therapeut in overleg met de cliënt behandeldoelen op, en kiest daar dan geschikte middelen en de opdrachten bij.”

Kun je iets vertellen over de wetenschappelijke onderbouwing ervan?

“Er is nog weinig wetenschappelijk onderzoek naar gedaan, dus het is lastig om daar iets over te zeggen. De basis voor de behandelingen is vooral de jarenlange ervaringskennis van de therapeuten. Als je begint aan de vierjarige hbo-opleiding tot kunstzinnig therapeut, is het eerste jaar dan ook vooral gericht op het heel bewust leren waarnemen van de effecten van kleuren, vormen en technieken. Je ervaart wat dat met jezelf doet en bespreekt dat ook met medestudenten, om het uit het subjectieve te halen en te leren hoe je dit voor je cliënten kunt gaan inzetten. Er is wel vakliteratuur beschikbaar, maar in algemene wetenschappelijke taal is er nog maar weinig gepubliceerd. Dat komt omdat wetenschappelijk onderzoek in het verleden nooit prioriteit kreeg. De therapeuten zijn nauw betrokken bij hun cliënten en

“Goed onderzoek leidt tot eerlijke en betrouwbare informatie over de helende werking van kunst” Wat houdt dat onderzoek in?

“Aan mijn onderzoek deden zestig vrouwen met angstklachten mee. De helft daarvan kreeg therapie en de andere helft niet. Vooraf en na afloop van de onderzoeksperiode hebben we gekeken hoe het met hen ging, en de groepen met elkaar vergeleken. De mensen die therapie hadden gekregen, bleken enorm vooruit te zijn gegaan. Zij hadden duidelijk minder angsten en bleken beter in staat om hun emoties te reguleren. Om daarnaast ook in kaart te kunnen brengen wat er precies in de therapie gebeurt, was het belangrijk dat de therapeuten het behandelproces goed documenteerden. Het bijhouden van dossiers voor onderzoek is nieuw in de kunstzinnige therapie, dus daar hebben we een documentatiemethode voor ontwikkeld. Met de methode die er nu ligt, kunnen patiëntendossiers een mooi startpunt vormen voor het verzamelen van wetenschappelijk bewijs. Ze geven inzicht in wat er in de praktijk gedaan wordt en hoe het werkt. De dossiers geven input voor zogenoemde case reports: studies die het verloop van individuele behandelprocessen inzichtelijk maken. Zo kunnen we met dit onderzoek aansluiten bij de ontwikkelingen in de reguliere zorg, waarin gepersonaliseerde zorg ook een steeds grotere rol speelt.

Je kijkt dan niet alleen maar naar ‘de ziekte’, maar stemt je behandeling af op het individu.

In de antroposofische gezondheidszorg was dit altijd al gebruikelijk, maar daar is nooit zo duidelijk bekendheid aan gegeven. Met case reports kun je daar inzicht in geven.

Met ons onderzoek sluiten we aan bij de reguliere wetenschappelijke standaarden.

Dat is essentieel, want daarmee zorg je dat je onderzoek serieus genomen wordt en dat het impact heeft. Je moet nu eenmaal de taal van de reguliere wetenschap spreken om nader

Antroposofische geneeskunde

G21

tot elkaar te komen. Daarnaast is het voor ons eigen vak van belang om niet alleen uit te gaan van kwantitatieve metingen. Je doet dan een bepaalde eigenheid van de antroposofische zorg tekort. Daarom is het ook belangrijk om binnen zo’n interventie te kijken hoe die helemaal wordt afgestemd op een individu en waar een therapeut z’n keuzes op baseert. Case reports zijn een hele goede manier om inzicht te geven in zo’n proces.”

Wat spreekt je aan in het doen van dit onderzoek?

“Ik ben sterk overtuigd van de helende werking van kunst op de mens. Zelf heb ik dat ook ervaren in mijn leven, toen ik als tiener mijn moeder verloor. Ik ben toen erg veel met muziek bezig geweest, ook om dat te verwerken.

Daar heb ik enorm veel aan gehad. Ik wil graag dat die helende werking van kunst bekender wordt en dat er eerlijke en betrouwbare informatie over beschikbaar is. Over waar het wel voor werkt en waarvoor niet bijvoorbeeld. Met goed onderzoek kun je dat waarborgen.”

Dan ben je zeker wel blij met iemand als Erik Scherder, die veel aandacht genereert voor muziektherapie?

“Zeker, en met hoe hij het belang van muziekonderwijs op school benadrukt en wat het doet met de hersenontwikkeling van kinderen. Dat volg ik nauwgezet. Het is heel goed dat hij daar zo veel bekendheid aan geeft. Al richt hij zich wel sterk op de hersenen. In de antroposofie ga je ervan uit dat een mens nog veel meer is dan alleen een hoofd. Toch willen we daar graag bij aansluiten. De reguliere wetenschap en antroposofische gezondheidszorg hebben weliswaar verschillende visies, maar wel degelijk visies die elkaar kunnen versterken, verdiepen en aanvullen.”

Antroposofische geneeskunde is ontwikkeld op basis van aanwijzingen van Rudolf Steiner (1861-1925). Het is een uitbreiding van de reguliere geneeskunde, alleen afgestudeerde artsen kunnen de opleiding volgen, en sterk gericht op bevordering van het zelfherstellend vermogen. Ziekte moet uiteraard behandeld worden, maar kan tegelijk ook een ontwikkelingskans zijn voor het individu. De antroposofische geneeskunde gaat uit van het reguliere, reductionistische mensbeeld, aangevuld met drie andere ‘lagen’: vormkrachtenlichaam, ziel en Ik. Met dit mensbeeld kan de antroposofisch arts zich een uitgebreider beeld vormen van ziekte- en genezingsprocessen, psychosomatiek en de levensloop, en ook van de behandelmogelijkheden, zoals antroposofische geneesmiddelen, therapieën en leefstijladviezen. Artsen en andere behandelaars zijn te vinden via www.nvaz.nl.

G22

Gezondheid

Eigen Fundament Retreats

Burn out, een vloek of een zegen?

Tekst: Ivonne de Thouars

Dagelijks maken we honderden keuzes en lossen we ingewikkelde zaken op. Tegelijkertijd hebben we moeite om de simpele vraag ‘wie ben ik’ te beantwoorden. “We identificeren ons met wat we doen en wat we hebben, maar niet met wie zijn. Daardoor verliezen we grip op ons leven met als gevolg stress en een groeiend aantal burn outs”, zegt Patrick R. van Zuijlen, oprichter van Dé Bedrijfsoptimalisator® en Eigen Fundament.

Steeds meer mensen hebben te maken met onrust, te veel stress en maar liefst 17% heeft burn out verschijnselen. Van Zuijlen vindt dit een logische ontwikkeling omdat we de grip zijn kwijtgeraakt op wie we wezenlijk zijn. Met Eigen Fundament biedt hij retreats aan om die grip weer terug te krijgen. Mensen die een burn out hebben of dreigen te krijgen, noemt hij een interessante doelgroep. “Met een burn out heb je namelijk rock bottom geraakt en dat betekent dat je dingen anders moet doen. Als je bewust wordt van de noodzaak, is dat de eerste stap om weer grip te krijgen. Mensen met een burn out hebben een noodzaak daartoe en dat is een felicitatie waard. Veel cursussen bij een burn out zijn erop gericht om zo snel weer terug in arbeidsproces te komen. Dat lijkt logisch, maar het maakt de kans op herhaling groot. Wij maken met de retreats van Eigen Fundament het verschil op zielsniveau, waarmee je groeit naar een professioneel en privé-leven dat bij je past. Zodat je energie vergaart in plaats van verliest. We gaan niet uit van pro-

tocollen, want die roepen bij veel mensen direct verzet op en dat herken ik wel. In onze retreats pakken deelnemers hun fundament op zielsniveau aan. Hierdoor ervaren onze deelnemers veel sneller, grondiger en blijvender effecten.”

Belangrijke factor Van Zuijlen, van oorsprong bedrijfskundige, heeft in zijn loopbaan nationaal en internationaal vele bedrijven geoptimaliseerd. Gespecialiseerd in crisis- en herstructureringsmanagement heeft hij noodlijdende MKB-bedrijven weer winstgevend gemaakt en door de crisis gesleept. “Ik werd op interim-basis en later vanuit mijn eigen bedrijf ingezet bij ondernemingen waar de product/markt combinaties of management en directie niet meer optimaal functioneerden. Daarbij heb ik alle mogelijke vraagstukken behandeld waar DGA’s of ondernemers mee te maken hebben. Samen met hen maakte ik onderscheidende strategische plannen. Een goed plan met onderscheidend vermogen en ‘de juiste mensen de juiste dingen

laten doen’, is lange tijd de basis geweest om bedrijven succesvol te maken. Daar is in de loop van de tijd een belangrijke factor bijgekomen die zeker zó belangrijk is.”

Succes en werkgeluk Van Zuijlen ervaarde dat het grootste potentieel en daarmee de winstgevendheid van bedrijven in de mensen zit. “Een strategische bespreking over de toekomst van de ondernemer en zijn bedrijf gaat vroeg of laat ook over persoonlijke kwesties.

Je kunt een bedrijf niet los zien van de mens en vice versa. Succes gaat om geluk. Mensen die werkgeluk ervaren, hebben een hogere productiviteit, lager ziekteverzuim en minder kans op een burn out. Ze hebben een hoger commitment, zeker als hun werkgever zich actief inzet om het werkgeluk te verhogen.”

Hands-on levenswijsheid Belangrijke vragen bij het coachen, zijn ‘hoe kan je het diepste potentieel van mensen ontsluiten’?

Gezondheid en ‘hoe krijgen we ze in beweging?’. “Deze vragen zijn niet eenvoudig te beantwoorden, terwijl er bibliotheken vol zijn geschreven over levenswijsheden. Ik vroeg me af waarom deze schatkisten vol kennis bij zo weinig mensen terechtkomen. Vaak komt dat door de manier waarop erover wordt gecommuniceerd. Het onderwerp wordt dan wollig benaderd, dus weinig praktisch. Er zijn niet veel programma’s met een hands-on methodiek die je gemakkelijk kunt integreren in je leven. Vandaar dat we in 2017 Eigen Fundament hebben opgericht, met programma’s voor bedrijven, individuen en groepen die hun ziel willen (her)ontdekken en groeien in betekenis. En voor mensen die het gevoel hebben dat ze de balans tussen privé en werk kwijt zijn, geleefd worden, een burn out hebben of dreigen te krijgen en meer grip willen op hun leven. Met persoonlijk leiderschap helpen wij hen op weg naar een 9 voor succes, geluk én rust.”

Grip terugkrijgen Naast Businessprogramma’s zoals ‘Bedrijfsoptimalisatie met Impact’ en ‘Eigen Werkgeluk’ zijn er Persoonlijke leiderschapsprogramma’s. Deze worden individueel of in groepen gegeven. “We belichten tijdens de retreats het vergeten stuk waarin mensen zichzelf terugvinden en van daaruit ontwikkelen de deelnemers krachtige actieplannen.” De retreats van Eigen Fundament worden verzorgd door Van Zuijlen en associated partners Pauline van der Lee, specialist in fundamentele vitaliteit en integrale groei van professionals en Irma Koorn, coach in persoonlijke groei. Kenmerkend aan de retreats zijn de diepgang en de eenvoud. Eigen Fundament biedt ook persoonlijke begeleiding van 8-10 weken voor mensen met bijvoorbeeld een burn out, maar ook driedaagse stoomcursussen in groepsverband – voor business teams of individuen. “Je eigen fundament terugvinden betekent dat je weer grip krijgt op jouw situatie”, zegt Van Zuijlen die samen met zijn collega’s inmiddels meer dan 1.000 mensen heeft begeleid. De deelnemers aan de retreats zijn vaak ondernemers, managers of managementteams, maar ook mensen met verslavingen, obesitas of andere persoonlijke problemen zijn welkom.

“Dat zien wij als foto’s – het zijn onderliggende problemen die voortkomen uit het feit dat je de grip kwijt bent geraakt. We maken gebruik van universele kennis op zielsniveau, dus dat is op iedereen toe te passen. Onlangs is bijvoorbeeld de eerste puber gestart met ons programma.

Gemeenschappelijke deler is dat onze deelnemers gelukkiger willen worden en gemakkelijker willen leven.”

Jezelf herkennen Deelnemers waarderen de retreats met een 9,2 uit 10. “Wat hen vooral aanspreekt is de diepgang en wijsheid die gemakkelijk te begrijpen en integreren is. Deelnemers herkennen zichzelf weer en worden in hun kracht gezet. En daarmee kunnen ze ook de verbindingen met de mensen om zich heen verbeteren. We ontsluiten jouw oorspronkelijke kracht die er altijd was en zal zijn.

We duiden de onrustzaaiers die dat tegenwerken en vaak voortkomen uit drijfveren als angst, ego, status, gehechtheid en hebzucht. Onze deelnemers vertellen dat ze eindelijk wakker zijn gewor-

den en weer de baas zijn over hun eigen leven.

Je kunt het retreat zien als het mooiste cadeau dat je aan jezelf of anderen kunt geven. Want als je jezelf herkent, vergeet je dat nooit meer.

Daardoor blijft het op de lange termijn effectief”, vertelt Van Zuijlen. “We zijn overigens geen medici en trekken de grens als er meer specialistische hulp nodig is.”

Tot de kern komen Een van de deelnemers aan Eigen Fundament is Albert, ondernemer en vader van drie pubers. Hij volgde onlangs een driedaagse retreat in kasteel Marquette te Heemstede. “Ik had het gevoel dat ik te veel ballen hoog moest houden, zowel zakelijk als privé. Daardoor ging ik gejaagd door het leven en ik wilde voorkomen dat mijn leven vastloopt door te veel stress en burn out-achtige verschijnselen.” De ondernemer was aangenaam verrast door de persoonlijke aanpak. “We zijn in korte tijd echt tot de kern gekomen. Onze groep was heel divers, van ondernemers en managers van een groot bedrijf tot een eigenaar van een bokscentrum – en toch waren de onderliggende knelpunten herkenbaar. We hebben daarom ook veel van elkaar geleerd.” Albert geeft aan dat hij vooral baat heeft gehad bij het herkennen van de onrustzaaiers in zijn leven en de manier waarop hij daarmee kan omgaan. “De kernvraag ‘dient dit mij?’ pas ik nu dagelijks toe. Ik weet wanneer ik de symbolische brug moet ophalen om mensen of zaken die onnodige energie vergen, te vermijden. Daardoor heb ik het gevoel dat ik minder geleefd word. Dit lijkt moeilijk in een tijd waarin zoveel van je geëist wordt, maar ik merk dat ik sterker in mijn schoenen sta en er op elk gebied winst door behaal. Ik gebruik mijn inzichten uit Eigen Fundament nu ook als vader en werk constant naar mijn vastgestelde doelen toe. De systematiek die me is aangeboden, is gemakkelijk toe te passen in mijn dagelijkse leven en dat brengt rust en reflectie.”

Beknopt en praktisch Ook Hans, leidinggevende binnen een groot bedrijf, was deelnemer aan het retreat in Heemstede. Hij is in zijn werk betrokken bij een werkgroep over vitaliteit en duurzaamheid en maakte daar kennis met Eigen Fundament. “Patrick gaf een mini workshop en zijn insteek en aanpak spraken me erg aan. Omdat ik op zoek was naar handvatten om meer regie te nemen over mijn leven en werk, voelde ik direct dat deze aanpak en filosofie bij mij passen. Ik heb jaren geleden een burn out gehad en heb al eerder trainingen gevolgd, zoals Landmark en herken wanneer het tijd is om op de rem te staan. Deze retreat is luchtiger en praktischer. De doelmatigheid en diepgang gaan gepaard met de nodige humor.

En de combinatie van overzichtelijke theorie met praktische oefeningen voor meer zelfredzaamheid vormen een mooie balans. Kijk, je kunt je verliezen in psychologische theorieën, maar je kunt ze ook beknopt en praktisch toepassen zoals in deze retreats gebeurt.” Je moet volgens Hans wel de confrontatie met jezelf aandurven. “Vaak kun je bij een ander wel aanwijzen waar hun knelpunten liggen, terwijl dat voor jezelf veel moeilijker ligt.

Gelukkig nodigden de groep en de begeleiders echt uit om open te zijn. De kwaliteiten van

G23

de cursisten werden ook ad hoc toegepast; zo hebben we een boksles gekregen en heb ik zelf dansles gegeven. Ik heb geleerd waar mijn kracht ligt en hoe ik mijn onrustzaaiers herken en buiten moet sluiten. Dit pas ik dagelijks toe zonder te streng te zijn voor mezelf. Hierdoor sta ik makkelijker in het leven en ik hoor regelmatig terug van collega’s en intimi dat ze me positief veranderd vinden. Ik heb kortom uit deze stoomcursus gehaald waar ik naar op zoek was en nodig had.”

Hoe staat het met jouw (werk)geluk? Doe de test op https://eigenfundament.nl/eigen-werkgeluk/

Speciale aanbieding voor lezers van de Krant van de Aarde Heb je het gevoel dat je geleefd wordt, ben je vermoeid of op zoek naar betekenis? Wil je een krachtig en gelukkig leven en weer grip krijgen? Streef je naar een 9 voor geluk, rust en succes? Maak dan gebruik van deze unieke aanbieding, speciaal voor de lezers van de Krant van de Aarde. Volg een retreat met maar liefst € 495 korting per persoon (Van € 2.495 voor € 2.000). Durf de confrontatie aan en neem de regie in je leven terug. Schrijf je in via info@eigenfundament.nl en vermeld daarbij ‘Actie Krant van de Aarde’.

G24

Boeken

Marjolein Dubbers; van burn-out naar succesvol schrijver

“De overgang is niet het einde, maar de start van een energiek leven” Tekst: Ivonne de Thouars

Schrijver en ondernemer Marjolein Dubbers ontdekte tijdens een flinke burn-out hoe ze met voeding haar energielevel weer op peil kreeg en haar hormonen in balans. Ze voelt zich nu sterker dan ooit en deelt haar inzichten graag met vrouwen van middelbare leeftijd: “Als je goed voor jezelf zorgt, ga je een prachtige tweede fase van je leven tegemoet.”

Marjolein Dubbers is auteur van de boeken ‘Het energieke vrouwen voedingskompas’ en ‘Eet meer energie’, en oprichtster van het platform de Energieke Vrouwen Academie. De bevlogen, 60-jarige ondernemer wil vrouwen van middelbare leeftijd kennis laten maken met de kracht van vitale voeding en hen de energie geven voor ‘nog 20 of 30 mooie jaren’. En met succes: de boeken van Marjolein vliegen als warme broodjes over de toonbank, haar internetplatform bereikt meer dan 138.000 fans en haar cursussen leverden tot nu toe al meer dan 51.000 energieke klanten op.

De bodem bereikt De basis voor het huidige succes van Marjolein werd gelegd toen zij de spreekwoordelijke bodem had bereikt. “In 2011 belandde ik in een fikse burn-out. Na jarenlang voor een ontwikkelingsmaatschappij te hebben gewerkt, liep ik helemaal vast. Ik woonde alleen, was 52 jaar oud en ook nog in de overgang. Ik lag als een dweil op de bank, maar na wat sombere weken besloot ik dat het genoeg was. Het was noodzakelijk om weer terug te komen in het arbeidsleven en ik was

vastbesloten om mezelf weer op de been te krijgen. Maar waar haalde ik de energie vandaan?”

Hormoonbalans herstellen Marjolein werd door haar burn-out gedwongen het rustiger aan te doen en kreeg ook counseling. “Dat was niet genoeg. Ik was ervan overtuigd dat mijn verstoorde hormoonhuishouding me enorm veel energie kostte. Mijn voedingspatroon was al redelijk gezond omdat ik al langer weet dat voeding een sleutelrol speelt in je gezondheid. Maar ik wilde meer kennis en ging op zoek naar informatie over voeding die mijn hormoonbalans weer kon herstellen. In Nederland was op dat gebied geen informatie te vinden, dus ik richtte me op bronnen uit de Verenigde Staten.

Ik bestudeerde alles wat ik kon vinden en gooide mijn hele voedingspatroon om. Het fascineerde me enorm hoe ik vitale voeding kon gebruiken voor een energiek lichaam dat kracht haalt uit de veranderde hormoonhuishouding. Ik vogelde zelfstandig uit hoe mijn ideale menu eruit moest zien en zette grote stappen.” Marjolein schrapte alle zoetigheid, bewerkte voeding en voor een

deel koolhydraten uit haar voeding en stelde haar maaltijden samen met zoveel mogelijk biologische groenten en gezonde vetten. “Ik kocht een sapcentrifuge om groene smoothies te maken en leerde alles over superfoods. Daarmee liep ik ruim voor op de trends, zo moest ik nog speciaal naar Amsterdam om chiazaad te kopen.”

Inzichten delen Al binnen drie tot vier maanden veroorzaakte het veranderde voedingspatroon een lichamelijke en mentale energieboost, vertelt Marjolein. “Ik had het gevoel dat ik ‘wakker’ werd en dat de watten in mijn hoofd verdwenen. Ik werd slanker, vrolijker en energieker en mijn intuïtie werkte weer op volle toeren. De lucht in mijn hoofd klaarde enorm op en ik vroeg mij af waarom zo weinig mensen dit wisten. Om mij heen raakten ook mijn vriendinnen en zes zussen in de overgang.

Sommigen werden zwaarder, sneller vermoeid en soms humeurig. Ik merkte dat ze zich daarbij neerlegden: ‘het ligt aan de leeftijd, of, het is de overgang’. Dat is niet zo, het ligt aan je voeding en daar kun je wat aan doen! Ik wilde mijn

Boeken

niet meer van deze tijd? Brood is een bron van glucose, waardoor we iedere keer weer insuline aanmaken. En in de schappen van de supermarkt is maar liefst 80 procent van de voeding bewerkt of het bevat te veel suiker, zout, granen, soja of mais. Daar worden we niet beter van. Veel mensen zijn ondervoed, niet in calorieën maar in voedingsstoffen. De ommekeer komt vanuit de consument en hoe meer mensen kiezen voor een gezonde, biologische of (deels) vegetarische leefstijl, hoe sneller het aanbod en de richtlijnen zullen veranderen. Ook om medicatie te voorkomen, want met vitale voeding en de juiste supplementen kun je bijvoorbeeld herhaalrecepten voor cholesterolverlagers vóór zijn. We stemmen met onze portemonnee, vooral de vrouwen die merendeel de boodschappen doen, en daarom is het zo belangrijk dat iedereen goed geïnformeerd is.”

inzichten graag delen, deed een opleiding tot vitaliteitscoach, ofwel food- en lifestyle coach, en startte een praktijk in mijn dorp.” Een spannende stap, geeft Marjolein toe. “Als je 52 bent en geen partner of vast werk hebt, is je hypotheek elke maand een uitdaging. Ik kon ook terug naar mijn oude werkgever maar heb me toch volledig hierop gestort. Op een gegeven moment voel je dat dit de weg is die je moet gaan. Ik had mijn passie gevonden en vertrouwde erop dat het goed zou komen.”

Marjolein had in haar praktijk te weinig bereik en zocht haar heil in het schrijven van online blogs.

“Vanaf dat moment ging het hard; als mensen zochten op hormonen en overgang kwamen ze bij mij terecht.” Marjolein richtte het online platform de Energieke Vrouwen Academie op en kreeg veel vragen, zoals ‘hoe ontbijt ik zuivelvrij’ of ‘hoe stel ik een volledig diner samen’? Dat resulteerde in een ontbijtboek, lunchboek en een dinerboek. “Op een gegeven moment had ik zoveel informatie dat ik daar een logisch geheel van wilde maken met een kop en staart. Ik bundelde mijn al inzichten in het boek ‘Het energieke vrouwen voedingskompas’ - een schot in de roos.”

“Ik lag als een dweil over de bank en moest mezelf weer op de been krijgen.

Waar haalde ik de energie vandaan?”

Meer daadkracht Na verloop van tijd ontdekte Marjolein ook hoe je met voeding goed zorgt voor de mitochondriën, de energiecentrales in cellen die ervoor zorgen dat je energiek en gezond blijft. Daarover schreef ze vorig jaar haar tweede boek ‘Eet meer energie’. Waarom richt zij zich met haar boeken en academie specifiek op vrouwen van middelbare leeftijd? “Ik heb wat met vrouwen rond de 50. Ik vind dat vooral vrouwen de prijs van deze maatschappij vol chemische cocktails in voeding en cosmetica moeten betalen. Hormonen en mitochondriën raken hierdoor verstoord en in de menopauze ben je extra kwetsbaar. Vrouwen in die leeftijd zijn klaar met het zorgen voor een gezin… en dan? Als het goed is, heb je nog zo’n 30 tot 40 mooie jaren voor je. Dat vraagt wel om een transformatie. Je maakt op deze leeftijd minder oestrogeen aan en meer testosteron. Tegenwoordig hebben vrouwen meer kansen, ook op latere leeftijd en je ziet hen overal in beweging komen.

Soms worden ze opstandig over hun kinderen die nog geen ei kunnen bakken, mannen die geen overhemd kunnen strijken of ze willen hun meisjesnaam terug. Dat is te verklaren; je hormonen zeggen dat het tijd is om actie te ondernemen en voor jezelf te kiezen. Je hormonen vertellen je dat je niet meer in de zorgrol zit, dus zorg voor voldoende energie om leuke dingen te ondernemen en maak er iets positiefs van! Daar lever ik heel graag een bijdrage aan.”

G25

Krachtiger dan ooit Succes en kritiek Met het succes kwam ook de kritiek op Marjolein Dubbers. Zo zou ze niet zijn opgeleid tot voedingsdeskundige, mensen op het verkeerde been zetten omdat je zelf geen invloed kunt uitoefenen op hormonen, voeding tot heiligmakende sleutel tot gezondheid verheffen en een maakbaarheid van een gezond leven suggereren – waar ook zieke mensen ijdele hoop uit putten. “Ik ben geen arts, ik stel geen diagnoses en adviseer mensen ook niet over hun gezondheid, maar wel over hun voeding. Daarvoor heb ik een opleiding tot food- en lifestylecoach gevolgd. Hebben mensen meer vragen of hulp nodig, dan verwijs ik ze door naar een specialist. Zo werk ik samen met gynaecoloog Barbara Havenith van de Vrouwenpoli in Boxmeer. En voeding is niet zaligmakend maar samen met onder meer voldoende beweging, daglicht en ontspanning draagt het wel in belangrijke mate bij aan een gezond leven.

Gelukkig zijn steeds meer medici het daarover eens, zoals prof dr in de diabetologie Hanno Pijl en cardioloog prof Leonard Hofstra. Zij vinden dat je voeding en leefstijl niet langer los kan zien van gezondheid. Bovendien is het al langer bekend dat diabetes type 2 te voorkomen en genezen is met de juiste voeding. En hormonen kun je wel degelijk beïnvloeden met voeding, denk maar aan het hormoon insuline. De helft van Nederland is, volgens nieuwste cijfers, insulineresistent met het gevaar op diabetes 2; als ze stoppen met het eten van zoet en veel koolhydraten heeft dat een enorm positieve invloed. Daarnaast zijn er steeds meer mensen met obesitas, hart- en vaatziekten, depressie of een burn-out. Natuurlijk kun je ondanks een gezonde leefstijl alsnog ziek worden, maar wat is erop tegen om mensen goed te informeren?”

Marjolein ervaart dat zij door goed voor zichzelf te zorgen en vitale voeding te eten, krachtiger is dan ooit. “Ik werk veel en vol passie, sport vier keer per week en sommige mannen van 40 ren ik zo voorbij.

Natuurlijk barst ik niet elke dag van de energie, het leven is eb en vloed, en ik heb heus wel eens een off day. Daar leg ik me dan vol overgave bij neer.”

Plannen voor de komende jaren heeft ze volop, zo wil ze zich meer focussen op mensen boven de vijftig en zelfs zestig. “Die doelgroep hoeft zich niet neer te leggen bij een minder energiek leven. Ik wil meer impact hebben en hoop meer vrouwen te inspireren om in beweging te komen. De overgang is immers niet het begin van het einde, maar de start van de prachtige tweede helft van je leven.

Ik wil dat graag illustreren met interviews met inspirerende rolmodellen. Vrouwen van boven de 50 die een keerpunt hebben bereikt, die topfuncties hebben, een geheel nieuwe carrière zijn gestart of door sportief maandenlang door Europa fietsen. Zo hoop ik dat de grote groep vrouwen van middelbare leeftijd inziet dat er nog zoveel mogelijk is als ze hun nieuwe kracht gaan ervaren.”

Op het verkeerde been Informatie is belangrijk om het tij te keren, zegt Marjolein Dubbers. Ze is van mening dat de overheid en voedingsproducenten mensen op het verkeerde been zetten. Er is wel een ommekeer gaande zoals het Nationale Preventieakkoord dat ook ondertekend is door overheid en producenten, maar dat is volgens Marjolein te marginaal.

“Het Voedingscentrum beveelt nog steeds tweemaal per dag een broodmaaltijd aan, dat is toch

Meer informatie? Lees de boeken van Marjolein Dubbers: ‘Het energieke vrouwen voedingskompas’, ISBN 9789021563732 en ‘Eet meer energie’, ISBN 9789021566863, Kosmos Uitgevers. En bezoek de website energiekevrouwenacademie.nl

G26

Gezondheid

Vitaminentekort of verkeerde combinaties voorkomen:

De wisselwerking tussen medicijnen en supplementen Tekst: Ivonne de Thouars

Een tekort aan vitamines of mineralen treedt vaak sluipend op en is moeilijk te herkennen. Gebruikt u medicijnen? Wist u dan dat langdurig gebruik van geneesmiddelen soms tot ernstige vitamine- of mineralentekorten leidt? Of dat bepaalde voedingssupplementen de werking van geneesmiddelen kunnen beïnvloeden?

De wisselwerkingen tussen medicijnen en voedingssupplementen zijn recent in kaart gebracht door de brancheorganisatie Natuur- en gezondheidsproducten Nederland (NPN) en het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM). Deze instanties willen meer bewustwording creëren, zodat geneesmiddelen en voedingssupplementen veilig en effectief worden gebruikt. “Zo zijn mensen meer oplettend en kunnen ze de gevolgen beter signaleren”, zegt Ruud Coolen van Brakel van IVM. “Protonpompremmers zijn bijvoorbeeld al jaren wereldwijd het meest voorgeschreven geneesmiddel door huisartsen. Langdurig gebruik van deze maagzuurremmers kan echter leiden tot tekorten aan magnesium en vitamine B12 met nare gevolgen van dien. Ook antistollingsmiddelen worden veelvuldig voorgeschreven en zijn belangrijk voor het voorkomen van hart- en vaatproblemen. Toch weten veel mensen niet dat bepaalde supplementen of kruiden, die ze gewoon in de winkel kunnen kopen, een nadelige invloed kunnen hebben op deze medicijnen. Als iedereen goed op de hoogte is, kun je gezondheidsproblemen voorkomen.”

Vitaminen- of mineralentekort door medicijnen Welke medicijnen hebben invloed hebben op de nutriëntenstatus, dus op de hoeveelheid vitamines en mineralen in uw lichaam? Hoeveel van deze nutriënten heb ik nodig en welke hoeveelheid is veilig? En hoe herken ik een tekort aan vitamines en mineralen?

Maagzuurremmers – magnesium & vitamine B12 tekort Protonpompremmers kunnen bij langdurig gebruik magnesium en vitamine B12 tekorten veroorzaken. De klachten treden vaak sluipend op, wat het moeilijk maakt om ze te herkennen. Het langdurig gebruik van deze maagzuurremmers wordt ook in verband gebracht met tekorten aan ijzer, kalium, natrium en calcium.

Magnesium is essentieel voor tal van biochemische processen. Het is betrokken bij de energieproductie, eiwitformatie, productie en herstel van

DNA, spierbeweging, botopbouw, de regulatie van het zenuwstelstel, etc. Een magnesiumtekort uit zich via symptomen als misselijkheid, apathie en braken. Een ernstig tekort, bij bloedplasmawaarden onder 0,5 mmol/l, kan verwardheid, hartritmestoornissen en stuipen tot gevolg hebben. Voor magnesium is er geen ADH vastgesteld. De Adequate Inname (AI) voor volwassen mannen is vastgesteld op 350 milligram per dag, voor volwassen vrouwen op 300 milligram per dag.

Vitamine B12 is een wateroplosbare vitamine die belangrijk is voor het goed functioneren van de hersenen, het zenuwstelsel en de vorming van het bloed. Het speelt ook een rol bij de regulering en invloed op D.N.A. synthese en de energie productie. Een tekort aan vitamine B12 kan leiden tot bloedarmoede, zenuwaandoeningen en geheugenproblemen. De dagelijks aanbevolen hoeveelheid vitamine B12 is voor mannen en vrouwen vanaf 19 jaar 2,8 μg. Voor vrouwen die zwanger zijn en vrouwen die borstvoeding geven, is de aanbevolen hoeveelheid 3,2 en 3,8 μg.

G27

Gezondheid Er is geen aanvaardbare bovengrens opgesteld voor vitamine B12.

Plastabletten – kalium & magnesium tekort Plastabletten (hydrochloorthiazide) worden gebruikt bij een hoge bloeddruk; ze verlagen de bloeddruk en verbeteren de pompkracht van het hart. Langdurig gebruik kan leiden tot tekorten van de mineralen kalium en magnesium. Er zijn ook aanwijzingen dat langdurig gebruik van hydrochloorthiazide leidt tot zinktekort.

Kalium is een mineraal dat samen met chloride en natrium betrokken is bij het regelen van de vochtbalans en bloeddruk. Kalium heeft een gunstig effect op de bloeddruk omdat het het bloeddruk-verhogende effect van natrium tegenwerkt.

Daarnaast zorgt kalium er samen met natrium voor dat zenuwprikkels goed geleid worden en spieren zich samentrekken. Een tekort aan kalium kan leiden tot vermoeidheid en spierzwakte, hartritmestoornissen, kramp, obstipatie en misselijkheid. Een ernstig tekort aan kalium (< 2,5 mmol/l) kan een verminderde nierfunctie veroorzaken.

Voor mannen vanaf 19 jaar is de dagelijkse aanbevolen hoeveelheid 3.500 mg (3,5 gram) per dag, voor vrouwen 3.100 mg (3,1 gram) per dag.

Er is geen aanvaardbare bovengrens vastgesteld.

Medicijnen bij diabetes type 2 – vitamine B12 tekort Metformine is een bloedglucoseverlagend middel en is de eerste keuze bij de behandeling van diabetes mellitus type 2. Langdurig gebruik kan net als bij maagzuurremmers een tekort aan vitamine B12 tot gevolg hebben met als gevolg bloedarmoede, zenuwaandoeningen en geheugenproblemen.

Prednison – calcium & kalium tekort Prednis(ol)on wordt ingezet als ontstekingsremmer en langdurig gebruik kan een tekort aan calcium en kalium veroorzaken. Het geneesmiddel wordt ook in verband gebracht met een tekort aan magnesium en een verhoogde uitscheiding van chroom.

Calcium is een mineraal dat nodig is voor de opbouw en het onderhoud van de botten en het gebit. Calcium helpt tegen botontkalking op latere leeftijd en is nodig voor een goede werking van de zenuwen en spieren, de bloedstolling en het

transport van andere mineralen in het lichaam.

Een ernstig calciumtekort leidt tot osteoporose.

Zonder preventieve behandeling ontwikkelt 50 procent van de langdurige gebruikers van corticosteroïden, zoals prednison, osteoporose.

Anticonceptiepil – tekort aan foliumzuur & magnesium De combinatiepil met oestrogeen en progestageen kan leiden tot lage foliumzuur en magnesium bloedwaardes. Er zijn ook studies naar vitamine B6-deficiëntie door gebruik van de anticonceptiepil.

Foliumzuur is belangrijk voor synthese en herstel van DNA, celgroei en celdeling en is essentieel voor de groei en ontwikkeling van ongeboren kinderen. Een tekort aan foliumzuur kan bloedarmoede, darmstoornissen en vermoeidheid veroorzaken. De dagelijks aanbevolen hoeveelheid foliumzuur is voor vrouwen vanaf 19 jaar 300 microgram per dag. De veilige bovengrens van synthetisch foliumzuur is 1000 μg per dag.

Niet altijd een goede combinatie Sommige voedingssupplementen kunnen van invloed zijn op de werking van bepaalde geneesmiddelen. Ze versterken de werking of zwakken het juist af. Welke combinaties van geneesmiddelen en supplementen kunt u beter vermijden?

Ginseng met antistollingsmiddelen Ginseng is een verzamelnaam voor elf verschillende soorten producten van de ginsengwortel.

Het wordt gebruikt voor het herstel van mentale en lichamelijke fitheid en bij zwakte, uitputting, vermoeidheid of concentratieverlies. Iemand die antistollingsmiddelen gebruikt, kan dat beter niet combineren met de ginsengsoorten P. ginseng en P. quinquefolius. Deze kunnen namelijk het antistollingseffect van de voorgeschreven geneesmiddelen beïnvloeden. Als iemand deze middelen toch tegelijk gebruikt, moet dat bij de trombosedienst worden vermeld.

Ginkgo biloba met antistollingsmiddelen Ginkgo biloba (ginkgo) wordt ook wel de Japanse notenboom of Japanse tempelboom genoemd en preparaten van de bladeren worden gebruikt

Geneesmiddel

Invloed op nutriënten

Protonpompremmers (maagzuurremmers)

Magnesium & vitamine B12 tekort

Hydrochloorthiazide

(plastabletten)

Kalium & magnesium tekort

Metformine (medicijn bij diabetes type 2)

Vitamine B12 tekort

Prednison

Calcium & kalium tekorten

Anticonceptiepil (combinatiepil

Lage foliumzuur & magnesium bloedwaardes

vanwege de anti-oxidatieve en doorbloeding-bevorderende eigenschappen. Bij het gebruik van antistollingsmiddelen wordt ginko afgeraden omdat het effect op de antistolling kan worden versterkt. Wanneer iemand naast ginkgo andere kruidenpreparaten met een effect op de bloedstolling gebruikt, zoals ginseng-soorten, knoflook en gember, versterkt deze wisselwerking. Als mensen deze kruidenpreparaten tegelijk gebruiken met een antistollingsmiddel, moet dat bij de trombosedienst worden vermeld.

Tryptofaan met antidepressiva of slaapmiddelen Tryptofaan is een essentieel aminozuur dat het lichaam niet zelf aanmaakt. Het wordt in het lichaam omgezet in 5-hydroxytryptofaan (5-HTP) en daaruit ontstaat 5-hydroxytryptamine (5HT) oftewel serotonine. Serotonine speelt een belangrijke rol bij stemming, zelfvertrouwen, slaap, seksuele activiteit, emoties, eetlust, de verwerking van pijnprikkels en de regulering van slaap. Tryptofaan en 5 HTP supplementen worden gebruikt om de stemming te verbeteren en bij slaapstoornissen. Ze kunnen beter niet worden gecombineerd met antidepressiva of slaapmiddelen omdat de werking dan wordt versterkt. Ook kan, bij hoge hoeveelheden, het serotoninesyndroom optreden met prikkelbaarheid, rusteloosheid, misselijkheid en een verminderd concentratievermogen als gevolg. Ook de combinatie van tryptofaan met Sint-janskruid of griffonia kan het risico op het serotoninesyndroom verhogen.

Echinacea met immunosuppressiva Echinacea komt van de Enchinacea Purpurea plant en wordt gebruikt om het immuunsysteem te versterken, bijvoorbeeld bij verkoudheid en infecties van de lucht- en urinewegen. Immunosuppressiva zijn medicijnen die de natuurlijke afweerreactie onderdrukken tegen lichaamsvreemde stoffen en worden ingezet bij bijvoorbeeld behandelingen tegen reuma of bij een transplantatie. Enchinacea kan de werking van deze geneesmiddelen ongunstig beïnvloeden.

Echinacea kan ook beter niet worden gebruikt door mensen met ernstige aandoeningen zoals een auto-immuunziekte, multiple sclerose, leukose, bindweefselziekte, tuberculose, aids of bij een hiv-infectie.

Bron: NPN / IVM

Voedingssupplement

Wisselwerking op

Ginseng

Antistollingsmiddelen

Ginkgo biloba

Antistollingsmiddelen

Echinacea

Immunosuppressiva

Tryptofaan of 5 HTP supplementen

Antidepressiva en slaapmiddelen

G28

Reizen

Volledig tot rust komen tijdens de Algarve Nature Week

Het groene gezicht van de Algarve Tekst: Ivonne de Thouars

De Portugese streek Algarve kennen we allemaal van drukbezochte stranden en vele hotels in steden als Faro, Albufeira en Lagos. Maar als je net wat verder kijkt, ontdek je een verrassende streek met eindeloze wandel- en fietspaden. met gerechten uit de streek, die je bijvoorbeeld kunt kopen in de traditionele markthallen. Als je wandelt door de heuvels rond LoulĂŠ, een van de allermooiste en nog onontdekte dorpjes van de Algarve, is daar de markthal vol verse vis, groenten en kruiden absoluut een bezoekje waard. Al fietsend en wandelend kom je onderweg ook verschillende restaurantjes tegen die heerlijke gerechten uit de streek voorschotelen. Grote kans dat je getrakteerd wordt op het lokale drankje Medronho, een hartverwarmende likeur die ervoor zorgt dat je de laatste kilometers nog prima aankan.

Steile bergkammen Het voorjaar is een prachtige tijd om deze andere kant van de Algarve te ontdekken. In april wordt ook de Algarve Nature Week georganiseerd, waarbij je met korting kunt meedoen aan allerlei natuurlijke en culturele activiteiten waarin je jezelf terugvindt.

Ecotoerisme stimuleren In de maanden april en mei is het heerlijk om het groene gezicht van de Algarve, de kuststreek in het zuiden van Portugal, te bezoeken. De heuvels zijn in het voorjaar frisgroen met een schat aan bloemen, terwijl de temperatuur al aangenaam is en de terrasjes nog uitnodigend leeg. Net achter de kust met de vele toeristische voorzieningen, zijn kilometerslange wandel- en fietspaden aangelegd om het (eco)toerisme in het achterland te stimuleren.

Algarve Nature Week Verschillende partijen hebben de handen ineengeslagen om de natuur in de regio onder de aandacht te brengen. Zij organiseren sinds vijf jaar in april de Algarve Nature Week, waarbij ze het de bezoekers van de streek gemakkelijk maken om de wandel- en fietsroutes en authentieke dorpjes te ontdekken en met korting deel te nemen aan allerlei natuurlijke en culturele activiteiten die typerend zijn voor de streek. Deelnemen aan de Nature Week is heel geschikt voor mensen die geĂŻnteresseerd zijn in ecotoerisme, toeristen die het verborgen platteland willen ontdekken of mensen tot rust willen komen tijdens een natuurlijke, sportieve vakantie.

Natuur en tradities Als je van de weg van het vliegveld in Faro naar Lagos rijdt, zie je al direct dat de Algarve ook een heel ander, groen en vriendelijk gezicht heeft. Hier zie je geen massatoerisme of hoogbouw, maar kleine, dromerige dorpjes en groene heuvels, net een paar kilometer verwijderd van de bekende steile rotskust. Je kunt hier in georganiseerd verband of individueel wandelen, fietsen of mountainbiken. De paden zijn voorzien van duidelijke wegwijzers en je fietst of wandelt in een paar uur van de bossen naar de oceaan.

Gidsen die de wandelroutes uitzetten, betrekken ook de plaatselijke bevolking erbij en je kunt tijdens de Algarve Nature Week deelnemen aan workshops waarin de oude tradities van deze streek beoefend worden zoals mandenvlechten of Portugese werken schilderen met kalk, dat in de streek gewonnen wordt. Zo blijven deze tradities bewaard en worden ook de kleine dorpjes onder de aandacht gebracht van de toeristen.

Vissertrails en groene velden In het achterland van de Algarve zijn gele en rode paden uitgezet, voor de geoefende of minder geoefende wandelaar. Er zijn vissertrails die over de steile rotsen leiden en een adembenemend uitzicht geven op de hoge golven en woeste oceaan. Maar ook vriendelijke wandelroutes die bijvoorbeeld met het hele gezin ondernomen kunnen worden langs bossen, rivieren en groene heuvels waar de geur van de bloesem van de sinaasappelbomen je begeleiden. De velden vol bloemen nodigen uit voor een picknick onderweg

Een gemakkelijke route door het groene hart van de Algarve is bijvoorbeeld de 11 kilometer lange wandeling door de omgeving van de Odeleite rivier met vruchtbare oevers waar citrus- en olijfbomen groeien. Een uitdagendere route loopt van Vila do Bispo naar de kust. In de bergen waar de bomen kromgroeien van de harde wind zie je oceaan overal om je heen. Je daalt na een wandeling van zoâ&#x20AC;&#x2122;n 10 kilometer af naar de oceaan, waar je kunt bijkomen in een surferscafeetje voordat je de steile bergkam weer opklimt. Vanaf hier is het maar een klein eindje rijden door prachtig heuvellandschap naar Cabo de Sao Vicente, het meest zuidwestelijke punt van Europa, waar de oceaan met hoge golven tegen de steile wanden klotst en vogelaars graag komen. Ook mountainbikers kunnen hun hart ophalen in deze streek, bijvoorbeeld met een tour van Cabans de Tavira naar Vila Real de Santo Antonio, een route die door de bossen naar de kust leidt.

Uitrusten van de sportieve uitstapjes doe je in een van de vele hotels in het achterland van de Algarve. Er zijn kleine, romantische pensions, maar ook mooie hotels of resorts voor de hele familie. Hotel Quinta do Marco biedt een prachtig vergezicht en de kinderen mogen hier helpen om de dieren te verzorgen. Het resort Salema Beach Village is ook een aanrader voor gezinnen. Volg je hier het steile pad naar beneden, dan sta je direct aan het strand met vele restaurantjes en terrasjes van het dorpje Salema.

Wil jij ook het groene gezicht van de Algarve ontdekken?

Kijk dan eens op www.algarvenatureweek.pt en www.cyclingwalkingalgarve.pt

Vegan recept

G29

Biet au vin met salie Tekst en beeld: Lisette Kreischer

Het mooie aan biet is dat haar kleur haar geneeskrachtige eigenschappen al verraadt. Het fraaie rood verwijst naar haar werking op het bloed. Biet heeft namelijk een verjongende werking op het bloed, kan de bloeddruk helpen verlagen en werkt sterk reinigend op de lever. Tevens is de biet een powerhouse doordat het een flinke dosis aan mineralen, vezels en antioxidanten bevat. Wil je biet nemen als medicijn? Pers er dan sap van of eet de biet rauw. Verwerkt in een stoof zoals deze en verrijkt met allerlei heilzame kruiden, waaronder salie, is de biet vooral heerlijk verwarmend. Perfect wintervoer, dus.

Hoofdgerecht Voor 2 personen

• olijfolie • 2 rode uien, gepeld en fijngesnipperd • 2 teentjes knoflook, gepeld en fijngehakt • 2 takjes tijm • 2 blaadjes laurier • 8 blaadjes salie • 2 grote rode bieten, gewassen en in kleine blokjes gesneden • 1 flinke wortel, gewassen en in kleine blokjes gesneden • 2 aardappelen, gewassen en in kleine blokjes gesneden • ½ rode paprika, gewassen, zaadjes verwijderd, in halve reepjes gesneden • 125 ml rode wijn (bordeaux, Vin Nature of biologisch/veganistisch) • 35 ml shoyu • 2 el tomatenpasta/puree • 8 champignons, schoongemaakt en in plakjes gesneden • zeezout en versgemalen zwarte peper

Extra

• olijfolie • 10 blaadjes salie Verhit een scheut olijfolie in een koekenpan en fruit hierin de ui ongeveer 5 minuten. Voeg de knoflook, tijm, laurier en salie toe. Bak zo’n 3 minuten.

Voeg de biet, wortel en aardappel toe. Bak kort aan en voeg de rode wijn, klein scheutje shoyu en de tomatenpasta toe. Roer goed door, breng de saus aan de kook op een laag tot middelhoog vuur en plaats een deksel half op de pan.

Laat ongeveer 30 minuten pruttelen.

Verhit ondertussen in een andere koekenpan een scheut olijfolie. Voeg de plakjes champignon toe en bak aan beide zijden goudbruin. Breng op smaak met zeezout en een flinke hoeveelheid zwarte peper.

Doe in de laatste 5 minuten de rode paprika bij de bietenstoof. Na ongeveer 30 minuten zou alles goed gaar moeten zijn, maar dat is afhankelijk van de grootte van de gesneden groente. Voeg de champignons toe, zet het vuur uit en roer goed. Proef het geheel en breng het eventueel extra op smaak met zeezout en zwarte peper.

Verhit een laagje olijfolie in een kleine pan en bak hierin kort de blaadjes salie.

Serveer deze stoof met de krokante salieblaadjes, zuurdesembrood met veganistische kaas of een puree van aardappels.

Over Lisette Kreischer | The Plant Pharmacy Lisette Kreischer is een van de grondleggers van de vegan-beweging in Nederland. Zij is co-founder van de inmiddels befaamde Dutch Weed Burger en heeft 10 succesvolle (kook) boeken op haar naam staan, waaronder Ecofabulous koken in alle seizoenen, het succesvolle en internationaal bekroonde Groente uit zee en haar meest recente werk MAN.EAT.PLANT..

In haar boek The Plant Pharmacy laat zij zien hoe je het hele jaar door kunt profiteren van de bijzondere en geneeskrachtige werking van planten en kruiden. Lisette neemt je mee op reis door de seizoenen en deelt heerlijke, plant based gerechten. The Plant Pharmacy zit boordevol informatie over de benefits van planten en bevat meer dan 40 vegan recepten, waar dit verwarmende winterse gerecht er een van is. Voor meer informatie: www.lisettekreischer.com

G30

Gezondheid

Natuurlijke ondersteuning bij stress en spanning Tekst: Ivonne de Thouars

Deze snelle maatschappij vergt veel van ons en dan kan de balans weleens zoekraken. Met spanningen als gevolg.

Een beetje ‘gezonde spanning’ is niet slecht, het zorgt ervoor dat je alert bent en snel kunt reageren. Maar langdurige spanning, ofwel stress, is slecht voor de gezondheid en kan zelfs leiden tot een burn out. Wat kun je zelf doen als je last hebt van overmatige spanningen? borstvoeding. Gebruik valeriaan niet langer dan twee weken; als er na deze tijd geen verbetering optreedt, kun je beter even de huisarts bezoeken.

Sint-janskruid Voor lichte vormen van spanning, stress en nervositeit kun je ook Sint-janskruid gebruiken. Uit de gele bloemblaadjes en de bladeren van deze plant die vooral in Europa en Azië voorkomt, wordt een olie gewonnen die sombere gevoelens kan tegengaan en rust geeft bij spanningen.

Sint-janskruid wordt al tijden gebruikt bij licht depressieve klachten en gevoelens van onrust en veel mensen hebben er baat bij.

Het kruid heeft wel veel wisselwerkingen met andere medicijnen, zoals de anticonceptiepil, antidepressiva en medicijnen bij kanker. Als je een van deze geneesmiddelen slikt, moet je het gebruik van Sint-janskruid altijd even overleggen met jouw huisarts. Het duurt bij Sint-janskruid overigens enkele weken voordat het effect heeft. Ook hier geldt dat je bij oplopende nervositeit even je arts moet bezoeken.

Supplementen, thee of oliën Als er te veel van je gevraagd wordt, of je verwacht te veel van jezelf, kun je last krijgen van stress. Laat je dat op zijn beloop, dan loop je het risico op gezondheidsklachten zoals vermoeidheid, vergeetachtigheid, nek-en schouderklachten, maagklachten, hoofdpijn, een verminderde weerstand, slechter slapen en neerslachtige gevoelens. Langdurige stress verhoogt ook het risico op hyperventileren en zelfs hart- en vaatziekten. Het is dus belangrijk dat je actie onderneemt!

Ontspanning Te veel spanningen bestrijd je met ontspanning en door goed voor jezelf te zorgen. Stress kost je veel energie en dat betekent dat je lichaam veel vitamines en mineralen verbruikt, dus gezonde voeding is heel belangrijk. Let daarop en grijp bij spanningen niet te snel naar zoetigheid en snelle snacks die alleen maar energie kosten.

Het helpt ook om dingen op een rijtje te zetten en over je spanningen te praten met vrienden of familie. Leer eens nee te zeggen en besteed energie aan dingen die je leuk vindt, zoals een vakantie, goede film, warm bad, massage, leuk boek, bezoekje aan de sauna of sporten om de

spanning te verlichten. Yoga of een cursus mindfulness brengen ook de broodnodige rust. Als de spanningen zo hoog oplopen dat je neerslachtig wordt of lichamelijke klachten krijgt, is het verstandig om een huisarts te bezoeken.

Valeriaan Je kunt je strijd tegen stress ondersteunen met natuurlijke middelen. Het bekende kruidenmiddel (fytotherapie) valeriaan officialis helpt bijvoorbeeld goed bij nervositeit. De wortels van deze plant worden al sinds de Romeinen gebruikt als rustgever. De naam valeriaan komt dan ook uit het Latijnse ‘valere’ wat ‘kracht’ betekent. Houd er rekening mee dat valeriaan bij de een beter werkt dan bij de ander, een kwestie van uitproberen dus. Hoge doseringen valeriaan (450 mg of meer) werken overigens niet alleen rustgevend, maar ook versuffend. In dat geval moet je goed opletten bij het bedienen van machines en het besturen van voertuigen. De hoge doseringen mogen niet worden gebruikt in combinatie met alcohol of met geneesmiddelen die sufheid veroorzaken. Valeriaan is ook niet geschikt voor kinderen onder de twaalf jaar, tijdens de zwangerschap of bij het geven van

Wist je dat je supplementen kunt gebruiken tegen onrustige gevoelens? B-vitamines, 5-HTP en magnesium helpen bijvoorbeeld om te ontspannen. B-vitamines zoals B11 (foliumzuur) en B5 staan erom bekend dat zij het zenuwstelsel ondersteunen. 5-HTP, dat wordt gewonnen uit de zaden van het Zuid-Afrikaanse kruid Griffonia speelt een belangrijke rol bij de aanmaak van het gelukshormoon serotonine. Stress zorgt ervoor dat je lichaam meer magnesium verbruikt en een tekort aan dit mineraal maakt je weer gevoeliger voor spanningen. Zonder extra suppletie kun je dan in een vicieuze cirkel terechtkomen. Ben je geen fan van pillen? Neem dan eens een kop (groene) thee met munt of kamille.

Of gebruik ethische oliën, bijvoorbeeld op basis van lavendel, pepermuntolie, bergamot en geranium om wat meer tot rust te komen. Een beetje olie op je hoofdkussen zorgt er ook voor dat je makkelijker in slaap valt, en die nachtrust is natuurlijk heel welkom als je spanningen ervaart.

Gezondheid

G31

Natuurlijk een duurzame badkamer & toilettas? Wat je smeert moet je ook kunnen eten!

Hoe zit het nu met huidverzorgingsproducten? Is natuurlijk nu écht natuurlijk? Klopt het dat er hormoonverstorende stoffen in kunnen zitten? Waarom is natuurlijk beter dan synthetisch? Kun je met de producten in de badkamer bijdragen aan de Plastic Soup? Deze en nog veel meer vragen krijg ik regelmatig in mijn praktijk en tijdens lezingen. In cosmeticaland is het tegenwoordig een “Wilde Westen” aan ‘greenwashing’ en zie je door de bomen het bos niet meer. Mijn motto ‘wat je smeert moet je ook kunnen eten’ geeft je een eerste richtlijn. In deze column help ik je graag op het (r)échte ‘natuurcosmetica-pad’.

Natuurlijke huidverzorging bevat ingrediënten uit de natuur, maar in veel gevallen ook ingrediënten van synthetische aard. De werkstoffen zelf zijn meestal puur natuur, maar bij de hulpstoffen gaat het vaak mis en kiest een merk voor onnatuurlijke varianten. Hulpstoffen worden aan een verzorgingsproduct o.a. toegevoegd voor de conservering, parfumering en het emulgeren. Daarnaast is het ontleden van de ingrediëntenlijst een ware kunst. Zo is het zelfs bij producten waar op de verpakking staat ‘zonder parabenen’ of ‘parfumvrij’ opletten geblazen! Specifiek déze stoffen zitten dan niet in het product, maar er kan zomaar een synthetische variant onder een andere naam toegevoegd zijn.

Natuurcosmetica is huidverzorging met uitsluitend natuurlijke ingrediënten, veelal van biologische en biodynamische komaf. In mijn ogen is natuurcosmetica de enige veilige en huidvriendelijke keuze die je voor je huid kunt maken. Als je weet dat veel stoffen binnen 10 minuten in de bloedbaan terechtkomen, klinkt het niet meer dan logisch dat je in je lichaam niets anders dan puur natuur wenst. Je huid is immers je grootste orgaan! Veel synthetische ingrediën- ten zijn hormoonverstorend en kunnen verschillende gezondheidsproblemen tot gevolg hebben.

Naast het feit dat puur natuur goed is voor je gezondheid, is het gebruik van 100% natuurlijke producten ook een must voor het milieu. Wat je smeert, doucht, deodoriseert, wast etc. komt immers direct in het riool terecht. Synthetische stoffen zijn zeer milieubelastend. Het gebruik van paraffine, siliconen en microbeads (kleine plastic bolletjes in o.a. tandpasta en srubs) dragen bij aan de Plastic Soup.

Doordat er geen wettelijke regelgeving is m.b.t. natuurlijke of niet-natuurlijke cosmetica is, is de onduidelijkheid groot. Vaak heb je wel de intentie om puur natuurlijke en biologische producten te kopen maar grijp je onbewust toch mis.

Aan de verpakking kun je moeilijk ontdekken of je om de tuin geleid wordt. Als je kiest voor producten met het Natrue, Cosmos (voorheen BDIH/Ecocert) of Icada keurmerk weet je zeker dat je een volledig natuurlijk product zonder toevoeging van synthetische ingrediënten in handen krijgt.

Geniet van het moois wat de natuur je te bieden heeft en onthoud ‘what goes on you comes in you’!

Gezonde groene groet, Daan Ooteman – holistisch huidspecialiste & voedingsdeskundige www.studionatuurzuiver.nl Daan Ooteman is holistisch huidspecialiste én voedingsdeskundige. In haar praktijk Studio Natuurzuiver werkt zij met uitsluitend 100% natuurlijke, biologische, duurzame producten. De behandelingen worden met pure aandacht gegeven en hebben huidverbetering en een ultiem wellness gevoel als resultaat.