Datum
Gebits Groei Boekje 0 tot 5 jaar
Dit boekje is van
Mijn mondzorgpraktijk Naam praktijk
Adres
Telefoonnummer
Spoednummer
Mijn consultatiebureau/CJG
Mijn jeugdarts/jeugdverpleegkundige
Datum
Tijd
Soort afspraak
3
Inhoudsopgave Bezoek aan de mondzorgverlener
6
Adviezen voor de baby (het eerste jaar)
9
Adviezen voor 1-5 jaar
17
Adviezen vanaf 5 jaar
24
Let op!
25
Een gaatje, hoe komt dat?
26
Wat kan er nog meer gebeuren als je je mond niet goed verzorgt?
30
Ik zie iets bijzonders in de mond
32
Gewoontes aanleren
33
Afsprakenkaarten 38 Extra afsprakenkaarten
50
Leuk voor later: wanneer komen de tanden en kiezen door?
58
Maak je eigen als-dan-waar-plan
59
Moeilijke woorden
60
Notities 62 4
Beste ouders, In dit GebitsGroeiBoekje lees je alles over de tanden en kiezen van je kind. Als ouder wil je natuurlijk het beste voor je kind - en daar hoort een gezonde mond zeker bij. In dit boekje vind je handige tips om je kind te helpen vanaf de geboorte tot ongeveer 5 jaar. We geven adviezen per leeftijd, zodat je precies weet wat je kunt doen als je kind opgroeit. Maar dit boekje is meer dan een lijst met adviezen. Het gaat vooral om het vormen van gezonde gewoontes en dat begint al heel jong! Gezonde tanden en kiezen Gezonde tanden en kiezen heb je nodig om goed te kunnen bijten, kauwen, praten en slikken. Je leest in dit boekje wat je kunt doen om de tanden en kiezen gezond te houden.
Alle ouders en kinderen Het boekje is voor alle ouders: vader en/of moeder, 2 vaders, 2 moeders, alleenstaande ouders, adoptieouders of pleegouders. In dit boekje spreken we over hij/hem als het over het kind gaat. Hiermee bedoelen we natuurlijk alle kinderen.
5
Bezoek aan de mondzorgverlener De mondzorgverlener* kijkt af en toe mee naar de ontwikkeling, gezondheid en verzorging van de mond en bespreekt dit met je. Zodra de eerste tand van je kind doorkomt, is het belangrijk om met je kind naar de mondzorgverlener te gaan. Vanaf de geboorte tot de tweede verjaardag
Het is daarom belangrijk om 1 à 2 keer per
verandert er veel in de mond en is het
jaar naar een mondzorgpraktijk te gaan, ook
belangrijk om gezonde gewoonten aan te
als je kind geen pijn heeft en alles goed lijkt
leren. De mondzorgverlener kan je hierbij
te gaan.
helpen door je begeleiding en tips te geven voor gezonde gewoonten om de tanden en
De eerste afspraken
kiezen van je kind gezond te houden. Ook
Tijdens de eerste afspraak gaat de
wordt de ontwikkeling van het gebit en
mondzorgverlener vooral in gesprek met
kaak gevolgd. Eigenlijk net zoals de arts en
jou als ouder. Juist nu je kind nog erg klein
verpleegkundige op het
is, kunnen er nuttige tips gegeven worden
consultatiebureau of Centrum Jeugd en Gezin
om zelf thuis mee aan de slag te gaan.
(CJG) de groei en ontwikkeling van je kind
Verzamel vooraf je vragen en stel ze aan de
volgen en je hierover tips en advies geven.
mondzorgverlener.
Gebruik jij de GroeiGids-app al? Je kunt deze app gratis downloaden in Google Play of de App Store. In de app kun je informatie vinden over gezond opgroeien en opvoeden van je kind per levensfase. Je kunt ook alles bijhouden in een ‘groeipad’. Ontwikkeling, groei, vaccinaties, kindergebit, maar ook gebeurtenissen zoals verjaardagen en uitstapjes. Bij elk item kunnen foto’s of video’s worden toegevoegd.
6
Neem je kind mee naar de afspraken bij de
Op sommige momenten zal de
mondzorgverlener. Je kind kan dan ook
mondzorgverlener ook extra onderzoek
wennen aan de praktijk. Zo worden bezoeken
willen doen. Hierbij kan bijvoorbeeld ook
al snel een vaste gewoonte.
voedingsonderzoek gedaan worden of een foto gemaakt worden (röntgenfoto).
Vind je naar de mondzorgpraktijk gaan
De momenten hiervoor worden per kind
niet leuk of spannend? Neem iemand mee!
bepaald. De mondzorgverlener zal dit met je
Diegene kan je kind positief begeleiden en jij
bespreken.
kunt rustig naar de adviezen luisteren.
Extra afspraken Soms is het nodig om vaker te komen dan 1 à 2 keer per jaar. Je mondzorgverlener bepaalt samen met jou wanneer het verstandig is om weer terug te komen voor extra begeleiding.
.* Wie zorgt er voor de tanden van je kind? In de mondzorgpraktijk komt je kind voor een afspraak bij een mondzorgverlener. Dit kan een tandarts, mondhygiënist of preventieassistent zijn. Zij controleren de mond, geven advies en behandelen de tanden en kiezen als dat nodig is.
7
Adviezen voor jouw bezoek aan de mondzorgverlener • Begrijp je niet wat de mondzorgverlener zegt? Vraag gerust wat hij/zij precies bedoelt. • Vraag wat er gaat gebeuren en waarom. • Gebruikt je kind medicijnen? Vertel de mondzorgverlener welke medicijnen dit zijn.
Gewoontes zijn dingen die je automatisch doet, zonder dat je erover hoeft na te denken. Als je kind al vroeg leert om goed voor de tanden, kiezen en het tandvlees te zorgen, dan wordt dit ook een gewoonte. De afsprakenkaarten verderop in het boekje (vanaf pagina 38) kunnen gebruikt worden tijdens de afspraak met de mondzorgverlener. Je kunt de kaart samen met hem of haar invullen of je kunt dat zelf achteraf doen. Zo maak je van de 'adviezen voor thuis' een
Kosten
simpel als-dan-plan dat echt bij jullie past.
De ziektekostenverzekering betaalt voor kinderen tot 18 jaar de kosten voor de controle
Tot slot
en de behandelingen om de mond gezond te
We hopen dat dit boekje je helpt om van
houden. Voor bepaalde behandelingen moet
tandenpoetsen en mondverzorging een
de mondzorgverlener toestemming hebben van
fijne gewoonte te maken voor je kind. Goede
de verzekeraar. Heel soms worden de kosten
mondgezondheid begint al bij de allereerste
niet vergoed. Vragen over wie de rekening dan
tand en jij kunt daar een grote rol in spelen.
moet betalen? Bespreek dat eerlijk met de
Door simpele plannen te maken en deze op te
mondzorgverlener. Dan kunnen jullie samen
schrijven, geef je je kind de beste start voor
kijken wat de kosten zijn van de behandeling
een gezonde mond.
en oplossingen zoeken voor de betaling ervan. Gebruik de afsprakenkaarten, bespreek
Maak het persoonlijk
ze met je mondzorgverlener. Maak van
In dit boekje staan adviezen voor kinderen
tandenpoetsen iets leuks en positiefs. Zie het
van 0 tot 5 jaar. Ook helpen we je om de
als een gezellige kans om samen met je kind
adviezen te gaan uitvoeren. Daarvoor vind
een goede gewoonte op te bouwen waar hij
je in dit GebitsGroeiBoekje verschillende
een leven lang wat aan heeft.
hulpmiddelen. Zo helpen we je bijvoorbeeld om gewoontes aan te leren door het maken van een als-dan-plan (zie pagina 33).
8
Veel succes!
Adviezen voor de baby (het eerste jaar) Een baby begint meteen na de geboorte met zuigen en drinken. Na ongeveer 3 maanden gebruikt de baby ook zijn mond om te ontdekken en te voelen. Hij stopt dus alles in zijn mond. Leuk, maar ook gevaarlijk. Pas op met kleine dingen. Doorbraak van het melkgebit De eerste tanden komen meestal tussen de 6 en 11 maanden door. Maar het verschilt per baby! Wist je dat sommige kinderen zelfs met een tand geboren worden? De onderste tanden komen vaak het eerst door. De eerste tanden noemen we melktanden. Ze zijn kleiner dan de volwassen tanden, zodat ze beter in een kindermond passen. Het doorkomen van de tanden kan pijn doen. Veel baby's hebben dan zin om te kauwen of te bijten. Hieronder staan tips om de pijn te verlichten:
MASSEREN masseer het
BIJTRING bewaar de bijtring
tandvlees licht op de plek
in de koelkast. Het bijten op
waar de tand doorkomt.
een (koude) bijtring heeft een
Doe dit met je vinger of een babytandenborstel. Dit kan de irritatie verminderen. Speciale zalfjes voor
masserende werking. Wat ook werkt is een dichtgebonden washandje met ijsblokjes. Koud werkt verkoelend.
doorkomende tanden zijn niet echt nodig. AANDACHT je baby kan erg VOORKOM UITDROGEN
hangerig en huilerig zijn, dus
als je kind veel kwijlt is het
neem je kind lekker op schoot
belangrijk dat het gebied rond
en geef vooral veel aandacht.
de mond goed wordt ingesmeerd
Lees bijvoorbeeld een boekje samen, maar
met bijvoorbeeld vaseline om uitdroging van
geef geen zoet(igheid)!
de huid te voorkomen. Dit geeft namelijk ook irritatie en pijn.
KOEL WATER laat je kind gekoeld water drinken of sabbelen op een stukje koude komkommer.
9
Kwijlen
Dit heet ook wel tandplak. Door elke tand en
Baby’s gaan soms meer kwijlen. Dat komt
kies zorgvuldig te poetsen (je hoeft niet hard
omdat de speekselklieren zich ontwikkelen
te duwen), zorg je ervoor dat je de tandplak
en je kind nog moet leren om het speeksel
verwijdert.
door te slikken. Het komt niet door de nieuwe tanden. Je kind moet gewoon nog leren het speeksel weg te slikken.
Tandenborstel en tandpasta Gebruik baby- of
Tips • Op pagina 58 kun je de doorkomende tanden en kiezen bijhouden, leuk voor later. • Liever digitaal? Ook in de GroeiGids-app kun je de doorgekomen tanden en kiezen met datum noteren.
peutertandpasta met 500 - 750 ppm fluoride. Fluoride maakt het tandglazuur van de tanden en kiezen sterker. Tandglazuur is de buitenste laag van de tanden en kiezen. Tandenborstels voor baby’s hebben een
Tandenpoetsen
kleine borstelkop en zachte haren. Er zijn
Als je het eerste puntje van de tand ziet,
ook speciale vingertandenborstels. Maak
start dan met poetsen. Poets 2 keer per dag
het poetsen vooral leuk en zorg dat het geen
de tand(en) van je kind waarvan minimaal
moppermoment wordt. Je kind zal snel gaan
1 keer per dag met tandpasta. Vanaf het
accepteren dat het er gewoon bij hoort
moment dat de tand door is, blijven er bacteriën op zitten.
10
Tips voor het tandenpoetsen 1 Poets de tanden van je kind 2 keer per dag. Ook nu al is een vast ritme belangrijk. • 2 Gebruik 2 keer per dag een klein beetje tandpasta voor baby's en peuters met • 500 - 750 ppm fluoride, zonder extra smaakje. 3 Pas de hoeveelheid tandpasta aan aan het aantal tanden. Gebruik tot 12 maanden • maximaal 0,5 cm fluoridetandpasta voor baby's en peuters.
• 4 Gebruik een tandenborstel speciaal voor baby’s en peuters. Deze zijn klein en zacht. 5
Je baby kan nog geen tandpasta uitspugen; het is niet erg als je kind wat baby- of peutertandpasta inslikt.
• 6 Het is handig om de tanden te poetsen als je baby ligt, bijvoorbeeld op de commode of op schoot.
7 Poets de tanden van je baby in een vaste volgorde. Je kunt de methode van • de 3 B’s gebruiken: Binnenkant, Buitenkant en Bovenop. Poets met heen-en-weergaande bewegingen. 8 Neem je baby mee naar de mondzorgverlener als de eerste • tand er is. Ook als je zelf niet gaat of als het nog geen tijd is voor je eigen bezoek aan de mondzorgverlener.
11
Maak het tandenpoetsen leuk!
Hoe ziet een dagmenu er uit?
Tandenpoetsen is belangrijk, maar gaat
Hiernaast vind je voorbeelden van een
niet altijd gemakkelijk. Laat je baby
dagmenu voor je kind. De hoeveelheden
op een speelse manier wennen aan de
zijn om je een idee te geven hoeveel je kunt
tandenborstel. Geef bijvoorbeeld een
aanbieden. Je kind bepaalt zelf hoeveel het
borstel om mee te spelen. Poets elke dag,
hiervan opeet.
ook als het moeilijk gaat. Het kost tijd om een baby te laten wennen aan het poetsen.
Vitamine D
Zorg vanaf het begin zo veel mogelijk voor
Elke dag heeft je kind 10 microgram extra
2 vaste momenten op de dag en maak een
vitamine D nodig. Tot hij 4 jaar is. Vitamine D
vaste ‘poetsplek’. Je baby zal langzaam leren
is belangrijk voor botten en tanden. Kinderen
dat tandenpoetsen er iedere dag bij hoort.
met een (getinte) donkere huid hebben
Maar hoe maak je tandenpoetsen leuk? Kies
hun hele leven extra vitamine D nodig. Geef
het juiste tijdstip om te poetsen en zing een
vitamine D op oliebasis tot je kind 4 jaar is.
liedje. Zie voor tips pagina 11.
Uit een beker drinken Eten en drinken
Leer je kind vanaf 9 maanden (of zodra hij zelf
Eten en drinken speelt een belangrijke rol bij
kan zitten) uit een gewone beker te drinken
het ontstaan van gaatjes. Van bijna alles wat
in plaats van uit een zuigfles. Dit is beter voor
we eten en drinken kun je gaatjes krijgen.
de tanden en kiezen en de ontwikkeling van de kaak. Langer drinken uit een zuigfles zorgt
Niet te vaak eten en drinken Voor jonge baby’s gebeurt voeden in principe op verzoek. Het aantal voedingsmomenten ligt niet vast. Vanaf 4 maanden kan de baby wennen aan een ritme van voeden. Je kind groeit vanaf dan langzaam naar een dagmenu met 5 vaste momenten om te eten en te drinken.
12
ervoor dat je kind sneller gaatjes krijgt.
Dagmenu 6 t/m 7 maanden (bron: GroeiGids)
07.00 u 200 ml borstvoeding of opvolgmelk 10.00 u 150-200 gram fruit + lauwe thee zonder suiker of water 12.00 u borstvoeding of 100 ml opvolgmelk +
Dagmenu 8 t/m 11 maanden (bron: GroeiGids)
08.00 u 200 ml granen pap uit een bordje of sneetje brood 10.00 u 150-200 gram fruit + lauwe thee zonder suiker of water 12.00 u 1 sneetje brood met
½-1 sneetje lichtbruin brood
150 ml melk
15.00 u 200 ml borstvoeding of opvolgmelk + broodkorst. Vanaf 7 maanden evt. melk
15.00 u 200 ml melk 17:00 u groenten met aardappel/ rijst/pasta en evt. vis/vlees/
vervangen door yoghurt
ei/bonen/linzen/erwten +
st/ 17.00 u groenten met aardappel/rij ei/ pasta en evt. vis/vlees/ bonen/linzen/erwten 19.00 u borstvoeding of 200 ml opvolgmelk
yoghurt (=toetje) Laatste voeding vervalt vanaf 10 maanden
Meer voorbeelden van gezonde dagmenu’s? Op de website van het Voedingscentrum vind je meer voorbeelden van dagmenu’s.
Tips voor drinken 1 Het is belangrijk om te oefenen met uit een beker te •
drinken voordat je kind 1 jaar is. Daarna wordt het moeilijker aan te leren voor je kind. 2 • Je kunt oefenen met een open beker met een
dikkere substantie zoals bijvoorbeeld yoghurt. 3 • Geef geen anti-lekbeker en geen tuitbeker, maar
liever een beker met holle deksel met drinkspleet (zie afbeelding hiernaast). 4 • Geef geen fles drinken mee in bed. 5 • Laat je kind na het poetsen ’s nachts alleen nog
maar water drinken.
13
Zuigfles
in zijn mond stopt, is het beter om hem een
Een gaatje kan al snel ontstaan nadat de eerste
speen aan te bieden. Een dentale speen heeft
melktanden zijn doorgekomen. Vaak wordt dit
een aangepaste maat en vorm. Dit heeft
veroorzaakt door regelmatig zoete drankjes te
minder invloed op het gebit, de spraak en
drinken uit een zuigfles of een anti-lekbeker.
de ademhaling dan het duimen. Een speen is
Zo’n fles of beker moedigt je baby of peuter aan
makkelijker af te leren dan duimen.
om telkens kleine slokjes te nemen in plaats van het drinken in één keer op te drinken.
Heeft je kind een speen? Start vanaf 6
Om dit te voorkomen, kun je je baby vanaf 9
maanden met afbouwen. Rond die leeftijd
maanden (of zodra je baby kan zitten) leren
neemt de zuigbehoefte af en wordt het
drinken uit een gewone beker.
zuigen op een speen een gewoonte. Het
Als je toch een fles of anti-lekbeker blijft
is aan te raden om je baby vóór zijn eerste
gebruiken, laat dan de fles of beker rustig
verjaardag te laten wennen aan het stoppen
en in één keer leegdrinken aan tafel of op
met de speen en duim. Het stoppen met
schoot. Dus geef deze niet mee in bed. Wil je
speengebruik en duimen is belangrijk om de
kind niet slapen zonder fles? Bespreek dit dan
volgende redenen:
met de jeugdarts of verpleegkundige op het
• De stand van het gebit: langdurig
consultatiebureau.
gebruik van een speen en duim kan leiden tot afwijkingen in de positie van de
14
Speen of duimen
voortanden, kaak of tong. Bijvoorbeeld
Sommige baby’s hebben een sterke
een open beet komt vaak voor bij
zuigbehoefte, bij andere baby’s is dat
langdurig gebruik van een speen.
minder. Zij beginnen daarom al vroeg op
• Verhoogde kans op gaatjes: door
hun duim te zuigen. Als je baby een sterke
het gebruik van een speen of door
zuigbehoefte heeft en zijn duim of vinger
duimzuigen kan je kind de gewoonte
•
ontwikkelen om door de mond te ademen.
Lipband/tongriem
De mond van je kind droogt dan uit. Er
Sommige pasgeboren baby’s hebben
is daardoor minder speeksel in de mond
problemen met hun lipband en tongriem.
aanwezig, waardoor er meer kans op
Dit zijn kleine stukjes bindweefsel in de
het krijgen van gaatjes is. Daarnaast
mond die helpen om de lippen en tong op
ontwikkelen de tanden en de kaak zich
hun plek te houden, bijvoorbeeld als je lacht
niet zoals het hoort.
of drinkt. Als deze bandjes te kort zijn, kan
Verkoudheid en oorproblemen: door
dat problemen geven met het voeden. Bij
een openmondademhaling kan je kind
oudere kinderen kan dat zorgen voor moeite
eerder last krijgen van verkoudheid en
met praten of eten en soms ook voor scheve
oorproblemen. Om te voorkomen dat je
tanden.
kind door zijn mond gaat ademhalen, kun je tijdens het slapen de speen uit de mond
Een kinderarts, KNO-arts, huisarts, jeugdarts,
halen en de lippen voorzichtig sluiten.
mondzorgverlener, lactatiekundige of
• Spraakproblemen: uit onderzoek is
preverbaal logopedist kan hier advies over
gebleken dat kinderen die langdurig een
geven. Bij sommige problemen kan worden
speen gebruiken later meer kans hebben
aangeraden om de tongriem te corrigeren.
op spraakproblemen. Kinderen die altijd
Dit heet een frenulumectomie.
een fopspeen of duim in de mond hebben, kunnen hun lippen en tong niet optimaal gebruiken. Dit kan leiden tot slissen.
Er zijn 5 symptomen die kunnen wijzen op een te strakke lipband of tongriem: •1 een klakkend geluid tijdens het drinken; •2 kleine hapjes en de tepel naar binnen zuigen; •3 krachtig drinken, bijten of klemmen met de kaak; •4 onrustig, ongeduldig of kort drinken met regelmatig loslaten van de tepel; •5 opboeren of spugen door het inslikken van te veel lucht.
15
Tips voor stoppen met de speen •1
Start op tijd: vanaf de leeftijd van 6 maanden kun je beginnen met het afleren van de speen. Hoe langer er wordt gewacht, hoe meer je kind gehecht raakt aan een speen. De zuigbehoefte neemt rond de leeftijd van 6 maanden al langzaam af. Probeer vóór de eerste verjaardag al afscheid te nemen van de speen.
•2
Bouw geleidelijk af: bouw de speentijd geleidelijk af door de speen alleen nog te geven op bepaalde tijdstippen. Bijvoorbeeld niet meer overdag, maar alleen als het bedtijd is. Als je merkt dat je kind na het stoppen met de speen zijn duim in de mond steekt, is het mogelijk nog te vroeg. Sommige ouders kiezen er wel voor om ‘cold turkey’ te stoppen met de speen. Je voelt als ouder zelf wel aan of dit het beste past bij je kind. Kinderen vragen vaak nog wel een paar dagen om hun speen, dus hou vol! Als ze zien dat de speen echt weg is, zal het snel over zijn.
•3
Rustige periode: kies een rustige periode uit, dus niet rond een verjaardag, vakantie of geboorte van een broertje of zusje. Juist bij spannende momenten kan je kind de steun van een speen nog nodig hebben. Ook belangrijk: als ouder moet je in deze periode ook wat sterker in je schoenen staan, dus kies samen een handig moment.
16
Adviezen voor 1 tot 5 jaar Het melkgebit is compleet als je kind ongeveer 2,5 jaar is. Het is belangrijk om als ouder(s) je kind te leren hoe je je tanden goed verzorgt. Dat begint al vanaf de eerste tand. Zo zorg je ervoor dat ook in de melktanden en melkkiezen geen gaatjes komen. Start dus meteen met poetsen.
Wacht niet met goed poetsen tot je kind
slecht gebit pijnlijk voor een kind en ziet het
gaat wisselen. Start met poetsen zodra de
er niet mooi uit.
eerste tand is doorgekomen. Het melkgebit zorgt ervoor dat in de kaak van je kind straks
Tandenpoetsen
voldoende plek is voor deze volwassen tanden
• Poets vanaf de doorbraak van de eerste
en kiezen. Daarom is het zo belangrijk dat het
tand 2 keer per dag. Gebruik, afhankelijk
melkgebit gezond blijft.
van de hoeveelheid tanden, niet meer dan 0,5-1,0 cm peutertandpasta met
Een slecht melkgebit heeft invloed op de
500 - 750 ppm fluoride. Doe dit op een
volwassen tanden en kiezen die al in de kaak
vast moment in de ochtend en in de
aanwezig zijn. Die kunnen ook beschadigd
avond. Zo wordt het snel een dagelijkse
raken of verkeerd doorkomen. Ook is een
gewoonte. • Is je kind 3 jaar? Leer hem steeds beter zelf poetsen. Doe dit voor de spiegel, terwijl je achter hem staat of zit. Doe voor hoe hij op de juiste manier zijn tanden poetst. Zo kun je de tanden en kiezen van je kind het beste zien en kan je overal goed bij. Denk aan de drie B’s bij het poetsen: Binnenkant, Buitenkant en Bovenop.
17
• Poets de tanden van je kind zelf of poets
Eten en drinken
ze in ieder geval 1 keer per dag na. Dit is
Eten en drinken speelt een belangrijke rol bij
nodig tot het kind 12 jaar oud is.
het ontstaan van gaatjes. Van bijna alles wat
• Wanneer je kind een gewone
we eten en drinken kun je gaatjes krijgen.
tandenborstel goed kan vasthouden dan
Dus niet alleen van suikers, maar ook van
zou je eventueel kunnen starten met een
bijvoorbeeld honing, een boterham met
elektrische tandenborstel. Dit is meestal
beleg of een bordje pasta. Suiker is niet goed
rond de leeftijd van 2-3 jaar. Doe dit
voor je tanden en kiezen. Als je suiker eet of
onder toezicht, in verband met kleine
drinkt, krijg je meer bacteriën in je mond.
onderdelen die los kunnen laten. Er zijn
Bacteriën maken van suiker een zuur. Zuur
speciale elektrische tandenborstels en
maakt je tanden en kiezen kapot. Het zorgt
opzetborstels voor kinderen. Die zijn
ervoor dat het tandglazuur verdwijnt en je
kleiner en daarom geschikt voor de
gaatjes krijgt. Op bladzijde 24 en 25 leggen
kindermond.
we dit verder uit.
• Start vanaf 5 jaar met tandpasta voor volwassenen of juniortandpasta (1.000 -
Om de kans op gaatjes zo klein mogelijk
1.500 ppm fluoride). Gebruik 0,5-1,0 cm
te maken geldt het advies om tot 5 jaar
tandpasta.
maximaal 5 eet- en drinkmomenten per dag te hebben. Dit zijn 3 hoofdmaaltijden
Bezoek aan de mondzorgpraktijk
(ontbijt, lunch, avondeten) en 2
Neem je kind mee naar de mondzorgverlener.
tussendoortjes. Al het eten en drinken wordt
Ben je nog niet geweest? Maak dan snel een
gezien als een eet- drinkmoment, dus ook
afspraak.
fruit en groente. Probeer tussen de eet- en drinkmomenten een periode van 2 uur aan te houden waarin niets gegeten of gedronken wordt. Water mag wel altijd, hier zitten namelijk geen suikers in.
lees verder op pagina 21 >
18
Tips voor makkelijk tandenpoetsen 1 Brullen als een leeuw: wil je kind zijn •
4 • Eten wegpoetsen: vertel je kind dat je
mond niet open doen? Laat je kind zo
het eten van die dag gaat wegpoetsen.
hard brullen als een leeuw. Zo kan je de
Zeg bijvoorbeeld: “Oh, heb je een koekje
leeuwentanden eens goed bekijken.
gehad? Ik zie nog een stukje koek! En
2 • Sluit de mond een beetje: kun je er niet
daar, een aardappel en boontjes... Die
goed bij tijdens het poetsen? Sluit de mond dan een beetje. De wang kun je dan 3 •
zullen we eens wegpoetsen”. 5 Poetsen niet overslaan: werkt het kind •
beter opzij houden.
toch nog niet zo goed mee? Zorg dat je
Laat je kind zelf oefenen met poetsen:
het poetsen vooral niet overslaat. Het
bedenk vooraf wat handig is: poets
kind leert anders dat niet meewerken
je zelf eerst of poets je na? Kinderen
wordt beloond.
vinden nadoen leuk! Laat je kind zien hoe het moet door ook je eigen tanden te poetsen. Nog leuker: laat je kind jouw tanden eens poetsen.
19
Tips voor eten/drinken 1 Drink weinig of geen frisdrank, •
5 •
limonade of ranja. In (light)frisdranken,
slokjes. Drinkt
(dik)sappen, siroop, ranja en/of puur
je kind de beker
vruchtensappen zitten suiker en zuur.
niet in één keer
Suiker kan gaatjes veroorzaken. Het zuur
leeg? Haal de beker den weg. Op
in de dranken kan ervoor zorgen dat
die manier voorkom je dat je kind steeds
tandglazuur langzaam oplost. Dit heet
kleine slokjes gaat drinken en leert je
tanderosie. 2 • Drink water. Wil je kind iets anders dan
3 •
kind om de beker meteen leeg te drinken! 6 • 2 uur wachten. Laat dus minimaal 2 uur
water drinken? Geef dit dan tegelijk met
tussen de eet-en drinkmomenten. De
een eetmoment.
tanden en kiezen hebben die tijd nodig
Lust je kind geen water? Maak het
om te herstellen.
aantrekkelijk door er bijvoorbeeld,
7• In de avond alleen water. Geef na het
komkommer of munt in te doen. Zo ziet
tandenpoetsen in de avond geen eten of
het er leuk uit. Geen fruit toevoegen
drinken meer. Water kan wel.
aan water.
8 •
4 • In één keer door. Krijgt je kind als
tussendoortje iets te eten of te drinken? Laat het in één keer opeten en opdrinken. Zo blijft het één eet- of drinkmoment.
Hoe ziet een dagmenu eruit? Hiernaast vind je een voorbeeld van een dagmenu voor je kind. De hoeveelheden zijn om je een idee te geven hoeveel je kunt aanbieden. Je kind bepaalt zelf hoeveel het hiervan opeet. Eet je kind weinig tijdens de vaste eetmomenten? Dit is niet erg. Je hoeft niet iets extra's te geven tussendoor.
20
Geen kleine
Meer weten? Lees meer op www.allesoverhetgebit.nl
Dagmenu 1 t/m 3 jaar (bron: GroeiGids)
08.00 u 200 ml granen pap uit een bordje of 1 volkoren boterham 10.00 u 150-200 gram fruit, lauwe thee zonder suiker of water 12.00 u 1-2 volkoren boterhammen met beleg + 150 ml melk 15.00 u water of thee zonder suiker met stukjes groenten of cracker 17.00 u 1-3 opscheplepels groente,
Wil je meer lezen over eten en drinken? Kijk dan eens
1-2 eetlepels aardappelen/
in de GroeiGids of in de GroeiGids-app.
rijst/pasta, 50 gram gaar vlees/vleesvervanger, kip, ei
7.00 - 7.30
Ontbijt
2 uur wachten
9.45 - 10.00
12.15 - 12.45
Tussen2 uur doortje wachten
15.00 - 15.15
Lunch
Tijdens de slaap is er minder speeksel in de mond aanwezig om het gebit te beschermen. Eten of het drinken van zoete dranken of melk voor het slapen gaan of in een fles mee
2 uur wachten
17.30 - 18.00
Tussendoortje
2 uur wachten
20.00
Avondeten
TIP: Als je kind wakker wordt in de nacht en iets wil drinken, geef dan water. Een mooi plan voor een (nieuwe)
gewoonte! - 7.30 9.45 - 10.00 12.15 - 12.45 15.00 - 15.15 17.30 - 18.00 naar bed7.00 is extra schadelijk. Wil je kind niet
20.00
slapen zonder fles? Bespreek dit dan met de jeugdarts of jeugdverpleegkundige.
Tussendoortjes Tussendoortjes zijn extra hapjes tussen
Hoe vaak eten en drinken?
de hoofdmaaltijden door. Bied ze zo min
Je krijgt sneller gaatjes als je vaker eet
mogelijk aan en kies het liefst iets gezonds
of drinkt. Beperk het aantal eet- en
zoals groente of fruit.
drinkmomenten tot 5 per dag. Voor gezonde tanden en kiezen is het belangrijk dat er
Snoep, koek en ijs
tussen die eetmomenten minimaal 2 uur niets
Wil je toch iets te snoepen geven, kies daar
gegeten of gedronken wordt (water mag wel
dan een speciaal moment voor uit en zorg dat
altijd). Zo kan het glazuur van de tanden
je kind er dan ook echt van geniet. Snoepen
herstellen en krijg je minder snel gaatjes.
als gewoonte is namelijk ongezond. Je kind kan er gaatjes van krijgen in zijn tanden en
Een eetmoment duurt ongeveer 15 tot
kiezen. Ook kunnen kinderen er te zwaar van
30 minuten maximaal. Is het eetmoment
worden.
voorbij? Dan kun je het eten en drinken weghalen en geef je je kind weer iets te eten
Ook voor tussendoortjes geldt: zorg dat je
tijdens het volgende moment.
kind ervoor en erna 2 uur niets eet. Zo heeft
21
je kind weer trek om de volgende maaltijd
Wil je toch graag een zoet drankje geven?
goed te kunnen eten en heeft het glazuur van
Geef dat dan niet meer dan 1 keer per dag
de tanden en kiezen tijd om te herstellen.
en combineer het met een vast eetmoment. Zorg ervoor dat je kind een zoet drankje of tussendoortje in één keer opdrinkt. Staat het
TIP: Wil je je kind belonen of troosten? Doe dat dan liever niet met snoep. Dat kan een gewoonte worden, die moeilijk is af te leren. Beloon liever door bijvoorbeeld met hem te spelen, te stoeien, te dansen, verstoppertje te spelen of met (langer) voorlezen.
er langer dan 15 minuten? Haal het dan weg.
Vitamine D Elke dag heeft je kind 10 microgram extra vitamine D nodig. Tot hij 4 jaar is. Vitamine D is belangrijk voor botten en tanden. Kinderen met een (getinte) donkere huid hebben hun hele leven extra vitamine D nodig. Geef vitamine D op oliebasis tot je kind 4 jaar is.
Zoete dranken of frisdrank Ook zoete dranken, vruchtensapjes of
Stoppen met de speen
thee met honing of suiker kunnen gaatjes
Is het nog niet gelukt om het zuigen op een
veroorzaken in de tanden en kiezen van je
duim/speen/vinger af te leren? Ga er dan nu
kind. Het beste is om je kind te laten wennen aan de smaak van water.
22
mee aan de slag.
Tips voor stoppen met de speen of duimen 1• Maak een plan! Het afbouwen van de
2
speen is vaak best lastig. Als je een plan
met de speen of duimen is een hele
hebt, lukt het vaak beter om je daaraan
prestatie. Bespreek samen welke
te houden. Wil je weten hoe je dit kunt
beloning hier tegenover staat. Dit
doen? Kijk dan op pagina 33.
werkt motiverend. Samen een activiteit
Beperk het speengebruik. Geef de
ondernemen vinden kinderen vaak erg
speen alleen nog bij het naar bed gaan. De speen blijft in bed, waardoor hij 3
5 Spreek een beloning af. Het stoppen •
leuk. 6 Gebruik een kalender. Maak het •
overdag uit het zicht is.
inzichtelijk door bijvoorbeeld een
Bedenk samen een afscheidsritueel.
kalender te maken waar stickers
Stuur de speen in een envelop op (naar
opgeplakt kunnen worden voor de
jezelf of een bekende die hem bewaart)
dagen dat er niet geduimd is of geen
of gebruik de speen als betaalmiddel om
speen gebruikt is. Het plakken van
een cadeautje mee te kopen. Je kind zal
stickers is ook gelijk een beloning.
dan inzien dat de speen ook echt weg
7 • Blijf doorzetten! Soms is het moeilijk,
is. Dit kan wanneer je kind ongeveer 2
maar geef niet op. Uiteindelijk wordt
jaar oud is. 4• Leg het uit aan je kind. Vanaf de
het harde werken beloond. 8 Lukt het toch niet? Neem dan eens •
leeftijd van 2-3 jaar kun je je kind
contact op met het consulatiebureau of
uitleggen waarom het belangrijk is
een logopedist. Zij kunnen je hier ook
om te stoppen met foppen. Leg uit dat het bijvoorbeeld alleen voor
mee helpen. Zie voor de overige tips pagina 16.
baby’s is en dat hij/zij al een grote jongen/meisje is.
23
Adviezen vanaf 5 jaar Je kind heeft nu al zijn melktanden en -kiezen. Vanaf de leeftijd van ongeveer 6 jaar zal het wisselen naar het volwassen gebit starten. Ondanks dat de wisseling bijna begint, moet je nog steeds goed voor de melktanden en -kiezen zorgen! De tanden zijn nog steeds gevoelig voor gaatjes en dit kan tot pijn leiden bij je kind.
Tanden poetsen
kleutertandpasta. Na het poetsen moet
De achterste kiezen zijn
je kind de tandpasta uitspugen, maar
moeilijk te bereiken
naspoelen met water hoeft niet. Dan kan
met de tandenborstel.
de fluoride nog even zijn werk doen.
De mondzorgverlener zal uitleggen hoe je de
Eten en drinken
kiezen het beste kunt
Je kind gaat nu naar de basisschool. Ook
poetsen.
nu blijft het belangrijk het aantal eet- en drinkmomenten te beperken tot 5 per
• Je hebt nog steeds de leiding over het
dag. Probeer zo min mogelijk voeding met
tandenpoetsen, maar het is prima om je
(toegevoegde) suikers te geven. Beperk
kind zelf ook te laten oefenen. Blijf zeker
nog steeds het gebruik van zure dranken en
napoetsen tot de leeftijd van 12 jaar.
voeding. Geef je kind liever
• Poets de tanden 2 keer per dag 2 minuten
water.
met een tandenborstel speciaal voor
24
kinderen. Je kunt ook een elektrische
Tussendoortjes
tandenborstel gebruiken.
Heeft je kind toch zin in iets
• Vanaf de leeftijd van 5 jaar hebben
lekkers? Probeer dan binnen
de tanden van je kind meer fluoride
de 5 eet- en drinkmomenten
nodig. Je moet daarom overstappen op
te blijven. Het is minder
fluoridetandpasta voor volwassenen of
schadelijk snoepjes tegelijk te
juniortandpasta (1.000 – 1.500 ppm
geven dan snoepjes verspreid
fluoride) in plaats van peuter- of
over de dag te geven.
Let op! Medicijnen en je tanden Vloeibare medicijnen, zoals hoestdrank,
Een ongeluk: tand eruit!
kunnen suiker bevatten. Let erop dat er niet
Wat doe je als je kind een tand eruit valt
te vaak (kleine) slokjes worden genomen
of stoot door een ongelukje? Snel en goed
van het medicijn. Elk slokje geldt als een
handelen is belangrijk!
10
tussendoortje. Ook is het advies om je kind zijn of haar mond even na te laten spoelen
Plaats een melktand nooit terug
met water. Antibiotica zijn tegenwoordig
Dat kan schadelijk zijn voor de volwassen
vrijwel allemaal suikervrij. Kinderen die
tand die nog moet doorkomen.
een pufje gebruiken tegen astma wordt Deze pufjes kunnen er namelijk voor zorgen
Overleg voor de zekerheid direct met een mondzorgverlener.
dat er minder speeksel wordt aangemaakt.
Neem overdag contact op met je eigen
Hierdoor kan tandplak sneller groeien en is
mondzorgpraktijk. In de avond of
de kans op gaatjes groter.
in het weekend kun je terecht bij de
geadviseerd om ook na te spoelen met water.
spoedgevallendienst.
Geen geld voor een tandenborstel of tandpasta? Heb je geen geld om (op tijd) een nieuwe tandenborstel voor je kind te kopen? Dit komt vaker voor. Zeg dit vooral tegen je behandelaar. Vaak zijn er in de mondzorgpraktijk zelf of in de gemeente (bijv. bij een voedselbank) mogelijkheden om dit probleem op te lossen.
25
Een gaatje, hoe komt dat? Een gaatje (cariës) komt doordat er teveel eet- en drinkmomenten met toegevoegde suikers zijn. Ook komt het door dagelijks niet goed te poetsen, zoals poetsen zonder fluoridetandpasta, minder dan 2 keer per dag 2 minuten te poetsen en niet iedere dag na te poetsen.
Hoe ontstaat een gaatje? De buitenkant van de tanden en kiezen bestaat
Mijn kind heeft een beginnend gaatje, wat nu?
uit tandglazuur. Wanneer de bacteriën in je
Wat kan ik zelf doen?
mond de suikers omzetten in zuren, kunnen
De ouders spelen hierbij een belangrijke
deze zuren het tandglazuur aantasten. Als je
rol. Een witte vlek (beginnend gaatje) kun
vaak iets met suiker eet of drinkt en niet goed
je stoppen of genezen door 2 keer per dag te
de tandplak wegpoetst, wordt het tandglazuur
poetsen met fluoridetandpasta en minder
door de zuren steeds zachter. Een zachte plek
vaak op een dag te eten en te drinken.
in je tandglazuur (een beginnend gaatje) ziet
Door de tanden goed te poetsen, poets je de
eruit als een witte vlek. Als dit proces niet
tandplak weg. De beschermende stoffen in je
wordt gestopt, kan het glazuur verder worden
speeksel en de fluoride uit tandpasta zorgen
aangetast. Dan ontstaat er een gaatje. Als het
voor het herstel van de schade door het
gaatje niet wordt behandeld, zal het gaatje
glazuur weer op te bouwen.
steeds dieper worden.
Tandpasta met fluoride Suiker
wij suiker Jammie! Wij zijn bacteriën! Zodra en gaan we aan proeven, worden we wakker van de suiker de slag. Eerst maken we zuur tandglazuur en met dat zuur vallen we jouw op! aan en eten we het langzaam
26
Hé, wij zijn de speekselvan bouwvakkertjes. Met behulp wij fluoride uit tandpasta maken jouw tandglazuur weer hard.
Gebaseerd op afbeelding van Kennisinstituut Mondzorg (KIMO), 2020
Als je niet goed poetst en veel suiker eet of drinkt, kunnen er gaatjes ontstaan in het tandg lazuur.
Ook als je een gaatje hebt is het belangrijk dat je 2 keer per dag poetst met tandpasta met fluori de en niet meer dan 5 keer op de dag iets eet of drinkt. Als je dat goed doet, gaan de speekselbouwvakkertjes met behulp van de fluoride het gaatj e weer hard maken.
Houd de volgende adviezen aan om het
5 • Nadat je kind iets heeft gegeten of
beginnende gaatje te stoppen:
gedronken, moeten de tanden en kiezen
1 Poetst de tanden in de ochtend en avond •
Ook bij een groot gaatje kun je zelf herstellen. Dit duurt minimaal 2 uur. Laat helpen om het
voor het slapen gaan met tandpasta waar fluoride in zit. Na het poetsen in de avond niet meer eten of drinken. Water drinken mag wel. 2• Verminder het aantal eet- en drink
momenten tot 5 per dag. Water mag altijd. 3• Neem liever geen suikerhoudende
producten, ook al smaken ze niet zoet. 4 • Drinkt je kind een glas niet in een korte
gaatje weer hard te
maken. Soms helpt de tanda dus minimaal 2 uur tussen de eet- rts enje met extra fluori
de, een kroon of door een gaatje te vullen. De tand is drinkmomenten. dan weer 'gerepareerd'.
6 • Help je kind met tandenpoetsen door zelf
de tanden van je kind te poetsen of de tanden na te poetsen in ieder geval tot je kind 12 jaar is. 7• Breng een bezoek aan de mondzorg
verlener voor verdere adviezen en indien nodig behandeling.
tijd leeg? Haal het glas dan weg, dit voorkomt dat je kind continu kleine slokjes blijft drinken.
27
De tanden in je mond hebben een harde, beschermende buitenlaag: het tandglazuur.
Dat tandglazuur is opgebouwd uit heel kleine, sterke 'bouwstenen'.
Maar er zitten ook bacteriën in de tandplak op je tanden. Die worden wakker van suiker.
Zodra de bacteriën wakker worden, maken ze zuur en eten ze jouw glazuur op.
Door te poetsen verwijder je suiker en bacteriën van jouw tanden. De bacteriën op je tanden zijn weg.
De speekselbouwvakkertjes helpen je door het tandglazuur te herstellen.
Met behulp van fluoride uit tandpasta maken de speekselbouwvakkertjes de muur weer heel.
Zo is jouw tandglazuur weer sterk!
Poets 2 keer per dag je tanden en zorg dat je niet meer dan 5 keer per dag eet of drinkt. Zo houd je jouw tanden gezond.
Gebaseerd op afbeelding van Kennisinstituut Mondzorg (KIMO), 2020
28
Waar kan de mondzorgverlener bij helpen?
Dit zijn de verschillende behandelingen die
De mondzorgverlener kan helpen bij het
• extra fluoride aanbrengen;
voorkomen van gaatjes. Als het gaatje te
• het vullen van een tand of kies;
groot geworden is en het niet anders kan,
• niet ingrijpende (restauratieve)
zal de mondzorgverlener een behandeling voorstellen. De behandelmogelijkheden worden per situatie met jou en je kind besproken. Samen kunnen jullie beslissen
mogelijk zijn:
behandeling van gaatjes (zie moeilijke woorden op pagina 60); • het plaatsen van een beschermende kroon over een kies, Hall-kroon.
welke behandeling het beste is. Er zal daarnaast worden besproken hoe gaatjes in de toekomst voorkomen kunnen worden.
Als je niet goed poetst en veel er suiker eet of drinkt, kunnen lazuur. gaatjes ontstaan in het tandg
het Ook als je een gaatje hebt is belangrijk dat je 2 keer per dag de fluori poetst met tandpasta met dag en niet meer dan 5 keer op de iets eet of drinkt. Als je dat goed doet, gaan de speekselbouwvakkertjes met e behulp van de fluoride het gaatj weer hard maken.
je zelf Ook bij een groot gaatje kun te helpen om het gaatje weer hard rts je maken. Soms helpt de tanda door of met extra fluoride, een kroon is een gaatje te vullen. De tand rd'. paree dan weer 'gere
29
Wat kan er nog meer gebeuren als je je mond niet goed verzorgt? Tandplak
worden van het glazuur
Tandplak is een laag met etensresten en
kan klachten geven bij
bacteriën op je tanden en kiezen. Iedereen
het eten of drinken
heeft tandplak (ook geschreven als
van warme of koude
tandplaque). Van tandplak krijg je gaatjes
gerechten en dranken.
en tandvleesontsteking. Dat komt omdat de bacteriën in tandplak de suikers uit je
Frisdrank is slecht voor je tanden. Je kunt
eten en drinken omzetten in zuren die je
er tanderosie van krijgen. Dit komt door
tandglazuur aantasten. Als je je mond niet
het zuur. Ook in aanmaaksiroop, diksap en
goed verzorgt en de tandplak niet op tijd
vruchtensappen zoals sinaasappelsap zit zuur.
wordt weggepoetst, kan het gaan irriteren en
Dat zuur proef je niet goed, omdat de suiker in
leiden tot tandvleesontsteking. Het tandvlees
deze dranken het weer zoet maakt.
bloedt dan tijdens het poetsen en het ziet er rood en dik uit. Dit zie je soms ook bij
Bij light-dranken is er minder suiker en bij
doorbrekende tanden. Het kan ook pijn doen.
zero-dranken zit er geen suiker in, maar ze
Goed poetsen voorkomt ontstoken tandvlees.
zijn nog steeds zuur.
Bij goed poetsen kan het tandvlees na 2
30
weken weer herstellen.
Water is een goed alternatief.
Tanderosie
Je wilt dat je kind gezond eet, dus is fruit
Tanderosie ontstaat wanneer het tandglazuur
een logische keuze. Het is echter goed om te
oplost door zuren uit voedsel, dranken of
weten dat in fruit (met name citrusvruchten)
maagzuur. Dit kan het glazuur zachter maken,
veel suiker en zuren zitten, dus ook in
wat leidt tot slijtage van het gebit. Tanderosie
appelstroop of jam. Let daarom op het
is moeilijk te herkennen en wordt vaak pas
aantal eet- en drinkmomenten op een dag.
vastgesteld door de mondzorgverlener. De
Probeer het aantal eet- en drinkmomenten
tanden worden dunner en doorzichtiger,
te beperken tot maximaal 5 per dag en
waardoor ze van vorm en kleur veranderen.
combineer verschillende momenten tot 1
Ze krijgen een beetje gele kleur. Het dunner
eet- en drinkmoment. Let er ook op hoe lang
je kind een slokje drinken in de mond houdt.
Het vinden van de oorzaak van tand- en
Sommige kinderen ‘spoelen’ frisdrank door
kiespijn bij je kind kan net zo moeilijk zijn
hun mond tot de prik eraf is en dat is erg
als het herkennen ervan. Er zijn namelijk
schadelijk voor het gebit.
verschillende oorzaken: • gaatjes in tanden en kiezen;
Tandpijn of kiespijn
• ontstoken kies of ontstoken tandvlees;
Het herkennen van tand- of kiespijn bij
• tanderosie;
kinderen kan soms moeilijk zijn, omdat ze het
• het doorbreken van nieuwe tanden of
niet altijd goed kunnen vertellen of aangeven.
kiezen; • beschadiging door te hard poetsen.
Hier zijn enkele symptomen die kunnen aangeven dat je kind tand- of kiespijn heeft: 1 klagen en/of pijn bij het •
tandenpoetsen; 2 last tijdens het kauwen/slecht •
eten; 3 het vastpakken van de wang •
tijdens het eten of een dikke wang van de kiespijn;
Als je denkt dat je kind tand- of kiespijn heeft, is het verstandig om een afspraak te maken bij de mondzorgverlener. Zij kunnen de oorzaak van de tand- of kiespijn vaststellen. Belangrijker nog is dat ze advies kunnen geven over hoe je problemen kunt voorkomen. Een bezoek aan de mondzorgverlener valt tot 18 jaar onder de basisverzekering.
4 plotseling geen interesse meer •
hebben in zoetigheid; 5 eten en kauwen aan slechts één •
kant van het gebit; 6 huilen tijdens het eten; • 7 bijten met de kiezen in plaats •
van voortanden in bijvoorbeeld een appel; 8 • slecht slapen.
31
Ik zie iets bijzonders in de mond Kaaskiezen
De wolf in je tanden
Kaaskiezen zijn kiezen waarvan de
Je hebt misschien wel eens gehoord over ‘de
glazuurlaag niet goed is ontwikkeld. Het
wolf in de tanden’. Vroeger gingen door de
zijn kiezen met gele plekjes en ze kunnen
slechte mondverzorging tanden en kiezen
er wat bobbelig uitzien, vandaar de naam
soms in hoog tempo verloren. Dit werd ‘wolf’
kaaskiezen. Je kind kan hierdoor last hebben
genoemd, omdat de vraatzuchtigheid en
van gevoeligheid of zelfs afbrokkelende
kwaadaardigheid van gaatjes werd vergeleken
kiezen. Ze kunnen voorkomen in zowel het
met die van een wolf. Inmiddels weten we dat
melkgebit als het blijvende gebit.
‘de wolf’ niet bestaat en dat de vele gaatjes te verklaren zijn door slecht poetsen en te veel
In Nederland heeft zo’n 5 tot 9 procent van de
eet- en drinkmomenten. De tandwolf is dus
kinderen één of meerdere kaaskiezen in het
een fabeltje!
melkgebit en 9 tot 14 procent in het blijvende gebit. Kaaskiezen zijn gevoelig en kwetsbaar.
Geboortetand/glazuurparel
Vanwege het minder sterke glazuur kunnen er
1 op de 2000 baby’s heeft bij de geboorte
sneller gaatjes ontstaan. Je kunt kaaskiezen
al een tand. Dat is niet erg. Je mag deze
beschermen door extra fluoride te gebruiken.
tand meteen gaan poetsen. Wel is het
Het is ook erg belangrijk om goed te poetsen.
belangrijk om de mondzorgverlener snel
De mondzorgverlener kan je adviseren om
een keer te laten meekijken. Soms hebben
extra te poetsen en/of fluoride te gebruiken.
deze geboortetanden een kortere wortel, waardoor ze gemakkelijk los gaan zitten of
Als je regelmatig met je kind voor controle
eruit vallen. Een baby kan zich dan in de tand
naar de mondzorgverlener gaat, dan worden
verslikken.
kaaskiezen op tijd ontdekt. Als extra behandeling kan er voor gekozen worden om de kaaskiezen te vullen of te voorzien van een metalen Hall-kroontje.
32
Gewoontes aanleren Een gezonde mond bereiken we samen! Als ouder doe je thuis samen met je kind het grootste deel van de mondverzorging. Gewoontes zijn daarbij belangrijk. Gewoontes zijn dingen die je automatisch doet, zonder dat je erover hoeft na te denken. Zoals ‘s ochtends ontbijten of je pyjama aandoen als je gaat slapen. Als je iets goed hebt aangeleerd dan gaat het als vanzelf. Jong geleerd is oud gedaan. Dat geldt ook voor tandenpoetsen. Als je kind al vroeg leert om goed voor de tanden, kiezen en het tandvlees te zorgen, dan wordt dit ook een gewoonte. Het aanleren van een gewoonte gaat het
het heel belangrijk vindt. Maar als je van
beste als je een duidelijk plan maakt. Een
tevoren goed bedenkt hoe en wanneer je het
goed plan helpt om van iets nieuws een
gaat doen, dan gaat het vaak makkelijker. Dat
dagelijkse gewoonte te maken, zodat het
heet een als-dan-plan, en het helpt je om
jullie allemaal zo min mogelijk moeite kost.
snel van iets nieuws een gewoonte te maken.
Daarom leggen we je hier uit hoe je zo'n plan
Maak het plan niet te groot, dan is het beter
maakt.
haalbaar. Zo’n ‘als-dan-plan’ werkt als volgt: als [vast moment op de dag], dan [doe ik de
Als–dan-plannen
nieuwe gewoonte].
Misschien heb je het zelf al ervaren: iets
Denk bijvoorbeeld aan het opruimen van
nieuws beginnen kan lastig zijn, zelfs als je
speelgoed:
33
als we klaar zijn met spelen, dan ruimen we
automatische piloot poetsen en zorg je ervoor
het speelgoed op.
dat alle tanden goed worden meegenomen.
Door dit vaak te herhalen, leert je kind al jong om speelgoed op te ruimen.
Een vast ritueel helpt ook bij kinderen. Stel dat je na het aantrekken van de pyjama
Als–dan–waar-plannen
automatisch samen naar de badkamer gaat,
Voor sommige gewoontes werkt het heel
omdat dat altijd de plek is waar tanden
goed om niet alleen een als-dan-plan te
worden gepoetst. Dit maakt tandenpoetsen
maken, maar jezelf ook aan te wennen om er
een logisch onderdeel van de avondroutine.
een vaste plek of moment aan te koppelen. Dit geldt ook voor tandenpoetsen. Zo wordt
Een als-dan-waar-plan kan hierbij helpen:
tandenpoetsen nog sneller een gewoonte!
bijvoorbeeld "als mijn kind zijn pyjama aan heeft (als), dan gaan we tanden poetsen
Gemiddeld duurt het ongeveer 2 maanden
(dan) in de badkamer (waar)". Dit maakt
om een nieuwe gewoonte te vormen. Wat
tandenpoetsen een vast onderdeel van de
heel erg helpt, is om een gewoonte altijd op
dag, zelfs op momenten dat je weinig zin
dezelfde manier aan te pakken. Bijvoorbeeld
hebt.
bij tandenpoetsen: als je steeds in een vaste volgorde én op een vaste plek poetst, wordt
Een belangrijk voordeel is dat de oplossingen
het gemakkelijker om dit automatisme
die je bedenkt om een gewoonte aan te leren
op te bouwen. Door tandenpoetsen altijd
op een gegeven moment niet meer nodig zijn.
op dezelfde manier te doen, kun je op de
Zodra de gewoonte is ingebakken, gebeurt het vanzelf, zonder dat je er bewust over hoeft na te denken. Het tandenpoetsen wordt dan bijvoorbeeld een natuurlijk onderdeel van het avondritueel, en je kind weet precies wat er van hem of haar wordt verwacht. Hoe eerder je kind aan deze structuur gewend raakt, hoe makkelijker het later zal gaan. Het voorkomt bovendien veel gedoe en stress rondom het poetsen! Consistentie en een
34
duidelijke aanpak zijn dus essentieel voor het succesvol vormen van gewoonten.
Wat als het een keer niet lukt? Maak een plan B! Een nieuwe gewoonte leren kan soms best
Stel, je kind gaat elke avond rond 19.00 uur
een uitdaging zijn. Denk alvast na over
naar bed. Een goed als-dan-waar-plan kan
mogelijke uitdagingen waar jullie tegenaan
dan zijn: als we de pyjama hebben aangedaan,
kunnen lopen. Misschien wil je kind een keer
dan poetsen we de tanden. Waar? In de
niet meewerken, komen jullie laat thuis van
badkamer.
een bezoek aan familie en is je kind heel moe of ben je zelf heel moe na een dag werken.
Op die manier weet je kind dat tandenpoetsen erbij hoort, net als de pyjama aandoen en
Denk dan alvast na over hoe je hier mee om
voorlezen. Door het poetsen te koppelen aan
kan gaan, bijvoorbeeld: als mijn kind niet wil
iets dat al dagelijks gebeurt (zoals opstaan
poetsen, dan zing ik een liedje tijdens het
of naar bed gaan), wordt tandenpoetsen een
poetsen, zodat het leuker wordt.
vast onderdeel van de dag. Het hoort er dan gewoon bij.
Gebruik de afsprakenkaart En dan nu aan de slag met de nieuwe gewoonten. Gebruik de afsprakenkaarten (vanaf pagina 38) om samen met de mondzorgverlener te kijken wat er goed gaat en wat nog niet.
35
Voorbeelden 1.1 Als mijn kind vraagt om een snoepje,
2. 3 Als mijn kind naar bed gaat, dan poetsen
dan bied ik snackgroenten aan. Waar? Als we
we tanden. Waar? In de badkamer.
samen aan tafel zitten.
Een mogelijke uitdaging hierbij kan zijn: Een mogelijke uitdaging hierbij kan zijn:
wanneer mijn kind moe is en geen zin heeft,
wanneer mijn kind geen snackgroenten wil,
ik zelf weinig tijd heb en snel wil afronden.
ik zelf moe ben en geen zin heb in gezeur
Oplossing: als mijn kind tandenpoetsen
Oplossing: als mijn kind snackgroenten
weigert, dan lezen we samen een kort
weigert, dan bied ik fruit aan als alternatief
verhaaltje over tandenpoetsen of poetsen we
en eet ik zelf ook mee om het aantrekkelijker
elkaars tanden om het leuker te maken.
te maken. 4 Als mijn kind naar de speen vraagt, dan 4.
3. 2 Als mijn kind dorst heeft, dan bied ik
bied ik een knuffel of een verhaaltje aan.
water aan. Waar? Als we samen aan tafel
Waar? Als we op de bank zitten of naar bed
zitten of terugkomen van buiten spelen.
gaan.
Een mogelijke uitdaging hierbij kan zijn:
Een mogelijke uitdaging hierbij kan zijn:
wanneer mijn kind liever limonade wil, ik
wanneer mijn kind blijft huilen of verdrietig is,
toegeeflijk ben om de discussie te vermijden.
ik toegeeflijk wil zijn om hem rustig te houden.
Oplossing: als mijn kind water weigert, dan
Oplossing: als mijn kind de speen blijft
zet ik een kleurrijk bekertje neer en drink ik
vragen, dan herinner ik hem eraan dat de
zelf ook water mee, of maak ik het leuker door
speen in de schoen zit voor Sinterklaas en stel
er een ijsblokje in te doen.
ik voor om samen een liedje te zingen of een andere troostactiviteit te doen.
36
Waar gaan we mee aan de slag?
Tandenpoetsen op een vast moment
1. 1 als... (vast moment op de dag)
2. 2 dan... (wat gaan we precies doen?)
mijn kind naar bed gaat
3. 3 waar...
poetsen we de tanden
4. 4 een mogelijke uitdaging kan zijn...
(wat wordt onze vaste poetsplek?)
in de badkamer
5. 5 als... (een mogelijke uitdaging)
mijn kind tandenpoetsen weigert
(wanneer zou dat eventueel zijn?)
mijn kind geen zin heeft om te poetsen
6. 6 dan gaan we... (plan B)
lezen we samen een kort verhaaltje over tandenpoetsen
37
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
6-12 maanden Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 38
Datum
Tussen de 6 en 12 maanden breekt meestal de eerste tand door. Zodra de eerste tand door is, kan er een gaatje in komen. Het is belangrijk om ook deze eerste tand goed schoon te houden. Start dus meteen met tandenpoetsen. Last van doorkomende tanden
Controleer dit op de tube. Hier zit minder
• Masseer zacht het tandvlees met een
fluoride in en deze is milder van smaak.
babytandenborstel of je vingertop.
• Gebruik tot 12 maanden, afhankelijk van
• Geef je baby een stevige gekoelde
de hoeveelheid tanden, maximaal 0,5 cm
bijtring om de klachten te verlichten.
peutertandpasta.
Meer tips om de klachten tijdens de doorbraak van de tanden te verzachten kun je vinden op pagina 9.
Eten en drinken • Geef na het tandenpoetsen in de avond alleen nog water. • Late avondvoeding is bij de meeste
Tandenpoetsen • Begin bij de eerste tand met 2 keer per
kinderen niet meer nodig. • Geef geen zuigfles met zoete inhoud
dag tandenpoetsen, waarvan minimaal 1
of melk als zoethoudertje als je baby
keer met fluoridetandpasta.
verdrietig is of om in slaap te vallen.
• Poets in ieder geval in de avond voor het slapen gaan. • Poets bij voorkeur de baby die op de
• Water in de zuigfles mag wel. • Kan je baby al zitten? Ga dan ook oefenen met drinken uit een beker.
commode ligt. Je baby kan alles goed in de gaten houden en jij kunt overal goed bij.
zie voor meer poetshoudingen
Lees meer tips over eten en drinken op pagina 12 en 13.
pagina 11 • Gebruik een speciale babytandenborstel met zachte haartjes. • Gebruik tandpasta speciaal voor baby en/of peuters met 500 - 750 ppm fluoride.
Overig • Probeer voor de eerste verjaardag al afscheid te nemen van de speen en duim.
voor tips zie pagina 16
39
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
12-18 maanden Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 40
Datum
Vanaf nu kun je verwachten dat de eerste kiezen doorkomen. Dit geeft vaak wat meer ongemak dan het doorkomen van de tanden. Je baby is nu een dreumes die langzaam zijn eigen wil gaat ontwikkelen. Dit kan lastig zijn bij het tandenpoetsen. Maak het leuk!
Zie voor tips pagina 19.
Tandenpoetsen
• Geef water bij dorst.
• Poets 2 keer per dag. Poets in de
• Laat je kind zijn drankje rustig in 1 keer
ochtend en in de avond.
opdrinken en niet met tussenpozen
• Poets met peutertandpasta met
kleine beetjes.
500 - 750 ppm fluoride. Controleer
• Late avondvoeding is niet meer nodig.
dit op de verpakking.
• Geen fles als zoethoudertje laten
• Poets bij voorkeur als je kind op de commode ligt.
meenemen naar bed (water mag altijd). • Bij voorkeur drinkt je kind uit een open
• Neem eventueel een extra tandenborstel.
beker. Een tuitbeker of fles is niet meer
Als je er bij staat, kan je kind een eigen
nodig. Voor tips om te leren drinken uit
tandenborstel vasthouden en kun je met de
een open beker.
zie pagina 20
andere tandenborstel zijn tanden poetsen.
• Koek, snoep en tussendoortjes, wat geef
• Poets met korte heen- en-weergaande
jij? En hoe vaak?
zie pagina 21 voor tips
bewegingen. Poets ook voorzichtig het tandvlees. Zo haal je etensresten weg en
Speen- en duimzuigen
geef je wat verlichting bij het doorkomen
Je kunt proberen om overdag het gebruik
van de kiezen.
van de speen af te bouwen. Start hier alleen
• Ook als je kind geen zoetigheid krijgt, is tandenpoetsen belangrijk. Ook groente
mee als je baby gezond is en er even geen tanden doorkomen.
zie tips op pagina 23
en fruit kunnen gaatjes veroorzaken.
Eten en drinken • Probeer het eten en drinken te beperken.
Weet jij wat je moet doen als je kind een tand uit de mond valt of stoot? zie pagina 25
Het advies is tot 5 jaar maximaal 5 eeten drinkmomenten per dag. 41
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
18-24 maanden Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 42
Datum
Tandenpoetsen lijkt eenvoudig, maar is een zorgvuldig werkje. Zeker als je kind tegenstribbelt is het poetsen niet altijd makkelijk. Vraag je mondzorgverlener om advies
• Is je kind verdrietig, geef dan geen melk
over poetshoudingen. Lukt het poetsen
of zoetigheid maar liever water. Ook melk
echt niet…? Probeer het dan op een ander
bevat suikers die gaatjes kunnen geven.
moment op de dag. Maar laat het wel op het
• Geef geen fles als zoethoudertje mee naar
dagelijkse programma staan.
voor tips zie pagina 19
bed (water mag altijd). • Houd tot 5 jaar het maximum van 5 eet- en drinkmomenten per dag goed in de gaten.
Tandenpoetsen
• Koek, snoep en tussendoortjes, wat geef jij?
• Poets 2 keer per dag. Poets in de ochtend en
En hoe vaak?
in de avond. • Na het poetsen tandpasta uitspugen.
Speen- en duimzuigen
• Naspoelen met water is niet nodig. Er zit
• Heeft je kind nog een speen? Probeer het
minder fluoride in peutertandpasta. Door-
gebruik af te leren.
voor tips zie pagina 23
slikken hiervan is niet gevaarlijk. • Let goed op dat je ook (nieuwe) kiezen goed
Bezoek aan mondzorgverlener
poetst. Het glazuur is daar niet direct uit-
• Tot het 18e jaar zit een bezoek aan de
gehard en door de groeven op het kauwvlak
mondzorgverlener voor je kind in de basis-
zijn kiezen extra kwetsbaar voor gaatjes.
verzekering en wordt het vergoed, zonder eigen risico!
Tandenpoetsen, tips op pagina 19
Dit mochten wij zelf doen: o Stoel naar beneden doen
Eten en drinken
o Van de stoel afglijden
• Na het tandenpoetsen in de avond geen
o Iets anders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
eten of drinken meer geven. Water mag natuurlijk wel.
43
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
2-2,5 jaar Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 44
Datum
Tandenpoetsen
Speen- en duimzuigen
• Blijf 2 keer per dag poetsen met
• Probeer ’s nachts op duim of speen zuigen af
peutertandpasta (met 500 - 750 ppm
te leren.
kijk voor tips op pagina 23
fluoride). • De achterste melkkiezen breken door.
Eten en drinken
Let hierop bij het tandenpoetsen.
• Let op het aantal eet- en drinkmomenten
• Vervang de tandenborstel iedere 3
van je kind. Tot 5 jaar is het advies om
maanden. Oude tandenborstels poetsen
maximaal 5 eet- en drinkmomenten op een
minder goed schoon.
dag te hebben.
• Liggend poetsen is nog steeds het beste.
• Na de avondpoetsbeurt niet meer
Wil je kind niet liggen tijdens het poetsen?
eten of drinken. Water mag wel. Los
Probeer dan of staand poetsen wel gaat:
slaapproblemen niet op door een fles te
ga achter je kind staan, kantel het hoofd
geven voor het slapen gaan maar bespreek
iets naar achter en houdt het vast. Op deze
dit op het consultatiebureau.
manier kun je overal goed bij en maakt het
• Eten kan lastiger worden. Je kind is goed in
hoofd geen onverwachte bewegingen.
staat om aan te geven hoeveel hij eet. Als
zie pagina 19
ouder bepaal je wel wanneer het kind eet.
• Zelf (mee) laten tandenpoetsen kan zorgen
• Compenseer slecht of weinig eten tijdens de
voor meer interesse van je kind. Poets wel
maaltijden niet met tussendoortjes, maar
altijd goed na.
los het op door je kind trek te laten krijgen
• Poets samen tanden. Geef het goede
in de volgende maaltijd.
voorbeeld, dan doet je kind het al snel na.
• Kijk voor een gezond voedingspatroon en
• Sommige kinderen willen echt niet tanden-
slimme tips op www.voedingscentrum.nl
poetsen op deze leeftijd. Zorg dat de tanden toch iedere dag gepoetst worden.
Dit mochten wij zelf doen:
tips om tandenpoetsen leuker
o Stoel naar beneden doen
te maken kun je vinden op pagina 19
o Van de stoel afglijden o Mondzorgverlener helpen o Iets anders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
45
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
2,5 - 3 jaar Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 46
Datum
Inmiddels zijn ook de laatste melkkiezen doorgebroken. Het melkgebit is met ongeveer 2,5 jaar compleet. Als je kind 2 jaar is, breekt er een periode van
Speen- en duimzuigen
verzet aan: de peuterpuberteit. Je peuter wil
• Probeer het 's nachts zuigen op duim of
zelf beslissen wat hij doet en wanneer hij iets
speen af te leren.
doet. Zo ook bij het tandenpoetsen.
kijk voor tips op pagina 23
Tandenpoetsen
Eten en drinken
• Poets 2 keer per dag. Poets in de ochtend en
• Let op het aantal eet en drinkmomenten
in de avond.
van je kind. Probeer tot 5 jaar niet meer
• Tandenborstels met prinsessen, super-
dan 5 eet- en drinkmomenten op een dag
helden of dieren kunnen ervoor zorgen dat
te hebben. Water en thee zonder suiker
je kind aandacht heeft voor het tanden-
mag altijd tussendoor.
poetsen. • Zelf (mee) laten tandenpoetsen kan zorgen
Bezoek aan de mondzorgverlener
voor meer interesse bij het kind. Poets wel
• Zijn er nog dingen die je wil bespreken
altijd goed na.
tijdens je bezoek? Denk alvast na over
• Wat ook goed werkt is om het eten van
vragen of gespreksonderwerpen.
die dag weg te poetsen. “Oh, heb jij een koekje gehad? Ik zie het nog! En daar, een
Dit mochten wij zelf doen:
aardappel en boontjes... die zullen we eens
o Stoel naar beneden doen
wegpoetsen...”.
meer tips op pagina 19
o Van de stoel afglijden
• Let goed op de achterste kiezen. Die zijn
o Mondzorgverlener helpen
moeilijk te bereiken.
o Iets anders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
• Vervang de tandenborstel iedere 3 maanden. Oude tandenborstels poetsen minder goed schoon.
47
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
3 - 3,5 jaar Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 48
Datum
Tandenpoetsen
Speen en duimzuigen
• Poets 2 keer per dag. Poets in de ochtend en
• Zuigt je kind nog op een speen of duim?
in de avond.
Help je kind om dit af te leren.
• Net als in bad gaan en haren kammen hoort tandenpoetsen er iedere dag bij.
kijk voor tips om dit af te leren eens op pagina 23
Dagelijks een vast ritueel helpt om gezonde gewoontes vast te houden.
Bezoek aan mondzorgverlener
• De handvaardigheid van je kind is tot 12
• Tot het 18e jaar zit een bezoek aan de
jaar niet voldoende ontwikkeld om helemaal
mondzorgverlener voor je kind in de
zelf de tanden goed te kunnen poetsen.
basisverzekering. De controle voor je kind
Help dus mee met poetsen tot je kind 12
wordt dus gewoon vergoed, zonder eigen
jaar is.
risico!
• Heb je een elektrische tandenborstel in huis? Misschien kun je het tandenpoetsen
Maak een als-dan-plan
een nieuwe boost geven door met deze
Dat wordt op deze leeftijd steeds belangrijker,
elektrische tandenborstel ook de tanden
omdat je kind ouder wordt en steeds bewuster
van je kind te gaan poetsen. Dit mag
wordt van het hebben van vaste gewoontes.
eventueel ook al eerder. Een gewone
Op pagina 33 kun je zien hoe je dat kunt
handtandenborstel is natuurlijk ook altijd
aanpakken.
goed.
Eten en drinken • Blijf goed letten op maximaal 5 eet- en drinkmomenten per dag. Water tussendoor mag altijd.
49
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
3,5 - 4 jaar Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 50
Datum
Het tandenpoetsen is vast al een vast ritueel geworden. Door gezonde gewoonten aan te leren, voorkom je problemen op latere leeftijd. Een kind dat al jong gezond gedrag
Eten en drinken
aangeleerd heeft, zal dit op latere leeftijd
• Blijf goed op de maximaal 5 eet- en
vaak ook blijven doen.
drinkmomenten per dag letten. • Water tussendoor mag altijd.
Tandenpoetsen • Leer je kind steeds beter om zelf te poetsen.
Bezoek aan de mondzorgverlener
Doe dit voor de spiegel terwijl je achter je
• Waar wil je het over gaan hebben in het
kind staat. En laat zien hoe je goed poetst.
gesprek tijdens de controle? Waar loop je
• Blijf 2 keer per dag 2 minuten poetsen
nog tegenaan?
met fluoridetandpasta, eventueel met een elektrische tandenborstel.
Maak een als-dan-plan
• Laat je kind op bed liggen met zijn hoofd op
Dat wordt op deze leeftijd steeds belangrijker,
jouw schoot. Op deze manier kun je overal
omdat je kind ouder wordt en steeds bewuster
goed bij.
wordt van het hebben van vaste gewoontes. Op pagina 33 kun je zien hoe je dat kunt aanpakken.
51
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
4 - 4,5 jaar Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 52
Datum
Tandenpoetsen
Maak een als-dan-plan
Je kind gaat nu naar de basisschool. Dit
Dat wordt op deze leeftijd steeds belangrijker,
brengt een nieuw dagstructuur met zich mee.
omdat je kind ouder wordt en steeds bewuster
Misschien moet er ook een ander moment van
wordt van het hebben van vaste gewoontes.
de dag gepoetst worden.
Op pagina 33 kun je zien hoe je dat kunt aanpakken.
Het is niet erg om op een andere moment op de dag te poetsen, zo lang er maar wel 2 keer per dag gepoetst wordt. In ieder geval in de avond voor het slapen gaan. Het kan ook zijn dat je kind door de spanning wat minder goed eet. Probeer dit niet te compenseren met(suikerrijke) tussendoortjes.
Eten en drinken • Probeer het aantal eet- en drinkmomenten te beperken tot maximaal 5 per dag. • Heeft je kind toch zin in iets lekkers? Probeer dan binnen de 5 eet- en drinkmomenten te blijven en geef liever 3 keer iets tegelijk dan 3 keer verspreid over de dag.
53
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
4,5 - 5 jaar Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 54
Datum
Vanaf 5 jaar is het nog steeds belangrijk
Eten en drinken
om 2 uur tussen de maaltijden te hebben.
• Probeer het aantal eet- en drinkmomenten
Omdat kinderen vanaf 5 jaar vaak meer uur
te beperken tot maximaal 5 per dag.
wakker zijn, kan je uitbreiden naar 7 eet- en
• Heeft je kind toch zin in iets lekkers?
drinkmomenten op een dag.
Probeer dan binnen de 5 eet- en drinkmomenten te blijven en geef liever
Tandenpoetsen
3 keer iets tegelijk dan 3 keer verspreid over
Je kind gaat nu naar de basisschool. Dit
de dag.
brengt een nieuw dagstructuur met zich mee. Misschien moet er ook een ander moment van
Maak een als-dan-plan
de dag gepoetst worden.
Dat wordt op deze leeftijd steeds belangrijker, omdat je kind ouder wordt en steeds bewuster
Het is niet erg om op een andere moment op
wordt van het hebben van vaste gewoontes.
de dag te poetsen, zo lang er maar wel 2 keer
Op pagina 33 kun je zien hoe je dat kunt
per dag gepoetst wordt. In ieder geval in de
aanpakken.
avond voor het slapen gaan. Het kan ook zijn dat je kind door de spanning wat minder goed eet. Probeer dit niet te compenseren met(suikerrijke) tussendoortjes. Start vanaf 5 jaar met fluoridetandpasta voor volwassenen of juniortandpasta (1.000 – 1.500 ppm fluoride)
55
Afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
.....
jaar
Datum
Hoe gaat het met ... bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 56
. Datum ....
jaar
Datum
bovengebit van onderaf gezien
Ziektes/medicatie Poetsen/napoetsen Fluoridepeutertandpasta Gaatjes
ondergebit van bovenaf gezien
Voeding in de nacht Aantal eet/drinkmomenten Drinkgewoonten, incl. water drinken Duim/speengebruik
Het melkgebit Waar is extra aandacht nodig?
Advies voor thuis
Extra afsprakenkaart bij bezoek aan de mondzorgverlener
Hoe gaat het met ...
De volgende afspraak is over . . . . . . maanden 57
Leuk voor later
Wanneer komen de tanden en kiezen door? 5
4
6
7
3
8
2
9
bovengebit van onderaf gezien
1
1
10
10
ondergebit van bovenaf gezien 2
9 3
Bovengebit
58
8 4
5
7
Ondergebit 6
1
1
2
2
3
3
4
4
5
5
6
6
7
7
8
8
9
9
10
10
Maak je eigen als-dan-waar-plan Waar gaan we mee aan de slag?
1. 1 als... (vast moment op de dag)
2. 2 dan... (wat gaan we precies doen?)
3. 3 waar...
4. 4 een mogelijke uitdaging kan zijn...
(wat wordt onze vaste poetsplek?)
5. 5 als... (een mogelijke uitdaging)
(wanneer zou dat eventueel zijn?)
6. 6 dan gaan we... (plan B)
59
Moeilijke woorden Cariës: dit is een ander woord voor gaatjes
bewerken van de kies een kroontje kan
in tanden en kiezen. Het wordt ook wel
worden geplaatst. Het dopje wordt op de kies
tandbederf genoemd. Gaatjes in tanden en
gelijmd. De cariës stopt dan (het gaatje kan
kiezen worden veroorzaakt door bacteriën
niet meer groter worden) en de kies wordt
in de mond die suikers omzetten in zuur, dat
beschermd. Een Hall-kroon is kindvriendelijk,
vervolgens het glazuur van de tand of kies
doordat de behandeling minder belastend
aantast.
is, maar kan alleen gebruikt worden bij melkkiezen.
C-codes: dit zijn codes voor het in rekening brengen van een bezoek (of consult) aan een
M-codes: dit zijn codes voor het in rekening
mondzorgverlener. Deze zijn te vinden op
brengen van preventieve activiteiten door
www.allesoverhetgebit.nl.
een mondzorgverlener uitgevoerd. Deze zijn te vinden op www.allesoverhetgebit.nl.
Fluoride: dit wordt gebruikt om het glazuur van de tanden en kiezen (weer)
Mondhygiënist: Voor een controle kun je ook
hard te maken. Fluoride zit in tandpasta.
naar de mondhygienist. De mondhygienist
Als je een (beginnend) gaatje hebt kan de
geeft adviezen over het gezond houden
mondzorgverlener extra fluoride geven.
van je tanden, kiezen en het tandvlees. De
Bijvoorbeeld door een fluoridelak op de tand
mondhygienist maakt het gebit schoon en
aan te brengen. Dat wordt soms een paar keer
mag verdoving geven, kleine gaatjes vullen
herhaald tot het glazuur weer hard is en de
en (röntgen)foto’s maken.
cariës is gestopt. Niet-restauratieve behandeling van
60
(Hall-)Kroon: dit is een voorgevormd dun
gaatjes (NRCT): dit is een kindvriendelijke
metalen dopje voor over de kies in een
behandeling van gaatjes/cariës in het
zilveren kleur. Bij kinderen wordt vaak
melkgebit. Bij deze behandeling worden
gekozen voor de Hall-methode wanneer
de gaatjes niet gevuld. Door heel goed te
een kroon wordt gebruikt. Dat betekent dat
poetsen met tandpasta waar fluoride in zit
er zonder verdoving en zonder het slijpen/
en suiker te beperken, kunnen de gaatjes
gestopt worden. Je krijgt uitleg en training
Het wordt alleen gemaakt wanneer andere
hoe de gaatjes (en andere tanden) het beste
opties, zoals beter poetsen of fluoridelak,
gepoetst kunnen worden. Soms is een gaatje
niet voldoende zijn. Het is wel van belang
moeilijk bereikbaar om te poetsen. Dan kan
dat het kind goed kan meewerken bij deze
de mondzorgverlener het gaatje een beetje
behandeling, omdat er geen speeksel of vocht
beslijpen zodat je er wel bij kunt met een
mag komen bij de kies die behandeld wordt.
tandenborstel. Zo nodig wordt er een stofje aangebracht om het gaatje te stoppen. Dat
Tandarts: een tandarts onderzoekt, stelt
is meestal een vorm van fluoride. Bij NRCT
diagnoses, formuleert behandelplannen en
moet de mondzorgverlener het gaatje goed
behandelt het gebit. Zijn werk is erop gericht
in de gaten houden. De mondzorgverlener
ziektes en afwijkingen aan het gebit te
zal hiervoor in overleg met jou de volgende
voorkomen en te behandelen.
afspraak inplannen. Soms worden er röntgenfoto's van het gaatje gemaakt om
Tandplak (of tandplaque): dit is een laagje
het beter te kunnen vervolgen. Het kan
van etensresten, speeksel en bacteriën op
voorkomen dat ondanks de inspanningen de
je tanden. De bacteriën zetten de suikers
gaatjes niet stoppen. Dan kunnen de gaatjes
uit je eten en drinken om in zuren die het
worden gevuld of kan er een kroon worden
tandglazuur aantasten. Dat kan gaatjes
gemaakt.
en tandvleesontsteking veroorzaken. Het verwijderen van tandplak is dus heel
Preventieassistent: een preventieassistent
belangrijk.
is een tandartsassistent met een speciale aanvullende opleiding op het gebied van
Vullen: dit is het herstellen van de vorm en
preventie en mondhygiëne.
werking van de kies met een kunsthars of cement waarmee het gaatje wordt gevuld.
Sealant: dit is een laag over de groeven van
Dat kan op een kindvriendelijke manier,
de kiezen ter bescherming van het glazuur.
door eerst met de hand het gaatje schoon te
Het is dus een behandeling die wordt gedaan
maken, zonder verdoving of ‘boren’. Soms is
om gaatjes juist te voorkomen. Wanneer
het nodig om het traditioneel aan te pakken:
na het doorbreken van een blijvende kies
met een verdoving en ‘boren’ voordat de
meteen verkleuringen of beginnende gaatjes
vulling aan wordt gebracht.
ontstaan, wordt er ook zo’n laagje gebruikt. Het is een hard, transparant of geelwit laagje dat op de kiezen gelakt kan worden.
61
Notities
62
63
64
65
66
67
Colofon Oorspronkelijk concept en teksten Peggy van Spreuwel, Gebit-groeiboekje
In samenwerking met Ivoren Kruis, Nederlandse Vereniging
Gezonde Peutermonden (2017),
voor Kindertandheelkunde (NVvK),
Hogeschool Utrecht, ontwikkeld
NVM-mondhygiënisten
met subsidie van SIA RAAK (RAAK.
Met dank aan
PUB03.018)
Sylvia van Houten-Talma, Richard Kohsiek,
Redactie en doorontwikkeling KNMT (Milou Munk), Hogeschool Utrecht (Brenda Grift)
Maddelon de Jong-Lenters, Cor van Loveren, Peggy van Spreuwel, Sanne de Wit Uitgave 2e druk, januari 2026
Vormgeving Studio RROOK Beeld Mark Hektor Art, Shutterstock
©KNMT en Hogeschool Utrecht Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Neem voor vragen over deze uitgave contact op met jeugd@knmt.nl.