3. Γεωργία ακριβείας 8. Ελαιόλαδο 12. HORTLAB - Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 18. H καλλιέργεια σύκου στην Πελοπόννησο 19. Διάσωση και μελέτη 100 ποικιλιών συκιάς 20. Κορινθιακή σταφίδα 21. Φιστίκι αραχίδα 22. Ρύζι: Χθές και σήμερα 27. Νέοι αγρότες 28. Ενισχύσεις και πρωτογενής παραγωγή 30. Φυτοπροστασία καλλιεργειών 31. Θρέψη φυτών 33. Η χρήση της ελαφρόπετρας 34. Η τεχνολογία των διχτυοκηπίων 35. Αρχαία Κορώνη 36. Αρχαία Θουρία
Κέλλυ Δημητρούλια Δημοσιογράφος Υπεύθυνη έκδοσης Ρούλα Γιακισικλόγλου Graphic Designer Τάσος Γεωγακόπουλος Βίντεο – Φωτογραφία Κωνσταντίνα Δημοπούλου Αφροδίτη Βέλμαχου Ομάδα εργασίας Τεύχος 11ο Έκδοση Φθινόπωρο 2019 Free press – ανάτυπο του e-magazine Εύφορη Γη Copyright Εύφορη Γη 2019
Γεωργία ακριβείας και εξοικονόμηση πόρων Καιρός να… ξανανιώσουν οι αγρότες της γερασμένης ελληνικής υπαίθρου, να μάθουν νέα πράγματα και να βάλουν μπρος τις μηχανές της νέας τεχνολογίας, για να καλλιεργήσουν τα χωράφια τους με λιγότερο κόπο, λιγότερα έξοδα, λιγότερο νερό, λιπάσματα και φυτοφάρμακα. Πόσο ιδανικές θα ήταν αυτές οι συνθήκες για παλιούς και νέους αγρότες που έχουν βιώσει τις μεγάλες δυσκολίες της ελληνικής υπαίθρου, της κρίσης και της κωλυσιεργίας της ελληνικής γραφειοκρατίας… Τίποτα ωστόσο δεν είναι αδύνατο, αρκεί να γίνουν τα πρώτα βήματα για να ενωθούν οι αγρότες, να δημιουργήσουν ομάδες παραγωγών, να ενημερωθούν και να αξιοποιήσουν τη γνώση και τα μέσα που εί-
2 • Εύφορη Γη
ναι ήδη διαθέσιμα. Αρκεί να γίνει η αρχή στις περιοχές όπου η τεχνολογία μοιάζει απλά άπιαστο όνειρο και το επόμενο βήμα εκεί που κάποια στιγμή έγινε το πρώτο. Η επιστημονική κοινότητα είναι παρούσα, οι εταιρείες διαθέτουν την τεχνολογία και τα μέσα, αρκεί να υπάρξουν και οι πρωτοβουλίες που θα ενώσουν ακόμα περισσότερους παραγωγούς, για να ωφεληθούν από τη νέα πραγματικότητα. Οι καινούργιες τεχνολογικές εφαρμογές – drones, γεωργία ακριβείας- αργά ή γρήγορα θα εγκατασταθούν σε ακόμα περισσότερα χωράφια. Κέλλυ Δημητρούλια
Στοιχεία επικοινωνίας Website: www.eforigi.com (www.e-gi.gr) e-mail: eforigi.com@gmail.com mob: +30 6974600678 Πολυχάρους 9, Καλαμάτα Τ.Κ. 24133 Social Media Facebook: e-gi Instagram: efori_gi Twitter: e-gi.gr Γραμματοσειρά «Messiniaka» του χαράκτη – καλλιτέχνη Τάκη Κατσουλίδη (fonts.gr)
Φωτογραφία εξώφυλλου: Agroma S.A.
ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ
Σπύρος Φουντάς:
«Το μέλλον είναι η ρομποτική!»
Το μέλλον είναι η ρομποτική και στο χωράφι, όπως
σθητήρα, το οποίο θα «μυρίζει» από μακριά την
αποδεικνύουν οι εξελίξεις στις καλλιεργητικές πρα-
ασθένεια. Η εργασία θα γίνει με μικροτοξίνες. Θα
κτικές, στο πλαίσιο της γεωργίας ακριβείας, που
μυρίζει, θα σκανάρει, θα εντοπίζει το σημείο και
ασπάζονται ολοένα και περισσότεροι παραγωγοί
θα ψεκάζεται ακριβώς το σημείο όπου θα παρου-
ανά τον κόσμο. Και οι αριθμοί μιλούν από μόνοι
σιάζεται το πρόβλημα.
τους, αν λάβει κανείς υπόψη τα δεδομένα που
Να σημειωθεί πως ο κ. Φουντάς είναι υπεύθυνος
παρουσιάζει ο αναπληρωτής καθηγητής του Γεω-
όλης της Νοτιοανατολικής Ευρώπης στον τομέα της
πονικού Πανεπιστημίου Αθηνών Σπύρος Φουντάς,
ρομποτικής γεωργίας και όπως επισημαίνει, γίνο-
αναπτύσσοντας τις δυνατότητες χρήσης νέων τε-
νται πολλά και σημαντικά βήματα. Μεταξύ αυτών
χνολογιών στη γεωργική παραγωγή.
είναι ένα έργο που «τρέχει» για την αναγνώριση ζι-
Ο κ. Φουντάς, μιλώντας στην Filiatra Agrovision
ζανίων μέσω κινητού. Στόχος είναι φυσικά ο γεωρ-
2019, μεταξύ άλλων ανέφερε πως ενώ το 2000 δεν
γός του μέλλοντος να εργάζεται βασιζόμενος στην
υπήρχαν αισθητήρες στα χωράφια, το 2020 εκτι-
τεχνολογία.
μάται πως θα υπάρχουν 600 εκατομμύρια και το
Στο πλαίσιο αυτό, ο καταξιωμένος επιστήμονας,
2035 ο αριθμός αυτός θα εκτοξευθεί στα 2 δισε-
στην Ελλάδα και το εξωτερικό, παρουσίασε κά-
κατομμύρια αισθητήρες, «πράγμα που αναμένεται
ποιες από τις μελέτες που έχει εκπονήσει, ακόμα
να φέρει επανάσταση στον τρόπο καλλιέργειας».
και αν ορισμένες πρακτικές θα έχουν εφαρμογή
Η ρομποτική εντάσσεται σταδιακά όλο και πε-
στο μέλλον. Αναφέρθηκε στην γεωργία ακριβείας
ρισσότερο στην καλλιέργεια και πέραν των άλλων
που εφάρμοζαν με τα… χέρια οι αγρότες του πα-
δράσεων, ήδη ετοιμάζεται ένα ρομποτάκι με αι-
ρελθόντος, αλλά και το φθηνό εργατικό δυναμικό
σήμερα σε πολλές χώρες, περπατώντας το χωρά-
γείται το ανάγλυφο του χωραφιού, γίνεται μέτρηση
φι σπιθαμή προς σπιθαμή, εφαρμόζοντας κατευ-
ηλεκτρικής αγωγιμότητας, με θερμική κάμερα με-
θυνόμενη καλλιέργεια, γεωργία ακριβείας, μιας
τρούν τη θερμοκρασία, ενώ υπολογίζονται και οι
και ο ψεκασμός μπορεί να γίνει στα σημεία που
απαιτήσεις όσον αφορά στην ευρωστία του φυτού
χρειάζεται και όσο χρειάζεται. Αντίθετα αυτό που
αναφορικά με τη θρέψη.
γίνεται σήμερα και όχι μόνο στην Ελλάδα, είναι ο
Ακόμα στην Ελλάδα δεν υπάρχουν αυτοματοποιη-
ψεκασμός να γίνεται με την ίδια ποσότητα σε κάθε
μένα μηχανήματα συγκομιδής όπως σε άλλες χώ-
σημείο του χωραφιού. «Η διαφοροποίηση είναι
ρες.
πάρα πολύ μεγάλη» επισημαίνει και τονίζει πως
Επιτραπέζια σταφύλια και καρπούζια έχουν επί-
«πλέον το κάθε φυτό έχει δεδομένα».
σης μελετηθεί, ενώ σε καρπουζοχώραφα έχουν εγκατασταθεί μετεωρολογικός σταθμός και αισθη-
ΕΝΤΥΠΩΣΙΑΖΟΥΝ
τήρες για άρδευση και πρόβλεψη ασθενειών. Σε
ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
αυτή την περίπτωση, με το αυτόματο πότισμα η
Μεταξύ των μελετών που έχει εκπονήσει, σε ερευ-
απώλεια στην παραγωγή ήταν ελάχιστη, ενώ πα-
νητικό επίπεδο έχουν υλοποιηθεί στην περιοχή της
ράλληλα επετεύχθη και οικονομία στο νερό.
Τριφυλίας. Σε μια περίπτωση, για την παραλλακτικότητα στην ελιά, κατεγράφη με GPS η παραγωγή
ΔΩΡΕΑΝ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ
ανάλογα με τα σακιά που συγκεντρώνονταν στο
ΓΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ
τέλος της ημέρας. Έτσι έγιναν οι μετρήσεις για την
Για τον ψεκασμό ο κ. Φουντάς τονίζει πως «γίνεται
παρενιαυτοφορία, ενώ ακολούθησαν αναλύσεις
λάθος». Υπάρχουν όμως λύσεις όπως π.χ. με λογι-
εδάφους που επίσης έδειξαν μεγάλη παραλλα-
σμικό (ελεύθερη εφαρμογή) που αναφέρει για τις
κτικότητα. Χαρακτηριστικό όμως είναι το γεγονός
επόμενες 5ημέρες, πότε είναι η κατάλληλη στιγμή
πως για 91 στρέμματα ελήφθησαν 91 δείγματα
για ψεκασμό.
εδάφους, από περισσότερα του ενός σημεία ανά
Άλλες έξυπνες εφαρμογές δημιουργήθηκαν στο
στρέμμα. Σε συνεργασία με τον παραγωγό έγινε η
πλαίσιο του πανευρωπαϊκού δικτύου για τις νέες
επέμβαση με βάση τις ανάγκες που διαπιστώθη-
τεχνολογίες SMART Akis, μέσα από το οποίο δημι-
καν για κάθε σημείο.
ουργήθηκαν τουλάχιστον 60 προγράμματα με νέες
Σε άλλη περίπτωση έγινε έρευνα για το αν πρέπει
ιδέες που μπορούν να δώσουν συγκεκριμένες λύ-
να φρεζάρει ο παραγωγός ή όχι. Αυτό που διαπι-
σεις, και κάποιες έχουν ήδη προχωρήσει. Ελεύθερα
στώθηκε είναι πως η οργανική ουσία στα τμήματα
διαθέσιμη υπάρχει ακόμα και πλατφόρμα με νέες
που δεν είχαν φρεζαριστεί ήταν περισσότερη.
τεχνολογίες για άρδευση, λίπανση.
Αντίστοιχες έρευνες έγιναν και στην Αγιά, σε μηλεώνες, όπου διαπιστώθηκε πως το κόστος παραγωγής μειώθηκε 9 έως 25% .
VIDEO GAME ΓΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΧΩΡΑΦΙ
Πώς γίνονται όλα αυτά; Με μέσα τεχνολογίας και
Ακόμα και video game έχει δημιουργηθεί για
απλές πρακτικές, όπως προκύπτει από τα λεγόμε-
επαγγελματίες αγρότες. «Μεταφέραμε όλη την
να του καθηγητή. Για παράδειγμα η ομάδα ενέτα-
τεχνογνωσία που έχουμε στη γεωπονική, στην τε-
ξε στα μέσα που χρησιμοποιεί έναν λιπασματοδι-
χνολογία» σημειώνει ο κ. Φουντάς. Η άρδευση, η
ανομέα, στον οποίο εγκατέστησαν λογισμικό που
λίπανση και άλλες καλλιεργητικές εφαρμογές για
δημιούργησαν και βάσει του χάρτη του χωραφιού,
το οικονομικό και το περιβαλλοντικό αποτέλεσμα
ρυθμίζεται αυτόματα η ποσότητα της λίπανσης.
είναι στόχος και όποιος παίζει, μαθαίνει.
Έρευνες έχουν γίνει σε αμπέλια και διαπιστώνεται
Αυτό το video game η Ευρωπαϊκή Ενωση, σύμφωνα
πολύ μεγάλο ενδιαφέρον από οινοπαραγωγούς. Σε
με τον κ. Φουντά, το χαρακτήρισε ως ένα από τα
αυτή την περίπτωση, με GPS στο εργαστήριο οι με-
πιο καινοτόμα προγράμματα που έχουν χρηματο-
τρήσεις γίνονται με ακρίβεια εκατοστού. Δημιουρ-
δοτηθεί τελευταία.
4 • Εύφορη Γη
Drones στον κάμπο της Μεσσήνης από το 2020 Από την πατάτα και την ελιά ξεκινά η γεωργία ακρι-
Γεωργία ακριβείας στην καλλιέργεια της ελιάς και της πρώιμης πατάτας
βείας στα χωράφια της Μεσσήνης το 2020. Στόχος είναι το όφελος του παραγωγού, του καταναλωτή και του περιβάλλοντος. Η αρχή γίνεται με την ανοιξιάτικη πατάτα και ακολουθεί η καλλιέργεια της κορωνέικης ελιάς, με ορίζοντα 10ετίας. Ο λέκτορας Γεωπονίας Άγγελος Δημητρακόπουλος δραστηριοποιείται εδώ και χρόνια στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, στο τμήμα Γεωπονίας και Τροφίμων σήμερα. Μιλώντας στην «Εύφορη Γη» περιγράφει πώς με επιτυχία καλλιεργούσαν στο παρελθόν οι αγρότες, χωρίς μηχανικά μέσα, περπατώντας ολόκληρο το χωράφι τους σπιθαμή προς σπιθαμή. Τότε, σπέρνοντας και θερίζοντας με το χέρι εφάρμοζαν ουσιαστικά γεωργία ακριβείας, χωρίς να το γνωρίζουν. Σήμερα οι παλαιότεροι αγρότες αντιμετωπίζουν με φόβο τα τεχνολογικά μέσα που έρχονται να επαναφέρουν τη γεωργία ακριβείας με σύγχρονες όμως μεθόδους, αφήνοντας πίσω την περίοδο της ανορθόδοξης εκμηχάνισης, που όσο και αν προσέφερε πολλά στη γεωργία, οδήγησε τον παραγωγό σε μια πρακτική αντιμετώπισης του χωραφιού του ως ενιαία μονάδα. Επίσης, η γεωργία ακριβείας αντιμετωπίζεται
5 • Εύφορη Γη
ακόμα ως κάτι κοστοβόρο, αλλά υπάρχουν πλέον
γασία που θα υπάρχει με την εταιρεία.
οι δυνατότητες να συνεργάζονται ομάδες παραγωγών με εταιρείες μέσω γεωργικών συμβούλων. Ετσι
Ο λέκτορας Άγγελος Δημητρακόπουλος τονίζει πως
και στην προκειμένη περίπτωση, στη Μεσσήνη, το
σήμερα υπάρχει σοβαρό πρόβλημα στην άρδευ-
πρόγραμμα αναμένεται να εφαρμοστεί σε αρκετά
ση, αφού γίνεται μεγάλη σπατάλη νερού. Με την
χωράφια πρώιμης πατάτας αρκετών παραγωγών
χρήση GPS στη γεωργία ακριβείας επιτυγχάνεται η
και θα εμπλακεί μια σημαντική γκάμα επιστημό-
καταγραφή του χωραφιού και ο έλεγχος της χλω-
νων. Για όλους τους παραγωγούς θα εφαρμοστεί το
ροφύλλης, της υγρασίας και του ph αγωγιμότητας,
χρηματοδοτούμενο πρόγραμμα με επίγειους σταθ-
τα οποία θα αποτυπώνονται σε χάρτες.
μούς για να συλλεχθούν τα δεδομένα για την καλλι-
«Θέλουμε τουλάχιστον 2.000 στρέμματα για να
έργεια της πρώιμης πατάτας, η οποία παρουσιάζει
επιτύχουμε καλά αποτελέσματα» επισημαίνει ο
ένα σημαντικό ενδιαφέρον. Και αυτό κυρίως γιατί
Άγγελος Δημητρακόπουλος και αναφέρεται στο
απαιτείται αντιπαγετική προστασία. Οι παραγωγοί
παράδειγμα της Ολλανδίας, που όσο μακρινό είναι
θα ενημερώνονται με «alarm» στο κινητό τους, ενώ
για την ελληνική γεωργία δεν παύει να αποτελεί
θα υπάρχουν σημαντικές άλλες επεμβάσεις στη
στόχο για το μακρινό μέλλον: «Δεν είναι ανάγκη να
λίπανση, στη φυτοπροστασία με αναγνώριση και
φτάσουμε το παράδειγμα της Ολλανδίας αλλά να
αντιμετώπιση ασθενειών, των εδαφικών χαρακτη-
επιτύχουμε οικονομία κατά 30% στην καλλιέργεια
ριστικών, την άρδευση, στις κλιματικές συνθήκες
με την λίπανση, την άρδευση και τους μετεωρολο-
αλλά και τα ποσοστά της ηλιοφάνειας που ενδια-
γικούς σταθμούς» αναφέρει.
φέρουν πάρα πολύ τη συγκεκριμένη καλλιέργεια.
Στην Ελλάδα η Θεσσαλία έχει αρχίσει να εφαρ-
Τόνισε δε τη σημασία στον έλεγχο της λίπανσης,
μόζει την γεωργία ακριβείας εδώ και 7 χρόνια, με
της φυτοπροστασίας και της άρδευσης, καθώς έχει
πολύ καλά αποτελέσματα με μείωση του κόστους
διαπιστώσει πως η κατάσταση είναι ανεξέλεγκτη
κατά 40%. Ενώ σημαντική είναι και η συμβολή των
σε πολλές περιπτώσεις.
ακαδημαϊκών ιδρυμάτων όπως του Πανεπιστημίου
Το αρχικό σχέδιο λοιπόν είναι η εταιρεία να ανα-
Θεσσαλίας, που θεωρείται πρωτοπόρο στον συγκε-
λάβει να υποστηρίξει και να προσφέρει συμβου-
κριμένο τομέα.
λευτική βάση στο σύνολο των καλλιεργειών, και όχι
Κλείνοντας τονίζει την ανάγκη για ποιοτικά προϊό-
μεμονωμένα, γιατί τότε το κόστος θα είναι μεγάλο.
ντα, σε καλές τιμές, με οργανωμένους παραγωγούς,
Το πρόγραμμα που αναμένεται να υλοποιηθεί, θα
πέρα από το γνώριμο σύστημα των επιδοτήσεων.
είναι χρηματοδοτούμενο και για να υλοποιηθεί το
Σήμερα με την καλλιέργεια της πατάτας, εκτιμά
σχέδιο θα πρέπει να συνεργαστούν πολλές ειδικό-
πως ουσιαστικά οι παραγωγοί ζημιώνονται από
τητες και φυσικά ο κάθε παραγωγός να έχει γεωρ-
τον υφιστάμενο τρόπο καλλιέργειας, αφού είναι
γικό σύμβουλο, κατά τον Άγγελο Δημητρακόπουλο.
κοστοβόρος, και στο τέλος μένει μόνο η ταλαιπω-
Οι παραγωγοί θα ωφεληθούν και από το ότι οι με-
ρία στους παραγωγούς.
τεωρολογικοί σταθμοί θα παραμείνουν στα χωρά-
Ειδικότερα για το πρόγραμμα, που φιλοδοξείται να
φια.
υλοποιηθεί, θα εφαρμοστεί και με τη συνεργασία
Έτσι, θα υπάρχουν πολύ συγκεκριμένα δεδομένα
του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης. Συνολικά
για τις καιρικές συνθήκες ακόμα και για μεμονω-
εκτιμάται πως θα διατεθεί για ολόκληρη την Πε-
μένες καλλιέργειες και οι μετεωρολογικοί σταθμοί
λοπόννησο 1,5 εκατομμύριο ευρώ χρηματοδότηση
πέρα από την πρόβλεψη καιρικών φαινομένων θα
μέσω ευρωπαϊκού προγράμματος, και αναμένεται
καταγράφουν την υγρασία, την ηλιοφάνεια και την
το σχετικό ΦΕΚ, ενώ ήδη υπάρχει σημαντικό εν-
εξατμισοδιαπνοή, για την άρδευση και κάθε πότε
διαφέρον από τους δήμους. Η διαχειρίστρια αρχή
πρέπει να γίνεται. Επίσης, θα δούμε drones να πε-
είναι το υπουργείο Ψηφιακής Τεχνολογίας.
τούν πάνω από τα χωράφια, μέσα από τη συνερ-
6 • Εύφορη Γη
ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΙΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΦΕΤΙΝΟ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ
Αριστη ποιότητα μεγαλύτερη ποσότητα ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΙΜΗ
Για τη φετινή ελαιοκομική περίοδο ετοιμάζονται
κάποιες περιοχές, οι ορεινές κυρίως, έχουν επηρε-
οι παραγωγοί στις ελαιοκομικές περιοχές της Πε-
αστεί από την ανομβρία των προηγούμενων μηνών.
λοποννήσου, με την ελπίδα να είναι καλύτερη από
Στοιχείο που τείνει να αλλάξει με τις τελευταίες
την περσινή, που ήταν καταστροφική.
βροχοπτώσεις του Σεπτεμβρίου και των αρχών του
Η χρονιά, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα ενδείξεις, εί-
Οκτωβρίου οι οποίες θεωρούνται σωτήριες.
ναι άριστη ποιοτικά, ποσοτικά καλύτερη από την
Οι παραγωγοί και οι εμπλεκόμενοι φορείς εκτιμούν
περσινή, πιο όψιμη, ενώ προβληματισμός και αγω-
πως η φετινή ποιότητα του προϊόντος είναι άριστη,
νία υπάρχει για την τιμή.
καθώς η ξηρασία δεν ευνόησε την αναπαραγωγή
Ειδικότερα, στην Ηλεία επί ποδός βρίσκονται αυτήν
του δάκου και του γλοιοσπορίου, οι “κατάρες” που
την περίοδο οι ελαιοπαραγωγοί για την έναρξη της
όπως λένε οι αγρότες, έπληξαν σε μέγιστο βαθμό
συγκομιδής του ελαιοκάρπου. Για την πλειονότητα
την περσινή παραγωγή, κυρίως ποιοτικά.
των νοικοκυριών, το λάδι αποτελεί τη βασική πηγή
Το μείζον θέμα, βέβαια, για τους αγρότες είναι η
του εισοδήματός τους.
τιμή του ελαιολάδου. Η έλλειψη της κρατικής μέρι-
Η εικόνα, λίγο πριν στρωθούν τα λιόπανα στους
μνας για την προάσπιση των διαδικασιών διάθεσης
ελαιώνες δεν είναι ξεκάθαρη, καθώς πολλά εξαρ-
του προϊόντος -από τη στιγμή που θα βγει από το
τώνται από την εξέλιξη των καιρικών φαινομένων.
χωράφι μέχρι και την πώληση σε εμπόρους-, όπως
Ωστόσο, φαίνεται πως φέτος η παραγωγή, συνολι-
υποστηρίζουν οι ίδιοι, δημιουργεί σοβαρά προβλή-
κά, θα ξεπεράσει την περσινή, παρά το γεγονός ότι
ματα, καθώς πωλούν το λάδι σε εξευτελιστικές τι-
8 • Εύφορη Γη
μές και το βλέπουν να διατίθεται στα ράφια των
οι παραγωγοί, από τη μεριά τους. Σ’ ένα νομό που
σούπερ μάρκετ πανάκριβα. “Το λάδι κατάντησε να
στηρίζεται στην αγροτική παραγωγή, αν δεν πάει
είναι φθηνότερο και από το νερό”, λένε χαρακτηρι-
καλά το λάδι επηρεάζεται ολόκληρη η αλυσίδα της
στικά και ζητούν στήριξη από την Πολιτεία για να
τοπικής οικονομίας. Η αγορά του νομού πέρυσι το
μην τους “κατασπαράζουν” κάθε χρόνο οι έμποροι
χειμώνα “έσβησε”, αφού δεν υπήρχε χρήμα στις
και οι μεσάζοντες.
τσέπες των αγροτών για να κινηθεί.
Αυτή τη στιγμή επικρατεί ασάφεια. Κάποιοι υπο-
Μπροστά στο ενδεχόμενο μιας νέας οικονομικής
στηρίζουν πως ενδέχεται η τιμή -στην έναρξη της
καταστροφής, οι αγρότες της Ηλείας καλούν τους
συγκομιδής– να σταθεροποιηθεί στα 3 ευρώ με
νεοεκλεγέντες δημάρχους, περιφερειάρχες και
3,20. Όλα θα εξαρτηθούν, ωστόσο, από τη διάθεση
βουλευτές να αποδείξουν με πράξεις αυτά που δε-
των αποθεμάτων που έχουν οι Ισπανοί στις αποθή-
σμεύονταν προεκλογικά για τον πρωτογενή τομέα
κες τους και κυρίως από τα νέα παραγωγή ελαιο-
και να υπερασπιστούν τα δικαιώματα και αιτήμα-
λάδου στη χώρα της Ιβηρικής Χερσονήσου. Σήμερα
τα των παραγωγών. “Ιδού η Ρόδος ιδού και το πή-
η τιμή του ελαιολάδου στην Ισπανία είναι 2,15 ευρώ
δημα”, λένε χαρακτηριστικά. Ειδάλλως, θα βρεθούν
το κιλό. Αν επικρατήσει αυτή η τιμή στην αγορά, θα
ξανά στο έλεος των μεσαζόντων και θα πουλήσουν
είναι πολύ σοβαρό πλήγμα για τους Έλληνες πα-
το βιός τους για ένα ξεροκόμματο.
ραγωγούς και την οικονομία γενικότερα. «Πρόκειται καθαρά για ζήτημα επιβίωσης», επισημαίνουν
9 • Εύφορη Γη
Στα 3,80 ευρώ το κιλό οριστικοποιήθηκε το πρώτο συμβόλαιο των Αγίων Αποστόλων Λακωνίας για την πρώτη σοδειά ελαιολάδου. Η συμφωνία αφορά σε 86 τόνους, σύμφωνα με τον πρόεδρο του Συνεταιρισμού,
Στα 3,80 το κιλό έκλεισε η πρώτη συμφωνία του 2019
Παναγιώτη Μπατζάκη. Οι συνεταιρισμοί στις ελαιοπαραγωγικές περιοχές δίνουν μάχη να κρατηθεί σε αξιοπρεπή επίπεδα η τιμή του έξτρα παρθένου ελαιολάδου, καθώς τα μηνύματα που έρχονται για τις εξαγωγές δεν είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά. Ωστόσο, οι καλές αποδόσεις και η ποιότητα της φετινής, όψιμης γενικά παραγωγής, αναμένεται να αποτελέσουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα για τη συνέχεια. Σε κάθε περίπτωση ο ελαιοπαραγωγικός κόσμος είναι συγκρατημένος και περιμένει να επιβεβαιωθούν όσα λέγονται πως τα καλά ελαιόλαδα θα πουληθούν σε ικανοποιητική τιμή.
HORTLAB: the Horticultural Laboratory
Εργαστήριο Δενδροκηπευτικών και Εδαφικών Πόρων του Παν. Θεσσαλίας Κ Α Ι Ν Ο Τ Ο Μ Ε Σ ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ
Tο Θεσμοθετημένο Εργαστήριο «Δενδροκηπευτικών
γαστηρίων Δενδροκομίας, Λαχανοκομίας, Ανθοκομίας
και Εδαφικών Πόρων, HORTLAB*» του πρώην ΤΕΙ
και Εδαφολογίας, ενώ διευθυντής του είναι ο καθηγη-
Θεσσαλίας και νυν Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, ιδρύ-
τής Δενδροκομίας, δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής. Στην
θηκε με το ΦΕΚ 1271/5-5-2016 και είναι το μόνο σε
αρχή αναπτύχτηκε ως Εργαστήριο άσκησης των σπου-
όλα τα πανεπιστημιακά ιδρύματα της χώρας μας που
δαστών του τμήματος Φυτικής Παραγωγής και κατόπιν
ασχολείται με την οργάνωση της Φυτικής Παραγωγής
λόγω των συνεχόμενων και αυξημένων αναγκών των
και κυρίως με τα δενδροκηπευτικά. Από τον Ιούνιο του
αγροτών εξελίχθηκε σε πολλαπλές κατευθύνσεις δίνο-
2015, ύστερα από ελέγχους και σχετικές επιθεωρήσεις,
ντας ολοκληρωμένες λύσεις στηρίζοντας κυρίως:
πιστοποιήθηκε κατά ISO 9001:2008, για την «Παροχή
1. Το εδαφολογικό μέρος προγραμμάτων γεωπονίας ή
Συμβουλευτικών Γεωτεχνικών Υπηρεσιών και Διεξαγω-
περιβαλλοντικών προγραμμάτων, με αναφορά στη γε-
γή Δοκιμών Ελέγχου», που από το 2018 αναβαθμίστη-
ωργική διαχείριση του εδάφους, την λίπανση, την φυλ-
κε σε ISO 9001:2015 αφού προστέθηκαν και υπηρεσί-
λοδιαγνωστική και την ποιότητα του νερού άρδευσης.
ες για την «Πύλη Υποδοχής» που αφορά την «Σύνταξη
2. Τον προγραμματισμό εγκατάστασης και διαχείρισης
και Υποβολή Δηλώσεων ΟΣΔΕ» των αγροτών.
(turnkey projects) οπωρώνων, αμπελώνων και ελαιώ-
Το εργαστήριο προήλθε από την συγχώνευση των Ερ-
νων, όπως και πολυδύναμων φυτών (super foods) και
12 • Εύφορη Γη
την μετέπειτα παρακολούθηση της πορείας καλλιέργειάς τους. 3. Τη διάδοση εντελώς πρωτοποριακά για την Ελλάδα, της καλλιέργειας της καρυδιάς με ποικιλίες Καλιφόρνιας ακόμη και σε υπέρπυκνα σχήματα με εξελιγμένους τρόπους διαμόρφωσης των δέντρων. Παράλληλα, εφήρμοσε τον πολλαπλασιασμό των φυτών της καρυδιάς με την μέθοδο της «Θερμοσυγκόλλησης» (Hot Callusing). 4. Την διάδοση του «Υπέρπυκνου Συστήματος Καλλιέργειας της Ελιάς» από το 2006 και από το 2016 και του «Υπέρπυκνου Συστήματος Καλλιέργειας της Αμυγδαλιάς», με πλήρη μηχανική συγκομιδή και καλλιέργεια και για τα δύο συστήματα. 5. Την αξιολόγηση και διάδοση των ποικιλιών αμυγδαλιάς που ανθίζουν πάρα πολύ αργά, ώστε να μην έχουν προβλήματα ανοιξιάτικων παγετών και να είναι κατάλληλες ακόμη και για ορεινές περιοχές. 6. Την προώθηση και διάδοση σε συνδυασμό με Συμβολαιακή Γεωργία της καλλιέργειας της φουντουκιάς και μάλιστα, υπό μορφή δέντρου και όχι θάμνου, όπως συνηθίζονταν μέχρι τώρα, που μας δίνει πλέον δυνατότητες για πλήρη μηχανική συγκομιδή. 7. Την εφαρμογή καινοτόμων μεθόδων αναπαραγωγής και πολλαπλασιασμού για τους φυτωριούχους, οπωροφόρων και καλλωπιστικών δενδρυλλίων και φυτών, όπως και την παραγωγή υβριδίων κηπευτικών φυτών. 8. Τον προγραμματισμό εγκατάστασης και διαχείρισης κηπευτικών καλλιεργειών, τόσο υπαίθριων, όσο και υπό κάλυψη, καθώς και των αστικών κήπων και ταρατσόκηπων. 9. Την αρχιτεκτονική κήπων, τον σχεδιασμό και κατασκευή «Θεραπευτικών κήπων», θεματικών πάρκων, καθώς και πράσινων στεγών και δωμάτων. 10. Την εφαρμογή ποιοτικών και ποσοτικών μεθόδων Οινολογίας και Ελαιουργίας, καθώς και την μεταποίηση και επεξεργασία των αγροτικών προϊόντων και των υποπροϊόντων τους. 11. Την εφαρμογή της «Μεταβολομικής» μεθόδου για την αξιολόγηση των καλλιεργητικών πρακτικών σε σχέση με την φιλικότητα στο περιβάλλον. 12. Την Καινοτόμο Παραγωγή «Τροφοφαρμάκων» (Nutraceuticals) που προέρχονται από φρούτα, λαχα
13 • Εύφορη Γη
Βέβαια σήμερα προχώρησε ακόμη περισσότερο στην γενετική ταυτοποίηση αυτών (π.χ. αν είναι όντως η ποικιλία Chandler), όπως και στο Εντατικό Σύστημα (Παραγωγικός Τοίχος) Καρυδιάς Καλιφόρνιας με 40 δέντρα/στρέμμα. Για μία ακόμη καινοτομία για την οποία είμαστε περήφανοι, είναι η αποκλειστικότητα στην εξέλιξη του τρόπου εμβολιασμού των δενδρυλλίων της καρυδιάς με «επιτραπέζιο εμβολιασμό» με την μέθοδο της «θερμοσυγκόλλησης» (hot callusing). Από το 2006 ήμασταν οι επιστημονικά υπεύθυνοι για την εγκατάσταση και παρακολούθηση του «Υπέρπυκνου Συστήματος» Γραμμικής Καλλιέργειας (με 160 έως και 200 δέντρα ανά στρέμμα) ελαιώνων με πλήρη μηχανική καλλιέργεια και συγκομιδή! Η μηχανική συγκομιδή εξασφαλίζει ταχύτητα συγκομιδής στα απίνικά, μορφές καρπών ή βλαστικές μορφές αυτών, εκ-
στευτα νούμερα των 5 στρεμμάτων την ώρα (ή 1.000
χυλίσματα αυτών, από σπόρους ελαιούχους ή μη και
δέντρων/ώρα, ή 6 με 8 τόνους ελαιόκαρπου/ώρα). Εδώ
παρέχουν οφέλη για την υγεία, συμπεριλαμβανομέ-
και τέσσερα χρόνια, επεκτείναμε αυτό το σύστημα και
νης της πρόληψης και της θεραπείας νόσων.
στην αμυγδαλιά με τις νέες αυτογόνιμες ποικιλίες που
13. Την καταμέτρηση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων
υπάρχουν και μάλιστα πάνω σε νάνα υποκείμενα.
σε φρούτα και λαχανικά.
Επίσης αναπτύξαμε την καλλιέργεια της φιστικιάς
14. Τη διοργάνωση ενημερωτικών ημερίδων και σε-
Αιγίνης πάνω σε υποκείμενα ανθεκτικά σε ασθένειες
μιναρίων καθώς και «Θερινών Σχολείων» (Summer
εδάφους και τέλος της φουντουκιάς σε δενδρώδη μορ-
Schools).
φή με κορμό, για μηχανική συγκομιδή.
15. Τη διάδοση Σύγχρονων «Γεωθερμικών και Αυτόνο-
Εκτός από τις καλλιέργειες των ξηρών καρπών οι δρα-
μων Ενεργειακά Θερμοκηπίων» προσαρμοσμένων
στηριότητες του Εργαστηρίου επεκτείνονται και στην
στην «Κλιματική Αλλαγή» και στην «Μειωμένη Κατα-
εγκατάσταση και διαχείριση σύγχρονων «βιομηχανι-
νάλωση Νερού».
κών οπωρώνων» υπό μορφή «παλμέτας», «κορδόνι»
16. Τις πραγματογνωμοσύνες και εκτιμήσεις σε δημό-
και άλλων συστημάτων διαμόρφωσης με διάφορα
σιους (π.χ. ΔΕΗ) και ιδιωτικούς φορείς και στην διενέρ-
δέντρα, όπως μηλιάς, αχλαδιάς, ροδακινιάς, κερασιάς,
γεια απαλλοτριώσεων και πολλές ακόμη δράσεις.
κλπ. Το 2015 διοργάνωσε το Διεθνές Συνέδριο για το δαμά-
Αποτελέσματα
σκηνο, στο νησί της Σκοπέλου, όπου εδώ και μία 10ετία
Μέσα από τις δραστηριότητες του Εργαστηρίου «Δεν-
ανασύστησε την παραμελημένη μέχρι τότε καλλιέρ-
δροκηπευτικών και Εδαφικών Πόρων, HORTLAB» πα-
γεια του «Δαμάσκηνου Σκοπέλου» με ιδιαίτερα υψη-
ρήχθησαν πληθώρα ερευνητικών άρθρων σε διεθνή
λά έσοδα όσους ασχολήθηκαν.
και εθνικά περιοδικά επιστημονικού κύρους, όπως και
Και για να κλείσουμε με την δενδροκαλλιέργεια, τε-
εξειδικευμένα βιβλία του εμπορίου που διανέμονται
λευταία δραστηριότητα του Εργαστηρίου είναι οι δεν-
σε πάρα πολλά πανεπιστημιακά ιδρύματα για τους
δροκομικές καλλιέργειες μέσα σε θερμοκήπια για πα-
φοιτητές γεωπονίας.
ραγωγή υπερπρώιμων φρούτων και εκτός εποχής σε
Από το 1983 και μετά πρωτοστατήσαμε στην εγκατά-
όλη την διάρκεια του έτους.
σταση καινοτόμων δενδροκομικών καλλιεργειών για τη χώρα μας, όπως ήταν και παραμένει επίκαιρη όσο
Υποδομές
καμιά άλλη σήμερα για την χώρα μας κι αυτή δεν εί-
Πέρα από όλα τα αναλυτικά μηχανήματα που έχε
ναι άλλη από την καρυδιά με ποικιλίες Καλιφόρνιας!
στην διάθεσή του, τις σύγχρονες εργαστηριακές αίθου
14 • Εύφορη Γη
σες και τα αμφιθέατρα, τα καλλιεργητικά μηχανήμα-
τους σε εθνικό, διαπεριφερειακό και ευρωπαϊκό επί-
τα και τα υπερσύγχρονα θερμοκήπια, το Εργαστήριο
πεδο μέσω της υποβολής και εφαρμογής πολιτικών
περιβάλλεται από σχεδόν 1.500 στρέμματα, όπου
και ειδικών δράσεων-μέτρων που περιλαμβάνουν, με-
υπάρχουν οι ερευνητικοί και εκπαιδευτικοί οπωρώνες.
ταξύ άλλων, θέματα που σχετίζονται με την κλιματική
Στον περιβάλλοντα χώρο υπάρχει το μοναδικό για την
αλλαγή, την κυκλική οικονομία, το περιβάλλον, το βιώ-
Κεντρική και Βόρειο Ελλάδα, θερμοκήπιο εκτάσεως 1
σιμο τουρισμό, τις μεταφορές, την καθαρή ενέργεια,
στρέμματος με πορτοκαλιές, μανταρινιές, λεμονιές και
τη γεωργία και τα αγροδιατροφικά προϊόντα, σε συν-
άλλα τροπικά δέντρα, όπου εκπαιδεύονται φοιτητές
δυασμό με τις ανάγκες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστι-
ακόμη και από το εξωτερικό και ειδικά από τις βόρειες
κά αυτών των περιοχών.
χώρες. Οι θερμοκηπιακές εγκαταστάσεις επεκτείνονται σε άλλα δύο θερμοκήπια του ενός στρέμματος το
Ερευνητικά έργα
καθένα και μάλιστα το ένα είναι γυάλινο ολλανδικού
Τα έσοδα από τα ερευνητικά έργα και γενικά τα έργα
τύπου. Συμπληρώνονται και με δύο ακόμη μικρότερα
που έχει φέρει όλα αυτά τα χρόνια το Εργαστήριο
θερμοκήπια όπου υπάρχουν σύγχρονα συστήματα για
«Δενδροκηπευτικών και Εδαφικών Πόρων, HORTLAB»
τον πολλαπλασιασμό των φυτών.
στο ΤΕΙ και πλέον στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, ξε-
Είμαστε όμως περήφανοι για τα δύο μοναδικά γεω-
περνάνε τα 5 εκατομμύρια ευρώ. Κυρίως προέρχονται
θερμικά θερμοκήπια που υπάρχουν μέσα από το με-
από τα ευρωπαϊκά προγράμματα, αλλά και από εθνι-
γαλύτερο ερευνητικό πρόγραμμα LIFE για την Ελλά-
κά που συντονίζει, ή που συμμετέχει. Ενδεικτικά ανα-
δα, όπου πετύχαμε μείωση κατανάλωσης ενέργειας
φέρουμε τα κυριότερα παρακάτω:
κατά 30% και μείωση κατανάλωσης νερού κατά 90%,
1. LIFE+, “ADAPT2CHANGE”, Γεωθερμικά Θερμοκήπια
ενώ παράλληλα αυξήσαμε την παραγωγή πάνω από
για την «Προσαρμογή της Αγροτικής Παραγωγής στην
200%, φτάνοντας τους 60 τόνους τομάτας για ένα
Κλιματική Αλλαγή και στην Περιορισμένη χρήση των
στρέμμα και για ένα έτος συνολικά.
Υδάτινων Πόρων», ύψους περίπου 2,6 εκατ. ευρώ. 2. Interreg MED-Greenhouses, «Κεφαλαιοποίηση και
Μελλοντικά σχέδια
διάδοση των αποτελεσμάτων των Καινοτόμων Θερμο-
Στα άμεσα σχέδια του Εργαστηρίου είναι να καθιε-
κηπίων στις Παραμεσογειακές χώρες», ύψους περίπου
ρωθεί και να διαδοθεί το «Αγροτοδιατροφικό Cluster»
1,140 εκατ. Ευρώ.
(Συνεργατικός Σχηματισμός) που φέρει την ονομασία
3. Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας
“AgriCluster”.
(ΓΓΕΤ), τρία (3) προγράμματα
Το “AgriCluster” λειτουργεί ως συστάδα και σύνδεσμος
4. «Πράσινο Ταμείο», δύο (2) προγράμματα
συνεργασίας φορέων που άμεσα ή έμμεσα μπορούν να συνεισφέρουν στην επίτευξη των στόχων της Ελλάδας (και της ΕΕ) για την αγροτική ανάπτυξη και τη δημιουργία ενός ισχυρού, ανταγωνιστικού και βιώσιμου αγροδιατροφικού συστήματος. Επιπλέον το “AgriCluster” υποστηρίζει ενεργά του Έλληνες αγρότες, που έχει σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία βιώσιμων και πολυλειτουργικών αγροτικών περιοχών. Στα άμεσα σχέδια του Εργαστηρίου, είναι η διοργάνωση ενός διεθνούς συνεδρίου, κατά την διάρκεια του οποίου θα λάβει χώρα η ιδρυτική συνάντηση του «Ευρωπαϊκού Δικτύου Ορεινών και Ημιορεινών Περιοχών», με σκοπό την ανάδειξη της σημασίας των ορεινών και ημιορεινών περιοχών και την προώθηση και στήριξη
5. Απαλλοτριώσεις και Πραγματογνωμοσύνες ΔΕΗ, πέ-
τζή, όπως και τους εξειδικευμένους συνεργάτες που
ντε (5) προγράμματα
το πλαισιώνουν, στο τηλέφωνο 2410.684284 και στο
6. «Μακροχρόνια Παύση Καλλιέργειας Γαιών», πρό-
email: hortlab@teilar.gr. Δύο από τις πιο ενδιαφέ-
γραμμα 20ετίας για τον μεγαλύτερο βιότοπο της χώ-
ρουσες ιστοσελίδες του Εργαστηρίου είναι η www.
ρας, εκτάσεως 9.000 στρεμμάτων
adapt2change.org, όπου μπορεί να βρει κανείς ενδια-
7. «Πύλη Υποδοχής Δηλώσεων ΟΣΔΕ» Αγροτών
φέρουσες πληροφορίες για τα γεωθερμικά θερμοκή-
8. «Υπέρπυκνο Σύστημα» Φύτευσης Αμυγδαλιάς με
πια και η ιστοσελίδα https://www.agricluster.gr/ που
Μηχανική Συγκομιδή
αναφέρεται στο“AgriCluster” και στην ελληνική και
9. “Hot Callusing” εμβολιασμός καρυδιάς με ποικιλίες
διεθνή διασύνδεση που μπορεί να προσφέρει στους
Καλιφόρνιας
αγρότες μας, αλλά και στις ελληνικές επιχειρήσεις. Βέ-
Και πολλά ακόμη δενδροκομικά, ανθοκομικά και λα-
βαια, η ιστοσελίδα του εργαστηρίου, υπάρχει και στο
χανοκομικά αυτοχρηματοδοτούμενα προγράμματα
Facebook στην διεύθυνση: https://www.facebook.com/
ιδιωτών.
hortlab/.
Για περισσότερες πληροφορίες και για κάθε γεωπονικό πρόβλημα που απασχολεί τους καλλιεργητές και τις αγροτικές επιχειρήσεις, μπορείτε να απευθύνεστε στον διευθυντή του Θεσμοθετημένου Εργαστηρίου «Δενδροκηπευτικών και Εδαφικών Πόρων, HORTLAB»,
* Εργαστήριο Δενδροκηπευτικών και Εδαφικών Πόρων
τον καθηγητή Δενδροκομίας δρ. Αλέξανδρο Παπαχα-
(HORTLAB, the Horticultural Laboratory) του ΤΕΙ Θεσσαλίας
16 • Εύφορη Γη
2.500 οικογένειες ζουν από το σύκο
Ελπίδες για αναδιάρθρωση
Πάνω από 2.500 οικογένειες ζουν από το σύκο στους
κύψουν από την αναδιάρθρωση, θα προκύψουν και
νομούς Μεσσηνίας, Λακωνίας και Αργολίδας. Επόμενος
οφέλη κοινωνικού, πολιτισμικού και περιβαλλοντικού
στόχος για να γίνει βιώσιμη η καλλιέργεια και να μπορεί
χαρακτήρα, επισημαίνει ο κ. Αγγελόπουλος, τονίζοντας
να υποστηρίξει ακόμα περισσότερες οικογένειες, είναι
πως η διοίκηση της ΣΥΚΙΚΗΣ και ο πρόεδρός της Παν.
η αναδιάρθρωσή της. Αυτό επιδιώκεται από τη ΣΥΚΙ-
Παπαγεωργίου, πιστεύουν στο σημαντικό οικονομικό
ΚΗ μέσα από ένα πρόγραμμα 15,7 εκ. ευρώ περίπου το
όφελος που θα προκύψει και για την τοπική και για την
οποίο έχει πιθανότητες να ενταχθεί στην επόμενη προ-
εθνική οικονομία.
γραμματική περίοδο. Αυτές οι θετικές εξελίξεις διεφά-
Άλλωστε, η απόσβεση της επένδυσης αναμένεται να
νησαν μετά την παρουσίαση της μελέτης της ΣΥΚΙΚΗΣ
γίνει μέσα στο πρώτο έτος πλήρους παραγωγικότητας
στον ΟΟΣΑ, στα Ιωάννινα, όπου οι πρώτες αντιδράσεις
των νέων συκεώνων. Με δεδομένο πως η συκιά ανα-
ήταν θετικές, με την Περιφέρεια Πελοποννήσου να στη-
πτύσσεται γρήγορα, στα 8 περίπου έτη το κεφάλαιο
ρίζει την προσπάθεια, ενώ την υποστήριξή τους έχουν
αυτό υπολογίζεται ότι θα αποσβεστεί. Και καθώς η δι-
δηλώσει και άλλοι φορείς όπως το Επιμελητήριο, καθώς
άρκεια ζωής, πλήρους παραγωγικότητας του δέντρου,
και οι βουλευτές του νομού.
αγγίζει τα 100 έτη, έως το 100ό έτος θα υπάρχουν καθα-
Σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή της ΣΥΚΙΚΗΣ Γιώργο
ρά οικονομικά οφέλη για τις περιοχές της Νότιας Πελο-
Αγγελόπουλο, το υπουργείο Ανάπτυξης σε συνεργασία
ποννήσου.
με την υπηρεσία διαρθρωτικών αλλαγών της Ευρωπαϊ-
Σε αυτό το πλαίσιο η ΣΥΚΙΚΗ, εδώ και αρκετά χρόνια,
κής Ένωσης είχαν αναθέσει στον Οργανισμό Οικονομι-
έχει αναπτύξει το δικό της φυτώριο, με ποικιλία «Κα-
κής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) την εκπόνηση
λαμών», σε μια προσπάθεια έστω και αποσπασματικά
μιας μελέτης, με τίτλο «Περιφερειακή πολιτική της Ελ-
να αναδιαρθώνονται υφιστάμενες καλλιέργειες και να
λάδας μετά το 2020» η οποία θα αποτελέσει τη βάση
γίνονται νέες φυτεύσεις. Τα αποτελέσματα, όπως εξηγεί
πάνω στην οποία θα γίνει διαμόρφωση όλων των διαρ-
ο προϊστάμενος της γεωτεχνικής υπηρεσίας Απόστολος
θρωτικών, αναπτυξιακών και περιφερειακών πολιτικών
Αγγελόπουλος είναι θετικά.
της επόμενης προγραμματικής περιόδου, από το 2021 έως το 2027. Η ΣΥΚΙΚΗ παρουσίασε απόψεις και προ-
Αξίζει να σημειωθεί πως το αποξηραμένο σύκο, στο σύ-
τάσεις για τη διάσωση της συκοκαλλιέργειας, μέσα από
νολό του, εξάγεται από τη ΣΥΚΙΚΗ μεταποιημένο, πράγ-
το πρόγραμμα αναδιάρθρωσης, το οποίο προτείνει εδώ
μα που δίνει σημαντική αξία στο προϊόν και την ευκαι-
και χρόνια ο συνεταιρισμός.
ρία σε μεγάλο αριθμό εργαζομένων για απασχόληση,
Πέρα από τα τεράστια οικονομικά οφέλη που θα προ-
για σημαντικό χρονικό διάστημα ανά έτος.
18 • Εύφορη Γη
Διάσωση και μελέτη 100 ποικιλιών συκιάς στη Μεσσηνία Συνεχίζεται εντατικά η μελέτη 100 ποικιλιών συκιάς στη Μεσσηνία από το τμήμα Ελαίας Καλαμάτας του ΕΛΓΟ – “Δήμητρα”, ύστερα από τη μετεγκατάστασή τους στο αγρόκτημα του ΕΛΓΟ στην παραλιακή περιοχή της Βελίκας. Πρόκειται για την ολοκλήρωση του έργου «Διάσωση Εθνικού Καταλόγου Ποικιλιών Συκιάς του τµήµατος Ελαίας Καλαµάτας του ΕΛΓΟ – “∆ήμητρα”», το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Ίδρυμα Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου και υλοποιήθηκε από το ΙΕΛΥΑ Τμήμα Ελαίας και Οπωροκηπευτικών Καλαμάτας. Στο πλαίσιο του έργου έγινε η μετεγκατάσταση της Εθνικής Συλλογή Ποικιλιών Συκιάς στο αγρόκτημα του Ινστιτούτου, στη Βελίκα. Σκοπός -εκτός της διάσωσης των ποικιλιών- είναι να μελετηθεί η ανάπτυξη 100 διαφορετικών ποικιλιών Συκιάς στον αγρό, σε ίδιες ακριβώς εδαφοκλιματικές συνθήκες και να περιγραφούν και τα μορφολογικά τους χαρακτηριστικά.
19 • Εύφορη Γη
ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΗ ΣΤΑΦΙΔΑ
Καλή χρονιά, με ποιότητα και τιμή Πολύ καλή είναι η φετινή χρονιά για τη σταφίδα, σύμ-
τηρόπουλος, η Παναιγιάλειος στηρίζει σημαντικά τον
φωνα με τα μέχρι τώρα στοιχεία, όπως τόνισε μιλώντας
παραγωγό, καθώς κάνει εξαγωγές σε 40 χώρες.
στην «Εύφορη Γη» ο πρόεδρος της Παναιγιαλείου Ενω-
Άλυτο θέμα αποτελεί η εμφάνιση των άγριων ζώων και
σης Συνεταιρισμών και της ΣΚΟΣ Θανάσης Σωτηρό-
ιδιαίτερα των αγριογούρουνων που αυξάνονται σημα-
πουλος.
ντικά, προκαλώντας ζημιές στις σταφίδες. Ωστόσο, δεν
Παρατήρησε ότι συγκριτικά με την περσινή το ποσοστό
είναι μεγάλο το πρόβλημα σε όλες τις περιοχές όπου
αύξησης υπολογίζεται πλέον του 25%, ενώ και ποιοτικά
καλλιεργείται η σταφίδα, όπως ανέφερε ο πρόεδρος.
η παραγωγή είναι βελτιωμένη.
Η μόνη κίνηση που έχει κάνει μέχρι στιγμής η Παναι-
Η εξαιρετική ποιότητα οφείλεται κατά μεγάλο ποσοστό
γιάλειος, είναι μια ειδοποίηση προς τον ΕΛΓΑ για τυχόν
στις καιρικές συνθήκες, αφού οι θερμοκρασίες έμειναν
αποζημιώσεις, για τις ζημιές που έχουν προκληθεί από
σταθερές και οι άνεμοι βοήθησαν για μια καλή σοδειά.
τα αγριογούρουνα.
Ακόμα, η έλλειψη βροχής έπαιξε σημαντικό ρόλο στην
Να σημειώσουμε ότι η τιμή της φετινής παραγωγής εί-
καλή ποιότητα του προϊόντος.
ναι το λιγότερο 1,5 ευρώ το κιλό, καθώς πέρα από την
Η παράδοση του προϊόντος στις συνεταιριστικές εται-
προκαταβολή που ανακοινώθηκε σε αυτό το ύψος, θα
ρείες είναι αρκετά καλή, ενώ, όπως σημείωσε ο κ. Σω-
δοθεί κι εκκαθάριση.
Φιστίκι αραχίδα: Μικρότερη παραγωγή, υψηλότερη τιμή στη Μεσσηνία Με μικρότερη παραγωγή και καλύτερη τιμή ολοκληρώθηκε η φετινή καλλιέργεια του φιστικιού αραχίδα στη Μεσσηνία. Φέτος στη Μεσσήνη και στον Μπουρνιά της Καλαμάτας καλλιεργήθηκαν πολύ λιγότερα στρέμματα, καθώς πέρσι η τιμή στον παραγωγό κυμάνθηκε σε χαμηλά επίπεδα και δεν ξεπέρασε τα 95 λεπτά. Η μειωμένη παραγωγή αναπληρώθηκε από τη βελτίωση της τιμής που πλησίασε το 1,20 ευρώ. Η ποιότητα ήταν ικανοποιητική, ενώ η ποσότητα για τις εκτάσεις που καλλιεργήθηκαν, θα μπορούσε να κυμανθεί σε υψηλότερα επίπεδα, αν είχε ευνοήσει περισσότερο ο καιρός.
21 • Εύφορη Γη
Η καλλιέργεια του ρυζιού στο Νησιώτικο κάμπο Σημαντικές πτυχές και πολλά άγνωστα, στους πε-
τονίζει ότι “τα γόνιμα εδάφη αξιοποιήθηκαν από
ρισσότερους, στοιχεία για την ιστορία της καλλιέρ-
τους ντόπιους προπολεμικά, αλλά και την πρώτη
γειας του ρυζιού στον κάμπο της Μεσσήνης και τον
μεταπολεμική περίοδο, για ποικίλες καλλιέργειες,
ρόλο που διαχρονικά αυτή έπαιξε στη διαμόρφω-
όπως σιταριού, βαμβακιού, αραβόσιτου, αράπικου
ση της κοινωνίας της πόλης, αποκαλύφθηκαν στο
φιστικιού, διάφορων κηπευτικών, κυρίως όμως για
πλαίσιο της εκδήλωσης του Σωματείου Εθελοντών
την πρωτοποριακή καλλιέργεια του ρυζιού”.
Μεσσήνης “Το Νησί μέσα από σύμβολα”.
Παρά τις καταγραφές για ορυζοκαλλιέργεια από
Η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αυτή εξιστόρηση έγινε
την εποχή της Ενετοκρατίας, αλλά και στη διάρκεια
από τη Ντίντα Πλεμμένου, που εκτός από τη δική
της Τουρκοκρατίας, συστηματική ορυζοκαλλιέρ-
της έρευνα, αξιοποίησε, όπως είπε στοιχεία από
γεια στην περιοχή του Νησιού ξεκίνησε στις αρχές
έρευνες του Νησιώτη δημοσιογράφου Ηλία Μπι-
του περασμένου αιώνα, όταν αυτή -όπως αναφέρει
τσάνη, αλλά και από το βιβλίο “Αλλες εποχές” του
η ειηγήτρια- “εισήχθη το 1919 με πρωτοβουλία της
αείμνηστου Δημήτρη Βαλαβάνη.
Γεωργικής Υπηρεσίας Μεσσηνίας και έπαιξε πολύ
Ξεκινώντας από την αέναη σχέση της Μεσσήνης
σημαντικό ρόλο. Πέρασε όμως από πολλά στάδια
με τον Πάμισο -“ο κάμπος της Μακαρίας, ο βάλ-
αμφισβήτησης, προβλημάτων και μη αποδοχής”.
τος με τις αγριόπαπιες και τις αγριόχηνες και ο
Σύμφωνα με την Ντ. Πλεμμένου, “ο Παναγιώτης Γα-
Πάμισος στήριζαν οικονομικά τους κατοίκους της
λανάκης ήταν ο πρώτος ιδιώτης καλλιεργητής ρυ-
πόλης” σημειώνει χαρακτηριστικά η ομιλήτρια και
ζιού στη Μεσσήνη, καθώς ήταν ο μόνος που αντα
22 • Εύφορη Γη
ποκρίθηκε στην προσπάθεια του νομογεωπόνου
και των εργατριών, που βρίσκονταν μέσα στο βαλ-
Ιωάννη Καραμάνου. Στη συνέχεια ασχολήθηκε με
τόνερο όλη μέρα και βοτάνιζαν και καθάριζαν το
την επεξεργασία του ρυζιού και τον διαδέχθηκαν οι
ρύζι από τη μουχρίτσα –ένα ζιζάνιο που δεν κατα-
γιοί του με δικά τους εργοστάσια.
πολεμιόταν εύκολα.
Από τον Ιούνιο μέχρι το Σεπτέμβρη γυναίκες και
Η καλλιέργεια του ρυζιού στην περιφέρεια του
άντρες από πολλές περιοχές του νομού εργάζονταν
Νησιού είχε και μια άλλη παράμετρο. Οι εργάτες
στους ορυζώνες του Νησιού για το βοτάνισμα. Από
ψώνιζαν από τα μαγαζιά της πόλης για τις καθημε-
το τέλος Σεπτέμβρη έως τα τέλη Οκτώβρη πραγμα-
ρινές τους ανάγκες. Κάθε βράδυ οι ρυζοπαραγωγοί
τοποιείται ο θερισμός του ρυζιού, με δρεπάνι και
έκοβαν στους εργάτες κουπόνια με την υπογραφή
αργότερα με αλωνιστικές μηχανές. Μετά τον θερι-
και το όνομά τους και τους πλήρωναν κάθε Σάβ-
σμό, το ρύζι απλώνεται σε αλώνια, ταράτσες σπι-
βατο ή δεκαπενθήμερο. Ο Σαλαμάνος με το μεγά-
τιών ή δρόμους για 4-5 μέρες ώστε να στεγνώσει.
λο εμπορικό, αλλά και άλλοι έμποροι δέχονταν τα
Κατόπιν, γίνεται ο αλωνισμός με μηχανές ώστε να
κουπόνια ως τοπικό νόμισμα, ίσως και με κάποιο
γίνει ο διαχωρισμός του καρπού από το υπόλοιπο
επιπλέον κέρδος, και έκαναν χρυσές δουλειές. Τα
φυτό και μεταφέρεται στα ξηραντήρια και στους
μεροκάματα κυμαίνονταν στις 18 δραχμές το γυ-
αποφλοιωτές.
ναικείο και 20-25 το ανδρικό.
Μην ξεχνάμε βέβαια ότι η καλλιέργεια ρυζιού με
Εκτός από τους δύο Γαλανάκηδες ορυζόμυλους εί-
τα λιμνάζοντα νερά αποτελούσε τις ιδανικές συν-
χαν και ο Παπαδόπουλος και οι Κρέπαπας-Μιλτιά-
θήκες για την ανάπτυξη κουνουπιών με αποτέλε-
δης Δουβόγιαννης οι οποίοι δούλευαν περιστασια-
σμα η πόλη να μαστίζεται από την ελονοσία, στην
κά.
οποία έρχονταν να προστεθούν και οι βδέλλες που
Υπάρχουν πολλές φωτογραφίες από τον Νησιώτικο
κολλούσαν στα πόδια και στα χέρια των εργατών
κάμπο με αγροτοεργάτες στη δούλεψη του (εκ
23 • Εύφορη Γη
Μελιγαλά) Δ. Παπαδόπουλου ο οποίος είχε νοικιάσει κάπου 500 στρέμματα για να τα καλλιεργήσει με ρύζι. Η σοδειά του 1920 δεν είχε πάει καλά, οι εισοδηματίες-παραγωγοί δεν κατάφεραν να πουλήσουν το ρύζι και το 1921 από το άλμα στα 1.500 ήρθε η κατακρήμνιση στα 100 στρέμματα. Την επόμενη χρονιά οι νομογεωπόνοι και ο ειδικός ορυζοκαλλιεργητής έπεισαν τον εύπορο Παπαδόπουλο να επενδύσει στην καλλιέργεια. Ο ίδιος έφερε σπόρο από την Ιταλία, η καλλιέργεια απέδωσε και το ρύζι άρχισε να γίνεται και πάλι ελκυστικό. Αργότερα έστησε εργοστάσιο κάπου στο Νέο Κόσμο που λειτουργούσε και τη δεκαετία του 1930. Μετά τον πόλεμο αγόρασαν τα μηχανήματα ο Τάκης και ο Σταύρος Γαλανάκης για να εξοπλίσουν το εργοστάσιο επεξεργασίας ρυζιού που στεγάστηκε στο κτήριο Πετρούλια, αυτό με το φουγάρο στην είσοδο της πόλης. Είναι το φουγάρο που δεν κάπνισε ποτέ, όπως γράφει ο Τάκης Βαλαβάνης. Ηταν σήμα καταταθέν για το Νησί το φουγάρο. Το πέτρινο κτήριο μαζί με το φουγάρο χτίστηκαν τη δεκαετία του 1910 από Ιταλούς μαστόρους. Το φουγάρο το ήξεραν όλοι σαν το φουγάρο του Πετρούλια γιατί αυτός ήταν ο ιδιοκτήτης του. Το κτήριο προοριζόταν για εργοστάσιο κρασιών, ποτών και οινοπνεύματος, αλλά όταν τελείωσε η κατασκευή του ο Πετρούλιας αρρώστησε και πέθανε και το εργοστάσιο δεν δούλεψε ποτέ. Το φουγάρο του Πετρούλια ήταν ορόσημο και για έναν άλλο λόγο. Εκεί περίμενε η εργατιά τα αφεντικά για να πιάσουν δουλειά στη σπορά του ρυζιού, στο βοτάνισμα ή στο θέρο, με το καλάθι στο ένα χέρι και στ’ άλλο το δρεπάνι. Με την κατασκευή του αεροδρομίου το
24 • Εύφορη Γη
1968 σταδιακά σταμάτησε η καλλιέργεια ρυζιού,
γάζεται και συσκευάζει ρύζι από άλλες περιφέρει-
έφυγαν και οι μύλοι. Τελευταίος καλλιεργητής στο
ες της Ελλάδας”.
Νησί υπήρξε ο Σίμος Κωνσταντακόπουλος. Υπάρχουν και κάποιοι καλλιεργητές από την Σπερχογεία που σπέρνουν λίγα στρέμματα. Σήμερα δουλεύει μόνο ο ορυζόμυλος Κωνσταντακόπουλου στην Κα-
*Φωτογραφικό υλικό από το προσωπικό αρχείο
ρυδιά στο δρόμο προς το Ασπρόχωμα που επεξερ-
του Παναγιώτη Ξυνού
25 • Εύφορη Γη
2019: Ακόμα λιγότερο ρύζι στη Μεσσηνία λόγω κακού αρδευτικού δικτύου
Μειωμένες είναι οι εκτάσεις της καλλιέργειας ρυζιού
Η ποιότητα είναι πολύ καλή κι αυτό οφείλεται στο ότι
στον κάμπο της Σπερχογείας, στη Μεσσηνία φέτος,
τα κτήματα είναι καθαρά από ζιζάνια. Όμως η από-
καθώς πέρα από τα ζιζάνια που έχουν εμφανιστεί τα
δοση θα είναι μειωμένη, διότι η παραγωγή ξεκίνησε
τελευταία χρόνια, σοβαρά είναι και τα προβλήματα
αρκετά αργά, εξαιτίας της καθυστερημένης διάθεσης
με το νερό άρδευσης του ΓΟΕΒ. Οι παραγωγοί παρ’
νερού.
όλα αυτά επιμένουν να φροντίζουν τη γη και να καλλι-
Η ποικιλία «Καρολίνα» έχει μεγάλη ζήτηση από τους
εργούν «Καρολίνα», την ποικιλία ρυζιού που θεωρούν
εμπόρους, αλλά και τους καταναλωτές στην εγχώρια
καλύτερη.
αγορά. Διατηρεί την τιμή της στα ίδια επίπεδα με τις
Μείζον θέμα αποτελεί το δίκτυο του ΓΟΕΒ και τα κα-
αμέσως προηγούμενες χρονιές, δηλαδή στα 35 λεπτά
τεστραμμένα τμήματά του, αφού έχει ως αποτέλεσμα
το κιλό, και σημαντικό ρόλο σ’ αυτό παίζει το ότι δια-
να μην υπάρχει έγκαιρα νερό, ώστε να ποτίζουν τα
τίθεται αποφλοιωμένο ακόμα και στην τοπική αγορά.
κτήματά τους οι παραγωγοί.
Ο κ. Περρωτής παρατηρεί ότι το επόμενο βήμα για να
Τα κατεστραμμένα τμήματα του δικτύου είναι πολλά
υποστηριχθεί το προϊόν αυτό στην Ελλάδα, είναι να
και όσο περνάει ο καιρός γίνονται ολοένα και περισσό-
αυξηθούν οι τιμές, να μειωθεί το καλλιεργητικό κόστος
τερα. Ωστόσο, πολλές είναι οι υποσχέσεις, από τη νέα
ξεκινώντας από τις τιμές των καυσίμων και η φορο-
περιφερειακή αρχή για το θέμα της αναδιάρθρωσης
λογία, για να υπάρξουν κίνητρα σε ακόμα περισσότε-
του δικτύου, όπως αναφέρει ο παραγωγός ρυζιού Τά-
ρους να καλλιεργήσουν τη γη.
κης Περρωτής, μιλώντας στην «Εύφορη Γη».
Επιπροσθέτως τονίζει πως η περιοχή της Μεσσηνίας
Αν δεν αποκατασταθεί αυτό το πρόβλημα, έγκαιρα,
ενδείκνυται για την καλλιέργεια ρυζιού, διότι το έδα-
για να λειτουργεί έως τις 15 Απριλίου, σύμφωνα με τον
φος είναι αρκετά πρόσφορο.
Π. Περρωτή, οι επιπτώσεις θα είναι πολλές και σε κάθε
Από τα στρέμματα που έχουν καλλιεργηθεί φέτος η
περίπτωση θα εγκαταλειφθεί το προϊόν από τους πα-
παραγωγή εκτιμάται το πολύ στους 60 τόνους συνο-
ραγωγούς. Το έργο πρέπει να γίνει λειτουργικό και να
λικά. Κατάσταση η οποία θα συνεχιστεί, αν δεν υπάρ-
ενισχύσει την καλλιέργεια του ρυζιού, επισημαίνει.
ξουν κίνητρα και έγκαιρη διάθεση του νερού στο αρ-
Σε πολλά από τα στρέμματα εφαρμόζεται η μέθοδος
δευτικό δίκτυο.
της αγρανάπαυσης, με την ελπίδα πως την επόμε-
Και όλα αυτά ενώ η καλλιέργεια ρυζιού έχει ξεκινή-
νη φορά θα καλλιεργηθούν και θα αποδώσουν σω-
σει από τις αρχές του περασμένου αιώνα στην περι-
στά. Όπως αναφέρει ο κ. Περρωτής περίπου τα μισά
οχή της Μεσσήνης, δυστυχώς σήμερα στη Μεσσηνία
στρέμματα -υπολογίζονται στα 130- καλλιεργούνται
οι παραγωγοί είναι μόλις δύο, που καλλιεργούν πολύ
φέτος σε σχέση με άλλες χρονιές.
μικρές εκτάσεις.
26 • Εύφορη Γη
ΝΕΟΙ ΑΓΡΟΤΕΣ
Τόλμησαν και δικαιώθηκαν ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΩΝ ΠΕΡΙΜΕΝΟΥΝ ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗΣ
Με σημαντική καθυστέρηση ξεκίνησε η τελευταία φάση της
πρώτης εγκατάστασης και πως στην πλειοψηφία εντάχθηκαν
εκπαίδευσης των νέων αγροτών στην Πελοπόννησο. Συνολι-
γιατί είχαν όνειρα. Σε αυτό το πλαίσιο έχουν υποχρεώσεις και
κά σε επίπεδο περιφέρειας στο πρόγραμμα του 2016 έχουν
μεταξύ άλλων πρέπει να υλοποιήσουν και επενδύσεις για να
ενταχθεί -από το 2016- πάνω από 1.100 νέοι αγρότες και στο
είναι βιώσιμη οικονομικά η εκμετάλλευση και να έχει κέρδος.
σύνολό τους θα πρέπει να έχουν ολοκληρώσει την κατάρτισή
Ειδικά για την περιοχή της Τριφυλίας μόνο, προβλέπονται
τους μέχρι τον Ιούλιο του 2020.
επενδύσεις 22 έως 24 εκ. ευρώ μέσω των σχεδίων βελτίωσης,
Τα προβλήματα του προγράμματος, λόγω των καθυστερήσε-
για 290 στρέμματα θερμοκήπια, κτηνοτροφικές εκμεταλλεύ-
ων, είναι σημαντικά, ωστόσο, οι ίδιοι οι αγρότες που συμμε-
σεις, οινοποιητικές μονάδες κλπ, τα οποία αναμένεται να δη-
τέχουν διαπιστώνουν στην πλειοψηφία τους πως τα θετικά
μιουργήσουν μια σημαντική επενδυτική δραστηριότητα στον
υπερτερούν των αρνητικών, αφού έχουν ωφεληθεί σημαντικά
τόπο.
από άποψη γνώσεων, εμπειριών και μέσων. Δηλώνουν σίγου-
Χρειάζεται όμως να «τρέξουν» γρήγορα οι διαδικασίες και
ροι για την επιλογή που έκαναν να γίνουν νέοι αγρότες και
να έχουν γρήγορα οι παραγωγοί την έγκριση των σχεδίων
παροτρύνουν και άλλους να ασχοληθούν με τον πρωτογενή
βελτίωσης για να υλοποιήσουν τα σχέδια αυτά.
τομέα. Πάντως, εκφράζουν την αγωνία τους για τα σχέδια βελτίωσης
ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
που ακόμα καθυστερούν και τονίζουν πως θα ήθελαν οι δια-
Η καθυστέρηση στην ολοκλήρωση της εκπαίδευσης των νέων
δικασίες να κυλούν πιο γρήγορα. Τα μηχανήματα είναι απα-
αγροτών είναι ένα ακόμα πρόβλημα που θίγουν οι περισσό-
ραίτητα, όπως και η γνώση που περιμένουν να λάβουν.
τεροι, ενώ για τα όσα έχουν διδαχθεί τονίζουν πως βοηθήθη-
Στην Κυπαρισσία, στο Κέντρο “Δήμητρα”, που αποτελεί και
καν σημαντικά στην παραγωγή αλλά και στην προώθηση των
την περιφερειακή δομή του ΕΛΓΟ “Δήμητρα” στην Πελοπόν-
προϊόντων τους.
νησο, με προϊστάμενο τον Γιώργο Τσουμάνη, ο διευθυντής
Ο διευθυντής της ΔΑΟΚ Τριφυλίας Αντώνης Παρασκευόπου-
της ΔΑΟΚ Τριφυλίας Αντώνης Παρασκευόπουλος, μιλώντας
λος από τη μεριά του τονίζει πως η κατάρτιση πρέπει να
στην «Εύφορη Γη», τόνισε την ανάγκη να «τρέξουν» άμεσα
αποτελεί το πρώτο σκέλος του προγράμματος, πράγμα πολύ
οι διαδικασίες.
σημαντικό, αφού εκπαιδεύονται σε νέα δεδομένα, σύγχρονες τάσεις και αντιλήψεις, και στην καινοτομία. Και αυτό «για
ΕΝ ΑΝΑΜΟΝΗ ΤΗΣ ΕΓΚΡΙΣΗΣ
να ανταποκριθούν στις προκλήσεις των αγορών, παράγοντας
ΤΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΒΕΛΤΙΩΣΗΣ
προϊόντα πιστοποιημένα και ασφαλή, με όλες τις παραγω-
Οι νέοι αγρότες βρίσκονται εν αναμονή της έγκρισης των σχε-
γικές διαδικασίες όλων των μορφών γεωργίας, τα οποία θα
δίων βελτίωσης και τονίζουν πως μένουν πίσω οι νέοι στην
είναι ποιοτικά και θα έχουν ενσωματώσει και μέριμνα για το
καλλιέργεια και την παραγωγή τους.
περιβάλλον». Αναφέρεται δε και στην ανάγκη για αξιολόγη-
Από τη μεριά του ο κ. Παρασκευόπουλος, τονίζει πως λίγοι
ση των εκπαιδευτών, οι οποίοι κατά τη γνώμη του θα πρέπει
επέλεξαν να γίνουν νέοι γεωργοί για να πάρουν το πριμ της
να έχουν πρακτική εμπειρία και γνώση της περιοχής.
27 • Εύφορη Γη
ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ
Αγκυλώσεις και στρεβλώσεις στην ειδική έκθεση του Συνήγορου του Πολίτη Αγκυλώσεις, στρεβλώσεις, γραφειοκρατικά προσκόμματα και υπέρμετρες καθυστερήσεις σε μία σειρά διαδικασιών, καθώς και στην ενημέρωση των παραγωγών καταγράφονται μεταξύ άλλων στην πρώτη συστηματική αποτύπωση της μακροχρόνιας εμπειρίας της Ανεξάρτητης Αρχής του Συνήγορου του Πολίτη αναφορικά με τις διοικητικές δυσλειτουργίες στη διαχείριση των ενισχύσεων στην πρωτογενή παραγωγή, στον αγροτικό, κτηνοτροφικό και αλιευτικό τομέα της οικονομικής δράσης. Η ειδική έκθεση «Ενισχύσεις και Πρωτογενής Παραγωγή» παρουσιάστηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου 2019 από το Συνήγορο του Πολίτη Ανδρέα Ποττάκη, στη ∆ηµοτική Πινακοθήκη Λάρισας. Από τα πιο κρίσιμα σημεία στα οποία αναφέρεται, είναι η καταγραφή των καθυστερήσεων, στρεβλώσεων κ.λπ. στην ενημέρωση των παραγωγών για επιβληθείσες κυρώσεις, στις πληρωμές τους μετά από αποδοχή ενστάσεων, στις διαδικασίες ανάκτησης ενισχύσεων και στην εκδίκαση αλιευτικών προσφυγών. Επιπλέον, αξιολογείται η ευθύνη των ενδιάμεσων φορέων, επισημαίνονται πλημμέλειες σε ελέγχους κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων 28 • Εύφορη Γη
και σφάλματα κατά την ψηφιοποίηση αγροτεμαχίων και την αποτύπωση του χαρτογραφικού υπόβαθρου. Στην ειδική έκθεση περιλαμβάνονται δεκατέσσερις συγκεκριμέν ες προτάσεις που εκτιμάται ότι θα βοηθήσουν να αντιμετωπιστούν τόσο τα δομικά πρ ο βλήματα , ιδίως στον τομέα των ενισχύσεων, όσο και η προετοιμασία των Ελλήνων παραγωγών ενόψει των νέων συνθηκών. Μεταξύ άλλων ο Συνήγορος του Πολίτη στον πρόλογό του, ενώπιον των προκλήσεων αυτών, σημειώνει: «Η προτεινόμενη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή πολιτική για την επόμενη περίοδο έχει ήδη προκαλέσει τις αντιδράσεις των ενώσεων παραγωγών, των εθνικών κυβερνήσεων, με την διαμόρφωση μάλιστα μετώπου Γαλλίας-Γερμανίας, αλλά και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Οι σημαντικότερες των προτάσεων της Επιτροπής, που έχουν συγκεντρώσει και τις μεγαλύτερες αντιδράσεις, αφορούν στη μείωση συνολικά της χρηματοδότησης της ΚΑΠ, την ενίσχυση της επικουρικότητας για τα κράτη-μέλη στους
πυλώνες της κοινής πολιτικής, αλλά και την αναδιανομή των ενισχύσεων εντός της Ένωσης». Και συμπεραίνει πως: «Οι πρώτες εκτιμήσεις από την εφαρμογή των προτάσεων της Επιτροπής για το αγροτικό εισόδημα είναι εξαιρετικά δυσμενείς. Υπολογίζεται, ότι η απώλεια στο αγροτικό εισόδημα μπορεί να αγγίξει το 20%. Με ό,τι αυτό σημαίνει για το ήδη συμπιεσμένο εισόδημα των παραγωγών. Για τη χώρα μας, οι επιπτώσεις θα είναι ιδιαίτερα αισθητές, μετά ιδίως από την παρατεταμένη οικονομική ύφεση και δημοσιονομική λιτότητα της τελευταίας δεκαετίας. Σημειώνεται ότι περισσότερο από το 55% του συνόλου των ενισχύσεων που λαμβάνει η χώρα αφορούν σε ποσά για τον αγροτικό κλάδο, έστω και αν η δυναμική του αντιστοιχεί στο 3% της εθνικής οικονομίας. Η σημασία, συνεπώς, της ΚΑΠ στην αγροτική ανάπτυξη και τη διασφάλιση του εισοδήματος των παραγωγών είναι καθοριστική.
Το σύστημα άμεσων αγροτικών ενισχύσεων στη χώρα ήδη αντιμετωπίζει συστημικά και χρόνια προβλήματα. Μετά από πρόσφατη παρέμβαση της Αρχής, όπου επισημάνθηκε η έλλειψη προστασίας από κατασχέσεις των ενισχύσεων λόγω οφειλών στο Δημόσιο, νομοθετήθηκε ακατάσχετο όριο 7.500 ευρώ σε ετήσια βάση στη βασική αγροτική ενίσχυση. Η ρύθμιση, ωστόσο, μόνο μερικώς θα συμβάλλει στην εξασφάλιση της αγροτικής παραγωγής και τη βιωσιμότητα των εκμεταλλεύσεων, καθώς δεν προβλέπει συνεκτίμηση του κατά περίπτωση ύψους της ενίσχυσης, του μεγέθους της εκμετάλλευσης για τον καθορισμό του ύψους του ορίου προστασίας από κατασχέσεις. Παράλληλα, η πρόσφατη ρύθμιση δεν καταλαμβάνει και την εξισωτική αποζημίωση, την αντισταθμιστική ενίσχυση, δηλαδή, που επιφυλάσσεται για παραγωγούς ορεινών ή μειονεκτικών περιοχών, με κίνδυνο την περαιτέρω πληθυσμιακή συρρίκνωσή τους και συμπίεση των εισοδημάτων τους».
29 • Εύφορη Γη
ΑΝΤΩΝΗΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΣ:
«Η ολοκληρωμένη φυτοπροστασία υποχρέωση όλων των παραγωγών» Η ολοκληρωμένη φυτοπροστα-
πως η δυτική περιοχή της Πελο-
σία είναι υποχρέωση των παρα-
ποννήσου είναι ιδανικός τόπος
γωγών να εφαρμοστεί επισημαί-
«να γίνει ο λαχανόκηπος της Ευ-
νει ο γεωπόνος, διευθυντής της
ρώπης». Μίλησε για ανάγκη αξι-
ΔΑΟΚ Τριφυλίας Αντώνης Παρα-
οποίησης όλης της περιοχής από
σκευόπουλος.
την Πύλο μέχρι την Πάτρα, όπου
Ο ίδιος ήταν συντονιστής του
υπάρχουν πολλά ποτάμια, νερό,
έργου για τα πρότυπα της ολο-
βροχοπτώσεις.
κληρωμένης
φυτοπροστασίας
Να σημειωθεί πως η ΔΑΟΚ Τρι-
στη χώρα μας. Συντόνισε την
φυλίας εκπροσώπησε την Ελλά-
προσπάθεια μαζί με τους ερευ-
δα στον έλεγχο της Ευρωπαϊκής
νητές και βγήκε το αποτέλεσμα που μπορεί να δει
Ένωσης στο πλαίσιο του εθνικού σχεδίου δράσης και
κάποιος στη Διεύθυνση Φυτικής Παραγωγής, στην
όπως είπε «τα αποτελέσματα ήταν άριστα για τη
ιστοσελίδα του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης
χώρα», αν και η εικόνα αυτή δεν αντιπροσωπεύει
και Τροφίμων. Εκεί γίνεται σαφές το τι πρέπει να
ολόκληρη την Ελλάδα.
κάνει ένας παραγωγός, στο πλαίσιο της ολοκληρω-
Το εθνικό σχέδιο που πρέπει να λαμβάνουν όλοι
μένης φυτοπροστασίας. Τι είναι υποχρεωτικό και τι
υπόψη τους, αναφέρεται σε ολοκληρωμένη κατα-
προαιρετικό.
πολέμηση, κατάρτιση των παραγωγών για τα φυ-
Όπως εξήγησε, η δουλειά αυτή έγινε από τη συγκε-
τοφάρμακα, ενημέρωση κι ευαισθητοποίηση, επι-
κριμένη ομάδα για να υπάρχει εφαρμόσιμο αποτέ-
θεώρηση εξοπλισμού, αεροψεκασμούς, ενημέρωση
λεσμα από τους παραγωγούς.
κοινού, προστασία και δράσεις για το υδάτινο περι-
Ο κ. Παρασκευόπουλος, σε αυστηρό ύφος τόνισε
βάλλον…
πως είναι απαράδεκτο να ανιχνεύονται σε ελληνικά
Ο όρος «ολοκληρωμένη καταπολέμηση» εμπεριέ-
τοπικά προϊόντα υπολείμματα, που δυσφημούν τη
χει την πρόληψη και την καταπολέμηση των εχθρών
χώρα μας και δημιουργούν προβλήματα, μιλώντας
με την αξιοποίηση όλων των διαθέσιμων μέσων. Όπως
στη διάρκεια της Filiatra Agrovision 2019, με θέμα
είπε, χρησιμοποιούμε μια σειρά από μεθόδους για να
«Ολοκληρωμένη φυτοπροστασία. Από τον χημικό
έρθουν στη συνέχεια συμπληρωματικά τα φυτοφάρμα-
στον αειφόρο τρόπο διαχείρισης εχθρών και ασθε-
κα, όπου είναι αναγκαία για να είναι αποτελεσματικά.
νειών». Εξήγησε πως η ολοκληρωμένη φυτοπροστα-
Η ραχοκοκαλιά λοιπόν της ολοκληρωμένης διαχείρισης
σία και γενικότερα η σύγχρονη φυτοπροστασία, δε
είναι μέτρα που δρουν προληπτικά για εχθρούς και
βασίζεται στα χημικά, αλλά συνδυάζει τεχνικές και
ασθένειες.
μεθόδους, υπογραμμίζοντας τη μεγάλη σημασία
Τα συστατικά στοιχεία του προγράμματος ολοκληρω-
της ορθής χρήσης των φυτοφαρμάκων. Προέτρεψε
μένης διαχείρισης είναι: καλλιεργητικά μέτρα, μέτρα
δε τους παραγωγούς να διαβάζουν πάντα την ετι-
υγιεινής, μέτρα γενετικού υλικού, μηχανική καταπολέ-
κέτα.
μηση, βιολογική καταπολέμηση, φυσικός έλεγχος (ωφέ-
Παρουσίασε την εξέλιξη της περιοχής, δείχνοντας
λιμη πανίδα), φυσικές ουσίες, χημική καταπολέμηση
εικόνες από σύγχρονες θερμοκηπιακές εγκαταστά-
και παρακολούθηση προγράμματος από τον άνθρω-
σεις, όπου γίνεται και αφαλάτωση, αναφέρθηκε
πο, ο οποίος παίζει και τον σημαντικότερο ρόλο.
στα αμμοπηλώδη εδάφη, λέγοντας χαρακτηριστικά
30 • Εύφορη Γη
ΘΡΕΨΗ ΦΥΤΩΝ
“Σκέψου αειφορικά – Κράτα ημερολόγιο εργασιών” Να σκεφτόμαστε αειφορικά, σκεπτόμενοι και
στον πατέρα του πως του κληροδότησε χωράφια
τα επόμενα χρόνια. Αυτό τονίζει μεταξύ άλλων ο
χωρίς φώσφορο. Όπως είπε, «η θρέψη είναι μια
Στάθης Π. Παυλάκος, διευθυντής marketing της
πολύ όμορφη διαδικασία. Χρειαζόμαστε την υπο-
CompoExpert Ελλάς, συμπληρώνοντας και τη με-
στήριξη και τις αναλύσεις εδάφους, φύλλων και τις
γάλη ανάγκη που υπάρχει να τηρεί ο παραγωγός
νέες τεχνολογίες. Χρειάζεται εμπειρία, συνεργασία
ημερολόγιο εργασιών.
γεωπόνου και παραγωγού, καθώς ο δεύτερος ξέρει
Στην έκθεση FiliatraAgrovision 2019 ο κ. Παυλά-
το χωράφι του καλύτερα. Και όλα αυτά να γίνονται
κος, που μίλησε με θέμα «Από το λίπασμα στην
με στόχο την αειφορία και το σεβασμό στο περι-
ολοκληρωμένη θρέψη των καλλιεργειών», ανέφε-
βάλλον και την καλλιέργεια».
ρε το παράδειγμα ενός νέου που παραπονέθηκε
31 • Εύφορη Γη
Η ΘΡΕΨΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ
Ν. Μουτεβελής «Η εικόνα των φυτών σας μιλάει. Κοιτάξτε τα!» Η ανάγκη τεχνολογικής αναβάθμισης των καλλιερ-
λιέργεια, υπογραμμίζοντας και τη μεγάλη σημασία της
γειών για την εξοικονόμηση πόρων και την καλύτερη
ποιότητάς του. Ξεκαθάρισε ότι δεν υπάρχουν «συντα-
δυνατή απόδοση είναι πλέον μονόδρομος. Όπως επι-
γές» στη θρέψη, καθώς κάθε περίπτωση είναι διαφο-
σημαίνει ο Νίκος Μουτεβελής, γενικός διευθυντής της
ρετική και παρότρυνε όλους τους παραγωγούς να μπαί-
εταιρείας Alagro, για τη μείωση του κόστους πρέπει
νουν καθημερινά στα θερμοκήπια τους, για να βλέπουν
να αξιοποιείται η τεχνολογία και όχι να προσπαθεί ο
οι ίδιοι τα φυτά τους και τις ανάγκες τους. Χαρακτηρι-
παραγωγός να το πετύχει αγοράζοντας φθηνά φυτο-
στικά σχολίασε πως: «Του αφεντικού το μάτι κοπρίζει
φάρμακα ή λιπάσματα. Στο πλαίσιο αυτό, τονίζει την
(λιπαίνει) το χωράφι».
καθοριστική σημασία της υδρολίπανσης στη θρέψη
Όπως σχολίασε: «Η θρέψη είναι κάτι σημαντικό,
των καλλιεργειών και της σω-
αλλά ταυτόχρονα απλό»
στής χρήσης του νερού.
εξηγώντας πως αρκεί κά-
Ο κ. Μουτεβελής, μίλησε με θέμα «Η διαχείριση της θρέ-
«Του αφεντικού το μάτι κοπρίζει το χωράφι»
ποιος να μάθει να την κάνει σωστά και να έχει τα
ψης στις σύγχρονες θερμοκη-
κατάλληλα εργαλεία.
πιακές μονάδες», στην Filiatra
Αναφέρθηκε στις ανάγκες
Agrovision 2019 και υπογράμμισε πως δυστυχώς
του φυτού σε θρεπτικά στοιχεία, οξυγόνο, ήλιος, διοξεί-
η Πελοπόννησος είναι τεχνολογικά αρκετά πίσω σε
διο και νερό κι εξήγησε πως η ποσότητα του νερού είναι
σχέση με άλλες περιοχές της Ελλάδας. Εξήγησε πως
πολύ σημαντική στη θρέψη κι εξαρτάται από τις κλι-
πλέον είναι προσιτός ο τεχνολογικός εξοπλισμός, καθώς
ματολογικές συνθήκες, το υπόστρωμα (ελαφρόπετρα,
κεφαλές υδρολίπανσης κατασκευάζονται και στην Ελ-
περλίτη, πετροβάμβακα), το είδος της καλλιέργειας, τον
λάδα, σε μια χώρα όμως, όπου το νερό θα είναι σύντο-
τύπο του εδάφους και το status της καλλιέργειας.
μα είδος προς εξαφάνιση. Άρα απαιτείται να ληφθούν
Η εταιρεία Alagro παρέχει ό,τι πιο σύγχρονο και τεχνο-
μέτρα για την σωστή του χρήση και βάσει πάντα των
λογικά αναβαθμισμένο υπάρχει στο κομμάτι της υδρο-
αναγκών της κάθε καλλιέργειας.
λίπανσης, του ελέγχου κλίματος του θερμοκηπίου και
Όπως είπε, «το νερό είναι το Α και το Ω» σε μια καλ-
της υδροπονίας, παρέχοντας υποστήριξη.
«Filiatra Agrovision 2019»
Σημαντική διοργάνωση για τον αγροτικό κόσμο της Πελοποννήσου 32 • Εύφορη Γη
Με τις καλύτερες εντυπώσεις
σία μέχρι τα μηχανήματα, την
για εκθέτες κι επισκέπτες πραγ-
κατασκευή εγκαταστάσεων και
ματοποιήθηκε η πρώτη έκθεση
την προώθηση των προϊόντων,
«Filiatra Agrovision 2019», τον
έλαβαν μέρος ενημερώνοντας
Σεπτέμβριο. Σχεδόν 40 εταιρεί-
τους σχεδόν 8.000 επισκέπτες
ες που εμπλέκονται στην αγρο-
από πολλές περιοχές της Πε-
τική παραγωγή, από τη σπορά,
λοποννήσου και ολόκληρης της
τη θρέψη και την φυτοπροστα-
Ελλάδας, για τα προϊόντα και
ΕΛΑΦΡΟΠΕΤΡΑ
Εδαφοβελτιωτικό και μοναδικό ελληνικό υπόστρωμα υδροπονίας Τα οφέλη, για τον αγροτικό τομέα, ενός ελληνικού
σαν πρώτη ύλη από φυτοπαθογόνους μικροοργανι-
φυσικού προϊόντος που δεν έχει υποστεί καμία επε-
σμούς και είναι ιδανικό για κηπευτικά και ανθοκο-
ξεργασία και δεν επιβαρύνει το περιβάλλον, αναλύει
μεία.
ο υπεύθυνος εμπορίας ΛΑΒΑ ΑΕ, Θέμης Καβαλιέρος.
Τα πλεονεκτήματά του είναι η σταθερή ποιότητα
Το συγκεκριμένο προϊόν διατίθεται σε Θεσσαλονίκη,
και η απόλυτη καθαρότητα καθώς είναι ένα χημικά
Ναύπλιο, Κρήτη και Αθήνα καθώς εξάγεται και σε άλ-
αδρανές υλικό. Επιπλέον εξασφαλίζει ιδανική ισορρο-
λες χώρες.
πία αέρα και νερού και η δομή του δεν υποβαθμίζε-
Η ελαφρόπετρα είναι το μοναδικό φυσικό ελληνικό
ται με την πάροδο του χρόνου.
υπόστρωμα υδροπονίας και οι εφαρμογές της είναι
Επίσης διαβρέχεται πολύ εύκολα αν θέλει κάποιος να
διάφορες. Συγκεκριμένα μπορεί να χρησιμοποιη-
το επαναχρησιμοποιήσει και πολύ σημαντικό επίσης
θεί σαν δομικό υλικό, σε γεωτεχνικά έργα, αγροτικές
είναι ότι μετά την ολοκλήρωση της χρήσης του δεν
εφαρμογές, βιομηχανικά προϊόντα και στην παρα-
επιβαρύνει το περιβάλλον. Είναι ένα πιστοποιημένο
γωγή τσιμέντου, όπως ανέφερε ο κ. Καβαλιέρος με
προϊόν με Ecolabel.
αφορμή τη συμμετοχή της εταιρείας στην Filiatra
Διατίθεται σε συσκευασία slaps, σάκους ή χύμα.
Agrovision 2019.
Το agroLAVA αποτελεί προϊόν με πολύ μεγάλη προ-
Σημαντική όμως είναι η χρήση της ελαφρόπετρας
σαρμοστικότητα και ενδείκνυται για καλλιέργεια σε
και ως εδαφοβελτιωτικό όπως προέκυψε από δοκιμές
γλάστρα και κάθετη υδροπονία.
που έγιναν σε εκτάσεις της περιοχής της Τριφυλίας.
Στο πλαίσιο ερευνών έχει γίνει συνεργασία με το Γε-
Χρησιμοποιείται σε εδάφη είτε πηλώδη είτε αργυλώ-
ωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Αριστοτέλειο
δη.
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Το υπόστρωμα ελαφρόπετρας είναι απαλλαγμένο
τις υπηρεσίες τους. Στο συνεδριακό κομμάτι αναπτύχθηκαν σημαντικά ζητήματα για την παραγωγή, με έμφαση στη χρήση νέων τεχνολογιών. Η διοργάνωση έγινε από τον Εμπορικό Σύλλογο Φιλιατρών.
33 • Εύφορη Γη
ΔΙΧΤΥΟΚΗΠΙΟ
Ένα επαναστατικό προϊόν στην κάλυψη καλλιεργειών Μια τεχνολογία με μεγάλη επιτυχία και συνεχή εξέλιξη είναι τα διχτυοκήπια, την τεχνολογία και την χρήση των οποίων αναλύει ο Νικόλαος Αγγελίδης, γεωπόνος στη Skytop, με αφορμή πρόσφατη παρουσία του στην Τριφυλία, όπου πριν χρόνια κατασκευάστηκε η πρώτη ανάλογη υποδομή. Η τεχνολογία αυτή πρόσφατα εγκρίθηκε να ενταχθεί στα επενδυτικά σχέδια των αγροτών. Από τη μεριά του ο διευθυντής της ΔΑΟΚ Τριφυλίας Αντώνης Παρασκευόπουλος, τονίζει τη δυναμική που θα δώσει η επέκταση της τεχνολογίας αυτής στην καλλιέργεια κηπευτικών, όπως η τομάτα, η οποία τώρα πλήττεται από την tuta absoluta. Τα διχτυοκήπια αποτελούν μια τεχνολογία που έχει ξεκινήσει τουλάχιστον πριν 20 χρόνια στο Ισραήλ. Στην Ελλάδα υφίσταται εδώ και 11 χρόνια, κι έχει αποδειχθεί πως λειτουργεί και αποδίδει. Στην τεχνολογία αυτή αναφέρθηκε ο κ. Αγγελίδης
είναι μεταφερόμενη.
μιλώντας στην έκθεση Filiatra Agrovision 2019,
Προσφέρει προστασία από τα έντομα, τους ανέ-
τονίζοντας πως η εταιρεία Skytop είναι η πρώτη
μους, το χαλάζι, την υπεριώδη ακτινοβολία, και
που έφερε τα διχτυοκήπια στην Ελλάδα. Είναι μια
παράλληλα βοηθά στο να διαχέεται το φως, ενώ
τεχνολογία που γεφυρώνει -όπως είπε- τη θερμο-
δίνει επιπλέον τη δυνατότητα στον παραγωγό να
κηπιακή και την υπαίθρια καλλιέργεια, καθώς τα
καλλιεργήσει όποιο είδος φυτού επιθυμεί.
θερμοκήπια είναι πολύ κοστοβόρα και οι υπαίθρι-
Το διχτυοκήπιο μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα
ες καλλιέργειες υποφέρουν από ασθένειες, από
καλοκαιρινό θερμοκήπιο, αφού μπορεί να αξιοποι-
τον ήλιο, από την υπεριώδη ακτινοβολία κι έρχεται
ηθεί σε μια εποχή που είναι πολύ δύσκολο να πα-
αυτή η τεχνολογία να ανεβάσει το επίπεδο στην
ράξει ο παραγωγός στην ύπαιθρο, ενώ παράλληλα
καλλιέργεια και παραγωγή κηπευτικών και δεν-
είναι πολυέξοδο να καλλιεργεί σε θερμοκήπιο, επε-
δρωδών καλλιεργειών.
σήμανε ο γεωπόνος Νίκος Αγγελίδης.
Πρόκειται για έναν χώρο παραγωγής, με δημιουρ-
Επιπλέον η μεγάλη επιτυχία των κατασκευών αυ-
γία ενός κλειστού μικροκλίματος, το οποίο βοηθά
τών είναι ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν αρκετά
να εκμηδενίζονται διάφοροι αρνητικοί περιβαλλο-
είδη διχτυών, ανάλογα με το τι θέλει να καλλιερ-
ντικοί παράγοντες.
γήσει ο καθένας, ενώ υπάρχει και η δυνατότητα
Αποτελεί ένα επαναστατικό προϊόν στην κάλυψη
εφαρμογής δεύτερης κουρτίνας σκίασης.
καλλιεργειών για υψηλή παραγωγή, κυρίως κατά
Με τέτοιες κατασκευές, κατορθώνεται σημαντικά
τους καλοκαιρινούς μήνες.
η μείωση της χρήσης φυτοπροστατευτικών προϊ-
Βασικό πλεονέκτημα των διχτυοκηπίων είναι πως
όντων, ενώ παράλληλα έχουμε και οικονομία στο
είναι ευέλικτες και ελαφριές κατασκευές, δηλαδή
νερό.
είναι μια κατασκευή που στήνεται πολύ εύκολα και
34 • Εύφορη Γη
ΑΡΧΑΙΑ ΚΟΡΩΝΗ
Τα έργα οδοποιίας αποκάλυψαν σημαντικές αρχαιότητες στο Πεταλίδι Σημαντικές αρχαιότητες αποκαλύφθηκαν στην πε-
νέπεια η υπηρεσία να επανέλθει και να ασκήσει
ριοχή του λόφου της οχυρωμένης ακρόπολης της
πιέσεις για την τροποποίηση της χάραξης ώστε ο
Αρχαίας Κορώνης στο Πεταλίδι, στο πλαίσιο της
δρόμος να απομακρυνθεί όσο το δυνατόν από τον
κατασκευής της επαρχιακής οδού Ριζόμυλος – Πε-
λόφο. Ομως κι εκεί αποκαλύφθηκαν σημαντικά ευ-
ταλίδι - Κορώνη.
ρήματα, όπως τάφοι, ταφικοί περίβολοι, καθώς και
Σε δηλώσεις της η αρχαιολόγος Ευαγγελία Μη-
οικιστικά κατάλοιπα.
λίτση, προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων
Συνεχίζοντας, η προϊσταμένη της ΕΦΑ Μεσσηνίας
(ΕΦΑ) Μεσσηνίας, επισήμανε ότι ήδη από την δε-
δήλωσε πως ήδη έχει εκπονηθεί και εγκριθεί μελέ-
καετία του 1990 -όταν είχαν αρχικά υποβληθεί οι
τη για την ανάδειξη των συγκεκριμένων αρχαιοτή-
σχετικές μελέτες-, η εν λόγω υπηρεσία είχε εισηγη-
των, η οποία περιλαμβάνει και μερική αποδόμηση
θεί αρνητικά για την διέλευση του δρόμου από τον
κάποιων τμημάτων, προκειμένου να κατασκευα-
συγκεκριμένο λόφο, διότι -όπως σημείωσε- “ήταν
στεί το εκεί προβλεπόμενο cut and cover. Η ίδια
απολύτως βέβαιο ότι κατά τη διάνοιξη θα αποκα-
μελέτη προβλέπει στη συνέχεια επανατοποθέτηση
λύπτονταν αρχαία”.
των αρχαιοτήτων επάνω από το εν λόγω έργο και
Αν και η ΕΦΑ Μεσσηνίας τόνιζε την αναγκαιότη-
διαμόρφωση επισκέψιμου αρχαιολογικού χώρου.
τα τροποποίησης της χάραξης του συγκεκριμένου
Καταλήγοντας, η Ε. Μηλίτση τόνισε ότι η Εφορεία
οδικού έργου, αυτό ξεκίνησε, λαμβάνοντας μάλι-
χειρίζεται το θέμα με απόλυτη προτεραιότητα και
στα τις σχετικές εγκρίσεις. Ωστόσο αμέσως σχε-
τις όποιες καθυστερήσεις στην ολοκλήρωση της
δόν, αποκαλύφθηκαν -επιφανειακά- τμήματα από
κατασκευής του αυτοκινητόδρομου τις απέδωσε σε
σημαντικά δημόσια κτήρια και ψηφιδωτά, με συ-
άλλες αιτίες (απαλλοτριώσεις κλπ).
35 • Εύφορη Γη
Το μεγαλείο της Αρχαίας Θουρίας
Ξενάγηση στο Θέατρο, το Ασκληπιείο και τους τάφους Το μεγαλείο της Αρχαίας Θουρίας αναδεικνύεται μέσα από σημαντικά ευρήματα, καθώς ολοκληρώθηκαν και οι φετινές ανασκαφές με μεγάλη επιτυχία. Σταδιακά και με μεγάλη προσπάθεια αποκαλύπτεται το μεγαλείο της Αρχαίας Θουρίας, μιας πόλης 3.000 ετών, χάρις στις προσπάθειες της καταξιωμένης αρχαιολόγου Ξένης Αραπογιάννη, που ξεκινώντας το 2007 -ως προϊσταμένη τότε της ΛΗ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (ΕΠΚΑ Μεσσηνίας- ανασκάπτει από τότε τη θέση «Παναγίτσα» της Ανθειας, βόρεια της σημερινής Θουρίας. Από το 2009 η ανασκαφή -υπό τη διεύθυνση της επίτιμης πλέον διευθύντριας Αρχαιοτήτων Ξ. Αραπογιάννης-, έχει γίνει συστηματική και τελεί υπό την αιγίδα της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας. Φέτος το καλοκαίρι, κατά τη διάρκεια της δίμηνης ανασκαφικής περιόδου, ήρθε στο φως ένα ακόμα τμήμα του Θεάτρου της Αρχαίας Θουρίας, προσφέροντας μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα του μνημείου, το οποίο εντυπωσιάζει με το μέγεθος και την αρχιτεκτονική του. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν αρχαιολογικές έρευνες και σε άλλα σημεία στην ευρύτερη περιοχή όπου εξαπλώνεται η αρχαία πόλη, οι οποίες ανέδειξαν εντυπωσιακά νέα ευρήματα που συμπληρώνουν διαρκώς την εικόνα της Αρχαίας Θουρίας. Οπως επισημαίνει στη σχετική ανακοίνωσή της η διευθύντρια των ανασκαφών Ξ. Αραπογιάννη, “όλη η ανασκαφική ομάδα, αρχαιολόγοι, αρχιτέκτονας, τοπογράφος, εργατικό και τεχνικό προσωπικό, φοιτητές, συνέβαλε και φέτος ακούραστα και με απαράμιλλο ενθουσιασμό στο επιτελούμενο ανασκαφικό έργο, που στέφθηκε με μεγάλη επιτυχία”. ΞΕΝΑΓΗΣΗ Στην ξενάγηση που οργανώθηκε για τους δημοσιογράφους της Μεσσηνίας, φέτος το καλοκαίρι, η Ξ. Αραπογιάννη σημείωσε ότι το Αρχαίο Θέατρο -που αποτελούσε αντικείμενο αναζήτησης για περίπου 20 χρόνια- εντοπίστηκε τελικά το 2015, μετά από εκτετα-
36 • Εύφορη Γη
μένη γεωφυσική έρευνα.
υπήρξε η οικονομική συνδρομή, τόσο από το Δήμο
Το μόνο ορατό στοιχείο από το μνημείο, όπως δήλωσε
Καλαμάτας, όσο και από την Περιφέρεια Πελοπον-
η διακεκριμένη αρχαιολόγος, ήταν μόνο οι γωνίες των
νήσου.
ογκόλιθων, οι οποίοι έδωσαν την αφορμή να ξεκινήσει μια συστηματική προσπάθεια. Ακολούθησαν το 2016
ΤΟ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟ
δοκιμαστικές ανασκαφές, οι οποίες αποκάλυψαν
Ο πρώτος χώρος στον οποίον διενεργήθηκε συστη-
το μεγάλο βόρειο ανάλημμα και στη συνέχεια ένα
ματική ανασκαφή ήταν το Ασκληπιείο, όπου το 2007
μεγάλο μέρος της ορχήστρας. Οι ανασκαφές αυτές
διακρινόταν με δυσκολία ένας αναλημματικός τοίχος.
πιστοποίησαν, χωρίς αμφιβολία, ότι το μνημείο που
Οπως αναφέρει η Ξένη Αραπογιάννη, ο χώρος ήταν
αποκαλυπτόταν ήταν πράγματι το Αρχαίο Θέατρο.
πολύ διαφορετικός αρχικά και χρειάστηκε να καθαρι-
Το 2017 ξεκίνησε συστηματική ανασκαφή του χώρου,
στεί από την βλάστηση πριν ξεκινήσει η ανασκαφή,
η οποία συνεχίστηκε για έναν ακόμα χρόνο, ώσπου
στη διάρκεια της οποίας αποκαλύφθηκε μια σειρά
εφέτος (2019) έγινε η αποκάλυψη του μνημείου.
από πέτρες οι οποίες ήταν εντυπωσιακές και μεγά-
Η Ξένη Αραπογιάννη επισήμανε ότι στην περιοχή
λες -μια μνημειώδης κατασκευή, όπως σημειώνει η
υπάρχουν ενδείξεις και για άλλα πολλά οικοδομήμα-
διευθύντρια των ανασκαφών. Ωστόσο, στο συγκεκρι-
τα, προσθέτοντας ότι όσα περισσότερα μνημεία απο-
μένο σημείο υπήρχε μεγάλος κίνδυνος κατολίσθησης
καλύπτονται, τόσο καλύτερη θα προκύπτει η εικόνα
των βράχων με συνέπεια να είναι δύσκολο να συνεχι-
μας για την αρχαία πόλη. Όπως παρατήρησε, “όλα
στούν οι ανασκαφές.
αυτά τα χρόνια έγιναν πολλές ανασκαφές και απο-
Τον επόμενο χρόνο, το 2008, συνεχίστηκαν δοκιμα-
καλύφθηκαν αρκετά κτήρια, ώστε να μπορεί πλέον
στικές ανασκαφικές τομές και έναν χρόνο αργότερα
να διαπιστωθεί η μεγάλη έκταση της αρχαίας πόλης,
με συστηματική ανασκαφή αποκαλύφθηκε τμήμα
που εκτείνεται σε όλο τον λόφο, περίπου σε μήκος
από τον ναό του Ασκληπιού, με επιγραφές και πολλά
ενός χιλιομέτρου. Όμως η συνέχιση των ανασκαφών
ευρήματα που σώζονταν σε πολύ καλή κατάσταση.
για την επίτευξη αυτού του στόχου είναι κάτι το οποίο
Οι ανασκαφές στο ναό ολοκληρώθηκαν το 2013.
απαιτεί χρόνο, οργάνωση και χρήματα”.
Σύμφωνα με την Ξ. Αραπογιάννη, ο εν λόγω ναός
Μέχρι τώρα, οι ανασκαφές διενεργούνται με βάση
φαίνεται ότι άρχισε να κτίζεται τον 4ο αιώνα π.Χ. και
χρηματοδοτήσεις από χορηγίες ιδιωτών, με κύριο
όπως προκύπτει ήταν σε χρήση έως και τον 1ο αιώνα
χορηγό το Ιδρυμα Γεωργίου και Βικτωρίας Καρέλια.
π.Χ., ωστόσο αργότερα πιθανότατα εγκαταλείφθηκε
Χορηγία υπάρχει επίσης και από το Ιδρυμα Καπετάν
καθώς στη συνέχεια δεν υπάρχουν αναφορές σε αυ-
Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακοπούλου, ενώ στην
τόν. Ο Παυσανίας, που τον 2ο αιώνα
διάρκεια όλων των προηγούμενων χρόνων σημαντική
37 • Εύφορη Γη
μ.Χ. επισκέφθηκε την περιοχή, δεν αναφέρεται στον
13 ΑΡΧΑΙΟΙ ΤΑΦΟΙ
ναό και δεν δίνει καμία πληροφορία γι’ αυτόν, καθώς
ΣΕ ΕΝΑΝ ΙΔΙΟΚΤΗΤΟ ΕΛΑΙΩΝΑ
πιθανότατα δεν γνώριζε καν την ύπαρξή του.
Πολύ κοντά στην αρχαία πόλη της Θουρίας, στη θέση
Η διευθύντρια των ανασκαφών στην Αρχαία Θουρία
“Ελληνικά”, έχουν αποκαλυφθεί, τα προηγούμενα
τονίζει, όσον αφορά τον ναό, η πρόσοψη βρέθηκε
χρόνια, αρκετοί θαλαμωτοί τάφοι. Συνολικά έχουν
ακριβώς όπως ήταν, χωρίς πεσμένα τμήματα, ενώ με-
βρεθεί 16 μυκηναϊκοί τάφοι από τους οποίους οι 13
ταξύ των ευρημάτων -που έχουν σωθεί σε πολύ καλή
βρίσκονται στο κτήμα του Αντώνη Τσαγκλή. Οι συγκε-
κατάσταση- περιλαμβάνονται αρκετά τα οποία φέ-
κριμένοι τάφοι, που εκτιμάται ότι είναι 2.000 χρόνων,
ρουν ευδιάκριτες επιγραφές, με ονόματα θεών και
θεωρούνται “φτωχοί” τάφοι.
ιερέων.
Ο ιδιοκτήτης του κτήματος, ξεναγώντας τους δημο-
Ως εξαιρετικά σπάνιο και πρωτοφανές χαρακτηρίζει
σιογράφους στον ευρύτερο χώρο, δήλωσε πως οι κά-
η Ξένη Αραπογιάννη το γεγονός ότι αποκαλύφθηκε
τοικοι γνώριζαν ότι υπήρχαν τάφοι στο συγκεκριμένο
επιγραφή με το όνομα του κατασκευαστή του ναού
σημείο καθώς εκεί έχουν βρεθεί πολλά κοσμήματα
(“αρχιτέκτων Θεόδωρος”). Όπως σημείωσε, κάτι
-μεταξύ των οποίων και το πολύτιμο δαχτυλίδι μεγά-
ανάλογο δεν έχει ξανασυναντήσει στην πολύχρο-
λης αξίας που φιλοξενείται στο Μουσείο της Αρχαίας
νη πορεία της ως αρχαιολόγος. Στον χώρο του ναού,
Ολυμπίας. Τα περισσότερα από τα υπόλοιπα ευρή-
εξάλλου, βρέθηκαν και πολλά οστά ζώων, κατάλοιπα
ματα έχουν μεταφερθεί στο Μουσείο Καλαμάτας.
προφανώς από τις θυσίες που γίνονταν.
38 • Εύφορη Γη
39 • Εύφορη Γη
40 • Εύφορη Γη