Klasse Magazine 023

023 – maart 2021

www.klasse.be

maart 2021 Schermen met de waarheid www.klasse.be

Schermen met de waarheid

Advertentie

24.

30.

40.

Eva Vereecke: “Eindelijk is geestelijke gezondheid geen taboe meer”

Hoe de leerlingen van Kendra tijdens corona mínder taalachterstand hebben?

Leerlingenbegeleider Anouk: “Vroeger zwaaiden we met straf, nu zetten we herstel centraal”

INTERVIEW:

05.

EDITO: In de konijnenpijp

06.

Lezers, volgers, posters

08.

Waarvan lig je wakker?

10.

KLASTIPS: Feedback die niet blijft schimmelen

12.

DOSSIER: Je klas in kritische toestand

22.

BLOG: “Vergelijk generaties niet”

34.

BEELDREPO: Een jaar afstand

REPORTAGE:

44.

REPORTAGE:

BRIEF: “Mijn kleuter bij een meester?”

46.

INTERVIEW: Elke leraar onderzoeker

50.

ZELFTEST: Welke leerling blijft hangen?

54.

REPORTAGE: Praktijkvak in het Frans

56.

REPORTAGE: “Onze leerlingen missen podia en publiek”

68.

MOET JE WETEN: Interessant lesmateriaal

CADEAUTJE! Speciaal voor jou, trouwe abonnee: de Klassewebcamcover. Een dosis zelfzorg, privacy en mediawijsheid gebundeld op twee vierkante centimeter.

Advertentie

Klasse Magazine

Edito

In het hol van het konijn

“Ik kreeg hem niet meer uit die konijnenpijp”, jammert een vriendin nadat ze een gemeenschappelijke jeugdvriend tegen het lijf liep. “Hij is er rotsvast van overtuigd dat de coronavaccins niet te vertrouwen zijn. Dat de overheid stiekem ‘iets’ mee injecteert zodat ze ons kan monitoren, controleren en manipuleren.

Naar rationele en wetenschappelijke argumenten heeft hij geen oren. Dat de vaccins door een hele hoop checks and balances moeten, en dat er dus wel heel veel mensen in dat overheids­ complot moeten zitten, wuift hij weg als nonsens. ‘Dat is exact wat machthebbers willen dat je gelooft’, kaatst hij snel.”

Het beeld van de konijnenpijp ken je wellicht uit Alice in Wonderland. Net zoals het meisje in het mooie sprookje nietsvermoedend via een rabbit hole in Wonderland belandt, kunnen ook onze leerlingen argeloos swipend in een virtueel konijnenhol tuimelen en terechtkomen in een alternatieve wereld. Daar staat alles wat ze voordien voor waar namen plots op losse schroeven.

Want wie achter de schattige witte konijnen holt met hun aantrekkelijke verklaringen voor complexe problemen, kan via listige algoritmes in echokamers terechtkomen. Dag na dag krijg je er dezelfde verhalen, roddels en halve waarheden gevoerd. Ons brein geeft nog een extra zetje. Onbewust verkiezen we informatie die onze bestaande overtuigingen bevestigen. De cognitieve psychologie beschrijft dat als de confirmation bias. Zonder het te beseffen, zit je samen met gelijkgestemden diep in een tunnel. Tegengeluiden geraken niet meer binnen. Daardoor ga je steeds sterker geloven in nepnieuws. Helaas volgen geen avonturen met de hartenkoning of hoedenmaker, maar raak je klem in niet-bewezen samenzweringen die een vals houvast geven in onzekere tijden. En onze maatschappij verdelen.

Desinformatie en complottheorieën zijn zo oud als de mens zelf, maar internet en sociale media verspreiden nieuws en meningen vandaag hypersnel over de hele wereld. Hoe vermijd je als leraar dat een leerling in een duister konijnenhol struikelt?

Niet door sociale media te verfoeien of te lachen: “Hoe kan je nu in die onzin geloven?” Dan blaas je de band met je leerling op.

Experts raden aan om oprecht te luisteren naar hun twijfels, zorgen en angsten. Om leerlingen voortdurend te stimuleren de juiste vragen te stellen en te timmeren aan een kritische reflex en mediawijsheid. Werk je daar elke dag aan, dan speuren ze zelf naar betrouwbare en controleerbare informatie, schijnen ze hun licht op fake en echt. En tuimelt er toch eentje de pijp in?

Dan geef je tijdens je lessen spade en houweel mee. Dat gereedschap zal je leerling goed kunnen gebruiken om zich een weg te graven uit het hol van de leeuw, of beter: van het konijn.

Hans Vanderspikken Hoofdredacteur Klasse hans@klasse.be

5

Klasse Magazine

Lezers, volgers, posters

Lezers, volgers, posters Tekst Tinne Deboes

@KTroubleyn – Op #complimentendag een shout out naar @klasse_be voor de vele behapbare, uit-de-praktijk-geplukte interviews en tips die vaak geruststelling en houvast bieden in deze woelige onderwijstijden.

KLASSE.BE

“Geef een spijbelaar geen nul voor zijn toets, maar een herkansing” VUB-onderzoekers Bram Spruyt en Gil Keppens maken op Klasse.be elke leraar alert voor stijgende schooluitval door de coronacrisis.

6

KLASSE.BE

Stiekem samen voor de klas “Ik ben pas sinds september 2020 leraar, daarom observeer ik wekelijks enkele lessen van collega’s. Heel leerzaam. Op een bepaald moment moest de leraar even naar buiten. Hij gaf de klas intussen oefeningen, ‘want ze hadden er de vorige keer niets van gebakken’.

Toen draaiden alle leerlingen zich om naar mij: ‘Meneer, wil u dat eens uitleggen, alstublieft? Want we begrijpen er niets van.’ Toen ik het op mijn manier deed, snapten ze het wel. De leraar keek raar op: die oefeningen lukten plots toch. Dat is de meerwaarde van co-teaching.”

Starter Thierry reageert op het artikel ‘Co-­teaching: ken jij deze 6 vormen?’ op Klasse.be

Klasse Magazine

PODCAST

Achter de schermen bij Klasse YOUTUBE - KLASSE

Waarom nog leren als je alles kan opzoeken? En waarom word je van toetsen slimmer? Dat vertellen experten kort en krachtig in de videoreeks ‘Uitgelegd’ op het YouTube-kanaal van Klasse. Toon ze alle vijf aan je leerlingen en boost hun leerproces.

Luistertip! In aflevering 65 van onderwijspodcast Buiten de Krijtlijnen praat Klasse-hoofdredacteur Hans Vanderspikken openhartig over de werking van Klasse. Wie loopt er op de redactie rond? Hoe het zit met de autonomie? En wat kan je in de toekomst nog meer verwachten?

Luister in je podcastapp of via Buitendekrijtlijnen.simplecast.com

Youtube.com/tvklasse

2100 FACEBOOK - KLASSE

Met zoveel keken jullie naar de Facebook Live over leerlingen blijven motiveren. Motivatiepsycholoog Maarten Vansteenkiste en CLB-medewerker Leen De Weirdt gaven inspiratie om je leerlingen te ondersteunen in deze lastige tijd. Jullie stelden vragen en deelden massaal tips in de reacties. Mooi om te zien hoe jullie blijven gaan voor elke leerling.

Herbekijk de video via de Facebook-pagina van Klasse.

7

MEEST GELEZEN OP KLASSE.BE 1. TAAKPLANNER VOOR TIENERS MET FAALANGST 2. HOEVEEL VERDIENEN LERAREN? 3. EFFECTIEVE LEERSTRATEGIEËN: EEN OVERZICHT OP 4 HANDIGE FICHES 4. 5 TIPS OM JE DIRECTEUR TE VERRASSEN 5. RACISTISCHE UITSPRAKEN BIJ KINDEREN: HOE REAGEER JE?

Klasse Magazine

Waarvan lig je wakker?

Waarvan lig je wakker?

Klasse legt in elk magazine drie leraren een vraag voor. Dit schooljaar: waarvan lig je wakker? Benieuwd naar jouw antwoord. Mail het naar redactie@klasse.be.

Tekst Femke Van de Pontseele Beeld Eva Vlonk

LEGE BATTERIJTJES “‘Onze jeugd wordt ons afgenomen’, schrijven leerlingen in hun weekreflectie.

Ze mogen bijna niks: hun weekends zijn leeg, hun motivatie raakt zoek. Dus doen we met het team extra inspanningen: een corona-playlist opstellen, een virtuele zoektocht organiseren. Al die initiatieven helpen, maar compenseren het gemis aan sociaal contact nooit helemaal.”

Jolien Van Elsué, leraar Engels, GO! Atheneum Herzele

8

Klasse Magazine

MOEILIJK CONTACT “Sommige van mijn ex-OKAN-leerlingen integreren maar moeizaam in hun nieuwe klas. De leraren vallen best mee, zeggen ze, maar hun klasgenoten reageren soms negatief op de aangepaste toetsen Nederlands of de vrijstelling voor Frans die mijn oud-leerlingen krijgen. Mijn hart breekt als ik hoor dat ze weinig nieuwe vrienden maken.”

Liesbeth Hoste, leraar OKAN, Bernardustechnicum Oudenaarde

EXTRA HANDEN “Elke leerling is anders. Ze leren met verschillende snelheden, ze vragen individuele zorg. Dus helpt een ondersteuner een paar uur in de klas. Bij groepswerk koppelen we woelige waters aan rustige klas­genoten.

En co-teaching creëert ruimte voor een gesprek als een kind overstuur raakt.

Toch zijn extra uren ondersteuning van buitenaf beslist geen overbodige luxe.”

Els Cougé, leraar vierde leerjaar, Basisschool De Kei Lierde

9

Klasse Magazine

Klastips

Klastips

Zo landt je feedback niet in de vuilnisbak Ben jij een feedbackfabriek: aanmoedigen, bijsturen en uitdagen aan de lopende band? Maar pikken je leerlingen te weinig op? Met deze tien tips doen ze meer met je feedback.

Tekst Stijn Govaerts Bron Feedback in de klas: verborgen leerkansen (Stijn Vanhoof, Geert Speltincx)

SELFIE Laat leerlingen zichzelf feedback geven. Zo reflecteren ze extra op het eigen werk, stellen ze hogere verwachtingen en nemen ze meer verantwoordelijkheid. Laat ze hun taken in de klas vergelijken. Of zet ze met een modelvoorbeeld zelf aan het corrigeren.

LIVE FEEDBACK Laat je leerling jouw feedback noteren en lees na wat hij concludeert. Dan check je meteen of die de feedback goed begrijpt en struikel je niet over de vloek van kennis.

Extra mooi: het verslag ligt meteen klaar. Jij moet achteraf niet in je pen kruipen.

VIER SUCCESSEN Benoem succeservaringen tijdens je feedbackproces en focus op leren in plaats van presteren.

Geef je leerling mee wat hij al kan en wijs hem op de nieuwe kennis of vaardigheden die hij opdeed. Dat motiveert. “Yes, je kan al een nieuwe webpagina aanmaken. Je volgende stap: zelf een website bouwen.”

HOU HUISWERK WARM Een Word-document met gedetailleerde opmerkingen of oplossingen in de rechter­kolom? De leerling klikt op accepteren en is klaar. Niet je leerling maar jij deed het meeste moeite. Geef advies waarmee je leerlingen aan de slag moeten.

Laat ze een nieuwe taak maken waar ze hun werkpunten kunnen toepassen.

10

Klasse Magazine

INSTANT MOTIVATIE Goede feedback geef je meteen. En die moet informatie bevatten die een leerling kan gebruiken om bij een volgende opdracht beter te doen. Zo knappen je leerlingen niet af op je commentaar en blijven ze gemotiveerd om verder te leren.

WAT SCHUIFT DAT? Uit louter punten leert een leerling weinig. Zet vooral in op handelingsinformatie: noteer je je feedback vooraan op je blad, je punten op de achterzijde? Kan je leerling op basis van je feedback inschatten wat de score zal zijn?

HEEN-EN-WEER Hoe zien je leerlingen jouw feedback? Laat ze in een raster aangeven of ze akkoord gaan of niet.

In de volgende kolom formuleren ze welke verbeterstappen ze willen zetten. Kunnen je leerlingen in hun opdracht ook aangeven waar ze aan de slag gingen met eerdere feedback?

JUISTE DOSIS Hoe meer feedback je in één keer geeft, hoe minder leerlingen ermee doen. Te veel of te snelle feedback overweldigt je leerling. Dan dreigt het leren stil te vallen. Beperk je tot een drietal algemene sterke en werkpunten. Je leerlingen mogen ploeteren voor je verder bijstuurt.

GEVOELIGE SNAAR Feedback roept altijd een emotionele reactie op.

Bij face-to-face feedback merk je of je leerling blij, boos of verdrietig is. Bij geschreven feedback mis je die check. Belangrijk, want emotionele reacties kunnen een deuk opleveren in het zelfbeeld of de motivatie van je leerling.

VRAAGTEKEN Waarom loopt de tekst hier stroef? Hoe komt het dat de tafel niet stabiel staat? Als je feedback formuleert als een vraag, dwing je leerlingen bijna automatisch om na te denken. Dan leren ze meer dan wanneer je voor heel concrete aanwijzingen en oplossingen kiest.

11

Dossier Kritisch denken

Dossier Kritisch denken

Klas in kritische toestand Wat als leerlingen niet meer weten wie te geloven? En wat als ze gretig complottheorieën slikken op sociale media? Leraren Brecht, Olivier en Sara kijken niet weg als een heikel thema de klas beroert en maken van hun leerlingen kritische denkers.

Tekst Bart De Wilde, Seppe Goossens Illustraties Philip Lindeman Beeld Illias Teirlinck

13

Klasse Magazine

Klasse Magazine

Dossier Kritisch denken

“Onderwijs: een krachtig medicijn tegen onzin” In onze samenleving concurreert waar­ heid met ‘alternatieve feiten’ en individuele interpretaties. Worden experten steeds vaker weggezet als verdacht. Wat voel je daarvan in je klas? En hoe krijg je leerlingen zover om niet alleen andermans maar ook hun eigen waarheid kritisch te bevragen?

14

“Vijfendertig procent van de volwassenen gelooft minstens één complottheorie. Lang niet alleen die eenzame, verwarde oom neemt dus dubieuze dingen voor waar”, vertelt Brecht Decoene, leraar zedenleer en complotonderzoeker. “Maar ook: vijftig procent van de jongeren gaat mee in een samenzwering. Zeker nu corona complotland doet ontploffen.

Als je geen grip hebt op je leven – je mag je vrienden niet opzoeken, de overheid dwingt je ouders om hun zaak te sluiten – gaan complottheorieën erin als zoete broodjes. Ze doen niet aan nuance, maar vingerwijzen één zondebok.

Heerlijk helder voor tieners die botsen tegen autoriteit en trappelen om de teugels van hun leven over te nemen van volwassenen.”

Dat complotdenken is een uitwas van de toenemende stroom aan desinformatie. In deze post-truth maatschappij gedijen (on)bewust misleidende berichten, alternatieve feiten en nepnieuws. Aangevuurd door sociale media die volgers inpakken met eigen waarheden en meningen.

Maar waar jongeren tegelijkertijd slechts een klik, scroll of swipe verwijderd zijn van tegengeluiden. Leerlingen wapenen tegen desinformatie is werk van elke dag, stellen leraar Brecht Decoene, onderzoeker An Verburgh en expert mediawijsheid Bert Pieters.

Klasse Magazine

“Kritisch denken is geen synoniem voor dwarsdenken” — An Verburgh

COMPLOTDENKERS: EIGEN GELIJK IS HARDNEKKIG Wat doet Brecht Decoene als een leerling gif in de vaccins vermoedt of Bill Gates het meesterbrein achter corona noemt? “Dan vertel ik dat giftigheid in de dosis zit. Je kan zelfs een watervergiftiging oplopen als je overdrijft. En ik voeg eraan toe dat het goed is om machthebbers en dominante denkkaders te wantrouwen: als Gates coronavaccins subsidieert, koopt hij dan invloed op ons of een extra stukje macht op de wereld? Dat moeten we controleren. Maar je toevlucht nemen tot een mentaal copingmechanisme zoals complottheorieën leidt tot onterechte beschuldigingen.”

“Het is nooit makkelijk om je eigen standpunten in vraag te stellen. En al helemaal niet voor complotdenkers. Die hebben een stabiele verdedigingsmuur opgetrokken. De kans dat je wetenschappelijke verweer tussen de voegen dringt, is klein.

In het vuur van een klasgesprek voelt dat ellendig. Maar je argumenten mikken vooral op de klasgenoten die nog niet in een tunnelvisie zitten. Idealiter zet je de socratische methode in. Jij stelt vragen, neemt de klas mee en modereert. Je werkt naar gedeelde grond. Prima techniek, maar als je hem niet in vingers hebt, kan het fout gaan. Dan riskeer je diepe loopgraven en wij-zij-denken. Eerlijk: aartsmoeilijk vind ik dat.”

KRITISCH DENKEN IN ALLE VAKKEN Leerlingen oefenen in kritisch denken is hét preventieve medicijn tegen desinformatie, stelt Brecht Decoene. Daarvoor bouwt hij eerst aan een veilige klassfeer, ‘moeilijker dan een technisch perfecte les in elkaar draaien’. Daarna neemt hij zijn leerlingen mee ‘achter de leerstof’. “Je kan de klas zien als een restaurant: daar presenteren we als leraar de leerstof mooi op een bord, klaar om zonder nadenken te verorberen.

Maar je moet leerlingen ook rondleiden in de keuken: daar ontdekken ze hoe de kennis tot stand kwam.”

“Een voorbeeld: de aardkern is vloeibaar en loeiheet. Je kan dat presenteren als een droog feit. Maar dan negeer je de kritische vraag: hoe weten we dat? Vertel daarom dat onderzoekers trillingen met verschillende frequenties door de aardlagen jaagden om info over de aardkern te verzamelen. Dat andere onderzoeken tot hetzelfde resultaat kwamen, wat de bewijs-

15

kracht verhoogt. Kost dat tijd? Ja. Maar je leerstof beklijft én je werkt aan een belangrijke attitude. Dat kan in alle vakken. En zeker ook bij gevoelige thema’s: hoe weten we zeker dat Hitler zelfmoord pleegde, dat het nazisme ruim vijf miljoen Joodse slachtoffers maakte?”

“Wetenschap botst bovendien soms met onze intuïtie.

Dan is het extra belangrijk om het onderzoek dat tot die resultaten leidt, te ontsluiten. Staat de aarde stil of bewegen we aan een duizelingwekkende snelheid?

Vallen zware voorwerpen sneller dan lichte? Een leerling poneerde: ‘Als iemand in mijn rug staart, voel ik dat!’ Dat kan je in de klas testen: een klein experiment dat je filmt met een smartphone. Doorgaans scoren leerlingen niet significant beter dan bij een blinde gok. Door die ervaring weten ze: zomaar je intuïtie volgen is een gebrekkige vuistregel. Je moet een hypothese uitgebreid testen tot je een consensus bereikt. En blijven openstaan voor voortschrijdend inzicht. Dat is geen teken van zwakte. Zo werkt wetenschap: twijfel is een motor naar meer kennis.

Als we die niet toelaten was de aarde nog altijd plat.”

LEERLINGEN KOPIËREN JE AANPAK NIET ZOMAAR Geen enkele leraar betwist het belang van kritisch denken, stelde An Verburgh vast in onderzoeken aan Education & Development UCLL. Om het leerlingen aan te leren, leven leraren kritisch denken voor. “Waardevol, maar dat volstaat niet. De meeste leerlingen slagen er niet in om systematiek te zien in hoe een leraar werkt of denkt. De kans dat ze zelf bronnen of argumenten wegen omdat jij dat doet, is klein.”

Klasse Magazine

Dossier Kritisch denken

“Om leerlingen te trainen moet je als leraar je eigen denkproces keer op keer blootleggen. Expliciet aangeven: hier staat mijn onderzoeksvraag, daar analyseer ik gegevens, dat zijn argumenten en tegenargumenten.

Alleen zo wordt kritisch denken een dispositie, een attitude die ze levenslang inzetten. Je kan leerlingen leren om even te pauzeren, om uitspraken niet zomaar voor waar te nemen. Dat vraagt wel een klas waar vragen en bedenkingen welkom zijn: ‘Tiens, dat is raar. Dat had ik niet gedacht’ of ‘Wacht eens, wat die instagrammer zegt, klopt dat wel?’”

REDENEERSCHEMA’S EN KARREWIET “Kansen genoeg om al in het basisonderwijs te bouwen aan zo’n onderzoekende houding. Filosofie-uurtjes prikkelen de verwondering van je leerlingen. En in actuarondes leren ze vragen stellen en doordenken over thema’s uit hun leefwereld. Leraren grijpen daarvoor vaak naar Karrewiet. Het jeugdjournaal biedt een mooie filter op informatie. Anders dan sociale media brengt het nuance én twee klokken samen. En heb je even geen tijd om in te gaan op vragen van je leerlingen? Doop een stukje muur om tot verwonderkabinet en hang daar de vragen uit. Pik er later af en toe eentje uit.”

“Wat nog helpt: je leerlingen redeneerschema’s en argumenteerkaarten meegeven. Als hulpmiddelen, niet als wetten. Want daar speelt de eeuwige catch 22: hoe kritisch ben je als je modellen te slaafs volgt? En trap niet in die andere valkuil: kritisch denken is geen synoniem voor dwarsdenken. Zes perverse kantjes van Trump opsommen, kan iedereen. Je moet je ook durven afvragen: wat doet hij wel goed? Zelfs al moet je diep graven.”

TIJD VOOR MEER MEDIAWIJSHEID Terug naar de vaststelling dat sociale media een belangrijke rol spelen in de verspreiding van nepnieuws.

Hebben leerlingen nood aan een grotere dosis media-

“Sluit je de klasdeur voor sociale media, dan ontken je de leefwereld van je leerlingen” — Bert Pieters

wijsheid? “Ja”, zegt Bert Pieters van Mediawijs. Hij vraagt om sociale media als TikTok of YouTube daarbij niet te verketteren.

“Als je je klasdeur alleen openstelt voor kwaliteitskranten en -televisie, ontken je de leefwereld van jongeren. Zij zoeken op sociale media entertainment en groepsgevoel, maar vinden er ook nieuws. Rellen in de hoofdstad? Die zien ze eerst op TikTok, niet in een genuanceerd krantenartikel. Online vinden ze een eerste haakje aan de actualiteit, soms zelfs meerdere. Een mooi startpunt voor leraren om hun blik wijder te trekken.”

“Daarom kan je ze beter tijdig bewust maken van listige algoritmes en echokamers waarin gelijkgestemden elkaar overspoelen met verhalen en likes. Automatisch krijgen leerlingen dan het gevoel: iedereen denkt zoals ik. Maar dat klopt niet. Sociale media willen je gewoon zo lang mogelijk op hun platform houden en geld verdienen. Ze geven je meer van hetzelfde omdat ze weten dat je brein liever bevestiging slikt dan tegenargumenten. Alleen riskeer je daardoor dieper het konijnenhol in te stappen.”

COMPLOTTHEORIEËN ZIJN MODERNE MYTHES Een paar cijfers. Jongeren zien best veel nieuws passeren via hun sociale media, maar de kwaliteit van nieuws en informatie verwart vierentwintig procent van hen (Apestaartjaren, 2020). Onderzoek van de Arteveldehogeschool leert dan weer dat zowel jongeren als ouders er nauwelijks in slagen om nepnieuws te doorprikken.

Hun vragen reserveren ze voor vrienden en ouders. Leraren scoren niet beter dan grootouders: “Misschien grijpen leraren te snel naar rationele logica”, denkt Bert Pieters. “Ze presenteren feitenchecks, maar ontwijken de frustratie die onder een uitspraak zit. Een leerling post niet zomaar een meme met 5G als boosdoener voor corona. Vreest zo’n tiener dat technologie alles overneemt of rijdt de digitale trein te snel? Breng die emoties naar boven. Vraag: ‘Wat doet dat beeld met je?’ Als je kaatst: ‘Hoe kan je in die zever geloven’, dan blaas je de band met je leerlingen op en kloppen ze niet meer bij jou aan.”

16

Klasse Magazine

“Als je geen grip hebt op je leven, gaan complottheorieën erin als zoete broodjes” — Brecht Decoene

“Tot slot moeten we leerlingen duidelijk maken dat manipulatie een onderdeel van elke communicatie is. Ook jij bewerkt je lesmateriaal: je selecteert en legt accenten. Net als je leerlingen: met de juiste foto op Instagram framen ze een fuif feilloos als oersaai of het beste feestje ooit.”

“Manipulatie wordt pas gevaarlijk als je kwaadwillig gevaarlijke ideeën opdringt. Via pakweg TikTok kan dat perfect. Influencers pushen er subtiel korte, emotionele boodschappen.

Je kan erop reageren, maar je moet een keertje extra klikken om die tegenreacties te lezen. Bijna niemand doet dat. Als je dan op één dag dertig video’s ziet waarin coole gasten krankjorum dansen nadat ze zogezegd een coronaspuit kregen, ga je zelf ook twijfelen. Zeker als je geen andere bronnen checkt.”

MEERMAALS KERVEN IN HERSENPANNEN Er is gelukkig ook een kleine geruststelling. Leraar Brecht Decoene: “Ouder worden is een antistof tegen complottheorieën. Het heeft iets heerlijks rebels voor tieners om de underdog te koesteren. Als jonge grunge-fan bekeek ik een

17

documentaire die betoogde dat Nirvana-zanger Kurt Cobain geen zelfmoord pleegde, maar dat zijn vrouw de moord bestelde. Als een sluipend gif drong die hypothese mijn brein binnen. Later ontwikkelde ik aan de universiteit een onzindetector en besefte ik dat complotten een hoog James Bond-gehalte hebben.”

“Onderwijs heeft zeker diezelfde kracht. Al wordt je harde werk vaak pas later zichtbaar. Tegen juni je klas zestienjarigen kritisch klaar krijgen? Vergeet het. Soms lijkt het alsof ze geen stap vooruit zetten. Tot zelfs mijn meest tegendraadse leerlingen op een reünie bekennen: ‘Meneer, we hebben veel gehad aan je aanpak’. Een leraar trekt met een mes groeven in hout. De eerste snee schampt het hout, pas na twee, drie of tien keer zie je resultaat. Onderschat dus nooit je impact. Leraren scoren internationaal nog altijd hoog op de lijst met beroepen waarop mensen vertrouwen. Lijken je pogingen om leerlingen kritisch te laten denken af te ketsen? Als iemand ze later herhaalt, dringt die belangrijke attitude mede dankzij jou diep in de hersenpan.”

Klasse Magazine

Dossier Kritisch denken

“Kritische kinderen stellen lastige vragen” Kan je kinderen al in de lagere school kritisch leren denken?

TikTok en phishing, maar net zo goed zelfstandig werk en uitrekenen hoe snel een pinguïn zwemt: leraar Olivier zet zijn leerlingen op scherp. “‘Meester, waarom kom jij met de auto naar school?’ Dat mijn lesmateriaal niet op een bagagedrager past, vegen ze meteen van tafel. ‘Toch niet elke dag, meester?’ Kritische kinderen stellen lastige vragen. En soms vinden we ze wijsneuzerig. Of zijn we teleurgesteld omdat de verwondering die jij als leraar zo graag wil uitlokken, hen niet kan boeien.”

“Te groot voor de speelplaats, te klein voor wat komt: zesdejaars zitten in een fascinerende fase. In het vierde leerjaar is de leraar nog een alwetende god. Voor die beginnende pubers ben je meer een gids. Met één oog volgen ze je route, met het andere speuren ze naar shortcuts.”

NA DE KOMMA “Hun kritisch denken groeit met horten en stoten. Onder de waterlijn werk ik er elke les aan. Als ze bij een vraagstuk zonder verpinken antwoorden dat een pinguïn driehonderd kilometer per uur zwemt, ging er niet alleen wat mis met komma’s en nullen. Ze vergeten ook om wiskunde aan de werkelijkheid te koppelen. Om zich telkens af te vragen: ‘Kan dat wel?’”

“Nog zo’n vraag: is mijn aanpak efficiënt? Het ene kind houdt te slaafs vast aan je methode, het andere blijft koppig in de verkeerde richting zoeken. Ik laat mijn leerlingen geregeld met hun neus tegen de muur lopen. Geef ze voldoende ruimte om fouten te maken en eruit te leren.”

TEGEN DE STROOM “Ons onderwijs beloont volgzaamheid soms te veel. ‘Wie vindt dat jongens met poppen kunnen spelen? Wie niet?’ Veel leerlingen zoeken instinctief dekking bij de meerderheid. Het lef om als enige je hand op te steken: die instelling waardeer ik nadrukkelijk in de klas.”

“Wie thuis met het journaal en gesprekken een rijke voedingsbodem krijgt, heeft een streepje voor. Al echoot elk kind de standpunten van zijn ouders, van genderstereotypen tot klimaat. In de klas leggen ze die argumenten in de weegschaal. Beetje bij beetje vormen ze hun eigen wereldbeeld.”

18

Klasse Magazine

“Mijn leerlingen zien me als een soort scheidsrechter over feit en fictie” OP HET WEB “In wereldoriëntatie komt kritisch denken explicieter aan bod, want wie online opzoekt, botst geregeld op desinformatie. En omdat ik in de lerarenopleiding lessen mediawijsheid geef, is het logisch dat ik er ook met mijn klas veel aandacht aan besteed.

Wat zijn betrouwbare media? Hoe herken je ze?”

“Na de bestorming van het Capitool in Washington verkondigde een van mijn leerlingen dat daar een bom ontploft was. Een filmpje op TikTok had haar op het verkeerde been gezet. Een ziekenwagen in hun straat of een aanslag op internet: sensatie trekt kinderen aan, en dus is het logisch dat ze die info voor waar nemen.”

“Er bestaat prima lesmateriaal dat leerrijke valstrikken uitzet.

‘Niet doen meester, dat is gevaarlijk’: als op mijn online bordboek een pop-up verschijnt die me de hemel belooft omdat ik de duizendste bezoeker ben, gaan de decibels de hoogte in zodra ik de muis in de richting van dat flikkerende knopje beweeg.”

Wie is Olivier Van Roy? • co-teacht in basisschool Heilige Familie Schaarbeek met collega Marijke Libbrecht in het zesde leerjaar • staat tien jaar voor de klas • geeft bij Thomas More Mediawijsheid aan toekomstige leraren

19

ACHTER DE FEITEN “Dat betekent niet dat ze elke poging tot phishing probleemloos ontmaskeren. Je kan niet elke situatie oefenen, je kan leerlingen enkel alert maken voor mogelijk gevaar. Net als in de echte wereld: ze weten heus wel dat je niet bij onbekenden in een busje stapt. Maar niet elke situatie is even duidelijk, en de kans dat ze online botsen op mensen met slechte bedoelingen, is nu eenmaal groter.” “‘Wie heeft gelijk meester, zij of ik?’ Als leerlingen het niet eens worden over feiten, stappen ze nog altijd naar mij. Soms ken ik het antwoord, soms moet ik het opzoeken. Ze zien me als een soort scheidsrechter over feit en fictie, een grote verantwoordelijkheid. Als leraar heb je een bevoorrechte positie nu waarheid zo relatief wordt. Omdat je samen elke dag kritisch naar de werkelijkheid kijkt, hechten ze geloof aan je standpunt. En krijg jij de kans om hun kritische zin aan te scherpen.”

Klasse Magazine

Dossier Kritisch denken

“Laat minstens één procent twijfel toe” “Buig je uitspraken om tot vragen en spoor zelf andere meningen op”, vraagt leraar Sara aan haar leerlingen. Daar start kritisch denken. Als het kon, reed ze haar leerlingen daarvoor met een bus heel Vlaanderen rond.

“‘Mevrouw, jij stemt zeker links’, lachte een jongen.

Spel of speldenprik, hij sloot me op in een klein hokje.

Zijn belangrijkste argument: ‘Alle leraren stemmen rood’. Ondanks zijn dunne bewijslast stond ik aan de grond genageld. Wat nu, trek ik in de tegenaanval of blijf ik authentiek?”

nodig? Nu weten we: het is hun toegang tot de wereld of ze gebruiken hem voor sollicitaties of afstandsonderwijs’. Je eigen mening bevragen betekent niet dat die bij het grof huisvuil moet. We willen dat leerlingen openstaan voor nuance en dialoog.”

“Ik kocht tijd. Vroeg hem om zijn oordeel uit te stellen.

‘Spreken we over twee maanden nog eens?’ Dat ik intussen weet dat Jan Decleir en Dries Van Langenhove zijn droomduo is voor studiekeuzeadvies, is wellicht mijn mooiste troefkaart om te tonen dat iedereen meerduidig is.”

AAN TAFEL MET EXPERTEN “Tijdens het schooljaar halen we experten naar school. Een moreel consulent, een arts of een vluchteling, iedereen is welkom. We stellen slechts één voorwaarde: je preekt niet vooraan in de klas, maar schuift met onze leerlingen aan tafel. Die trainen we vooraf om goede vragen te stellen. Het verschil tussen ‘vluchteling’ en ‘migrant’ kunnen we zelf opzoeken. Hoe het voelt, weet alleen een ervaringsdeskundige. Klasgenoten die een ander thema uitwerken mogen aan de zijlijn zitten. In de refter leven die gesprekken altijd verder: leerlingen kauwen nog lang na op de nieuwe kennis en verhalen.”

“Je oordeel opschorten, twijfel toelaten en écht luisteren, het zijn sterke stukken op het schaakbord van kritisch denken. Onze leerlingen van 6STW werken daar het hele schooljaar rond, tijdens het multidisciplinaire project burgerschap.”

EIGEN MENING BEVRAGEN “In september dompelen we leerlingen via acht uur cinema onder in maatschappelijke thema’s als armoede, mensenrechten en mediawijsheid. In groepjes spitten ze een topic dieper uit en verzamelen ze meningen. Die moeten ze neerpennen met een vraagteken. Je mening uitschreeuwen is immers simpel, jezelf in vraag stellen veel lastiger. Maar net daar begint kritisch denken.”

“Daarna presenteren ze alle vragen, antwoorden en nieuw verworven inzichten aan hun klasgenoten.

‘Waarom hebben mensen in armoede een smartphone

20

“Een online lezing van de Gentse filosoof Johan Braeckman legt de valkuilen van ons denken bloot. Wat leerlingen vooral bijblijft? Zelfs slimme mensen zijn soms hun eigen idioot.

Denkfouten maken wil niet zeggen dat je dom bent. Niets om je over te schamen dus als een feitencheck duidelijk maakt dat je even op een dwaalspoor zat.”

“Omdat de school een soort offline bubbel is, trekken we jaarlijks drie dagen naar Brussel. Even heen-en-weer tussen de hoofdstad en Mechelen voor Kazerne Dossin is vaste prik. Daarna vullen we het programma met gesprekken of meeloopmomenten. Leerlingen die leraar willen worden, praten in een Molenbeekse school met het team en de kinderen.

Klasse Magazine

Wie is Sara De Jaeghere?

• leraar in het Sint-Godelieve Gistel • begeleidt het onderzoeksproject burgerschap in 6STW, samen met collega’s • geeft Media in de eerste graad en is mediacoach

“Je mening schreeuwen is simpel, jezelf in vraag stellen veel lastiger” Hoe laat die diverse school elk kind voelen dat het veel waard is? Die ervaring kan ik ze niet geven in ons klaslokaal. Als ik een bus had, reed ik halve lesweken met mijn leerlingen door Vlaanderen. Om non-stop mensen te spreken en nieuwe perspectieven te ontdekken.”

DE ACTUALITEIT AAN DE DEUR “Natuurlijk waait ook de actualiteit onze lessen binnen.

Twijfels over het vaccin, omdat een verpleegkundige een prik weigert of door scherpe commentaren op sociale media.

Zodra die twijfel kiemt, ruikt zelfs een FAQ-artikel met een expert op vrtnws.be verdacht: ‘Zie je wel dat er iets aan de hand is, anders beantwoordt de openbare omroep die vragen niet’. Als leraar mag je op zo’n moment niet wegkijken.

We planden vier uur over vaccineren tijdens een volgend klasmoment. Een goed gesprek gaat nog altijd beter in de klas dan aan computers.”

“Leerlingen mogen eerst op Mentimeter anoniem vragen noteren. ‘Maakt het vaccin je onvruchtbaar? Hoe schadelijk is een prik op lange termijn?’ We benadrukken dat er niets mis is met nieuws halen op sociale media en dat kritisch

21

denken start bij twijfel, maar leggen ook de kenmerken van complottheorieën bloot en hameren op dubbelcheck. ‘Vind je twee onafhankelijke bronnen die het eens zijn?’ Tieners weten welke media verder gaan dan een snelle sensatie. Maar daarom raadplegen ze die nog niet.”

BAGAGE OP HET FESTIVALTERREIN “In juni organiseren we een festival met panelgesprekken, installaties en geleide wandelingen, in bubbels.

Een feestelijk slotakkoord, samen met kunstenaars, waarin we onze ervaringen openen voor ouders en medeleerlingen. Maar geen eindpunt voor kritisch denken. Als de bagage op het festivalterrein als rommel achterblijft, misten onze lessen hun doel.”

“De wereld staat niet stil. We willen reflexen meegeven die ze een leven lang kunnen inzetten: controleer of uitspraken betrouwbaar zijn, zet andere meningen niet zomaar weg als onzin, laat minstens één procent twijfel toe. En onderschat nooit je invloed: jouw kritische keuzes tekenen mee de maatschappij van morgen.”

Klasse Magazine

Blog

Wie is Charlotte De Cooman?

• gaf les in het dko, lager onderwijs en aan de Odisee Hogeschool • sinds 2013 leraar muziek en esthetica in het Stella-Matutinacollege Lede • freelancet als violiste en hoopt ooit de beste drumster van Gent te worden

Beeld Eva Vlonk

22

Klasse Magazine

Charlotte blogt

Stiekem tegen de stroom in Twaalf maanden diepe crisis en geen feestjes.

Hoe reageren tieners daarop? Leraar Charlotte neemt het op voor haar leerlingen: “Zet ze niet weg als verwende lastposten. Net als vroegere generaties zoeken ze hun weg.”

Toen ik zeventien was, zei ooit een leraar godsdienst tegen mij dat ik wat minder tegen de stroom moest ingaan. Dat, als ik het wou maken in het leven, ik wat meer in de pas moest lopen.

Vandaag, terwijl ik in de gang stiekem tegen de looprichting inging en hoopte dat niemand dat gezien had, dacht ik aan dat moment van zo’n zestien jaar geleden. Ik hield halt op dezelfde plaats waar die leraar mij even apart had genomen en ik een houding had aangenomen alsof het mij niet kon deren, maar eigenlijk liever in een hoekje had willen verdwijnen. Ik had een grote mond, maar kritiek kwam extra hard binnen.

Onlangs was er een conflict met een leerling die zich duidelijk verongelijkt voelde. Ik voelde me even weer zeventien en tegelijk ook de leraar die de schoonheid van mijn creatieve looplijnen nooit had begrepen. Ik was blij dat we er wel samen uitkwamen en niemand achterbleef met een gevoel van onbegrip.

Ik was niet graag zeventien, voelde me vaak alleen en kon moeilijk tegen onrecht. Ik had ook soms last van sombere gedachten. Gelukkig kon ik wel naar hartenlust uitgaan, leefde ik mij uit in de jeugdbeweging en vond ik troost in mijn muziek en op het toneel.

Ik denk vaak aan onze oud-leerlingen die nu hun eerste jaar hoger onderwijs thuis of eenzaam op kot achter een scherm beleven. Hoe dat jaar een bevrijding voor mij was, weg van alle regels, je eigen potje koken, om op vrijdag je vuile was thuis te droppen en na de Chirovergadering tot in de vroege uurtjes in dat bruine café onder

23

de kerktoren de wereld te verbeteren met een gedeeld pak friet waarbij ze gegarandeerd mijn boulet speciale waren vergeten. Pintjes aan 1,20 euro, een walm van sigaretten die de kamer vulde en dat stinkende hondje dat onder tafel aan onze rokken kwam snuffelen. Vlammende sanseveria’s voor de aangedampte ruiten en een kachel die zorgde voor spontane gezelligheid en niet voor een discussie over een naderende stoflong.

Onze leerlingen klagen weinig over de bore-out die corona in hun jonge levens ramt. De honderd dagen die ze in het water zien vallen, de legendarische Parijsreis die ze niet zullen meemaken, geen Rock Werchter voor dat goede rapport. Ik had vast meer geklaagd. Ik vraag of ze zich aan de maatregelen houden en of hun ouders daar streng op toezien. De blikken spreken boekdelen, een schuchtere “we doen ons best” tot “ik mag niet meer blijven slapen bij mijn lief, alsof corona een soa is”.

Dat doet me denken aan de jaren tachtig, toen aids zijn intrede deed. Het was de tijd waarin mijn ouders student waren. De economische crisis, Tsjernobyl, het bloedbad op het Tiananmenplein. Maar ook goedkope huizen en geen sociale media waarop iedereen zonder nadenken zijn gal kan spuwen. Michael Jackson en Madonna als symbolen van vernieuwing en rebellie.

Het houdt dus geen steek om vergelijkingen te maken met deze coronageneratie, die onterecht wordt versleten voor bepamperde, verwende nesten. Ook de oorlogs­ generatie laat ik er daarom liever tussenuit.

“Bij wie moet ik een kaart kopen voor de honderd­ dagenfuif?” Ze kunnen er niet mee lachen.

Beeld Eva Vlonk

Klasse Magazine

Interview

Klasse Magazine

“Jongeren willen bijleren en groeien.

Allemaal!”

Tekst Sara Frederix Beeld Thomas Sweertvaegher

Eva Vereecke, directeur van De Ambrassade, droomt luidop van scholen waar een leerlingen­ raad niet nodig is omdat participatie in het DNA verweven zit. “Over een paar jaar slaan we onszelf voor het hoofd: in de grootste onderwijscrisis vergaten we om de jongeren te betrekken.”

25

Klasse Magazine

Interview

“Leraren blijven kwetsbare jongeren opzoeken en laten leerlingen primeren op hun angst voor het virus” Had jij als tiener een abonnement op de leerlingen­ raad?

Eva Vereecke: “Ik deed mijn secundair in Amsterdam. Een leerlingenraad was niet nodig omdat leerlingenparticipatie ingebakken zit bij onze noorderburen.

Naar een Amsterdamse school gaan had zeker impact op mij. In Vlaanderen was ik het haantje-de-voorste, in Nederland het verlegen Vlaamse meisje.”

“Ik volgde Latijn-Grieks in een klein gymnasium, vergelijkbaar met een college bij ons. Leraren en leerlingen toonden wederzijds respect. Je mening geven was de normaalste zaak en een kritische stem werd eerder gestimuleerd dan afgeblokt. We mochten bijvoorbeeld een tweedaagse rond relaties en seksualiteit mee invullen.”

“Ik gedijde heel goed in het Nederlandse onderwijs, waar je in mijn tijd vanaf het vierde jaar heel wat vakken kon kiezen. Ik ging voor de gamma-vakken (talen, geschiedenis en aardrijkskunde) en liet de bèta-vakken (chemie, fysica, biologie) links liggen.

Daardoor zat ik snel in mijn talent en goed in mijn vel. Ik organiseerde op mijn school in Amsterdam Sint-en-Pietverhuur voor het goede doel. Tijdens de weekends en vakanties was ik in Brussel actief in de Chiro en organiseerde ik speelpleinen.”

momenten anders naar je leerlingen kijken. Die te luide puber uit je les geschiedenis is plots de eerste om een handje toe te steken of een creatieve oplossing te bedenken tijdens een opdracht.”

“Heel wat leraren halen liever verbeterwerk in tijdens een tweedaagse. Alle respect daarvoor. Er is veel werk en planlast.

Maar ik heb een zwak voor leraren die toch mee in de kring stappen. Vooral bso-leraren hebben niet veel overtuigingskracht nodig: een halve uitnodiging en ze stropen hun mouwen op. Ik hou van leraren die niet boven, maar naast hun leerlingen staan. De beste plek om de liefde voor en het vertrouwen in je leerlingen te tonen.”

“Natuurlijk dagen leerlingen hun leraren graag uit en staat een klas soms op stelten. Sommige leraren zijn bang voor kleine botsingen en gaan boven hun leerlingen staan.

Gelukkig gebeurt dat steeds minder. De schoolcultuur speelt daarin een belangrijke rol. Een directeur heeft een verpletterende verantwoordelijkheid: je kiest en kweekt je leraren en je stuurt mee hoe collega’s omgaan met elkaar en hun leerlingen.”

Wat kan onderwijs leren van de jeugdsector?

Eva Vereecke: “Een van onze toekomstdromen is dat ‘iedereen jeugdwerker’ wordt: ouders, welzijnswerkers, politie … Ik hoop dat er ook in elke leraar een stukje jeugdwerker schuilt. Die kijkt niet alleen naar het eindresultaat en de punten, maar ziet ook het proces. Wat heb je onderweg geleerd? In de jeugdsector zetten we graag een boompje op over de kracht van falen en experimenteren. We geloven in het mede-eigenaarschap op die route. Daarom luisteren we naar jongeren, gaan we in dialoog met hen, zoeken we samen hoe we iets oplossen. Die houding geeft minder weerstand, conflicten en wij-zij. Ook in de klas.”

“Achteraf kwam ik in Leuven studeren en vonden de docenten me best bijdehand. Ik stelde veel in vraag, wilde het doel van een opdracht of project kennen. Zodra ze wisten dat ik mijn secundair in Nederland deed, begrepen ze me plots beter. Onbewust had het Nederlandse onderwijs me gekneed en was ik het gewoon dat een leraar niet boven zijn leerlingen staat.”

“Ik ken een leraar die voortdurend de leefwereld van haar leerlingen in haar lessen binnen trekt. Ze geeft Engels vanuit muziekgenres en teksten die jongeren aanspreken.

Tijdens corona informeert ze naar hun mentale welzijn via het kaartspel ‘Donkere gedachten’ van WAT WAT, het jeugd­ informatieplatform van De Ambrassade. Ze vraagt: ‘Wanneer gaf je voor het laatst iemand advies, wanneer werd je zelf door een vriend geholpen?’ Haar leerlingen zijn echt geen doetjes, maar als de interesse van hun leraar oprecht is, voelen én waarderen ze dat.”

Welk type leraar is je bijgebleven?

Eva Vereecke: “De doeners. De leraren die niet op een stoeltje blijven zitten. Ik heb in mijn eerste jobs in het jeugdwerk vormingen en meerdaagse begeleidingen voor scholen georganiseerd. We vonden het belangrijk dat leraren meedoen met de activiteiten. Je leert op die

“Door haar aanpak kan ze bij haar online lessen zeer duidelijke afspraken maken. Als een leerling zich niet gedraagt achter de laptop, stopt de les onmiddellijk. Dat klinkt streng en autoritair. Maar omdat leerlingen weten dat hun leraar zich niet nodeloos boven hen stelt, pikken ze zo’n strenge regel.”

26

Klasse Magazine

“Elke schoolwebsite spreekt over talenten centraal zetten, maar toch zit leerlingen­participatie bij te weinig scholen écht in het DNA”

Wie is Eva Vereecke?

• directeur van De Ambrassade, bureau voor jonge zaken • De Ambrassade is ondersteuner van het Vlaamse jeugdwerk, coördinator van jeugdinformatie (het jeugdinformatieplatform WAT WAT en de jeugdbarometer WADDIST), katalysator van de Vlaamse Jeugdraad en expertisecentrum rond jeugdbeleid.

Media schetsen een verloren corona­ generatie met leerachterstand en lak aan regels. Welk beeld heb jij in je hoofd?

Eva Vereecke: “We hebben de afgelopen maanden te veel gemakkelijke clichés over jongeren gelezen. Vanuit De Ambrassade focussen we automatisch op de krachten van jongeren, want komaan, er bougeert zoveel! Tijdens de eerste lockdown hadden jongeren maar twee (!) dagen nodig om met alle jeugdbewegingen een online aanbod uit te werken.”

“Onze jongeren zijn sociaal bewogen, verontwaardigd over het klimaat en racisme, organiseren online boekenclubs en Instagram-debatten over maatschappelijke thema’s als geloof en onrecht. De confrontatie met ongelijkheid wakkert hun sociale bewogenheid aan. Deze generatie is zó snel groot. Op hun leeftijd organiseerde ik gewoon spelletjes in de Chiro en op het speelplein.”

Lijken generatie X, Y en Z meer op elkaar dan we denken?

Eva Vereecke: “De Ambrassade onderzocht onlangs hoe jongeren over jobs denken. Ze willen net als hun ouders of leraren werkzekerheid en hebben een gezonde realiteitszin over hun toekomst en loon. Een stevig salaris staat niet bovenaan op hun prioriteitenlijst. Ze dromen van genoeg flexibiliteit om naast een deeltijdse job een engagement of onderneming uit te bouwen. Het aantal jonge ondernemers stijgt al jaren.”

27

Klasse Magazine

Interview

“Hun grootste drijfveer is bijleren, groeien en zich ontwikkelen op de werkvloer. Waarom slaagt het onderwijs er dan te weinig in om die passie voor leren te benutten? Waarom schakelen scholen de digitale vaardigheden van hun jongeren nauwelijks in om de uitdagingen tijdens corona te counteren? We zien leren te vaak in één richting. Leraren geven kennis en vaardigheden door. Maar leerlingen leren graag van elkaar én jij kan als leraar ongetwijfeld ook een hoop dingen van hen opsteken.”

“De vrijwilligers van de Vlaamse jeugdraad en de jongeren van WAT WAT doen me dagelijks dingen anders zien. En akkoord: ik moet ze niet onderwijzen, maar misschien kan je je als leraar ook wat vaker laten verrassen door de interesses, vaardigheden en veerkracht van je leerlingen?”

Welke pluim steek jij in naam van jongeren op de hoed van leraren, leerlingenbegeleiders en directeurs?

Eva Vereecke: “Ik zie prachtige dingen tijdens corona. Leraren blijven kwetsbare jongeren opzoeken, online of aan hun voordeur. Ze laten leerlingen primeren op hun eigen angst voor het virus. Ze stappen buiten hun comfortzone en durven experimenteren.

Wie gaf vóór maart 2020 al online les? Ik zag de zotste filmpjes passeren. Veel respect voor al die leraren en directeurs die blijven puzzelen bij steeds veranderende regels. Goed dat we scholen proberen open te houden, maar dat maakt het niet makkelijk voor teams. Je moet het allemaal maar doen én volhouden.”

Zetten we jongeren genoeg in als sterkmakers en schouders voor elkaar?

Eva Vereecke: “In mijn beroepsmisvorming zit een naïef geloof in het engagement en de kracht van jongeren. Het is mijn job om erop te hameren dat we ze systematisch onderschatten. Zeker tijdens corona. Peerto-peer coachen, werkt. Jongeren willen hun vrienden helpen en staan voor elkaar klaar. Zet hen ook op school meer in om elkaars welbevinden te bewaken.”

“Stimuleer praten over gevoelens, dan doen leerlingen dat vaker onderling. Durf daarbij te experimenteren met methodieken. Jeugdorganisaties, MNM of WAT WAT organiseren live sessies waar jongeren in kleine groepjes met elkaar praten over moeilijke thema’s. Bekijk ze samen in de klas of verwijs je leerlingen ernaar door en vraag om reflecties. En denk na: wat hebben die pubers, die vooral op korte termijn denken, nú nodig om zich goed in hun vel te voelen op school?”

28

“Doe ook een beroep op hun expertise. We moesten snel schakelen, maar over een paar jaar beseffen we dat we tijdens de grootste crisis in onderwijs vergaten om de jongeren te betrekken. Hoe zien jullie dat afstands- en digitaal onderwijs? Hoe leggen we onze skills samen? Na de aanslagen in Brussel riep een school ’s morgens alle leerlingen bij elkaar op de speelplaats met één vraag: wat hebben jullie vandaag nodig? Hun antwoord: een stiltemoment met de hele school op de speelplaats.”

“Op elke schoolwebsite staat iets over het talent van kinderen centraal zetten, maar toch zit echte leerlingenparticipatie te weinig in het DNA van scholen. Er bestaan nochtans sterke tools om rond jeugdparticipatie aan de slag te gaan. Zoals onze app Waddist, een online barometer die elke

Klasse Magazine

“Van een leraar die zich niet nodeloos boven hen stelt, pikken leerlingen strenge regels”

dag peilt naar hoe jongeren denken over allerlei thema’s en wat er echt leeft.”

Heeft deze coronaperiode ook een positief gevolg voor jongeren?

Eva Vereecke: “Het taboe om in Vlaanderen over welbevinden en geestelijke gezondheid te praten, is eindelijk doorbroken. Dat thema is plots meer bespreekbaar in de klas.

De jongeren van de Vlaamse Jeugdraad plaatsten dat thema vijf jaar geleden al op de agenda van jeugdbeleid. Vijfduizend jongeren verkozen ‘Goed in je vel’ in 2017 en 2020 als prioriteit. Zij zagen vóór corona al van dichtbij hoeveel leeftijdsgenoten het moeilijk hebben.”

29

Wat wil je aan ons onderwijs veranderen, toevoegen of schrappen?

Eva Vereecke: “Onze maatschappij wordt steeds complexer: meer diversiteit, meer armoede, meer psychische kwetsbaarheid. Toch is ons onderwijs de afgelopen honderd jaar niet even hard veranderd.

We focussen nog altijd op zo veel mogelijk kennis in die hoofden krijgen. En te weinig op samen op leeravontuur gaan en je identiteit vormen. Zeker tijdens corona: de crisis dwingt leraren om essentiële leerstof te selecteren waardoor de slinger wat verder richting kennisoverdracht slaat.”

“Ik ben fan van scholen waar de noden van de leerling écht centraal staan. Zoals de tienerscholen.

Die zoeken uit: hoe maken we de harde overgang van basis- naar secundair onderwijs zachter? Ik hou ook van scholen die de maatschappij binnenhalen. Niet gewoon een workshop aankopen, maar duurzame samenwerkingen aangaan rond schoolmoeë jongeren bijvoorbeeld. Organisaties zoals JES, Groep Intro en Arktos stippelen een aanvullend traject uit vanuit wederzijds respect, op het tempo van de leerling.

Een school kan het niet alleen, kan onmogelijk alle problemen van de maatschappij oplossen. Leraren hebben een ontzettend belangrijk beroep, maar ze zijn geen hulpverleners. Daarom zijn netwerken tussen onderwijs, jeugdsector, welzijn, cultuur, sport, politie … broodnodig.”

Wat wil je importeren uit het onderwijs van andere landen?

Eva Vereecke: “In Finland zijn scholen one stop shops. Vergelijk het concept met een treinstation waar je ook boodschappen doet, je strijk ophaalt en afspreekt met vrienden. Zo bundelen Finse scholen heel wat diensten voor jongeren: een sportclub, jeugdhuis, huiswerkplek, creatieve workshops, maar evengoed een psycholoog of sociale hulpdiensten.

Dat is ons concept van brede school, maar veel verder doorgedacht en ruimer dan alleen de infrastructuur delen.”

De Ambrassade trok mee aan de kar tijdens corona.

Wat moet er gebeuren om kinderrechten nooit meer in lockdown te laten gaan?

Eva Vereecke: “Tijdens de eerste lockdown ging alles voor kinderen en jongeren op slot: speeltuinen, skate- en hangplekken. Ondertussen is de jeugd­ welzijnswerker een essentieel beroep en gaat publieke speelruimte als laatste toe en als eerste weer open.

Terecht, want corona maakt élk kind kwetsbaar.”

Klasse Magazine

Reportage

Minder taalachterstand ondanks corona Tekst Femke Van de Pontseele Beeld Katoo Peeters

Basisschool De Tandem maakt haar naam waar: leraar Kendra en zorg­ leraar Louise geven er samen les in het eerste leerjaar. Ze zetten extra in op taal en fietsen de kinderen sneller naar een rijke woordenschat. “Als we ze dit jaar een sterke basis geven, rendeert dat een leven lang.”

“Zestig procent van onze leerlingen spreekt thuis geen Nederlands. Ik voelde me soms machteloos: hoe kan je leren lezen als je de ‘ui’ of ‘uu’ nog niet goed uitspreekt? Ik haalde alle creatieve werkvormen boven. Maar in je eentje zes groepjes intensief begeleiden is haast onmogelijk. Na elk thema uit Veilig Leren Lezen nam ik een toets af. Wat ik ook deed, mijn klas zat steevast in het rood. Niet erg opbeurend.”

“Toen kwam corona. Onze collegiale visitatie in de derde kleuter­ klas ging niet door, waardoor ik de instromers voor september niet leerde kennen. Kleuters bleven thuis tijdens de eerste lockdown: een groot deel hoorde of sprak maanden geen Nederlands.

De doemberichten over leerachterstand baarden me grote zorgen.

Wat zou dat straks geven in mijn klas?”

“Onze directeur bleef gelukkig niet bij de pakken zitten: ze trok zestig van de 199 zorguren uit voor de drie klassen van het eerste leerjaar. Elke leraar krijgt een zorgleraar als co-teacher. Ze verantwoordt die keuze naar het team: ‘Als kinderen een sterke basis hebben, plukken jullie daar later allemaal de vruchten van.’”

ONDERSTEUNEN EN UITDAGEN “Met zorgjuf Louise naast me ondersteunen we onze leerlingen én dagen we ze uit. De sterke kinderen starten zonder hulp, de middengroep duwen we met wat uitleg in gang. Als ze vragen hebben, staan we paraat. De derde groep bieden we extra instructie en ondersteuning. Zo zit niemand nodeloos lang te wachten op

30

Klasse Magazine

Reportage

“Als je leerlingen met zichzelf vergelijkt, groeien ze sneller” uitleg. Louise en ik bereiden de lessen samen voor. Dat we didactisch prima matchen, is mooi meegenomen.”

“Het materiaal dat we tijdens de lockdown ontwikkelden, komt nog altijd goed van pas.

De leerlingen scannen thuis op hun werkblad een QR-code met de gsm van papa of mama.

Dan horen ze mij de klanken en de woorden voorlezen. Zo leerden sommige ouders samen met hun kinderen Nederlands spreken.”

SPROOKJES TEKENEN EN VERTELLEN “De QR-code om taal te stimuleren is een blijver. Tijdens spreekopdrachten film ik mijn leerlingen. Die video’s gebruiken we als intro voor ons hoekenwerk: de kinderen scannen de QR-code met hun tablet en zien zichzelf of een klasgenootje instructies geven: ‘Plaats de plant op de tafel of onder de tafel.’”

“Ik ontwikkel ook interactieve spreeklessen, bijvoorbeeld rond sprookjes. Leerlingen luisteren naar Roodkapje en tekenen een plattegrond van het bos. Die gebruiken ze om het verhaal aan elkaar door te vertellen.

Of ze bouwen een maquette van het huis van de Drie Biggetjes en maken een top drie van belangrijkste bouwmaterialen. Ze leggen het verhaal in de juiste volgorde en schrijven er zinnen bij. Daarna spelen ze een personage, eerst met voorbeeldzinnen, dan met hun eigen tekst. Na het toneel evalueren we: ‘Begrepen we iedereen? Sprak iedereen duidelijk? Vergat je niks te vertellen?’ Zowel onder parallelcollega’s als in de leergemeenschap bespreken we hoe de les verliep en waar we kunnen bijsturen.”

PIRAMIDES BOUWEN “Dat onze kinderen veel taalkansen nodig hebben, is duidelijk. Gelukkig plaatste een beleidsmedewerker van Stedelijk Onderwijs Antwerpen de vuurrode resultaten van onze

32

Klasse Magazine

leerlingen op de CITO-testen in perspectief: ‘Vergelijk hen niet met de norm, maar met zichzelf’. Hij leerde ons persoonlijke groei zien in de curves. Een hele geruststelling: onze kinderen zetten duidelijk stappen. Ze hebben alleen meer tijd nodig om de norm te halen. Een jongetje dat verhuisd is uit Nederland, scoorde opmerkelijk beter op de test, die door onze noorderburen ontwikkeld is. Anders dan de meeste van onze leerlingen zag hij wel al eens ‘de wieken van een molen’.”

“Vandaag beseffen we dat we onze leerlingen soms woordenschat-arm maakten omdat we hen niet wilden overladen met verschillende betekenissen. We hadden het over ‘de bank’ als zitmeubel, maar vertelden hun niet dat de plek waar je geld spaart ook een bank is. Nu bouw ik samen met de collega’s piramides: onderaan een brede laag basiswoorden die de leerlingen eigenlijk al moeten kennen, een middenstuk met woorden die we dit jaar leren, en smallere top met uitbreidingswoorden als voorbereiding op volgend leerjaar. Een ideale tool om te scannen of ons taalaanbod in de klas wel rijk genoeg is.”

Wie is Kendra D’Hondt?

• leraar in het eerste leerjaar in BS De Tandem • staat zes jaar voor de klas • schoolde zich bij over betekenisvolle spreektaken

“Hoewel we de wereld zo veel mogelijk de klas binnenloodsen en leerlingen constant nieuwe woorden aanbrengen, zijn we blij dat we weer op daguitstap mogen. Eb en vloed zien op het strand, de meeuwen die over je hoofd scheren, dat geeft betekenis aan woorden. Sommige kinderen hier hebben amper een voet buiten hun eigen wijk gezet, zagen de zee alleen in kinderboeken of op tv.”

“We wilden leerlingen niet overladen met meerduidige woorden.

Daardoor maakten we hen woordenschat-arm.”

DERTIG PROCENT VOORUITGANG “Dat je leerlingen met zichzelf vergelijkt, betekent niet dat je de lat lager legt. Als onze zorgcoördinator een terugval ziet, grijpt ze in. Ze analyseert de toetsen waar het kind minder op scoorde en werkt het bij na de les. Ook in de klas monitoren we constant: terwijl ik het kringgesprek leid, oefent mijn collega letters met leerlingen die meer tijd nodig hebben. Focussen op de persoonlijke vooruitgang van elk kind helpt ons om gerichter actie te ondernemen. Op de lettertoets scoorden onze leerlingen al na één maand beter dan de klas van vorig jaar. Bijna niemand kleurde rood. Bij de AVI-leestoetsen hinkte vorig jaar ongeveer zeventig procent van onze kinderen achterop. Nu heeft veertig procent leesachterstand. Je kan klagen dat een deel de norm nog steeds niet haalt, of je kan blij zijn met dertig procent vooruitgang.”

DE JUF EN HET MONSTER “Met ondersteunend lezen mikken we nog hoger: elke dag lees ik voor, dan lezen we in koor en ten slotte laat ik iets lezen door een leerling. Aan de teksten koppel ik doelen uit wereldoriëntatie of rekenen. Een krantenbericht over een meteoor leidt tot een creatieve schrijfopdracht: wat als er een buitenaards wezen in zat, wat denkt die over onze planeet? Tijdens het hoekenwerk voeren kinderen spreektaken uit zonder dat ze het weten: in een grot van bruin papier op een tafel overleggen ze hoe ze muurschilderingen zullen maken.”

“Die succesjes zijn geen reden om op onze lauweren te rusten.

We blijven zoeken naar methodieken die de leerstof dichter bij de leerling te brengen. We passen nu de LIST-methode toe om te leren lezen: we ontdekken een letter of klank via een verhaal, bijvoorbeeld de ‘sch’ van schoen. Eerst lees ik een verhaal voor met die klank, dan leggen de leerlingen die letter met pomponnetjes of wiebeloogjes. Uiteindelijk zoeken we woorden met dezelfde klank.”

33

“Onderwijs in coronatijd is een zware beproeving, maar wel een die ons veel vernieuwingen opleverde. Ik zie de leerwinst bij mijn leerlingen dankzij co-teaching en onze nadruk op taal. We gebruiken de data van onze toetsen om lessen bij te sturen of leerlingen individueel te begeleiden. Door al die ingrepen zitten onze leerlingen tijdens corona niet met een taalvertraging, maar zowaar met een versnelling. Een creatieve zin als: ‘Mijn monster eet juf. Juf is bang en roept aaaaaaaaa!’ las ik de voorbije jaren nog niet in mijn schrijfopdrachten.”

Klasse Magazine

Beeldrepo

Een jaar afstand Beeld Kevin Faingnaert, Tina Herbots, Katoo Peeters, Eva Vlonk Tekst Mieke Santermans

Corona zet al een jaar scholen op hun kop. Tussen leraar en leerling staan afstandsonderwijs en koude maatregelen. Een creatieve tegenbeweging van video­ lessen tot stoepbezoeken probeert die te overbruggen.

Eerst onstuimig, intussen ingehaald door realisme.

Maar de spanning tussen afstand en nabijheid blijft.

© Eva Vlonk

34

Klasse Magazine

35

Klasse Magazine

Beeldrepo

01.

02.

04.

01. Al bij de eerste lockdown start leraar Arnout vanuit zijn garage met schoolradio SMC. “Zo blijven we verbondenheid voelen.” © Kevin Faingnaert

02. “Huiswerk begeleiden is moeilijk”, vertelt mama Ayşenur aan leraar Rein wanneer onderwijs verschuift van de klas naar thuis. © Eva Vlonk 03. “De school is nog nooit zo proper geweest.” Poets­hulp Sonja ontsmet twee keer per dag alle tafels, toiletten en deurklinken. © Tina Herbots 04. De school van leraar Rens zamelt oude laptops in. “Je klaspraktijk digitaliseren, opent oneindig veel mogelijkheden.” © Kevin Faingnaert 05. Leraren trachten om alle jongeren te blijven bereiken. Ook ondersteuner Maai: “Sinds corona help ik de leerlingen online. Maar een goed gesprek lukt beter op de fiets.” © Kevin Faingnaert

36

Klasse Magazine

03.

05.

37

Klasse Magazine

Beeldrepo

01.

02.

01. Afgelopen schooljaar eindigde met mildheid en warmte.“We toverden de proclamatie om tot een auto­cinema, met een ‘popcorn­ madam’”, vertelt directeur Sabine. © Katoo Peeters

02. Looplijnen en wachtstippen.

Contactbubbels en mondmaskers.

De veiligheidsmaatregelen blijven duren. Het wordt steeds lastiger om leerlingen te motiveren. © Eva Vlonk 03. Er kan veel, als je durft omdenken.

Leraar Kwinten: “Ons jaarlijkse Don Boscofeest werd een klascompetitie met zotte opdrachten zoals een dancebattle.” © Kevin Faingnaert

04. “Beter drie korte oefen­momenten op een week dan één lang. Zo blijft de les beter plakken.” Leraar Tim benut de leertijd zo optimaal mogelijk. © Katoo Peeters 05. Een team heeft zijn directeur vandaag hard nodig. “Maar ik wil niet de scepter zwaaien. We proberen samen te beslissen en te evalueren”, zegt directeur Annelies. © Kevin Faingnaert

38

Klasse Magazine

04.

03.

05.

39

Klasse Magazine

Reportage

Wie is Anouk Vroemans?

• twintig jaar aan de slag in Pius X Antwerpen • leraar gedrags-en cultuurwetenschappen en leerlingenbegeleider • zelfstandig trainer in verbindende communicatie en herstelgericht werken

“Straffen herstelt de wonde niet” 40

Klasse Magazine

“Domme walvis! Zo werd een meisje van mijn klas uitgebeeld in een video die een jongen online deelde. Vroeger zwaaiden we met straf. Nu zetten we herstel centraal. Helend voor iedereen. Het meisje verwoordt hoe hard het voorval haar raakt. Haar leraren en mama vertellen wat het met hen doet. De jongen ziet zijn fout in, neemt zijn verantwoordelijkheid en herstelt de schade.”

CIRKELEN VOOR VERBINDING “Als je wil inzetten op geweldloze communicatie, start je bij je team. Van onder uit zaadjes planten, collega’s meenemen in een rit die soms over moeilijke wegen gaat. Twee jaar geleden introduceerden we de proactieve cirkels, een cruciale methodiek in onze aanpak. De personeelsvergadering eind augustus werd een groot oefenmoment. Onze pedagogische raad als voortrekker, leraren als deelnemers. Voor iedereen een map met materiaal: een stappenplan voor zo’n cirkel, behoefte- en gevoelenskaarten en een lijst met voorbeeldvragen.”

“Die namiddag cirkelden we rond sterk starten op 1 september en energievreters. In een mum van tijd kreeg onze pedagogische raad een berg input. Ideaal om later studiedagen of workshops rond te plannen.

Maar minstens even belangrijk: iedereen kwam aan het woord, luisterde en maakte connectie. Onze leraren voelden de kracht van de methodiek.

Het gevolg: op 1 september stonden veel klassen vol met cirkels. Zonder dat we dat oplegden.”

WAT JE ZEGT, DOET ERTOE “Hoe je de cirkels precies invult, dat kiest elke leraar zelf. Na een tip van een kleuterleraar trap ik telkens het schooljaar af met een schatkist, een reiskoffer en een vuilniszak centraal in de cirkel. Welke leerervaring of leraar koester je? Die antwoorden stoppen we in de schatkist. Wanneer maakte school je verdrietig of boos? Antwoorden voor de vuilniszak. Met welke thema’s wil je dit jaar aan de slag? Materiaal voor de reiskoffer.

Op één lesuur hebben we een verzameling van verwachtingen. Een mooi vertrekpunt voor een veilig leerklimaat.”

“Cirkelen is ook een stukje teambuilden. Wie ben jij? Wat vind je belangrijk? Allemaal vragen waarmee een klas een groepscode vastlegt.

Humor vinden we allemaal belangrijk, maar wanneer worden grapjes te grimmig? Leerlingen denken na over hun antwoorden. Er is wel eens een grapjas die ‘naar de hoeren’ voorstelt voor de klasuitstap. Dan reageer je onverstoord: ‘Wat heb jij nodig om rustig deel te nemen? Jij bent deel van de groep, dus wil ik jou ook horen. Ik kom straks bij jou terug.’”

Tekst Bram Bartholomees Beeld Jens Mollenvanger

Een colaflesje dat verdwijnt tijdens de les chemie of een kwetsende uithaal in de klaschat. Wat doe je dan? Leerlingen­begeleider Anouk Vroemans kiest met haar collega’s voor herstel en geweldloze communicatie.

“Straffen is de makkelijkste weg, maar wij willen werken aan verantwoordelijkheid en een duurzame band.”

41

“Tijdens zo’n proactieve cirkel komt iedereen aan bod. Wanneer iemand spreekt, vragen we de andere deelnemers om niet te oordelen of te reageren. Zo krijgen stille krachten evenveel tijd als roepers.

Ze voelen: wat je zegt, doet ertoe. Dat vinden leerlingen een verademing. Elke leerling wil gehoord en gezien worden, dat vergroot zijn motivatie om te leren. Los van de leeftijd of studierichting. Werken aan kwetsbaarheid, communicatieve vaardigheden of omgaan met emoties: het zijn essentiële vaardigheden. Daarvoor tijd maken, geeft

Klasse Magazine

Reportage

leraren werkplezier en zingeving. Klassen die geregeld cirkelen, kennen minder conflicten.”

“Eind september gebruikten we het format voor het eerst tijdens een oudercontact. Overal stoelen op de speelplaats.

Ouders van een klasgroep cirkelen met de klasleraar. Na de eerste verrassing stellen ze zich snel open en enthousiast op.

Ze vinden het fijn dat de leraar vraagt wanneer een schooljaar voor hen geslaagd is.”

INDIVIDUEEL HERSTELGESPREK “Wanneer je eerst in vredestijd cirkelt, kan je de methodiek ook na een incident inzetten. We kennen daarvoor drie varianten: het individuele herstelgesprek, herstelcirkels en herstelgericht groepsoverleg of HERGO. Een ruzie of kwetsende reactie in de klas-chat? Dan starten we een individueel herstelgesprek rond vier vragen: wat is er gebeurd, hoe heeft het je geraakt, wat heb je nodig om verder te kunnen, wat ga je hiervoor doen? Daarna vraagt de leraar altijd of het oké is om alles met de andere partij te bespreken.”

“Leraren, studiemeesters of leerlingenbegeleiders hebben meteen na de feiten niet altijd tijd voor een herstelgesprek.

Een reflectieformulier met diezelfde vragen vangt dat op. Zo kunnen de eerste emoties wat zakken, spelen we toch kort op de bal en ligt de voorbereiding voor het gesprek klaar.”

HERSTELCIRKEL OVER FLESJE COLA “Als een conflict meerdere klasgenoten raakt, organiseren we in principe een herstelcirkel. Eerst benoemen leraren en leerlingen de feiten: de sfeer zit niet goed. Vervolgens noteert iedereen waaraan ze willen werken of wat ze belangrijk vinden. Dan verandert ‘Die van gedragswetenschappen is saai’ al snel naar: ‘Ik heb nood aan meer structuur of uitdaging in de les’. Het eindresultaat is een herstelplan: een visuele inventaris van behoeften. Kippenvel hoe zo’n cirkel de sfeer draait, maar ook hoe leerlingen verantwoordelijkheid opnemen. ‘Wij vinden u wel een goede leraar. Wij zien het echt zitten om deze werkpunten samen op te nemen’, horen we vaak net voor iedereen vertrekt. Enkele weken later volgt, als het lukt, een opvolgcirkel: slagen we erin om alle afspraken na te komen?”

“In een les wetenschappen verdween het flesje cola uit een proefopstelling toen de leraar zich omdraaide naar het bord. Leerlingen dronken het lachend leeg tijdens de speeltijd. De leraar reageerde boos, voelde zich niet gerespecteerd en diep geraakt. Na een individueel gesprek kwam er een herstelgesprek. De leerling zag het als een spelletje, ging in op een uitdaging. De leraar voelde een vertrouwensbreuk. Hij wil met passie lesgeven, niet voortdurend de agent spelen.”

42

“Als ze elkaar horen, is iedereen ook klaar om samen herstelstrategieën te zoeken. Ik leg op dat moment de verantwoordelijkheid terug bij de leerling: ‘Wat kan jij doen?’ Leerlingen reageren creatief en oprecht.

‘Excuses en een nieuw flesje kopen?’ Maar ze zeggen ook: ‘Meneer, ik respecteer u echt wel.’ Het zette de leraar opnieuw in zijn kracht. Na zo’n herstelgesprek is de leraar klaar om zelf te cirkelen bij ruzies. Leraren droppen hun leerlingen niet langer bij de leerlingen­ begeleiding, maar nemen snel zelf initiatief.”

“Hetzelfde gebeurde toen een collega overstuur raakte nadat een leerling een klasgenoot toebeet: ‘Zwarte, jij moet zwijgen’. We hielden individuele gesprekken.

Ook scheldwoorden als ‘homo’, ‘hoer’ en‘ racist’ bleken dagelijkse kost in die klas. In een herstelcirkel met de klas, leraren en de directeur maakten we alle woorden zichtbaar op stroken. De cirkel bracht heel veel emoties en reacties boven water, van iedereen. Zo waardevol.”

“Dan vertel ik dat we als school een grens trekken. Tot hier en niet verder: zo’n scheldwoord kan echt niet want iedereen moet zich veilig voelen. Twee jongens die het scheldwoord gebruikten, deelden daarna hun verdriet en boosheid met de klas: ‘Wij zeggen dat zo vaak. Niemand reageert. Iedereen lacht mee’. Door afspraken te maken rond respect, kan de klas verder.”

Klasse Magazine

“Zoals je remedieert voor wiskunde, moet je ook kansen geven om gedrag bij te sturen” HERGO MET DE VOETBALTRAINER “Bij een ernstig conflict schakelen we naar HERGO, een traject dat eindigt met een groepsoverleg waarin meerdere partijen zoeken hoe we de schade herstellen.

Meestal klasoverstijgend, met ouders, directie en leraar maar er schuift ook een steunfiguur voor de leerling bij: een voetbaltrainer, een CLB-medewerker of een vertrouwensleraar. Een sanctie opleggen na een zware fout is gemakkelijker, maar met herstelgesprekken – soms gecombineerd met een straf als signaal – toont de school dat ze iedereen aan boord wil houden, op voorwaarde dat je je aandeel ziet, erkent en op een andere manier verder wil. Intensief, maar we boeken er mooie resultaten mee.”

“Bijvoorbeeld na een zware vechtpartij in de kleedkamer van de sporthal. Een jongen naar het ziekenhuis, verschillende klassen in rep en roer. Vooraf vroeg ik de directeur toestemming om naast de schorsing ook herstelgericht te werken. Een heftig traject van drie weken. Lange gesprekken met alle betrokkenen. Boosheid en woede bleken pseudogevoelens voor veel verdriet.

Verdriet om genegeerd te worden in een chat, om een grapje dat gevoelig lag in de familie.”

“Ook de directeur, de ouders en de klastitularis kregen de herstelvragen om gevoelens en behoeftes te duiden.

De HERGO was een ontlading. Tranen en ontgoocheling

43

bij de klasleraar, veel begrip tussen de ouders en een herstelplan. De leraar vroeg de jongens om hun herstel­acties te delen met de klasgenoten. Zo konden ze vragen om geen olie op het vuur te gooien, maar ze ook wijzen op hun verantwoordelijkheid als meeloper. Een intens proces waarin we groeien met vallen en opstaan.”

LAAT DE WONDE NIET ETTEREN “Elk conflict is zoeken voor het team. En we maken tijdens die intense processen zeker nog inschattingsfouten. Maar we geloven erin omdat we leerkansen zien, voor onszelf en voor leerlingen. Zoals je remedieert voor wiskunde, moet je leerlingen ook kansen geven om gedrag bij te sturen. Zonder gesprekken geen begrip. Dan blijft alles etteren. Enkel een straf is dan slechts een pleister op de wonde. De onrust blijft, onderhuids.”

“Vandaag zien we nog scherper hoe belangrijk die vaardig­ heden zijn. Corona verscherpt de posities in de maatschappij.

Iedereen zit sneller in zijn eigen gelijk. Ik probeer voortdurend te verbinden, ook online. Maar iedereen is moe, en herstel­ gesprekken lopen stroever via computer. In september zullen we als team meer dan ooit moeten benadrukken dat we op school kiezen voor dialoog en samenwerking. Voor luisteren naar elkaar, grenzen aangeven en emoties tonen. Dat we samen zoeken. Leerlingen worden daar sterker van. En leraren willen dat doen. Uit zorg voor hun leerlingen, uit liefde voor hun vak.”

Klasse Magazine

Brief aan mijn jongere zelf

Wie is Gerd Maerten?

• leraar in stedelijke kleuterschool De Krokodil Antwerpen • staat in de tweede en derde kleuterklas • zeventien jaar ervaring • hoopt dat meer mannen voor de job kiezen

44

Klasse Magazine

Brief aan mijn jongere zelf Kleuterleraar Gerd schrijft een brief aan zijn jongere versie die voor het eerst een eigen klas heeft. Met ouders die de nieuwe meester begin september willen leren kennen.

Hej Gerd “Je trilt als een riet. Dat snap ik, het is je eerste oudercontact ooit. Op lage stoelen zitten ouders met hoge verwachtingen. Hun kleuter bij een meester, wat gaat dat geven? Natuurlijk wil jij een prima indruk maken. Dat lukt maar half. De vier vellen voorbereiding slorpen stilletjes het zweet van je handpalmen op. De helft van je tekst glijdt tussen je vingers.”

“Wil je eerst het slechte nieuws? De knikkende knieën verdwijnen nooit helemaal bij die algemene oudercontacten. Het goede nieuws: je vond de job van je leven. Je eerste intuïtieve studiekeuze, je broer volgen naar Elektro­ mechanica, draaide uit op een mislukking. Maar je tweede gok, de leraren­ opleiding kleuteronderwijs nadat je Arnold Schwarzenegger een dubbelrol als politieagent en kleuterleraar zag spelen, is een vette voltreffer.”

“Op je middelbare school zijn ze minder enthousiast over je carrièrepad van machtige machines naar kleine kinderen. Je vakleraren halen hun neus op en herleiden de job van kleuterleraar tot ‘pampers vervangen’. De toenmalige PMS-medewerker denkt dat je zonder lanceerplatform naar de sterren grijpt.

‘Te moeilijk voor jou, Gerd.’ Maar dat houdt je niet tegen.”

“Inderdaad: het wordt een krachttoer voor je grijze cellen. Toetsen maken met het handboek op je schoot lukt niet aan de lerarenopleiding. Je wil het ook niet.

Terwijl klasgenoten vloeken op hun blokfluit, zwoeg jij lange avonden op de psychologie van het kind en breek je je tong tijdens de lessen logopedie.”

“Je strandt weken voor de eindstreep dat eerste jaar. Een gebroken hart nekt je, niet de liefde voor de klas. Want waarom blijf je anders je stageschool binnenstappen? Je geniet van de klassfeer. De leraren zien een collega in je.

En je ouders staan ook achter je. Dus je schrijft je opnieuw in aan de lerarenopleiding. Je werkt je te pletter (bis). En slaagt.”

“Hier sta je dan, voor de eerste keer een eigen klas. Vanaf nu zal elk schooljaar een nieuwe groep leerlingen in je hart kruipen. Vanaf nu zullen kinderen smullen van je creatieve aanpak. Zeven koppen groter plaatsen ze mooie posts over de jaren in jouw klas. Of halen ze het rap-liedje boven dat jullie samen inzongen op video. Gouden herinneringen, noemen ze het. Je weet nu nog niet dat je zal groeien door ervaring en collega’s. Dat de job elk jaar mooier wordt. Een leven zonder kleuterklas voelt maar half. Je huilt als je in juni met een laatste knuffel afscheid neemt.”

“En de ouders, die nu naar je lange uitleg luisteren? Ook zij zullen de enige meester van de school waarderen. Slechts een absolute uitzondering heeft liever geen mannelijke leraar voor zijn kleuter. Die vindt zorgen voor kinderen anno 2021 helaas nog altijd iets voor vrouwen. En jij zal de ouders graag zien komen in je lessen. Stop je een papa een pan in de handen of mag een mama haar job demonstreren. Dan zien ze je ook eens bezig in je sterkte: tussen de kinderen.”

Blijf genieten!

Bewerking Bart De Wilde Beeld Tine Schoemaker

Klasse Magazine

Interview

Elke leraar onderzoeker Tekst Leen Leemans Beeld Boumediene Belbachir

Ben jij een onderzoeker? Veel leraren zullen bij die vraag even de wenkbrauwen fronsen. Toch is ‘onderzoeken en innoveren’ een van de tien basiscompetenties die lera­ ren moeten bezitten. Onderzoeker Vicky Willegems en promotor Nadine Engels vertellen hoe je werk maakt van eenvoudig praktijkgericht onderzoek en hoe stagiairs je daarbij kunnen helpen.

Vicky, jij heb de lerarenopleiding gevolgd. Ben jij opgeleid om onderzoek te doen in de klas?

Vicky Willegems: “Tien jaar geleden zag de leraren­opleiding er nog helemaal anders uit. Mijn klasmentor begeleidde me goed, maar ik heb mijn stages vooral ervaren als ‘ik heb een klas, ik doe mijn deur toe’.

Toen ik afstudeerde, had ik geen zicht op het school­ beleid of op de bredere taak van leraren.”

“Pas tijdens mijn master Onderwijskunde ontdekte ik dat ‘onderzoeken’ een basiscompetentie is. Ik zag leraren dat nooit doen en daarom betekende het niets voor mij. De overheid verwacht dat leraren innovators en onderzoekers zijn, maar ze identificeren zich zelf niet met die rol.”

Hoe komt het dat die rol zo in de verdrukking blijft?

Nadine Engels: “Meestal zijn scholen enkel de plek waar onderzoekers data halen. Daarna doen die er iets mee en als de school feedback krijgt, zijn die gege-

46

vens niet meteen bruikbaar. Ofwel speelt het onderzoek niet in op problemen waar de school op dat moment mee worstelt, ofwel heeft de school de vaardigheden niet om operationele doelstellingen uit die feedback te halen.”

“Dat wetenschappelijk onderzoek op een hoger niveau is nuttig, maar scholen kunnen de algemene kennis uit onderzoeksartikels niet zomaar omzetten naar de praktijk. Daar is oefening voor nodig: een heen-en-weer tussen de theorie en wat er gebeurt in hun school. Daarom is praktijkgericht onderzoek belangrijk.”

Vicky Willegems: “Praktijkgericht onderzoek betekent jezelf de vraag stellen: ‘Wat hebben mijn leerlingen nodig om beter te leren?’ Daarna definieer je je onderzoeksvraag. Waar lopen we tegenaan? Wat willen we te weten komen? Je school raadpleegt informatie uit vragenlijsten en peilingstoetsen, maar daarnaast verzamel je data in de klas via focusgroepen met leerlingen of door te observeren hoe de interactie in de klas verloopt. Dan zoek je uit welke literatuur en praktijkvoorbeelden je lesaanpak kunnen inspireren. Want je

Klasse Magazine

belangrijkste doel blijft altijd om het leren van je leerlingen te versterken. En ook jezelf.”

en een volwaardige partner om samen aan de school te werken, aan het leren van de leerlingen.”

“Uiteraard stelt de directeur of de pedagogische begeleidingsdienst prioriteiten als er een probleem is op school.

Vaak is een doorlichting aanleiding om bijvoorbeeld de evaluatiepraktijk bij te sturen. Maar om de vraag te verfijnen, is de inbreng van leraren en eventueel leerlingen onmisbaar.

De inspectie ontdekt een probleem, maar de leraren voelen dat niet altijd zo aan. Alleen als zij de vraag kunnen bijsturen geraak je tot op de klasvloer en realiseer je daar verandering.”

Nadine Engels: “De meeste lerarenopleidingen vullen de onderzoekersrol wel in, maar niet samen met de scholen. Individuele studenten of groepjes voeren een onderzoekje uit waar de school soms nauwelijks iets van weet. De studenten schrijven een paper die op een stapel belandt. Het gevolg: ze koppelen ‘onderzoeken’ enkel aan hun opleiding. Op school doen leraren dat niet. Daar proberen we met ons project ‘Onderzoekende School?!’ een antwoord op te bieden.”

Welke rol spelen student-leraren?

Vicky Willegems: “Scholen worden vaak overdonderd door vragen van buitenaf: externe partners, universiteiten en ook stagiairs. Dat vraagt veel van hun tijd. Maar waar ligt de meerwaarde voor scholen om studenten te helpen opleiden? Misschien worden ze later een goede collega? Voor de directeur of mentor is dat geen directe winst. Zet dus in op een win-winsituatie. Maak van de student een echte collega

47

Hoe gaan jullie te werk?

Vicky Willegems: “We brengen een student, een lerarenopleider en enkele leraren van de stageschool samen. De lerarenopleider vervult de rol van bruggenbouwer. Samen stellen we de rolverwachtingen scherp. Als de stageschool verwacht dat de student het onderzoek uitvoert, ervaart ze zelf geen eigenaarschap.”

Klasse Magazine

Interview

Wie is Nadine Engels?

• voorzitter Multidisciplinair Instituut Lerarenopleiding aan de VUB • promotor ‘Onderzoekende School?!’

• leider Onderzoeksprogramma professionalisering van leraren

Wie is Vicky Willegems?

• volgde lerarenopleiding lager onderwijs • onderzoekende lerarenopleider aan de VUB • coördinator ‘Onderzoekende School?!’

“Alle partners zoeken samen het spanningsveld op tussen onderzoek en klas. Een student, met enkel theorie als bagage, heeft een onderzoek gelezen over bijvoorbeeld zelfsturing en vraagt: ‘Waarom pak je het zo niet aan?’ De leraar, die een rugzak vol praktijk­ervaring heeft, legt uit hoe het er in zijn klas aan toe gaat. Ze vragen zich samen af waarom wat uit onderzoek blijkt, niet werkt. En op welke manier ze het de volgende keer proberen.”

“Zo creëren we een ruimte waar iedereen leert.

Als studenten ervaren dat je met onderzoek iets kan veranderen in de praktijk, passen ze het later in hun job misschien wel toe. Dat bereik je niet in een aula.

Maar ook de lerarenopleider leert bij. Traditioneel komen ze eens kijken op school hoe het gaat met de student en overleggen ze met de klasmentor. En misschien met de directeur. Nu denken ze met de student en de leraren vakoverschrijdend na over problemen waar de school tegenaan loopt. Ze zoeken

48

oplossingen, zonder hiërarchie. Dat vraagt tijd. Pas in de loop van het schooljaar worden ze echt een team omdat ze samen werken naar een einddoel.”

Wat onderzoeken scholen?

Vicky Willegems: “Dit schooljaar komen vooral blended learning en afstandsonderwijs aan bod. Hoe versterk je de zelfsturing van leerlingen daarin? Een dringende onderzoeksvraag nu leraren hun leerlingen niet elke dag in hun klas hebben. Maar we hebben ook thema’s rond taal, de leraar als coach, de impact van feedback in de klas ... Of concrete vragen zoals hoe abstracte woordenschat in niet-taalvakken aanleren of scholen die willen weten of ze hun leerlingen goed voorbereiden op het hoger onderwijs.”

“Soms verandert de vraag tijdens het onderzoek. ‘Hoe vergroten we de motivatie van de derdejaars?’ is de startvraag.

Maar doordat je leerlingen blijft bevragen merk je dat niet de motivatie maar de studiekeuzebegeleiding het probleem is. Ze

“Een onderzoek van een stagiair sterft vaak een stille dood op een stapel papers” — Nadine Engels

hebben foute keuzes gemaakt en missen een leerlijn in hun traject. Dus ‘Hoe begeleiden we leerlingen beter bij hun studiekeuze?’ is de nieuwe vraag. De feedback die je onderzoek oplevert, geeft je de kans om efficiënt te veranderen.”

Nadine Engels: “Het team moet wel het mandaat krijgen om die veranderingsprocessen op school in gang te zetten. Dat onderzoekende team mag geen eiland zijn. Ook alle andere collega’s moeten eigenaarschap voelen en inspraak krijgen. Als je met een clubje je deur toe doet en experimenteert en er pas na een succeservaring op een personeelsvergadering over spreekt, creëer je weerstand. Je wil iedereen meenemen in je succes, maar je collega’s zaten niet op die trein van verandering.”

Als je school geen ruimte maakt voor onderzoek, kan je als leraar of stagiair in je eentje praktijk­ gericht onderzoek doen?

Vicky Willegems: “Zeker en vast. Er zijn leraren die hun eigen onderzoek voeren. Vaak doen ze dat onbewust en staan ze er niet genoeg bij stil of hun acties effect hebben op de volledige school.

Als je je klaswerking vernieuwt en experimenteert met feedback vragen en geven, taalverwerving of leerlingen coachen en de resultaten sijpelen niet door naar het team, bots je letterlijk tegen de muren van je klas.”

Nadine Engels: “Als een individuele leraar experimenteert in zijn klas raakt hij ontmoedigd als de directeur hem niet steunt. De directeur moet een onderzoekende houding bevorderen en er ruimte en tijd voor geven. Een onderzoeksteam bijvoorbeeld vrijroosteren op dinsdagnamiddag.

Leraren aanmoedigen om te overleggen, om hun klasdeuren open te zetten. In zo’n schoolcultuur kan je een stagiair niet enkel voor de klas zetten maar een volwaardige partner maken in je beleid.

Dat is winst voor iedereen.”

49

Advertentie

Zelftest

Zelftest

Welke leerling blijft hangen?

Tekst Ruben Cassiman Illustraties Julie Poignie

Elke leraar kan er wel een paar opsommen: leerlingen die altijd zullen blijven plakken in hun geheugen. Zo hardnekkig als kauwgom onder een bank, maar wel zo fijn als een beloningssticker. Welke type leerling blijft bij jou hangen? En wat zegt dat over jou als leraar?

Gust Plichtsbewust Welk vak je ook geeft, op Gust kan je rekenen.

Huiswerk levert hij netjes op tijd in. Bij taken volgt hij steeds alle stappen. En als je vraagt om die tekst met een blauwe balpen te schrijven, bespeur je geen spikkeltje groen, rood of zwart.

Bij momenten lijkt Gust de perfecte ‘leerstof­ verwerkingsmachine’: wat jij er als leraar in stopt, komt er daarna perfect uit, helemaal zoals jij het voor ogen hebt.

Memorabel moment: na je instructies kan Gust makkelijk zelfstandig aan het werk. Een zegen, want zo heb jij extra tijd voor klasgenoten die nog niet mee zijn. Of voor Sander Schrander, Gusts snuggere buur, die altijd vol vragen zit.

Zo krijg je uiteindelijk de hele klas vooruit. En daarvoor doe jij het toch?

51

Klasse Magazine

Klasse Magazine

Zelftest

Marjolein Kapitein Geen wonder dat Marjolein bij jou blijft plakken, want deze meid is de lijm van de klas. Niet haar leerprestaties herinner jij je, maar wel hoe ze de klasgroep samenhoudt. “Jij bent eigenlijk een hele toffe minivolwassene”, bedenk je regelmatig.

Memorabel moment: is de klasgroep gedemotiveerd? Dan zorgt Marjolein dat niemand uit de boot valt en stapt naar voren als spreekbuis.

Woedt er een conflict? Dan helpt zij plooien gladstrijken en schoon schip maken. En eerlijk: als het water jou aan de lippen staat, houdt zij het roer mee in handen en kan je op haar steunen om de teamspirit in je klas te bewaren. Dat groepsgevoel is goud waard voor jou.

Tarik Fanatiek Tarik is misschien niet de primus van je klas, maar zijn motivatie en inzet zullen je altijd bijblijven. Niet elke leraar kan het vuur bij hem aanwakkeren, maar jij wel. In jouw opdrachten zet Tarik zijn tanden met volle goesting. En hij weet je te verrassen met een creatief eindresultaat. Eind juni sta je te kijken van Tariks grote leersprong, en nu nog denk je trots terug aan hoe je bij hem het vuur aan de lont stak.

Memorabel moment: projectwerk, een open klasgesprek of toonmoment, bij voldoende speelruimte vindt Tarik zijn draai.

Jouw prikkelende opdrachten helpen hem om zijn talenten helemaal te ontplooien.

Twijfel je aan jezelf als leraar? Denk dan terug aan Tarik: de ruwe diamant die onder jouw vleugels bergen beklom.

52

Klasse Magazine

Jack Rugzak Niet elke leerling komt onbekommerd naar school. Over Jack Rugzak maak je je regelmatig zorgen. Jack worstelt met een moeilijke thuis, leerproblemen of zit niet goed in zijn vel. En soms met alledrie tegelijk. Maar op jou kan Jack steunen. Met zorggesprekken, bijles of gewoon een luisterend oor maak jij voor Jack het verschil en haal je wat gewicht van zijn schouders.

Memorabel moment: jaren later kom je Jack op straat tegen. Stoere vrienden of niet, wanneer hij je ziet, zwaait hij opgewekt. Laten de omstandigheden het toe? Dan stormt Jack op je af en geeft je een oprechte knuffel. Leerdoelen, allemaal goed en wel, maar jouw impact op deze jongen was van levensbelang.

“Jouw inschatting verandert schoolloopbanen” Gust, Marjolein, Tarik en Jack zijn gebaseerd op de scrip­ tie van Tom van Ransbeeck (UGent). Hij legt uit waarom je voorkeur voor bepaalde leerlingen niet toevallig is.

of inzet. Of je focust net op leerlingen die dreigen af te haken omdat de les hen te weinig uitdaagt.”

Waarom blijft niet elke leerling bij dezelfde leraar hangen?

“Je geeft geen les in een vacuüm: hoe je je rol opneemt, hangt af van de leerlingen voor je, maar ook van je eigen schoolervaringen en de reden waarom je leraar werd. Zelfs de schoolcultuur en de maatschappelijke verwachtingen voor onderwijs spelen mee. Al die elementen leiden bij leraren niet zelden tot een intern conflict: ik moet mijn leerdoelen halen, maar soms heeft de klas een slechte dag. En ik wil dat leerlingen graag naar school gaan. Uiteindelijk laat je één argument doorwegen, en dat bepaalt hoe je naar je leerlingen kijkt.”

Kennen leraren hun voorkeur? En de effecten daarvan?

“Klaspraktijk is top of mind bij leraren. Ze stellen leerlingen en leerdoelen voorop. Na enkele jaren ben je je minder bewust van eigen ervaringen en schoolcontext. Voor mijn onderzoek deed ik veertig diepte-interviews met leraren. Hun neiging naar groep/individu en prestatie/welbevinden bracht me tot vier types leraren: generaal, sherpa, mama en herder.

Die legde ik voor na elk interview. Sommige leraren herkenden zich meteen. Andere reageerden wat defensiever: ‘Ik focus niet alleen op welbevinden, ook op leerprestaties’. Natuurlijk is een leraar niet unidimensioneel, maar je hebt wel een voorkeur en die types doen je nadenken over je aanpak.”

Hoe je je rol ziet, verraadt hoe je naar leerlingen kijkt?

“Klopt. Ik werkte met een X/Y-as: focus op welbevinden of prestaties, focus op groep of individu. Wie vooral het welbevinden van de groep vooropstelt, hecht veel belang aan de sociale intelligentie van een Marjolein Kapitein en wil leerlingen aan boord houden. Streef je naar individuele prestaties? Dan zie je vooral Tarik Fanatiek, die je verrast met zijn grote kennis

“Leraren fungeren als gatekeeper voor het CLB. Jouw inschatting kan de schoolloopbaan van een kind bepalen.

Sta je stil bij je focus op bepaalde leerlingen? En hoe je eigen rolinvulling dat stuurt? Dan neem je bewuster beslissingen over hen. In mijn onderzoek draaide dat rond hoogbegaafdheid, maar of dat ook geldt voor labels zoals autisme, ADHD of leerproblemen, is zeker verder onderzoek waard.”

53

Klasse Magazine

Reportage

“Frans spreken in praktijklessen motiveert” Tekst Femke Van de Pontseele Beeld Eva Vlonk

Gruwelen leerlingen bso van Frans? Leraar Stefaan ontdekt dat hun motivatie groeit als je de taal linkt aan hun praktijkvak. “Omdat we voort­ durend oefenen, neemt hun spreekangst snel af en trekken ze zelfs naar Frankrijk op stage.”

aantrok aan het secundair? Dat ik mijn kennis en ervaring kan doorgeven aan jongeren.”

“Als tiener zat ik in het aso, maar toen mijn leraren me in het derde middelbaar de richting Economie aanraadden, wist ik dat ik een andere weg moest inslaan.

Mijn toekomst lag in een creatieve sector. Ik koos voor Haarzorg (bso) in het Ensorinstituut. Daar overhaalde een leraar me om er schoonheidsverzorging (tso) bij te nemen. Een gedurfde maar gouden tip. Toen was ik een buitenbeentje tussen allemaal meisjes, intussen studeren er steeds meer jongens af.”

“Ik kon pas benoemd worden als ik naast schoonheidsverzorging ook een algemeen vak gaf. Bij Béjart had ik een mondje Frans leren praten, dus koos ik die taal als bachelorvak. Met dat diploma op zak gaf ik jaren Frans in richtingen als Mode, Kunst en Haarzorg. Telkens moest ik nieuwe woordenschat opbouwen. Niet erg, als leraar moet je blijven evolueren en mag je nooit vergeten hoe het is om leerling te zijn. De leerlingen moesten vooral notities kunnen nemen als een Franstalige klant hen opbelde. Ik legde eigen accenten en breidde de cursus uit, maar het zette weinig zoden aan de dijk. Onze leerlingen interesseren zich vooral voor hun praktijkvak.

Frans blijft voor hen een abstracte taal die ze amper spreken en nauwelijks horen op Netflix.”

ABSTRACTE TAAL “Meteen na het secundair danste ik twee jaar bij het gezelschap ‘Ballet van de XXste Eeuw’ van choreograaf Maurice Béjart. Toen hij naar Lausanne verkaste, bleef ik in België. Ik studeerde danspedagogie en trok het onderwijs in. Ik werd leraar aan de avondschool: klassiek ballet, jazz- en tapdans, maar ook dansgeschiedenis. Die job combineerde ik met enkele uren in het deeltijds onderwijs, tot ik een plek vond in mijn vertrouwde nest: het Ensorinstituut. Wat me vooral

MAQUILLAGE ÍS FRANS “‘Waarom spreek je geen Frans in je praktijklessen?’ overviel een collega me bij een koffie. ‘Je combineert beide diploma’s, dat is echt uniek. Wat houdt je tegen?’ Timing is alles: ongeveer op hetzelfde moment contacteerde onderzoeker Piet Van De Craen onze school om proeftuin te zijn voor CLIL. Mijn ervaringen zijn alleen maar positief: de leerlingen tonen meer interesse voor Frans als je de taal hun leefwereld binnenloodst. Omdat we voortdurend oefenen tijdens de praktijk, neemt hun spreekangst af.”

54

Klasse Magazine

Wie is Stefaan De Vos? • ruim twintig jaar ervaring als leraar schoonheidsverzorging in het Ensorinstituut in Oostende • behaalde een bachelordiploma Frans • geeft tien jaar CLIL-onderwijs

“In de praktijkles zien de leerlingen meteen wat een Frans woord betekent” “Spreek je als vakleraar niet vlekkeloos een andere taal, dan kan CLIL een even mooi verhaal worden via co-teaching.

Zoals in een hotelschool in Hasselt waar de leraar Frans en haar collega die koken geeft samen in de keuken lesgeven.

Dat gaat niet in een knip: je moet je voorbereiding op elkaar afstemmen en ingespeeld raken. Maar uiteindelijk brengt het op. Ook in de culinaire wereld is Frans echt niet vergezocht.

Net zoals bij schoonheidsverzorging stammen veel professionele kooktermen uit het Frans, denk maar aan braiseren of pocheren. Leerlingen zien snel hoe waardevol de taal kan zijn voor hun toekomstig metier.”

STAP VOOR STAP “Hun eerste stappen in CLIL kosten veel zweet. Sommige leerlingen kunnen niet meer dan ‘oui’ en ‘non’ zeggen bij de start van het derde middelbaar. Instromers uit andere scholen pikken vaak pas in januari in. Daarom bouw ik het Frans heel stelselmatig op: ik start met de woorden voor het meubilair en de instrumenten van het atelier, de delen van het gezicht. Dan komen de werkwoorden van ons vak. De

55

eerste maanden spreek ik Frans en Nederlands door elkaar. Dan ben ik al blij als de leerlingen mij begrijpen. Tegen november schakel ik volledig over op Frans en moedig ik hen aan om in het Frans te antwoorden.

Een voordeel: in mijn praktijkles kan ik alles heel aanschouwelijk uitleggen: schminken, epileren, masseren.

Zijn de leerlingen een woord vergeten, dan zien ze meteen wat het betekent.”

“Die geleidelijke opbouw en intuïtieve aanpak zijn een belangrijke succesfactor van CLIL. Leg je vanaf de eerste dag alles in het Frans uit, dan horen onze leerlingen het in Keulen donderen. Van hun voorkennis vertrekken en veel geduld aan de dag leggen, is cruciaal. Ik moedig de leerlingen aan om in het Frans te antwoorden en geef na een tijd steekkaarten met korte opdrachten: stel de gepaste reinigingsproducten voor aan een klant met dit huidtype, bijvoorbeeld. Van het derde tot het zesde of zevende jaar Frans horen en spreken, levert wat op: sommige leerlingen gaan zelfs op stage naar Nice. Dan blink ik van trots!”

Wie is Serge Algoet?

• opgeleid als kunsthistoricus, musicoloog • eerst leraar, daarna directeur in KA Zaventem en KA Koekelberg • derde jaar aan het roer in Kunsthumaniora Brussel

Klasse Magazine

Reportage

De directeur

“Het schooljaar van het grote gemis” Tekst Bart De Wilde Beeld Kevin Faingnaert

Corona hakt zwaar in op de cultuur­ sector. Hoe hard raakt het virus ook het kunstsecundair onderwijs (kso) recht in het hart? Klasse passeert in de Brusselse Kunsthumaniora.

Directeur Serge Algoet: “Creativiteit recht altijd de rug. Van die weerbaar­ heid bij mijn leerlingen en leraren ben ik een bevoorrechte getuige.”

“Soms voelt het alsof we morsdood zijn gemaakt door corona”, zucht Serge Algoet, directeur van de Kunsthumaniora Brussel. Waarna de weerbare woordkunstenaar in hem meteen overneemt: “Of beter: dit is het schooljaar van het grote gemis. Waarin het hele team koortsig zoekt hoe we binnen de strikte veiligheidsregels toch een kunsthumaniora blijven.”

SNAKKEN NAAR DE SCÈNE “In normale jaren kamperen onze leerlingen op de planken. Ze performen op school, met nieuwsgierige ouders op de banken. Maar ze treden ook op in de stad. Vullen avondshows in kursalen, concertzalen of theaters. Nu zit de schoolpoort op slot. Ouders komen er niet in, wij stappen nauwelijks naar buiten. School is de enige scène die rest. Onze leerlingen snakken al maanden naar meer podia. Naar echt publiek.

Maar ook naar lessen geschiedenis in een museum of op de trappen van de Brusselse kathedraal. We halen ontzettend veel uit lessen op verplaatsing. De school is de stad, en omgekeerd. Nu rest alleen een mager placebo: prenten tonen op een PowerPoint of in je eentje naar het prachtige bouwwerk om de gotische spitsbogen te bewonderen.”

“Ook mijn taak is gereduceerd van dirigent tot logistiek verantwoordelijke. Samen met mijn team zoek ik aan de lopende band oplossingen voor de strenge maar gerechtvaardigde veiligheidsmaatregelen. Die vette kluif vraagt veel creativiteit. We doorbreken af en toe het gewone lessenrooster met artistieke werkweken binnen een graad. Drie dagen intensief repeteren met dansers, toneelspelers of muzikanten mondt uit in een toonmoment op vrijdag. Dat streamen we live op onze sociale media en onze website. Ouders stemmen massaal af. Maar net zoals bij online lessen blijf je toch met een leeg gevoel achter: honderd likes

57

Klasse Magazine

Reportage

tippen nooit aan de wisselwerking tussen spelers en publiek en het warme applaus achteraf.”

ALLES VOOR DE KUNST “Andere creatieve pleisters? Instrumenten begeleiden we zo veel mogelijk individueel online, samenspel vooral op school.

Het schoolkoor splitsen we op per graad. En met onze oudste drama-leerlingen en dansers spreken we vaker live af. Want als we hen een hele week thuis zetten, missen hun lichamen training. Zeven dagen stilzitten hypothekeert hun slaagkansen als ze straks auditie doen aan hogere dansinstituten. Zoals in Salzburg, waar hen eerst een paar weken quarantaine wacht.”

“We mogen ze niet naar school halen tijdens de week afstandsonderwijs, dus lenen we de leegstaande studio’s van theatercompagnie Ultima Vez. Daar dansen onze leerlingen, gelukkig mag het zonder mondmaskertjes net als bij topsporters, in getapete kaders met vaste partner. Na elk lesuur halen leraren doekjes en ontsmettingsgel boven. Alles voor de kunst. Elke kans om hun talent te trainen of te tonen geeft onze tieners zoveel zuurstof.”

“Als je van leerlingen zo’n oprecht signaal krijgt, mag je je kop niet in het zand steken. Dus gooiden we met het team onze aanpak om. We mikken in weken afstandsonderwijs nog sterker op welbevinden: klastitularissen vragen vaak hoe het gaat, waar leerlingen tegenaan lopen. De leerstof herhalen we uitgebreid op school. De leraar maakt dan extra tijd om vragen te beantwoorden. En wie thuis helemaal verloren loopt, halen we naar school. Tegelijkertijd dringen onze leerlingenbegeleiders nog dieper het landschap van interactieve tools in en spelen ze het sterkste materiaal door aan onze leraren.”

BALANS TUSSEN RESPECT EN MENING “Dat die zesdejaars faire feedback geven, charmeert me.

Maar het verrast me allerminst. We zetten pre-corona al hard in op inspraak. Bovendien durven leerlingen uit kso hun nek uitsteken, voor zichzelf of anderen. Dat zag je toen een tienermeisje uit een Antwerpse kunsthumaniora in november een open brief publiceerde. ‘We zijn op.’ Ze detecteerde sneller dan experten hoe diep jongeren mentaal zaten. En ze het had lef en de taal om het onder woorden te brengen.”

“Mijn vakleraren combineren lesgeven met een job als acteur of muzikant. Dat maakt ze sterker: ze vertellen vanuit de praktijk, zijn een rolmodel voor de leerlingen. De crisis raakt hen helaas dubbel: mentaal en financieel. De artistieke agenda’s van mijn leraren blijven leeg. Ze vallen terug op een half loon. Dat ze nauwelijks opdrachten én perspectief hebben, hakt erin. We steunen elkaar, praten veel. Leerlingen zien dat natuurlijk. Hoe moeilijk tieners het zelf hebben tijdens deze crisis, ze leven écht mee met hun leraren.”

“Die balans tussen je mening uiten en respect tonen, zoeken we voortdurend, vinden we vaak. We staan dicht bij onze leerlingen. Leraren uit andere scholen schrikken soms dat we elkaar allemaal aanspreken met de voornaam. ‘Een leerling die de directeur Serge noemt. Dat is toch schrijnend gebrek aan respect?’ In onze schoolcultuur kan past dat perfect. Het toont dat we allemaal mensen zijn die een passie voor cultuur delen en elkaar willen inspireren. Dat onderzoek uitwijst dat kso-leerlingen liever naar school gaan dan hun leeftijdsgenoten, sterkt ons.”

ALARMBEL OVER AFSTANDSONDERWIJS “‘Hoe vind ik een stage binnen podiumtechnieken als de festivalzomer opnieuw in het water valt?’ en ‘Kan ik in de kunstsector mijn boterham nog verdienen?’ De vragen leven ongetwijfeld, maar eigenlijk zit afstandsonderwijs onze leerlingen nog het meest dwars. Ze breken hun vingerkootjes op de kunst van het plannen. Maandag staat de hele hap voor een week online onderwijs op Smartschool. Maar een chaotisch en creatief tienerbrein denkt niet altijd aan overmorgen of volgende week. Ze stellen taken vaak uit en schrikken dan van de berg opdrachten die ze vrijdag moeten verzetten. Sommigen dreigen af te haken. Anderen presteren onder de maat.”

OPENBLOEIEN IN JE TALENT “Veel leerlingen landen hier pas in het derde jaar, na gedwongen omzwervingen of pijnlijke passages in aso. Of na jaren aandringen bij hun ouders die dromen van een kind in een richting als Wetenschappen-Wiskunde. Kunst kan na de schooluren, vinden ze. Tot hun kind vastloopt. Hier vinden hun zonen of dochters plots hun plek. Die schrikken zelf een beetje: ‘Zo warm kan school dus zijn’ of ‘Hier kijkt niemand scheef naar mijn kleurrijke outfit of haren’. Klopt. Leerlingen moeten zich welkom voelen en bloeien open als ze in hun talent staan. Hun cijfers volgen. En niet omdat we weinig eisen of geen gedragscodes hebben.”

“Twee zesdejaars trokken onlangs aan de alarmbel. Op mijn bureau vertelden ze volwassen en onderbouwd dat het voor veel leerlingen niet meer lukt. ‘We zien dat onze leraren inspanningen leveren om goede online lessen te geven en ons daarin te begeleiden. Echt mooi. Maar heel eerlijk: de lessen missen interactie, ze triggeren ons onvoldoende en we hebben niet het gevoel dat we grote leerwinst maken. Kan het anders?’”

“Niemand freewheelt door de jaren kunstonderwijs. Onze lat ligt heel hoog. In die moeilijke puberjaren moeten ze zichzelf helemaal blootgeven op het podium, moeten ze eigen ideeën ontwikkelen en presenteren. We willen dat ze hun kwetsbaarheid, creativiteit en emoties tonen. Die hebben ze vaak jaren weggestopt. Daarom investeren we zwaar in ondersteuning.

We tellen twee full- en een halftime leerlingenbegeleiders die

58

Klasse Magazine

“We kiezen nooit voor commentaar die leerlingen zo kleineert dat ze vijf nachten niet slapen”

59

Klasse Magazine

Reportage

lange uren draaien, in hun bureau centraal in de gang van de algemene vakken. Ook opvoeders en leraren geven mee basiszorg. En als een probleem ons petje te boven gaat, halen we onze sterke banden met CLB en andere externe partners aan.”

Alle tieners snellen naar buiten. Naar huis of hobby’s. Hier moet ik een einduur opleggen. Anders kan onze conciërge ’s avonds alle gangen door om te controleren of hij geen verstekeling vindt. De tijd vergeten achter een piano of in een dansstudio. Dus moet ik mijn kunstenaarshart overstemmen en toch paal en perk stellen: iedereen buiten om 20 uur.”

MINDER TREK IN WETENSCHAPPEN “Kunsthumaniora moet niet onderdoen voor haar bekende broertjes aso en tso. Onze leerlingen slagen massaal voor ingangsexamens van vervolgstudies. Hier lopen geen verveelde vedetten die genieten van ongelimiteerde vrijheid en alleen focussen op hun instrument. Leerlingen werken zich uit de naad. Ook op woensdagnamiddag en na 16 uur. Ik stond jaren als directeur in een asoschool: tien minuten na het belsignaal spookt het daar.

“Natuurlijk verdelen sommige leerlingen hun intrinsieke motivatie niet altijd evenwichtig. Ze tonen veel trek in kunst, maar lusten Frans of wetenschappen minder. Als ze het in die vakken laten hangen, spreekt nét de leraar cello zijn leerlingen daarop aan. Hij hamert samen met de collega’s van algemene vakken op het belang van brede kennis. Leerlingen aanvaarden dat soms makkelijker van hun muziekleraar. Omdat ze zo close zijn door de vele individuele lesuren samen.”

“Liever een wild idee of felle repliek dan omfloerst vertellen waarvoor je écht staat”

“De collega’s van de algemene vakken openen hun gigantische trukendoos om leerlingen te motiveren. ‘Breng morgen je saxofoon of trompet mee naar mijn les.’ Dan start een les fysica over geluiden met: hoe vorm je een toon uit een blaasinstrument?

Een mooi bruggetje van muziek naar complexe vraagstukken.

Er zit geen anderhalve meter tussen onze vakken. En leraren staan in team voor de klas. Kunstonderwijs speelt daarin een pioniersrol. Een toneelstuk over liefde en de teksten komen niet aan bod in de les Nederlands? Altijd een gemiste kans.”

AFKRAAK-COMMENTAAR IS GEEN FEEDBACK “Naast samenwerken zit ook feedback in onze genen. Onze leerlingen dansen voor spiegels, onze muzikanten spelen opnames in. Leerrijk én confronterend om naar jezelf te kijken of te luisteren. En leraren vuren instructies, sturen voortdurend bij. Van eerlijke feedback leer je, word je sterker.

Oefening baart kunst. Dat moet, want na weken repeteren wacht plots een publiek. En dan voelt zelfs het grootste danstalent zijn knieën knikken.”

“Soms gaat het licht helemaal uit. Ik zag een leerling rechtsomkeer maken en weglopen uit een bomvolle zaal. Die moet je snel weer uit het hoekje halen. Dat lukt als leerlingen en leraren elkaar vertrouwen. Daarom kiezen we nooit voor afkraak-commentaar die leerlingen zo kleineert dat ze vijf nachten niet slapen. School is een laboratorium, voor leerlingen en leraren. Fouten maken moet. Stommiteiten uitsteken ook. Je krijgt altijd een nieuwe kans. We keren gewoon terug naar het punt waarop het goed liep.”

“Met feedback willen we leerlingen beschermen: ‘We geloven rotsvast in je, maar die creatie gaan we niet tonen voor publiek’. We willen kwaliteit brengen als medeleerlingen, ouders en kunstenaars komen kijken, geen uitlach-theater.

De druk ligt hoog, leerlingen moeten presteren. Soms moeten we vertellen dat het verhaal stopt. Aan een leerling die aardig speelt maar niet sterk genoeg is voor het conservatorium.”

60

Klasse Magazine

“Leraar of leerling? We zijn allemaal mensen die een passie voor cultuur delen en elkaar willen inspireren.”

“Technisch perfecte pirouettes draaien of zuivere toonladders spelen, volstaat niet in de kunstwereld. Zonder persoonlijkheid ga je kopje-onder. Natuurlijk doet het pijn, zelfs als je professionele dromen zacht doorprikt. Dan spreken leerlingenbegeleiders uitgebreid met leerling en ouders: ‘Stop nooit met kunst. Maar professioneel zien we jou vooral in een sociale richting verder groeien of via een zevende jaar in wetenschappen instromen. Wat denk jij zelf?’”

“Dat is niet erg. Liever een wild idee of felle repliek dan drie keer de tong draaien en niet of omfloerst vertellen waarvoor je écht staat. Als discussie op school niet kan, kan het nergens.

Ook in de maatschappij zijn we het niet allemaal eens, gelukkig. Maar aan het einde van de vergadering verlaten we de lerarenkamer wel door dezelfde deur. Kwamen we er liefst samen uit of hakte ik een knoop. En verdedigen we in blok de beslissing.”

DRIE KEER DE TONG DRAAIEN “We nemen leerlingen altijd mee. Geven ze inspraak, tot in de klas. Net als onze meter Anne Teresa De Keersmaeker, vertrekt ons maakproces vanuit de spelers. Je hebt veertien dansers of muzikanten, elk met eigen achtergrond en technische bagage.

Dus moet je als leraar samen met de leerling uitstippelen hoe ze de leerdoelen bereiken. ‘Wat kan jij doen om aan je techniek te schaven? Ik denk aan die extra oefeningen.’”

TOEKOMST VOL VERBEELDING “Corona knakt kunstonderwijs. Of probeert dat. Maar creativiteit recht altijd de rug. Van die weerbaarheid bij mijn leerlingen en leraren ben ik een bevoorrechte getuige. Hoe ze uitgerekend dit jaar een onvergetelijke Dag van de Directeur regelden. Met allerlei verrassingen op school: tot een klassieke reverence uit de tijd van Lodewijk XIV. Voel ik me tussen al het logistieke gedoe plots een zonnekoning. Ontroerend hoe gek ze uit de hoek komen.”

“Onze overlegcultuur impliceert dat we tegengestelde meningen niet schuwen. Hier lopen sterke figuren, bevlogen door hun vakgebied. Dan botsen verwachtingen soms als coördinatoren door het vuur gaan voor hun afdeling. Of als leraren de wenkbrauwen fronsen over de nieuwe eindtermen: hoe halen we alle sleutelcompetenties en houden we toch vast aan onze levensnoodzakelijke uren artistieke vorming? Niet iedereen ziet dat op dezelfde manier.”

61

“Dit schooljaar mag de werking van een kunsthumaniora misschien maar een schijntje zijn van andere jaren. Net nu schrijven meer leerlingen zich in voor onze kunstrichtingen.

Niemand die het niet zag tijdens corona: schoonheid gidst ons door donkere tijden. En dus jagen steeds meer leerlingen hun artistieke droom achterna. Gelukkig, want de toekomst heeft hun verbeelding keihard nodig.”

Lerarenkaart

Klasse Magazine

Samenstelling Patrick De Busscher

Nieuwe voordelen In heel wat cultuurhuizen, musea, ICT-winkels, boekhandels … krijg je als leraar korting met je Lerarenkaart. Ontdek via Lerarenkaart.be meer dan duizend exclusieve voordelen.

Met de zoektool vind je makkelijk voordelen op maat van jou en je klas.

KBR Museum

Brussel

Gratis met je Lerarenkaart i.p.v. 11 euro

Robotland

Essen

16,50 euro korting: 12,50 euro i.p.v. 29 euro

Archeocentrum

Velzeke

Gratis met je Lerarenkaart i.p.v. 2,50 euro

Expeditieparcours ‘Voor doeners en durvers’

Beernem

Gratis met je Lerarenkaart i.p.v. 1,50 euro

De Klankmakerij

Dranouter

2 euro korting: 7 euro i.p.v. 9 euro

MyLum Lumière

online platform

15 procent korting op elke aankoop

Sooner

online platform

15 procent korting op elke abonnementsformule

Training CodeNPlay

Brussel

100 euro korting op een tweedaagse vorming

Newsweek België

webwinkel

49 procent korting op een abonnement

Educatieve Uitgeverij

webwinkel

5 procent korting op alle aankopen

Stripgids

webwinkel

215 euro korting op een Steun XL-abonnement

Activak

webwinkel

10 euro korting (Benelux) of 20 euro korting (buiten Benelux)

Illocare Mondmaskers

webwinkel

40 procent korting op alle aankopen

Fairplace duurzaam speelgoed

webwinkel

10 procent korting op alle aankopen

Fiets!

14 vestigingen

tot 15 procent korting met je Lerarenkaart

Heliwi-bouwpakketten

webwinkel

15 procent korting op alle aankopen

Supergoods Fair Fashion

3 vestigingen en webshop 10 procent korting op alle aankopen

Vakantiewoning Il Cipresso

Houthalen-Helchteren

10 procent korting op de groepsprijs voor een weekend

ZIZOO Computer & GSM Service Center

3 vestigingen

tot 15 procent korting met je Lerarenkaart

Wijnvoordeel.be

webwinkel

10 procent korting

Koffiemarkt.be

webwinkel

10 procent korting

Babysits

online platform

35 procent korting op een premium account

Odalys Vacances

Frankrijk

tot 28 procent korting op verblijfsvakantie

63

Klasse Magazine

Lerarenkaart

Uitgelicht Niet alleen hier, maar ook via Lerarenkaart.be blijf je op de hoogte van expo’s, acties en voordelen. Je checkt telkens makkelijk of het educatieve luik geschikt is voor je klas. Het beste van de Lerarenkaart in je mailbox? Schrijf je in op de nieuwsbrief!

© Huis van de Europese geschiedenis, Brussel, België

EXPO

FAKE FOR REAL

EXPO

#FAKEIMAGES

Huis van de Europese Geschiedenis, Brussel nog tot 21 oktober 2021

Kazerne Dossin, Mechelen nog tot 7 december 2021

Fake news en fake images sluipen dagelijks ons leven in.

WO II heeft al getoond hoe propaganda en desinformatie ons kunnen misleiden. ‘#FakeImages’ legt de mechanismen bloot achter vooroordelen, racisme, complotdenken, stereotiepe beeldvorming, fake news en toont hoe je ze kan doorprikken.

12 euro korting met je Lerarenkaart (4 euro i.p.v. 16 euro). Vooraf reserveren is nodig.

64

Van het paard van Troje tot hedendaagse complottheorieën: leugens en bedrog zijn van alle tijden. Dat paard stond in Turkije voor een poort te schitteren, de moderne communica­tie­­­ middelen verspreiden vandaag nepnieuws bijzonder snel over de hele wereld. Deze expo toont hoe we ons bewust kunnen zijn van onze eigen vooroordelen en feiten van fictie kunnen onderscheiden.

Gratis voor iedereen. Vooraf reserveren is nodig.

Klasse Magazine

WORKSHOP

GEHEIME PERS EN PROPAGANDA Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, Antwerpen permanent aanbod

Met deze nieuwe workshop leer je leerlingen van de derde graad secundair onderwijs kritisch omgaan met heden en verleden, met nieuws en propaganda, met feiten en leugens.

Uit verzetskranten, gecensureerde pers, strips, film- en audiofragmenten en naslagwerken leren ze informatie selecteren, kritisch verwerken en duidelijk presenteren.

De workshop is gratis. Wil je die workshop zelf in je klas organiseren, dan krijg je ondersteuning en advies van de Erfgoedbibliotheek.

65

EXPO

ILLUSIONS La Cité Miroir, Luik nog tot 30 mei 2021

Schijn bedriegt, je gevoelens verwarren, de waarheid is niet zo eenduidig. Deze expo verrast met optische, auditieve en tactiele illusies. Je wordt gedwongen om even stil te staan bij de mechanismen die ons ‘zien’ en ons ‘oordelen’ beïnvloeden.

‘Illusions’ nodigt je uit om de werkelijkheid vanuit verschillende perspectieven te bekijken.

2 euro korting met je Lerarenkaart (5 euro i.p.v.

7 euro). Vooraf reserveren is nodig.

Klasse Magazine

Lerarenkaart

© Getty Images

LERARENDAG

EXPO

GUSTAV KLIMT – THE IMMERSIVE EXPERIENCE Galerie Horta, Brussel Donderdag 1 april 2021

Tweehonderd kunstwerken van Gustav Klimt én belangrijke gebeurtenissen in zijn leven worden overal om je heen geprojecteerd en geanimeerd in een spectaculaire licht-, video- en muziekpresentatie. De show duurt vijfendertig minuten en prikkelt gegarandeerd je zintuigen.

Volledig programma en inschrijvingen via klasse.be/lerarendagen.

66

VAN EYCK IN DE DIEPTE GUM, Gent nog tot 29 juni 2021

Meesterschilder Jan van Eyck zou de wetten van het perspectief niet gekend hebben. Is dat echt zo? Een architect onderzocht perspectief en geometrie in zijn werken, samen met zijn studenten. De expo confronteert de wetenschappelijke analyse met de artistieke analyse van hedendaagse kunstenaars die ook hun eigen perspectief zoeken.

2 euro korting met je Lerarenkaart (6 euro i.p.v. 8 euro). Vooraf reserveren is nodig.

Klasse Magazine

© KMSKB | Courtesy of the artist | foto: J. Geleyns - Art Photography

EXPO EXPO

DE WERELD VAN CLOVIS Koninklijk Museum van Mariemont, Morlanwelz nog tot 13 juni 2021

Hoe leefden de Merovingers in de vroege middeleeuwen? Het antwoord is een verhaal over uitwisseling en handel met het Oosten, over het eengemaakte rijk van Clovis, over Romeins erfgoed en Germaanse invloeden, over opkomend christendom in een wereld in beweging.

Gratis met je Lerarenkaart i.p.v. 5 euro. Vooraf reserveren is nodig.

67

PIERRE ALECHINSKY Modern Museum, Brussel 26 maart 2021 tot en met 1 augustus 2021

Onder de titel ‘Carta Canta’ brengen de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België een eerbetoon aan Pierre Alechinsky, een van onze grootste levende hedendaagse kunstenaars. De ongeveer honderd werken komen uit de eigen collectie van het museum, aangevuld met nog nooit getoond materiaal uit een nieuwe schenking.

10 euro korting met je Lerarenkaart (5 euro i.p.v. 15 euro). Vooraf reserveren is nodig.

Moet je weten

Klasse Magazine

Samenstelling Anne Siccard

Interessant lesmateriaal

ZING ZUMIS

START WITH ART

basisonderwijs

secundair onderwijs

Korte, gerichte liedjes, ZUMIS, geven kinderen meer voeling met zichzelf en hun omgeving. ‘Zumi’ twee minuutjes met je klas en je creëert wat je op dat ogenblik nodig hebt: rust, verdraagzaamheid of positieve energie. Naast de cd’s met illustratieboekje zijn er workshops en werkpakketten. zumis.be

Mu.ZEE brengt tot eind mei de kunst virtueel naar je klas. Veertien korte filmpjes verbinden telkens een vak met een of twee kunstwerken uit de collectie van Mu.ZEE. Sander Gillis sluit altijd af met een opdracht of doordenkertje. Een start, tussendoortje of uitsmijter voor jouw les L.O., taal, aardrijkskunde …? muzee.be/nl/start-with-art

EDUBOX NEPNIEUWS

MAAK KANKER BESPREEKBAAR

secundair onderwijs

basisonderwijs

Met de EDUbox Nepnieuws gaan jongeren, na een korte intro, in kleine groepen aan de slag. Ze krijgen concrete opdrachten, theorie, verdieping in het thema, inspiratie en video’s voorgeschoteld. De EDUbox bevat ook een interactieve videoles die de leerlingen individueel kunnen volgen. Handig in afstandsonderwijs. vrt.be/vrtnws/nl/2019/09/17/nepnieuws

VEILIGHEID EERST

Leerlingen worden zelf of van dichtbij geconfronteerd met de ziekte. Hoe ga je daar als leraar mee om in je klas? Kom op tegen Kanker heeft gratis educatieve pakketten om met je kleuters te praten over kanker en de bijbehorende emoties. In het lager onderwijs kunnen de soorten kanker en behandelingen al aan bod komen. komoptegenkanker.be/educatieve-pakketten

(O)VERHAAL(D)

basis- en secundair onderwijs

De online Spot-op bibliotheek van het Provinciaal Veiligheidsinstituut behandelt thema’s als ‘zitten op school’ en ‘beeldschermen en jongeren’. Je vindt er alles om je leerlingen preventief te leren omgaan met gevaren en gezondheids­ risico’s. Reserveer een doe-koffer rond brand en brand­ wondenpreventie (BaO), rond de impact van geluid en lawaai (SO) of download een lespakket. provincieantwerpen.be/aanbod/doe/pvi/met-de-klas.html

69

secundair onderwijs

In ‘Overhaald’ vind je verhalen voor laagtaalvaardige en anderstalige leerlingen. Ze zijn aangepast aan hun leefwereld en taalniveau, maar dagen hen ook inhoudelijk uit en stimuleren hun leesmotivatie. De bundel bevat kortverhalen van o.a. Lize Spit, Herman Brusselmans en Fikry El Azzouzi. academiapress.be

WIN! 5 x ‘Overhaald’. Waag je kans via klasse.be/win.

Klasse Magazine

Moet je weten

ICECUBE MASTERCLASS derde graad secundair onderwijs

Neem met je leerlingen deel aan de IceCube Masterclass (21/4). Je maakt kennis met de IceCube, een deeltjesdetector diep begraven in het antarctische ijs nabij de Zuidpool. Ontdek buitenaardse neutrino’s en leer de bronnen van de mysterieuze deeltjes kennen. Deelnemen is gratis, inschrijven nodig. iihe.ac.be/icecube-masterclass

DE SCHAAL VAN M derde graad basisonderwijs

Kinderen pikken het nieuws op via radio, televisie en sociale media. De les ‘Nepnieuws’ wijst hen de weg. Waar vinden ze betrouwbaar nieuws en hoe herkennen ze het? Hoe ‘écht’ zijn beelden? Met een aflevering van Karrewiet over nepnieuws, een quiz, een debat … wordt het geen saaie nieuwsles. deschaalvanm.be/pagina/nepnieuws

PODCAST BRANDSTOF secundair onderwijs

NEE TEGEN NONSENS derde graad secundair onderwijs

In de klimaatpodcast Brandstof bespreken handelsingenieur Isabelle Wuytens en milieutechnoloog Diedert Debusscher op een ludieke manier thema’s als watertekort, de ecologische stad, betaalbaar en energiezuinig wonen, de toekomst van de landbouw en smeltende ijskappen. In elke aflevering komt een expert een uur lang met heldere antwoorden.

In de workshop van het Europahuis Ryckevelde maken leerlingen kennis met de dagelijkse nonsens: bewerkte beelden, fake news en andere desinformatie. De workshop bestaat in twee versies: een variant voor aso, kso en doorstroomrichtingen tso én een variant voor bso. Door de coronacrisis nu ook online. europahuis.be/nl/aanbod/secundair-onderwijs

podcast-brandstof.be

RODDELEN EN PESTEN

STEM-CHECK

basisonderwijs

derde graad basisonderwijs

Met de STEM-Check ontdekken je leerlingen hun STEM-vaardigheden. Meerkeuzevragen zijn een eerste stap om hun talenten en interesses te bepalen. Is Lies een Stoere Bouwer, Handige Harry, Creatieve Duizendpoot, Curieuzeneus of Leider? Open vragen over hun creatief-technisch denken en klassikale doe-opdrachten vervolledigen het profiel.

Met handleiding voor de leraar.

Paard kan prachtige portretten maken. Maar een kip is niet blij met hoe Paard haar tekent en zegt lelijke dingen over hem. En de andere dieren nemen dat over. ‘Paard en de roddelkippen’ (vanaf 5 jaar) is een verhaal over roddelen, pesten en de kracht van mooie en lelijke woorden, prachtig geïllustreerd door debutant Naomi Kerkhove. eenhoorn.be

WIN! 10 x ‘Paard en de roddelkippen’. Waag je kans via klasse.be/win.

mijnstemcheck.be

70

Klasse Magazine

Levenslang leren

ONLINE VORMING

PODCASTS

AMBTSGEHEIM

OPERATIE GESLAAGD

Wat betekent ambtsgeheim? Wat is het verschil met beroepsgeheim? Welke informatie mag je delen met collega’s, ouders, plusouders en grootouders? Na een juridische inleiding, afgestemd op de praktijk (26/4), worden concrete vragen en casussen besproken.

‘Operatie Geslaagd’ zet in op meer gekwalificeerde uitstroom.

Het Onderwijscentrum Gent zoekt dit jaar tijdens gesprekken met experten, leerlingen, leraren en ouders hoe je meer jongeren met een kwalificatie laat afstuderen. Laat je inspireren en beluister de vijf podcasts in je favoriete podcastapp of online.

tzitemzo.be/leerkrachten/vorming4

stad.gent/nl/onderwijscentrum-gent

EVENT

VORMING

SOK-CONGRES

DAG VAN DE FILOSOFIE

Goed voor jezelf zorgen is in onderwijs niet gemakkelijk. Het congres ‘Het belang van zelfzorg in het kwaliteitsbeleid van een school’ opent met een toespraak over ‘Leading through imperfection’ (4/6). Kies daarna de sessie(s) die het best aansluiten bij jouw noden.

Met het thema ‘De natuur was hier’ draait dit jaar alles rond de mens en de natuur. Verdwijnt de natuur? Verdient de mens een andere status dan een boom, dier of rivier? Schrijf je in voor een live- of online-dag met lezingen, debat, interview en dialoogtafels (17/4).

onderwijskwaliteit.be

dagvandefilosofie.be

PODCASTS

BOEK

GEMENE DELERS

VERDRIET EN ROUW

Acht podcasts over de radicalisering van ons denken. Ruben Mersch en Jean Paul Van Bendegem hebben het over feiten en meningen. Waarom raken we het niet vaker eens over feiten?

En wat is waarheid? Andere onderwerpen: politiek, humor, uitsluiting en verbinding, online communicatie, activisme, taal en media.

Wat zeg je bij ervaringen met dood, verlies en rouw? ‘Ik weet niet wat ik zeggen moet’ helpt je op weg om toch een gesprek aan te gaan of een troostende schouder te bieden. Het boek geeft praktische tips en slimme handvatten om de juiste woorden te vinden. vbkbelgie.be

hannah-arendt.institute/wat-we-doen/vormingen-opleidingen/ podcastreeks-gemene-delers

71

WIN! 5 x ‘Ik weet niet wat ik zeggen moet’. Waag je kans via klasse.be/win.

Klasse Magazine

Moet je weten

Tips voor je leerlingen

BIJNA AFGESTUDEERD derde graad secundair onderwijs

Zeggen je leerlingen eind juni de school vaarwel? Ze kunnen zich nu al inschrijven bij de VDAB en genieten van drie voordelen. Ze krijgen jobsuggesties, hun beroepsinschakelingstijd van een jaar start automatisch op 1/8 en ze kunnen hun cv publiceren in de databank van VDAB. vdab.be/magezine/02-2021/afstuderen

ONLINEHULP MENTAAL WELZIJN algemeen

WORD ANIMATOR tweede en derde graad secundair onderwijs

Zoeken je leerlingen nog een activiteit voor de zomervakantie? Bij Tumult stap je als beginneling in via de #startanimator­cursus vanaf 15-16 jaar. Ervaren animatoren volgen de #animastercursus en #hoofdanimatorcursus. Na de opleiding wacht hen een leuk zomerkamp. tumult.be/cursus

MAGDANOG?! vanaf derde graad basisonderwijs

In de online hulp-apps vinden leerlingen per thema en leeftijd meer info over welzijn en geestelijke gezondheid. Ook jongeren die moeilijk of niet kunnen lezen of schrijven krijgen via WAI-NOT de nodige ondersteuning. onlinehulp-apps.be

Jongeren raakten het afgelopen jaar soms het noorden kwijt door alle coronamaatregelen. MAGDANOG?! geeft hun info op maat over hoe het virus zich verspreidt en wat nog kan.

Bestel de brochure of download hem als pdf. ambrassade.be/nl/nieuws/download-of-bestel-het-magdanog-boekje

LOCKDOWN MINDS

WADDIST-APP

vanaf tweede graad secundair onderwijs

De spelers komen op het moment van een lockdown in een huis met zes jongeren, met vragen en problemen over agressie, isolatie, sociale angst en identiteitscrisis. De leerlingen kunnen zich identificeren met een van de bewoners en leren waar zij hulp vinden of kunnen bieden. Ideaal om taboes rond mentaal welbevinden te doorbreken.

secundair onderwijs

Om niet alleen óver jongeren (12-30 jaar) te praten maar ook mét hen, lanceerden De Ambrassade en Arteveldehogeschool de Waddist-app. Via een dagelijkse update van drie vragen peilt de jongerenbarometer naar wat ze denken, voelen en meemaken. ambrassade.be/nl/nieuws/nieuwe-waddist-app-peilt-dagelijksnaar-de-mening-van-jongeren

gamewise.io/lockdown-minds

72

Klasse Magazine

01

02

03

04

05

06

07

08

09

10

11

12

13

02

Doorloper Ons kruiswoord­ raadsel is een wit blad, wachtend op oplossingen.

Een tip: de cijfers tussen de haakjes verklappen de lengte van de woorden.

03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13

HORIZONTAAL

Het woord in de gele vakjes is je eerste stap richting een reischeque van 500 euro. Daarmee kan je een citytrip kiezen uit het volledige aanbod van Holidayline.

Surf vóór 3 mei 2021 naar klasse.be/win en waag je kans.

01. Leren tijdens quarantaine (13) 02. Opa (2) / onder andere (afk., 2) / bastion (4) / Arabische meisjesnaam (5) 03. Voorzetsel (2) / knecht (5) / droombeeld (6) 04. Corsicaanse schapenkaas (5) / Nederlands (afk., 3) / seizoen (5) 05. Vlaams minister (5) / jongensnaam (4) / dreef (4) 06. Vogel (4) / salaris (4) / voorzetsel (3) / Chinese maat (2) 07. Vis (3) / irrationeel getal (2) / Belgische rivier (4) / deel van het oog (4) 08. United States (afk., 2) / domeinnaam voor België (2) / Vlaams dorp (6) / dun (3) 09. Domeinnaam voor Italië (2) / Oude Testament (afk., 2) / erfelijkheidsdrager (3) / voorzetsel (2) / frisdrank (4) 10. Luchtkasteel (13) 11. Roepnaam voor Eisenhower (3) / naschrift (afk., 2) / hulporganisatie voor alcoholici (2) / volwassenen (Engels, 6) 12. Meisjesnaam (4) / Turkse munt (4) / gelofte (3) / groente (2) 13. Muziekgenre (6) / reeds (2) / oxidatie (5)

73

VERTICAAL

01. Lap, alles dicht om 20 u. (13) 02. Muzieknoot (2) / muziekinstrument (5) / stuk hout (4) / in opdracht (afk., 2) 03. Muziekstuk voor één uitvoerder (4) / dans (5) / ooit (4) 04. Communicatiemiddel (4) / langspeelplaat (afk., 2) / hoofddeksel (3) / mooi (4) 05. Verfrissing (9) / rund (2) / Frans lidwoord (2) 06. Middag (4) / Afrikaans land (4) / elektronische post (Engels, 5) 07. Meetkundige figuur (8) / Nederlandse Spoorwegen (afk., 2) / papagaai (3) 08. Studentikoze uitdrukkingen (13) 09. Meetinstrument (3) / schaakstuk (5) / reptiel (5) 10. Loopvogel (4) / Belgische rivier (4) / grof (3) / Evangelische Omroep (afk., 2) 11. Grafopschrift (3) / grappenmaker (3) / afvoerbuis (5) / lidwoord (2) 12. Plus (2) / Europees land (6) / bloem (5) 13. Achter elkaar (5) / godsdienst (5) / samenwerking in de thuiszorg (3)

Klasse Magazine

JE HOORT WAT IN EEN KLASLOKAAL

COLOFON

OVER JE ABONNEMENT

Klasse Magazine 023 – maart 2021 Magazine voor onderwijs in Vlaanderen, uitgegeven door het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming Koning Albert II-laan 15, 1210 Brussel

Met Klasse Magazine willen we jou als leraar of onderwijsprofessional informeren, inspireren en versterken.

Bedankt dat jij een abonnement nam! Daar horen enkele voorwaarden bij.

Hoofdredacteur: Hans Vanderspikken Eindredactie Klasse Magazine: Bart De Wilde Vormgeving: Tim Sels Cover: Philip Lindeman Klasse is een team. Werken samen aan dit project: Michel Aerts, Bram Bartholomees, Nele Beerens, Alexander Callewaert, Ruben Cassiman, Sabrina Claus, Tinne Deboes, Patrick De Busscher, Heleen De Clercq, Cherline De Maeght, Robin De Vries, Hannah El Idrissi, Kyra Fastenau, Sara Frederix, Stijn Govaerts, Leen Leemans, Peter Mulders, Ann Nevens, Tim Paternoster, Julie Poignie, Mieke Santermans, Anne Siccard, Sander Teirlynck, Klara Tesseur, Bram Truyens, Toon Van de Putte, Sigrid Vandemaele, Femke Van de Pontseele, Sonja Van Droogenbroeck, Berber Verpoest en Michel Van Laere.

Klasse is een multimediaal communicatieproject dat onderwijs­ professionals, ouders en leerlingen versterkt en verbindt.

Daarvoor gebruikt Klasse online kanalen, een magazine, acties en campagnes.

Klasse.be facebook.com/klasse twitter.com/klasse_be instagram.com/klasse_be Reageren op een artikel of heb je nieuws voor de redactie?

02 553 96 86 of redactie@klasse.be.

Een adreswijziging doorgeven? Of een vraag over je abonnement of Lerarenkaart? Mail secretariaat@klasse.be of bel 02 553 67 82.

Wil je adverteren in Klasse Magazine, op onze website of nieuwsbrieven? 02 553 96 94 of publiciteit@klasse.be.

Overname van artikels uit de publicaties van Klasse is geen probleem, als je de bron expliciet vermeldt. Foto’s en illustraties worden door het auteursrecht beschermd.

Verantwoordelijke uitgever: Ann Verhaegen, Departement Onderwijs en Vorming.

Een individueel abonnement nemen op Klasse Magazine - Je kan je abonneren via klasse.be/ abonnementen. Een abonnement kost 10 euro (vrij van btw) en loopt gedurende 4 opeenvolgende nummers, ongeacht op welk moment in het jaar het abonnement is ingegaan. Bpost bezorgt elk nummer bij je thuis. Een abonnement is niet opzegbaar gedurende deze termijn en je kan ook geen gedeeltelijk abonnement nemen.

Woon je in het buitenland? Dan kost een abonnement 20 euro.

Een abonnement nemen als school of organisatie - Als school of organisatie kan je voor meer abonnees gelijktijdig een bestelling plaatsen en betalen. Dat kan via secretariaat@klasse.be. De verantwoordelijke van de school geeft daarbij alle nodige gegevens door in het sjabloon dat Klasse ter beschikking stelt. Je kan ervoor kiezen om de nummers te laten leveren op de respectieve thuisadressen van de abonnees óf op het adres van de school. Bij levering op school worden alle nummers afzonderlijk naar de school verzonden, dus niet in één pakket. De school is verantwoordelijk voor de persoonlijke bezorging bij de abonnee.

Je abonnement verlengen - Je abonnement verlengen doe je telkens voor 4 opeenvolgende nummers. Als je niet kiest voor een abonnement dat automatisch hernieuwt, vind je bij het laatste nummer waar je recht op hebt een brief met alle nodige informatie om je abonnement te verlengen. Bij de overgang van een persoonlijk abonnement naar een abonnement dat wordt betaald door je school, neem je het best even contact op met secretariaat@klasse.be.

Wanneer start je abonnement? - Een abonnement start pas zodra Klasse de betaling ontvangen heeft en geldt vanaf de verschijning van het eerstvolgende nummer. Abonnementen die betaald zijn nadat een nummer verschenen is, starten bij het daaropvolgende nummer en gelden voor 4 opeenvolgende nummers.

Wat als een nummer verloren gaat?- Als abonnee ben je verantwoordelijk voor het bezorgen van je correcte adres wanneer je inschrijft op een abonnement. Bij een groepsabonnement met meerdere adressen is de organisatie die de bestelling plaatst verantwoordelijk. Wanneer er ondanks een correcte adressering toch een nummer verloren gaat tijdens de verzending, zal de redactie in de mate van het mogelijke dat nummer nazenden. Zijn er geen exemplaren van het betreffende nummer meer voorradig, dan verlengt Klasse je abonnement met 1 nummer. Adreswijzigingen zijn op verantwoordelijkheid van de abonnee. Je kan ze bezorgen aan secretariaat@klasse.be of via je profiel op Klasse.be.

Acties en wedstrijden - Wanneer Klasse een speciale actie of een exclusief aanbod voor abonnees doet, geldt dit per abonneenummer. Wanneer 1 abonnee verschillende exemplaren van Klasse ontvangt, geldt het aanbod slechts voor 1 abonnement.

Je Lerarenkaart - Abonnees die recht hebben op een Lerarenkaart én hun abonnement betaalden voor 1 november krijgen samen met het decembernummer van Klasse Magazine de Lerarenkaart voor het volgende kalenderjaar thuisbezorgd. Wanneer meerdere Lerarenkaart-houders op 1 adres wonen en slechts 1 van hen is abonnee, kan de abonnee bij het bestellen 1 extra Lerarenkaart koppelen aan het abonnement, voor andere inwonenden op hetzelfde adres. Zij krijgen dan ook de Lerarenkaart thuis bij het decembernummer. Het laten toesturen van meerdere Lerarenkaarten naar 1 abonneeadres is een gunst voor abonnees en geldt niet voor groepsabonnementen. Misbruik hiervan, vastgesteld op basis van onderzoek van de redactie of van klachten van benadeelde Lerarenkaart-houders, zorgt ervoor dat de abonnee geen Lerarenkaart meer krijgt toegestuurd.

Lerarenkaart-houders die geen abonnee zijn, kunnen hun Lerarenkaart ophalen in hun lokale bibliotheek tot en met 31 juli. Welke dat is, kunnen ze nagaan op klasse.be/waarismijnlerarenkaart.

Je Lerarenkaart blijft geldig tot 31 december van het kalenderjaar dat op de kaart vermeld staat. Startende leraren die nieuw in dienst treden in het onderwijs, krijgen een proefnummer van Klasse Magazine én hun Lerarenkaart in de brievenbus. Afhankelijk van wanneer je in dienst treedt, krijg je dit proefnummer 2 à 4 maanden na je start.

Contactgegevens - Klasse beheert de gegevens van abonnees met de grootste zorg en houdt deze enkel bij voor eigen gebruik. Klasse kan de contactgegevens van abonnees gebruiken om hen te contacteren met informatie over hun abonnement of andere diensten van Klasse.

Privacy - Klasse hecht veel waarde aan de bescherming van persoonsgegevens en respecteert de privacy van abonnees. We gebruiken je gegevens voor beheer en betaling van je abonnement, communicatie over magazines en andere diensten van Klasse. Wanneer je een abonnement neemt, maken we ook een profiel voor je aan op Klasse.be, zodat je je abonnement ook zelf kan beheren. Dit betekent dat je als abonnee ook akkoord gaat met de gebruiksvoorwaarden van Klasse.be. Meer info kan je vinden in onze privacyverklaring.

is onderwijs en vorming

Abonnementsvoorwaarden - Het intekenen op een abonnement houdt in dat je deze abonnements­ voorwaarden aanvaardt. Klasse kan indien nodig de abonnementsvoorwaarden wijzigen. Deze abonnementsvoorwaarden vernietigen en vervangen dan alle voorgaande abonnementsvoorwaarden.

Advertentie

Klasse Magazine – driemaandelijks tijdschrift maart/april/mei 2021 Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming Redactie Klasse – Koning Albert II-laan 15 – 1210 Brussel Afgiftekantoor Brussel X – P-004699

PB- PP B- 02164 BELGIE(N) - BELGIQUE

“Leraren zijn sneller trots op hun leerlingen dan op zichzelf” — Starter Lamiaa instagram.com/klasse_be