ΕΛΑΙΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ
ΕΛΑΙΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ
=
=
«Οδηγός» για την αντιμετώπιση του γλοιοσπορίου = Πάμε σε αλλαγή καλλιεργητικού μοντέλου = ‘Ετσι πορεύονται οι «ανταγωνιστές» μας
Εργαλείο ανάπτυξης των ελαιοπαραγωγικών περιοχών = «Μάνα Ελιά»: Το αρχαιότερο δέντρο ποικιλίας Καλαμών = Νέος εντυπωσιακός χώρος Ανάδειξης Φυσικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς
ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ
Οι επισκέπτες μας χρειάζονται γευστικές αναμνήσεις! =
03
Ελαιοκαλλιέργεια: Ας μετατρέψουμε σε όφελος τη ζημιά!
04 – 11
Γλοιοσπόριο: Οδηγίες για να εξολοθρεύσετε τον μύκητα Πάμε σε αλλαγή του καλλιεργητικού μοντέλου της ελιάς
13-14
‘Έτσι πορεύονται οι ανταγωνιστές μας στο ελαιόλαδο
17
Τον Μάρτιο ο 1ος Ελληνικός Διαγωνισμός Γευσιγνωστών Ελαιολάδου
18-21
Ελαιοτουρισμός: Εργαλείο ανάπτυξης ελαιοπαραγωγικών περιοχών
22-23
«Μάνα Ελιά»: Το αρχαιότερο δέντρο ποικιλίας Καλαμών
26-29
Καρτερόλι: Ένας νέος χώρος Ανάδειξης Φυσικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς
31-34
Δημοσιογράφος Υπεύθυνη Έκδοσης
Ρούλα Γιακισικλόγλου Graphic Designer
Κωνσταντίνος Σταθόπουλος Κάμερα – Μοντάζ
Ντίντα Πλεμμένου
Επιμέλεια Κειμένων
Μεσσηνιακό Πρωινό: Τα τοπικά προϊόντα στον μπουφέ!
Ας μετατρέψουμε σε όφελος τη ζημιά! Πάμε σε αλλαγή του καλλιεργητικού μοντέλου της ελιάς
Εξωπραγματικό ακούγεται το χρηματικό ποσό πολλών δεκάδων εκατομμυρίων που υπολογίζεται πως έχασε φέτος η ελληνική οικονομία από τη ζημιά που προκάλεσαν το γλοιοσπόριο και ο δάκος στο ελαιόλαδο. Με δεδομένο πως ο τελικός απολογισμός θα είναι αποκαρδιωτικός για όλη την αλυσίδα παραγωγής, καλό είναι να προβληματιστούμε και να σκεφτούμε τι μπορούμε να κάνουμε για να μετατρέψουμε τη ζημιά σε όφελος. Όσο και αν πολλοί ακόμα, έμπειροι μάλιστα στην αγροτική παραγωγή, στο συνεταιριστικό κίνημα κ.λπ. επιμένουν πως μια ακόμα δύσκολη χρονιά ήταν και θα περάσει, οι περισσότεροι διαπιστώνουν πως το πρόβλημα ήρθε για να μείνει και χρειάζεται οργάνωση κι ενημέρωση. Αν μάλιστα λάβουμε υπόψη μας πως η κλιματική αλλαγή έχει αρχίσει να δείχνει τα… δόντια της, με σοβαρές συνέπειες στο περιβάλλον, τότε δεν χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια για να πείσουμε τουλάχιστον τους
Κέλλυ Δημητρούλια
γύρω μας ότι τα πράγματα αλλάζουν. Σαφώς και μπορούμε να μετατρέψουμε σε όφελος τη φετινή ζημιά, αν πάρουμε το μάθημά μας και στραφούμε στην ενημέρωση και στη συλλογικότητα σταδιακά. Σήμερα πρέπει να δούμε την ελαιοκαλλιέργεια… αλλιώς. Με σοβαρότητα και υπευθυνότητα, σε συνεργασία με ειδικούς και χρήση σωστών σκευασμάτων, αποφεύγοντας σε κάθε περίπτωση τις υπερβολές. Αλλά πρώτα απ’ όλα θα πρέπει να αλλάξει ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε την καλλιέργεια και το λάδι εμείς οι παραγωγοί, ενώ πρέπει να σημειωθεί πως υπάρχουν ανησυχίες σε όλη την αλυσίδα παραγωγής: Από την καλλιέργεια και την παραγωγή μέχρι την αποθήκευση και την εξαγωγή, τα οποία θα μας απασχολήσουν σημαντικά το επόμενο διάστημα.
Γιάννης Γεωργακίλας Τεχνική Υποστήριξη
«Δια Λόγου»
Υπηρεσίες Μετάφρασης Μεταφράσεις – Υποτιτλισμός Τεύχος 9ο Ειδική έκδοση Χειμώνας 2019 Free press – ανάτυπο του e-magazine Εύφορη Γη Coryright Εύφορη Γη 2019 Στοιχεία επικοινωνίας social media www.e-gi.gr eforigi.com@gmail.com +30 6974600678 Facebook: e-gi.gr Instagram: efori_gi
Κέλλυ Δημητρούλια kellydimitroulia@gmail.com
3 • Εύφορη Γη
ΠΩΣ ΘΑ ΕΞΟΛΟΘΡΕΥΣΕΤΕ ΤΟ ΓΛΟΙΟΣΠΟΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ
Ραβδίστε τις ελιές που ξέμειναν ραντίστε πριν την άνθιση Οδηγίες για την αντιμετώπιση της ασθένειας
Είναι δυνατή η αντιμετώπιση του γλοιοσπορίου και η μείωση της οξύτητας του ελαιολάδου μας, αρκεί να εφαρμόσουμε τα μέτρα που προτείνουν οι ειδικοί και να λάβουμε υπόψη τα συμπτώματα της ασθένειας. Αυτό τονίζει ο διευθυντής της ΔΑΟΚ Τριφυλίας Αντώνης Παρασκευόπουλος, μιλώντας στην εκπομπή «Εύφορη Γη» μετά την πρόσφατη έρευνα που ολοκληρώθηκε με τη συνεργασία του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών αναφορικά με τον μύκητα, την επιδημιολογία και τα σκευάσματα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν και η οποία οδήγησε στη σύνταξη ενός εντύπου για την ενημέρωση των παραγωγών. Με απλά λόγια αποκαλύπτονται τα συμπτώματα της μυκητολογικής ασθένειας και προτείνονται οι λύσεις, με επεμβάσεις που προβλέπουν τη χρήση κατάλληλων σκευασμάτων. 4 • Εύφορη Γη
Ο κ. Παρασκευόπουλος που πρωτοστάτησε στην έρευνα του νέου εχθρού της ελιάς στην περιοχή μας, εξηγεί πως «το γλοιοσπόριο ήρθε για να μείνει» και δίνει βασικές οδηγίες που θα πρέπει να τηρήσουν όσοι θέλουν να προλάβουν άλλη μια πανωλεθρία στον ελαιώνα τους, εξαιτίας της συγκεκριμένης αιτίας. Όπως τονίζει, πρέπει να ραβδιστεί ο ελαιόκαρπος που ξέμεινε στα κλαδιά μετά τη συγκομιδή καθώς αποτελεί εστία μόλυνσης και η πρώτη επέμβαση θα πρέπει να γίνει πριν ακόμα ανθίσουν οι ελιές. Και αυτό καθώς σημαντικό είναι το νέο στοιχείο που έχει προκύψει από την έρευνα που έγινε τους προηγούμενους μήνες, πως το πρόβλημα ξεκινά από το άνθος.
«ΕΧΘΡΟΣ ΠΟΥ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΤΑΙ» Το γλοιοσπόριο χαρακτηρίζεται πλέον ως «εχθρός που μπορούμε να αντιμετωπίσουμε» παρότι «ήρθε για να μείνει» και όσο οι καιρικές συνθήκες ευνοούν την εξάπλωσή του τόσο θα αυξάνουν οι δύσκολες χρονιές για το ελαιόλαδο που παρουσιάζει αυξημένες οξύτητες. Να σημειωθεί ωστόσο πως η αυξημένη οξύτητα δεν είναι αιτία μόνο του γλοιοσπορίου, καθώς το πρόβλημα είναι πολυπαραγοντικό και αποδίδεται συχνά και σε άλλες περιπτώσεις, μεταξύ των οποίων και η δακοπροσβολή. Όπως παρατηρεί ο κ. Παρασκευόπουλος: «Είχαμε δει από το 2016 πως ένα νέο πρόβλημα για την φυτοπροστασία έχει κάνει την εμφάνισή του και θέλαμε να κάνουμε κάτι έγκαιρα, ώστε να δώσουμε λύση στους παραγωγούς. Το 2017 οι συνθήκες δεν ευνόησαν προσβολές από το γλοιοσπόριο, αλλά το 2018 είχαμε έξαρση». Ωστόσο, υπογραμμίζει πως «δεν χρειάζεται πανικός», αλλά χρειάζεται ενημέρωση. Εφόσον λοιπόν είναι γνωστά όσα απαιτούνται για τον μύκητα, την επιδημιολογία, τη ζημιά που προκαλεί και τις επεμβάσεις
που μπορούν να γίνουν, τότε υπάρχει η δυνατότητα να αντιμετωπιστεί με εξαιρετικά αποτελέσματα. Η ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΘΟΓΟΝΟΥ ΚΑΙ ΤΑ… ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΟΥ Η έρευνα οδήγησε στην ταυτοποίηση του παθογόνου και διαπιστώθηκε πως οφείλεται σε ποσοστό 80% στον μύκητα της ανθράκωσης και στο παθογόνο collletotrichum acutatum, ενώ σε 20% στο gloesporoides. Όπως εξηγεί ο κ. Παρασκευόπουλος: «Γνωρίζοντας όλα αυτά, διαπιστώσαμε τα συμπτώματα, κάναμε τη γεωγραφική κατανομή και διαπιστώσαμε για πρώτη φορά πως έχουμε 9 μορφότυπους αλλά κυρίαρχους 4. Αξιολογήσαμε τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, διαπιστώσαμε την αποτελεσματικότητα ή μη, κυρίως για τα εγκεκριμένα, αλλά είδαμε και καινούργια που θα είναι υποψήφια για έγκριση. Έτσι, διαπιστώσαμε πως οι επεμβάσεις πρέπει να γίνονται κυρίως από την άνθιση, αφού προσβάλλει και τα φύλλα και τα άνθη και τους κλαδίσκους. Άρα το αρχικό μόλυσμα για την επόμενη χρονιά θα έρθει είτε από τις προσβεβλημένες
ελιές πάνω στο δέντρο, είτε από τα φύλλα, είτε από τους πεσμένους καρπούς -αλλά πιο δύσκολα- καθώς και από τους κλαδίσκους. Σημαντική όμως είναι η προσβολή των ανθέων. Γι’ αυτό σημαντικό είναι να γίνεται η πρώτη επέμβαση πριν την άνθιση, ώστε να μην έχουμε πρόβλημα με προσβολή από το μύκητα στο άνθος. Τα προσβεβλημένα άνθη παίρνουν ένα καστανό χρώμα κεραμιδί και φαίνονται σα να έχουμε ζημιές από μη παρασιτικά αίτια, όπως ο λίβας ή ο παγετός. Άρα, ο μύκητας μπαίνει από το άνθος και πηγαίνει στο μικρό καρπίδιο. Παραμένει ενδοφυτικά, και όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι ευνοϊκές, δηλαδή υψηλή υγρασία, βροχοπτώσεις κ.λπ. τότε θα έχουμε προσβολή και θα εκδηλωθεί η ζημιά». ΠΟΤΕ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ Όσον αφορά στις επεμβάσεις, συνιστάται αμέσως μετά τη συγκομιδή επέμβαση με χαλκούχο σκεύασμα για να προστατεύσει τα ελαιόδεντρα και από τα καρκινώματα αλλά και για να μειωθεί το μόλυσμα του γλοιοσπορίου. Εν συνεχεία 7 – 10 μέρες πριν την ανθοφορία πρέπει να γίνει επέμβαση με εγκεκριμένα σκευάσματα απ’ όλες τις ομάδες, και αργότερα κατά τις επεμβάσεις για τον πυρηνοτρίτη ή τον ρυγχίτη, ενώ εφόσον οι κλιματολογικές συνθήκες το επιτρέπουν, στα πρωτοβρόχια και στην έναρξη της ωρίμανσης. Η πολύ γρήγορη εξάπλωση των προσβολών πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη καθώς από τα πειράματα στο εργαστήριο διαπιστώθηκε πως μετά από 48 ώρες υπήρχε σημαντική προσβολή αλλά στις 72 ώρες η προσβολή έφτανε σχεδόν στο 50 – 60% με σήψη στον ελαιόκαρπο. Αυτό σημαίνει πως υπάρχουν κάποιες κρίσιμες περίοδοι που πρέπει να τις προσέχουν όλοι οι παραγωγοί, και φυσικά απαιτείται συνεργασία με γεωπόνο, μετά από τακτικές επισκέψεις στον ελαιώνα.
6 • Εύφορη Γη
«Οδηγός» για την αντιμετώπιση του γλοιοσπορίου Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουμε για τη σημαντική αυτή μυκητολογική ασθένεια της ελιάς καταγράφονται στο 4σέλιδο που συντάχθηκε μετά την έρευνα που υλοποιήθηκε με τη συνεργασία της ΔΑΟΚ Τριφυλίας και του διευθυντή της Αντώνη Παρασκευόπουλου με του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών των καθηγητών Κ. Αλειφέρη (τμ. Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής Γεωργικής φαρμακολογίας) - Δ. Τσιτσιγιάννη (τμ. Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής Φυτοπαθολογίας) και των μεταπτυχιακών φοιτητών Γεωργικής Φαρμακολογίας Στ. Κολαϊνή και Αν Κωλέττη. Η βιβλιογραφία που χρησιμοποιήθηκε είναι ελληνική. Αναλυτικά:
ποσοτική και ποιοτική υποβάθμιση της παραγωγής. Τα τελευταία χρόνια, κυρίως από το 2016 μέχρι σήμερα, έχουν καταγραφεί εκτεταμένες προσβολές καρπών ελιάς σε ελαιώνες της Περιφέρειας Πελοποννήσου και ιδιαίτερα των Π.Ε. Λακωνίας και Μεσσηνίας. Κύρια αιτία αποτέλεσε η επικράτηση ευνοϊκών συνθηκών για την ανάπτυξη του παθογόνου, με αποτέλεσμα σημαντικό μέρος της παραγωγής να καταστραφεί και να σημειωθούν απώλειες ύψους άνω των 200 εκ. ευρώ. Η περιοδική έξαρση της ασθένειας που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια, φαίνεται να είναι στενά συνδεδεμένη με την αλλαγή των κλιματικών συνθηκών, όπως για παράδειγμα τα υψηλά επίπεδα σχετικής υγρασίας.
1. ΓΛΟΙΟΣΠΟΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ (Ανθράκωση, Παστέλλα) Το γλοιοσπόριο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μυκητολογικές ασθένειες της ελιάς, καθώς μπορεί να προκαλέσει ποικίλα συμπτώματα σε ελαιοποιήσιμες και επιτραπέζιες ποικιλίες ελιάς. Αποτέλεσμα των προσβολών είναι η σημαντική
2. ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ Το γλοιοσπόριο προσβάλλει κυρίως τους καρπούς, προκαλώντας ποικίλα συμπτώματα, ενώ προσβολές παρατηρούνται στα άνθη και τα φύλλα. Η προσβολή τον ανθέων θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για τις περαιτέρω μολύνσεις και την εξέλιξη της ασθένειας. Οι προσβολές στους καρπούς 7 • Εύφορη Γη
παρατηρούνται από τα αρχικά στάδια ανάπτυξης προκαλώντας σε περιπτώσεις έντονων προσβολών την πρόωρη πτώση τους. Προσβεβλημένοι καρποί εμφανίζουν χαρακτηριστικά συμπτώματα όπως νεκρωτικές κηλίδες ποικίλου μεγέθους, βύθιση των προσβεβλημένων ιστών, καθολική σήψη και μουμιοποίηση. Τα προσβεβλημένα άνθη αποκτούν καστανό-κεραμιδί μεταχρωματισμό, λόγω των καρποφοριών του παθογόνου, και ξηραίνονται, ενώ στα φύλλα εμφανίζονται καστανόχρωμες κηλίδες οι οποίες συχνά καλύπτουν μέχρι και το μισό του ελάσματος. Συμπτώματα παρατηρούνται και στους κλαδίσκους οι οποίοι ξηραίνονται.
προκαλούν την ασθένεια: C. acutatum, C. gloesporioides, C. clavatum, C. cingullata κ.α.
4. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Οι προσβολές από το παθογόνο ξεκινούν την άνοιξη, καθώς υπάρχει διαθέσιμο μόλυσμα κυρίως στους μουμιοποιημένους καρπούς οι οποίοι βρίσκονται είτε επί των δέντρων είτε στο έδαφος. Κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, οι προβολές μπορεί να συνεχίζονται ανάλογα με τις καιρικές συν3. ΠΑΘΟΓΟΝΟ ΑΙΤΙΟ θήκες. Συνήθως ο μύκητας παραμένει σε λανθάΔιαφορετικά είδη του γένους Colletotrichum νουσα κατάσταση τους θερινούς μήνες. Η κρίσιμη
8 • Εύφορη Γη
περίοδος της έξαρσης των μολύνσεων αρχίζει με την έναρξη της ωρίμανσης των καρπών (Οκτώβριος-Νοέμβριος), οπότε είναι και πιο ευάλωτοι στις προσβολές και παρατείνεται έως το τέλος Δεκεμβρίου. Προσβολές από δάκο διευκολύνουν τις δευτερογενείς προσβολές από το παθογόνο. Σε αυτό το χρονικό διάστημα οι βροχοπτώσεις είναι άφθονες, υπάρχει υψηλή σχετική υγρασία και η μέση θερμοκρασία κυμαίνεται από 10-16°C, οπότε υπάρχουν ευνοϊκές συνθήκες για την ταχεία ανάπτυξη του μύκητα μέσα στον καρπό. 5. ΧΗΜΙΚΗ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ Εγκεκριμένες από τα ΥπΑΑΤ είναι 7 δραστικές ουσίες και 87 εμπορικά σκευάσματα όπως παρουσιάζονται στον Πίνακα 1. Συστήνονται επεμβάσεις σε ελαιώνες με προσβολές, κατά τη διάρκεια της άνθησης, του καρπιδίου και το φθινόπωρο κατά την ωρίμανση του ελαιοκάρπου και ιδιαίτερα μετά από περιόδους έντονων βροχοπτώσεων. Θα πρέπει να γίνεται εναλλαγή σκευασμάτων με σκοπό την αποφυγή ανάπτυξης ανθεκτικών πληθυσμών του παθογόνου.
Πίνακας 1. Εγκεκριμένες δραστικές ουσίες για την καταπολέμηση του γλοιοσπόριου της ελιάς (Νοέμβριος 2018)
9 • Εύφορη Γη
«ΑΝΑΓΚΗ ΝΑ ΑΛΛΑΞΕΙ ΤΟ ΓΕΡΑΣΜΕΝΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ»
Βιώσιμη ελαιοκαλλιέργεια με συνεργασίες και νέες τεχνολογίες «Μπορούμε να γίνουμε καλύτεροι από τις για να γίνει η ελαιοκαλλιέργεια βιώσιμη, καθώς δυσκολίες και τα προβλήματα» παρατηρούν τα η κλιματική αλλαγή είναι πλέον εδώ και ο κλήρος νεότερα σε ηλικία μέλη του Ελαιοπαραγωγικού πολύ μικρός για να λειτουργήσει ο καθένας αυΣυνεταιρισμού «Ο Νηλέας» με αφορμή τα φετιτόνομα. νά μεγάλα προβλήματα στην Κατά την άποψή του, «κυελαιοπαραγωγή. Έχουν βάλει ρίως με την τεχνολογία μποστόχο να εφαρμόσουν σε συΝηλέας: «H τεχνολογία ρεί να υπάρξει αντιμετώπιση νεργασία με τους αρμόδιους και η τεχνογνωσία υπάρχει» των προβλημάτων» επισημαίφορείς και τους ειδικούς όλη νοντας πως υπάρχουν πολλά την τεχνογνωσία που είναι σίόπλα και χρειάζεται και ο τρόγουροι πως υπάρχει πλέον, αλλά και την τεχνοπος συνεργασίας σε συνάντηση με την ταχύτατη λογία που είναι διαθέσιμη. Το ζητούμενο είναι μετάδοση των πληροφοριών, την οποία οι νέοι να υπάρξει προσαρμογή στα νέα δεδομένα και μπορούν να διαχειριστούν με τον καλύτερο τρόστις συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί για να πο. διατηρηθεί βιώσιμος ο κλάδος του ελαιολάδου Όπως σχολιάζει: «Το μοντέλο καλλιέργειας και της ελιάς. που υιοθετήθηκε με την είσοδό μας στην Ε.Ε., Άλλωστε, την ανάγκη «επένδυσης» στη συγέρασε και στόχος είναι να δούμε πώς θα πάμε νεργασία, στους νέους και στις νέες τεχνολογίες με καταρτισμένους αγρότες να κάνουμε την ύπαιεπισημαίνει και ο πρόεδρος του Συνεταιρισμού θρο βιώσιμη». Γιώργος Κόκκινος. Μιλώντας ειδικά για τα προβλήματα στην ελαιΌπως τονίζει, η συνεργασία είναι απαραίτητη οκαλλιέργεια τη φετινή χρονιά -την οποία χα10 • Εύφορη Γη
ρακτηρίζει ως τη χειρότερη των τελευταίων 50 ετών- εξήγησε πως η πρόθεση από τους παραγωγούς υπάρχει για να συμβάλλουν στην αντιμετώπιση, αλλά ούτε η ενημέρωση που χρειάζεται υπάρχει, ούτε η κουλτούρα για συλλογική δράση. Και ο ίδιος εκτιμά πως το πρόβλημα του γλοιοσπορίου ήρθε για να μείνει και αν δεν υπάρξει υπεύθυνη και συλλογική δράση, τότε θα υπάρ-
ξουν σοβαρά ζητήματα στη βιωσιμότητα των παραγωγών, των ελαιοτριβείων, των τυποποιητών και γενικά όλης της αλυσίδας παραγωγής. Ειδικά για τον δάκο, επισημαίνεται πως επιτέλους η δακοπροστασία πρέπει να γίνει σωστά. Πρόκειται για ένα άλλο ζήτημα κατά τον κ. Κόκκινο από το γλοιοσπόριο, στο οποίο όμως μπορεί να συμβάλλει δευτερογενώς, αλλά σε κάθε περίπτωση χρειάζεται 100% συλλογική αντιμετώπιση, με σωστή οργάνωση της διαδικασίας, όπως έχει δεσμευτεί να κάνει η πολιτική ηγεσία για να είναι όλα έτοιμα έγκαιρα. «Μένει να πειστούμε πως αυτά που λέει η πολιτική ηγεσία τα κάνει κιόλας» σχολιάζει ο κ. Κόκκινος και προτείνει «αν δεν τα καταφέρει και φέτος το κράτος, να δούμε πώς θα λύσουμε το πρόβλημα οι τοπικές κοινότητες σε συνεργασία με τους συνεταιρισμούς και τις ΔΑΟΚ». Επιπλέον παρατηρεί πως η απόφαση για τις περιοχές όπου θα γίνει δακοκτονία θα πρέπει να λαμβάνεται από την περιφερειακή ενότητα και όχι από το κάθε δημοτικό διαμέρισμα ξεχωριστά. Και αυτό γιατί οι περιοχές στις οποίες αποφασίζεται να μη γίνει δακοκτονία αποτελούν εστίες πολλαπλασιασμού του δάκου για την ευρύτερη περιοχή. 11 • Εύφορη Γη
‘Έτσι πορεύονται οι ανταγωνιστές μας στο ελαιόλαδο
Γράφει ο Κων. Στ. Χαρτζουλάκης, γεωπόνος-ερευνητής kchartz@otenet.gr Ο ελαιοκομικός συνεταιρισμός Ntra. Sra. de GUADALUPE στη Baena της Ισπανίας, που επισκεφτήκαμε στη διάρκεια του διεθνούς συνεδρίου OLIVEBIOTEQ 2018, λειτουργεί από το 1955, έχει σήμερα 1.200 μέλη-παραγωγούς και σύγχρονες εγκαταστάσεις ελαιουργείου-αποθήκευσης-τυποποίησης και εμπορίας ελαιολάδου, που καταλαμβάνουν 81 στρέμματα. Έχει 11 γραμμές υποδοχής ελαιοκάρπου, που κατηγοριοποιείται ανάλογα με την ποιότητά του και δυναμικότητα επεξεργασίας 1.200 τόνων την ημέρα. Η έκθλιψη του ελαιοκάρ-
που γίνεται την ίδια ημέρα συγκομιδής και το ελαιόλαδο που παράγει είναι ΠΟΠ με όλες τις προδιαγραφές και πιστοποιητικά ποιότητας και ασφάλειας και εξάγεται σε όλο τον κόσμο. Τα υποπροϊόντα της επεξεργασίας του ελαιοκάρπου χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Οι παραγωγοί-μέλη εφαρμόζουν υποχρεωτικά τους κανόνες ορθής πρακτικής της καλλιέργειας, αλλά το πιο σημαντικό είναι οι συνεχείς έλεγχοι που γίνονται σε όλα τα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας. Αποτέλεσμα η συνεχής βελτίωση της ποιότητας του ελαιολάδου και η αύξηση του μεριδίου στην παγκόσμια αγορά. Μια άλλη αντίληψη, τόσο από τους παραγωγούς, που συμμετέχουν ενεργά στη λειτουργία του συνεταιρισμού, όσο 13 • Εύφορη Γη
και από τη διοίκηση που εφαρμόζει αυστηρά τους κανόνες λειτουργίας του συνεταιρισμού. Τέτοιες μονάδες, σε συνεταιριστική βάση ή εμπορικής επιχείρησης, έχουν δημιουργηθεί τα τελευταία 15 χρόνια (μετά την εμφάνιση των σχημάτων υπέρπυκνης φύτευσης, 120-200 φυτά ανά στρέμμα) και στη Τυνησία, τη Τουρκία ή το Μαρόκο, αλλά και στις ‘νέες’ χώρες, Αυστραλία, Αργεντινή, κλπ. Η μηχανική συγκομιδή ελαχιστοποιεί το κόστος συγκομιδής (0,6-0,8 €/kg) και οι μη ευνοϊκές συνθήκες για δακοπροσβολές (υψηλές θερμοκρασίες, χαμηλή σχετική υγρασία) ελαχιστοποιεί την χρήση φυτοφαρμάκων. Επιπλέον έχουν την οικονομική δυνατότητα δυναμικής προώθησης του προϊόντος αλλά και άμεσης προσαρμογής στις τεχνικές εξελίξεις αλλά και τις απαιτήσεις της αγοράς. Παράλληλα, στα ερευνητικά ινστιτούτα και τα πανεπιστήμια γίνεται έρευνα με κεντρικό σχεδιασμό και στόχους. Ιδιαίτερα στην Ισπανία, στο ερευνητικό κέντρο IFAPA, μεταξύ των προτεραιοτήτων είναι η βελτίωση ή δημιουργία ποικιλιών με
διασταυρώσεις αγριελιών για υψηλή παραγωγικότητα, αντοχή στις ακραίες κλιματικές συνθήκες και με παραγωγή υψηλής ποιότητας ελαιολάδου. Αυτές τις συνθήκες θα αντιμετωπίσει το ελληνικό ελαιόλαδο την επόμενη 10ετία στην παγκόσμια αγορά. Τα στοιχεία από τις παγκόσμιες αγορές δεν είναι ενθαρρυντικά, εκτός ίσως από μεμονωμένους παραγωγούς, ιδιαίτερα από τις παραδοσιακούς πελάτες. Ήδη στον Καναδά η Τυνησία μας ξεπέρασε και φοβάμαι ότι αν συνεχίσουμε τον εφησυχασμό, θα έχουμε τα ίδια αποτελέσματα και σε άλλες αγορές. Οι εδαφοκλιματικές συνθήκες της χώρας και η ποικιλία αποδεικνύονται ότι δεν φτάνουν. Η δημιουργία βιώσιμων ομάδων παραγωγών ή συνεταιρισμών και ο προσανατολισμός στην ποιότητα είναι μονόδρομος που μπορεί να ανατρέψει την κατάσταση. Απαιτεί όμως αλλαγή νοοτροπίας, ενεργό συμμετοχή, εφαρμογή ορθών πρακτικών παραγωγής και συνεχή έλεγχο. Και βέβαια ενεργό στήριξη από την Πολιτεία.
ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Διαγωνισμός Ομάδων Γευσιγνωστών Εξαιρετικού Παρθένου Ελαιολάδου Στις 9 Μαρτίου θα πραγματοποιηθεί στην Καλαμάτα ο 1ος Εθνικός Διαγωνισμός Ομάδων Γευσιγνωστών Εξαιρετικού Παρθένου Ελαιολάδου. Σύμφωνα με την υπεύθυνη ποιότητας και επικοινωνίας του Εργαστηρίου Γευσιγνωσίας Καλαμάτας του ΤΕΙ Πελοποννήσου Ιωάννα Μηλιώνη, ο διαγωνισμός, που γίνεται πρώτη φορά στη χώρα μας, θα πραγματοποιηθεί σε συνεργασία με διεθνή οργανισμό που διοργανώνει διαγωνισμούς στη Νότια Αφρική,
στη Γαλλία και την Ισπανία. Στην τεχνική επιτροπή συμμετέχουν διακεκριμένοι επιστήμονες, αναγνωρισμένοι από το Διεθνές Συμβούλιο Ελαιολάδου. Δηλώσεις συμμετοχών υποβάλ-
λονται μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου. Οι δύο ομάδες με την υψηλότερη βαθμολογία θα συμμετάσχουν στον παγκόσμιο διαγωνισμό που θα γίνει στην Ισπανία τον Οκτώβριο του 2019.
17 • Εύφορη Γη
ΕΛΑΙΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ
Εργαλείο ανάπτυξης των ελαιοπαραγωγικών περιοχών ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ
Το ελαιόλαδο με άλλη ματιά βλέπουν στην Ισπανία και πλέον το εκμεταλλεύονται και τουριστικά, δίνοντας αξία στο προϊόν και τον τόπο τους. Ο ελαιοτουρισμός είναι μια νέα έννοια, που έχει καθιερωθεί τα τελευταία χρόνια χάρη στην οργάνωση και την κινητοποίηση που υπήρξε στην επαρχία Χαέν, ενώ ο αρχικός σχεδιασμός που έχει γίνει περιλαμβάνει και την Ελλάδα σε μια διαδρομή μέχρι την Ισπανία. Στη Χαέν ελαιοπερίβολα, ελαιοτριβεία, μουσεία, μνημεία της φύσης όπως υπεραιωνόβια ελαιόδεντρα έχουν γίνει μέρος μιας διαδρομής. Μιας τουριστικής διαδρομής που κερδίζει ολοένα και περισσότερους επισκέπτες από την Ισπανία και το εξωτερικό. Ο José Maria Penco Venezuela είναι τεχνικός διευθυντής της Ισπανικής Ένωσης Δήμων Ελαιολάδου και μίλησε στην πρόσφατη διημερίδα του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελιάς και Ελαιολάδου, στην Costa Navarino. Μεταξύ άλλων τόνισε πως: «Η καλλιέργεια της ελιάς και η παραγωγή ελαιολάδου είναι κάτι που οι τουρίστες θέλουν να μάθουν πώς γίνονται. Επιθυμούν 18 • Εύφορη Γη
να επισκεφθούν μία περιοχή για να γνωρίσουν το ελαιόλαδο και τις ελιές και να απολαύσουν τη γαστρονομία του τόπου. Ενισχύουμε τους τουριστικούς πόρους που σχετίζονται με τον ελαιώνα, οργανώνουμε διαδρομές, τις μεταδίδουμε στους καλλιεργητές και με αυτόν τον τρόπο θα πουλάμε και το ελαιόλαδό μας καλύτερα». Ειδικότερα εξήγησε πως το ευρωπαϊκό πρόγραμμα που ονομάζεται Oleotourism, αναπτύχθηκε το 2003 μαζί με το Diputación de Jaén και άλλους επτά εταίρους από τη Γαλλία, την Πορτογαλία, την Ελλάδα, το Μαρόκο, την Τυνησία, τη Σερβία και την Κροατία. Ήταν η πρωτοβουλία INTERREG III-SUDOE για τη συνεργασία μεταξύ των χωρών της ΕΕ και των γειτόνων τους: « Ήταν τρία χρόνια εργασίας, όπου μοιραστήκαμε τις απόψεις μας, εντοπίσαμε τις ευκαιρίες του τουρισμού σε σχέση με την ελιά και το ελαιόλαδο σε άλλες χώρες και σχεδιάσαμε μία μεσογειακή διαδρομή του ελαιοτουρισμού. Μάθαμε πολλά, αλλά πάνω απ’ όλα ανακαλύψαμε το μέλλον του τουρισμού που συνδέεται με την ελιά και το ελαιόλαδο και την αξία που θα μπορούσε να φέρει αυτή η έννοια στο συγκεκριμένο τομέα». Αλλωστε, όπως παρατήρη-
σε, ο αμπελοοινικός τομέας είναι ο πρωτοπόρος στην παροχή πόρων και τουριστικών προσφορών που δικαιολογούν από μόνα τους ένα ταξίδι, και ανέλυσε σχετικά με τη δυναμική του ελαιοκομικού τομέα: «Πιστεύουμε πως το μέλλον της ελιάς είναι η καλλιέργεια ποιοτικού προϊόντος. Πολύ σημαντική είναι και η περίπτωση του ελαιοτουρισμού. Μέσα από τις εργασίες μας αναζητήσουμε τρόπους για να είναι αποδοτική η καλλιέργεια της ελιάς και αυτό το κάνουμε μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων και σε συνεργασία με άλλους θεσμούς της Μεσογείου σχετικά με την καλλιέργεια της ελιάς, πράγμα που αποτελεί τη σημαία». Αναλύοντας την υφιστάμενη ελαιοκαλλιέργεια, κατέληξε ότι το κόστος παραγωγής του ελαιολάδου ανά κιλό σε κάθε χώρα, σύμφωνα με τα στοιχεία του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιολάδου, είναι: Στην Ισπανία ο μέσος όρος -μεταξύ όλων των συστημάτων καλλιέργειας- 2,75 ευρώ ανά κιλό. Στην Ελλάδα 2,45 ευρώ ανά κιλό. Το κόστος ανεβαίνει σημαντικά στην Ιταλία, την Τυνησία και το Μαρόκο. Λαμβάνοντας υπόψη τα 2,20 ευρώ ως μέση τιμή πώλησης χύμα ελαιολάδου ανά κιλό (δεδομένα προηγούμενης χρονιάς), συγκρίνοντας έσοδα και κόστος, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα τελευταία χρόνια, αν πουλάμε το ελαιόλαδο χύμα δεν έχουμε κέρδη. «Στην ουσία χάνουμε και δεν είναι αποδοτική η καλλιέργεια». Στο ερώτημα «πώς μπορούμε να αντιστρέψουμε αυτή την κατάσταση;» τα 4 βασικά επιχειρήματα λέει πως είναι τα εξής: 1.Οι θεραπευτικές ιδιότητες του ελαιολάδου. Η αύξηση στην κατανάλωση στην Κίνα, την Ινδία, στις ΗΠΑ, στη Νότια Αμερική οφείλεται μόνο στις θεραπευτικές ιδιότητες του προϊόντος. Αν ρωτήσεις κάποιον καταναλωτή στη διεθνή αγορά, θα σου απαντήσει πως καταναλώνει ελαιόλαδο γιατί είναι πιο υγιεινό. 2.Η γαστρονομία. 3.Ο πολιτισμός. 4.Και η σχέση της καλλιέργειας της ελιάς με το περιβάλλον. Άρα, εξηγεί ότι «οι αξίες σχετικά με το ελαιόλαδο που πρέπει να ενδυναμώσουμε είναι ο πολιτι-
σμός, η γαστρονομία, το περιβάλλον και η υγεία». Αναφερόμενος στο πρόγραμμα ελαιοτουρισμού που αναπτύσσεται στην Ισπανία κι έχει δύο χρόνια ζωής, τον «Ελαιοτουρισμό της Χαέν» εξηγεί πως η επαρχία Χαέν παράγει 500.000 τόνους, το 25% της παγκόσμιας παραγωγής ελαιολάδου. Για τον ελαιοτουρισμό, στις αξίες που προαναφέρθηκαν (υγεία, γαστρονομία, πολιτισμός, περιβάλλον) προσθέτει και το ελαιοτριβείο. Όλα αυτά σε μια διαδρομή που καταγράφεται σε ηλεκτρονική πλατφόρμα στο Διαδίκτυο, όπου παρουσιάζονται όλα τα σημεία «σταθμοί» και ο επισκέπτης κάνοντας «κλικ» μπορεί να επιλέξει τη διαδρομή που τον ενδιαφέρει. Μέσα στην πρώτη χρονιά ενσωματώθηκαν σε αυτή τη διαδρομή 20 ελαιοτριβεία, επισκέψιμα και τουριστικά. Στην πρώτη περίπτωση ο κόσμος τα επισκέπτεται, παρακολουθεί τη διαδικασία παραγωγής και γίνεται γευσιγνωσία. Στη δεύτερη περίπτωση ένα μέρος των εσόδων του ελαιοτριβείου προέρχεται από τον τουρισμό είτε με την πώληση προϊόντος σε μια μπουτίκ ελαιολάδου που υπάρχει στη μονάδα, είτε με διαμονή των επισκεπτών σε καταλύματα που βρίσκονται στον χώρο. Ακόμα, συμμετέχουν 23 εστιατόρια αναφορικά με τη γαστρονομία καθώς επίσης σχετικά με τον πολιτισμό μουσεία ελαιολάδου, που έχουν να κάνουν με τα παλιά μηχανήματα, με τον τρόπο συλλογής κ.λπ., αλλά και μοντέρνα μουσεία που χρησιμοποιώντας την τεχνολογία δείχνουν όλη τη διαδικασία συγκομιδής και παραγωγής ελαιολάδου. Σχετικά με την υγεία, υπάρχουν spa σε ξενοδοχεία, όπου γίνονται θεραπείες μασάζ και ελαιοθεραπείες χρησιμοποιώντας το ελαιόλαδο, καθώς και καταστήματα όπου πωλούνται καλλυντικά με βάση το ελαιόλαδο. Ακόμα, αναφορικά με το περιβάλλον έχουν καταγραφεί 12 συμμετοχές με μνημειώδη ελαιόδεντρα, που εντάσσονται στη διαδρομή, στην οποία φυσικά ο ελαιώνας αποτελεί ένα σημαντικό μέρος, δημιουργώντας ένα μοναδικό τοπίο. Αυτό το πρόγραμμα από τον πρώτο κιόλας χρόνο υλοποίησής του κατέγραψε 200.000 επισκέψεις και φυσικά προωθείται σε εκθέσεις τουρισμού ανά τον κόσμο. 19 • Εύφορη Γη
ΕΛΑΙΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ
Η περίπτωση της Ελλάδας «Οι πελάτες μας είναι πάρα πολύ διαβασμένοι. Περιμένουν να βιώσουν το απόλυτο, δεν έρχονται απροετοίμαστοι. Τη γεύση θα την έχουν πάντα μαζί τους» παρατηρεί ο Κωνσταντίνος Ανδριανόπουλος, συνιδρυτής του Σχολείου Τουρισμού Καλαμάτας, μιλώντας για τον ελαιοτουρισμό ως εργαλείο τουριστικής ανάπτυξης και στην Ελλάδα. Κι εξηγεί: «Χρειάζεται να χτίσουμε δραστηριότητες. Να είναι βιωματική η εμπειρία του απαιτητικού και ενημερωμένου τουρίστα, όπως να μαζέψει ελιές, να πάρει μια γεύση, μια ιδέα. Να συμμετάσχει σε μια γευσιγνωσία. Χρειάζονται πάθος, έμπνευση και πολλή δουλειά». Βέβαια, τονίζει πως το κλασικό μοντέλο τουρισμού, ήλιος, θάλασσα προσελκύει και θα συνεχίσει να προσελκύει την συντριπτική πλειοψηφία των τουριστών της χώρας μας, τους 8 στους 10 δηλαδή. Όμως οι 7,5 στους 10 έχουν βάλει τη γαστρονομία το ίδιο ψηλά, όπως έδειξαν οι μελέτες για την Ισπανία και την Ιταλία, αποδεικνύοντας πως τελικά απευθυνόμαστε στο ίδιο κοινό, αφού είμαστε στην ίδια γειτονιά, τη Μεσόγειο. Στέκεται στην εποχικότητα του κλασικού ελληνικού τουριστικού μοντέλου και προτείνει διακριτική παρέμβαση εκπαιδεύοντας μια νέα γενιά τουριστών αλλά και στελεχών. Όμως «θα 20 • Εύφορη Γη
πρέπει να μιλάμε την ίδια γλώσσα είτε είμαστε οι παραγωγοί ελιάς κι ελαιολάδου, είτε στελέχη της τουριστικής βιομηχανίας, είτε όποιος άλλος που συμβάλλει σε αυτή την αλυσίδα του τουριστικού προϊόντος» επισημαίνει, συμπληρώνοντας αργότερα και τη δύναμη του εθελοντισμού. Ανέφερε δε πως: «Σε πρόσφατη μελέτη του ΣΕΤΕ για το ελληνικό τουριστικό προϊόν διαπιστώθηκε πως ο γαστρονομικός τουρισμός είναι ένα πάρα πολύ δυνατό κομμάτι, είναι μέσα στα 3 πιο σημαντικά πράγματα που ωθούν τον μέσο τουρίστα να επιλέξει την Ελλάδα σαν προορισμό. Εκεί θα δείτε ότι οι επισκέψιμοι χώροι παραγωγής, τα ελαιοτριβεία στην περίπτωσή μας, καθώς και τα καταστήματα εμπορίας τροφίμων και ποτών, είναι στην ατζέντα των θεμάτων που απασχολούν. Γιατί όμως δυσκολευόμαστε να συστήσουμε σε κάποιον τουρίστα ένα ελαιοτριβείο εδώ στη Μεσσηνία που να είναι πλήρως επισκέψιμο, πολύ καλά οργανωμένο; Αυτά που υπάρχουν μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού ενώ φυσικά υπάρχουν και άλλες αδυναμίες που οφείλονται σε άλλους παράγοντες. Ο επισκέπτης μας έρχεται υποχρεωτικά σε επαφή με τη γαστρονομία του τόπου. Δε γίνεται διαφορετικά, πρέπει να φάει, να επιβιώσει. Το φα-
γητό είναι κυρίαρχο. Μπορεί να μην πάει σε ένα μουσείο, να μην κάνει τα μπάνια του αν είναι βροχερός ο καιρός, αλλά την εμπειρία του φαγητού θα τη βιώσει οπωσδήποτε, είτε ευχάριστα, είτε δυσάρεστα, είτε ουδέτερα. Όταν πηγαίνω στον τόπο παραγωγής ενός προϊόντος που έχω γευτεί –π.χ. ο Ολλανδός, ο Βέλγος τουρίστας έχει σίγουρα γευτεί μια ελληνική σαλάτα σε εστιατόριο στις Βρυξέλλες– θέλω να βιώσω την απόλυτη εμπειρία. Να είναι η καλύτερη ελληνική σαλάτα που έχω γευτεί. Δεν είμαι όμως απόλυτα σίγουρος αν βιώνουν αυτή την εμπειρία εδώ. Δεν είμαι απόλυτα σίγουρος αν ο τουρίστας βιώνει αυτή την εμπειρία στο 99% των καταστημάτων. Και προϊόντα φυσικά έχουμε. Και δεν είναι μόνο το λάδι ή η ελιά αλλά και πλήθος άλλων. Είμαστε ένας τόπος ευλογημένος, το ίδιο με την Ιταλία και την Ισπανία θα έλεγα». «Πρέπει να φτιάξουμε μια ιστορία… να την πούμε όμορφα και να την ντύσουμε με ωραίες εικόνες» παρατηρεί. Και σημειώνει: «Άλλαξαν οι καιροί κι εμείς πρέπει να αλλάξουμε μαζί με τους καιρούς. Νομίζω ότι αυτό πρέπει να είναι το κεντρικό μήνυμα για όλους εμάς, για τις τοπικές κοινότητες. Χρειάζονται λίγοι να ξεκινήσουν την προσπάθεια. Αυτοί θα παρασύρουν και τους υπόλοιπους». Για να κλείσει τονίζοντας ότι «φυσικά και γίνεται!». 21 • Εύφορη Γη
«Μάνα Ελιά»
Το αρχαιότερο δέντρο στον κόσμο ποικιλίας Καλαμών
Στον χώρο που βρίσκεται το υπεραιωνόβιο μητρικό δέντρο της ποικιλίας «Καλαμών», ξεναγήθηκαν στο πλαίσιο του ρεπορτάζ, οι σπουδαστές του τμήματος Δημοσιογραφίας Εκπαιδευτικού Ομίλου ΔΕΛΤΑ 360 στην Καλαμάτα Παναγιώτης Παναγόπουλος και Διονύσης Γιαννακόπουλος, με την εκπαιδεύτριά τους Κέλλυ Δημητρούλια.
Ηλικίας ίσως και 1.500 ετών, με διάμετρο κορμού 9 μέτρων και ύψος 14 μέτρων το μητρικό φυτό της ποικιλίας Αετονυχολιά Καλαμών που βρίσκεται στην οδό Λακωνικής στην Καλαμάτα έχει χαρακτηριστεί «Μνημείο της Φύσης» και προσελκύει επισκέπτες απ’ όλο τον κόσμο. Η «Μάνα Ελιά» εκτιμάται πως είναι το αρχαιότερο δέντρο στον κόσμο ποικιλίας Καλαμών, αφού στην Μεσσηνία, που θεωρείται η περιοχή καταγωγής της συγκεκριμένης ποικιλίας, δεν υπάρχει δέντρο άνω των 200 ετών, από τότε δηλαδή που κατέκαψε την περιοχή ο Ιμπραήμ. Αυτό τουλάχιστον παρουσιάζεται ως μια εκδοχή στο πλαίσιο των ενημερώσεων που γίνονται στις ξεναγήσεις. Σύμφωνα με τον Παναγιώτη Κάτσαρη γεωπόνο βιοτεχνολόγο, υπεύθυνο του Εργαστηρίου Ελαιολάδου και του Τμήματος Ελαίας και Οπωροκηπευτικών Καλαμάτας, αυτός ο θρύλος συνοδεύει το συγκεκριμένο δέντρο, πράγμα που ενισχύεται από το γεγο22 • Εύφορη Γη
νός πως δεν έχει βρεθεί άλλο δέντρο στην περιοχή άνω των 180 - 200 ετών. Αυτό λοιπόν οδηγεί στο συμπέρασμα πως από το συγκεκριμένο δέντρο που διασώθηκε, πολλαπλασιάστηκε η ποικιλία. Όπως επισημαίνει, η εν λόγω ποικιλία θεωρείται η πρώτη σε οργανοληπτικά χαρακτηριστικά και η ελιά της είναι η πιο νόστιμη βρώσιμη επιτραπέζια. Το δέντρο είναι εντυπωσιακό και είναι χαρακτηριστικό το γεγονός πως παρήγαγε πάνω από έναν τόνο ελιές όταν γινόταν η συγκομιδή του, όσο υπήρχε στον χώρο το Κέντρο Γεωργικής Εκπαίδευσης που καταστράφηκε. Είχαν υπολογίσει πως η συγκομιδή ξεπερνούσε τα 20 – 22 τσουβάλια ελιές, παράγοντας 1.200 ίσως και περισσότερα κιλά ελιές. Να σημειωθεί πως όταν ήταν σε πλήρη ανάπτυξη, το δέντρο ξεπερνούσε τα 15 μέτρα ύψος και η κόμη του τα 15 μέτρα. Πάνω στο δέντρο υπήρχαν 6-7 τεράστια κλαδιά σαν μεγάλα δέντρα, τα οποία κλαδεύτηκαν στο σύ-
νολό τους όταν έσπασαν κάποια εξ αυτών, προκαλώντας ανισορροπία στο δέντρο και κίνδυνο καταστροφής. Όσον αφορά στην χρονολόγησή του, σύμφωνα με τον κ. Κάτσαρη, έγινε με 2 μεθόδους. Η πρώτη ήταν η μέθοδος του άνθρακα 14, που απαιτεί να υπάρχει το αρχικό ξύλο που είχε δημιουργηθεί στο κέντρο του κορμού. Η μέθοδος αυτή προσδιόρισε την ηλικία του δέντρου γύρω στα 800 με 850 έτη. Η δεύτερη μέθοδος που εκτιμάται σύμφωνα με τον ίδιο πως είναι πιο αξιόπιστη στη συγκεκριμένη περίπτωση, έχει να κάνει με τη μέτρηση των ετήσιων δακτυλίων. Ελήφθη δηλαδή ένα «καρότο» από το νέο τμήμα του δέντρου με ειδικό ποτηροτρύπανο και μετρήθηκαν οι δακτύλιοι. Στη συνέχεια, με αναγωγή στην ακτίνα του δέντρου, βρέθηκε κατά προσέγγιση η ηλικία του δέντρου, που υπολογίστηκε γύρω στα 1.450 με 1.500 έτη. Μάλιστα, έχει προγραμματιστεί σύντομα να γίνει και νέα χρονολόγηση με την συγκεκριμένη μέθοδο, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Δασικών Μεσογειακών Οικοσυστημάτων, που διαθέτει εξειδικευμένα εργαλεία για να μην πληγωθεί το δέντρο. Όπως επισημαίνει ο κ. Κάτσαρης, το δέντρο έχει
χαρακτηριστεί «Μνημείο της Φύσης» με υπουργική απόφαση (200995/7950/1979 απόφαση του Υπουργείου Γεωργίας και το υπ. αρ. διατ. 121/τ.Δ/1980). Το δέντρο γίνεται ολοένα και πιο γνωστό, με αποτέλεσμα να το επισκέπτονται όχι μόνο καθηγητές Πανεπιστημίου του εξωτερικού, επιχειρηματικές κι εμπορικές αποστολές, ή πρέσβεις, αλλά και Έλληνες και ντόπιοι. Εκτιμάται πως σημαντικό ρόλο σε αυτό έχει παίξει η δραστηριότητα του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Καλαμάτας και τα προγράμματα που υλοποιεί με τη συμμετοχή μαθητικών ομάδων και εκπαιδευτικών απ’ όλη την Ελλάδα και σεμινάρια στον εν λόγω χώρο. Στην προσπάθεια να διατηρηθεί σε επισκέψιμη μορφή το δέντρο, έχει πάψει τα τελευταία χρόνια η συγκομιδή του. Να σημειωθεί δε πως στην Ελλάδα υπάρχουν ελαιόδεντρα που γίνεται προσπάθεια να αναδειχθούν και να αποτελέσουν μέρος ενός δικτύου υπεραιωνόβιων δέντρων. Επίσης, έχουν καταγραφεί προσπάθειες συγκομιδής και προώθησης ελαιολάδου υπεραιωνόβιων ελαιοδέντρων. 23 • Εύφορη Γη
ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΡΤΕΡΟΛΙΟΥ
Χώρος Ανάδειξης Φυσικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς «Τα μαθήματα συνεχίζονται» στο παλιό Δημοτικό Σχολείο Καρτερολίου καθώς το μοναδικής αρχιτεκτονικής κτήριο, που επί πολλές δεκαετίες στέγασε το Δημοτικό Σχολείο της περιοχής, έγινε και πάλι επισκέψιμο μετά τη δημιουργία ενός μοναδικού χώρου που αναδεικνύει την κληρονομιά μας. Έτσι, το σχολείο από το οποίο έχει αποφοιτήσει πλήθος μαθητών, σήμερα συνεχίζει το διδακτικό έργο και είναι έτοιμο να φιλοξενήσει πολλαπλές δραστηριότητες, με στόχο να παραμείνει άσβεστη στη μνήμη η σημασία του τόπου και η συνεισφορά του στον πολιτισμό και την αγροτική παραγωγή. Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν προ ημερών και το κοινό για πρώτη φορά ξεναγήθηκε στον πολυχώρο εκδηλώσεων στο ισόγειο και στην Έκθεση Ερμηνείας στον 1ο όροφο, η οποία απέσπασε τα θετικά σχόλια ειδικών και απλών πολιτών. 26 • Εύφορη Γη
Η Έκθεση Ερμηνείας πραγματεύεται την αρμονική συνύπαρξη του φυσικού περιβάλλοντος και του πολιτισμού στο Δήμο Μεσσήνης, με έμφαση στον μεσσηνιακό ελαιώνα, στην ελιά ως παραγωγή και ως στοιχείο πολιτισμού, στα σημαντικά μνημεία αρχαιοελληνικής και βυζαντινής εποχής του Δήμου, στην Αρχαία Μεσσήνη και στο αρχαίο δράμα. Οι επιμέρους θεματικές ενότητες συνδέουν τα πολιτιστικά και τα φυσικά στοιχεία του Δήμου μέσω εκθεματικών επιφανειών, σκηνογραφιών και διοραμάτων, πολυμεσικών και διαδραστικών εγκαταστάσεων. Στους στόχους της Έκθεσης είναι: •Η προβολή των φυσικών και ανθρωπογενών χαρακτηριστικών που κάνουν ξεχωριστή την περιοχή. •Η ενημέρωση για το φυσικό περιβάλλον και τα
ιστορικά της στοιχεία. •Η ενίσχυση της έννοιας της κληρονομιάς σε πολλαπλά επίπεδα (Φύση, Πολιτισμός, Παραγωγή) και μέσω αυτής η ενίσχυση και ο εμπλουτισμός του τουριστικού προϊόντος της. •Η προσέλκυση επισκεπτών και η παρακίνηση να γνωρίσουν αξιόλογες θέσεις φύσης και πολιτισμού στην ευρύτερη περιοχή. •Η εκπλήρωση της παιδαγωγικής αποστολής μέσω της ενημέρωσης των επισκεπτών του.
ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗ Σημαντικά γεωργικά προϊόντα, εκτός από την ελιά και το λάδι, είναι τα εσπεριδοειδή, τα σταφύλια, το κρασί, οι πατάτες και τα οπωροκηπευτικά, τα αποξηραμένα σύκα και η μαύρη σταφίδα, τα ρόδια αλλά και οι δημοφιλείς αραχίδες, πιο γνωστές ως «αράπικα φιστίκια» και οι φραγκοσυκιές. Σημαντική και η κτηνοτροφία, πουλερικά και αιγοπρόβατα, αλλά και ιδιαίτερα γαλακτοκομικά προϊόντα.
Πιο αναλυτικά οι θεματικές της Έκθεσης αναπτύσσονται ως εξής:
Η ΕΛΙΑ Η πορεία στην Έκθεση συνεχίζεται με πρωταγωνιστή την ελιά. - Το τοπίο της ελιάς και ο μεσσηνιακός ελαιώνας στην πάροδο του χρόνου. Η αρχιτεκτονική του τοπίου της ελιάς: Αγροτόσπιτα, πεζούλες, ξερολιθιές. - Το αγροοικοσύστημα του ελαιώνα: Η χλωρίδα και η πανίδα ενός τεχνητού οικοσυστήματος που διατηρεί πλούσια βιοποικιλότητα.
ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ Η γνωριμία με την περιοχή συντελείται μέσα από στοιχεία γεωγραφίας και τοπογραφίας. Οι δρόμοι του νερού: το Πολυλίμνιο, το ρέμα της Καρυάς, ο Πάμισος και οι εκβολές του, κρήνες, πηγάδια, νερόμυλοι και πέτρινα τοξωτά γεφύρια.
27 • Εύφορη Γη
σπουδαίων Ελλήνων δημιουργών, όπως ο Παλαμάς, ο Ελύτης, ο Σικελιανός, ο Ρίτσος, ο Σεφέρης, ο Παναγιωτόπουλος κ. ά. Η ενότητα ολοκληρώνεται με ειδική αναφορά στη ζωή και το έργο του χαράκτη Αναστάσιου Αλεβίζου (Α. Τάσσου).
- Η ελιά, το δέντρο. Οι ρίζες, ο κορμός, τα φύλλα, οι ξεχωριστές ποικιλίες της περιοχής. - Οι γέρικες ελιές με έναν ή και περισσότερους αιώνες ζωής αποκτούν επάξια τον τίτλο του Διατηρητέου Μνημείου της Φύσης. Η ελιά, ο καρπός: Οι διαδικασίες συλλογής και επεξεργασίας της ελιάς και του λαδιού τότε και τώρα. Παραδοσιακά και σύγχρονα ελαιοτριβεία της περιοχής. Η ελιά και η καθημερινή ζωή: Τα ήθη και τα έθιμα, οι παραδόσεις για την καλλιέργεια της ελιάς και την παραγωγή ελαιόλαδου, η λαϊκή σοφία (γνωμικά και παροιμίες), οι χρήσεις της ελιάς. Ξεχωριστή θέση στην έκθεση κατέχει το λάδι στη Μεσογειακή Διατροφή και η παραγωγή ποιοτικών τοπικών προϊόντων. Ελιά και Πολιτισμός: Ως διαχρονικό σύμβολο λατρεύτηκε στις Τέχνες και στα Γράμματα. Στην έκθεση υπάρχουν αναφορές από έργα 28 • Εύφορη Γη
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Στη δεύτερη ενότητα η Πολιτιστική Κληρονομιά, τοπία πολιτισμού στη διαδρομή του χρόνου. - Ο θολωτός μυκηναϊκός τάφος Νιχωρίων, τα Κάστρα Ανδρούσας, Σαφλαούρο, Πέρα, Ντεμπρίζ, Σπιταλίου. - Μεγάλα μοναστήρια, όπως η Παλαιά και Νέα Μονή Βουλκάνου, το σημαντικότερο ίσως μοναστηριακό καθίδρυμα της Μεσσηνίας, η Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (Ανδρομονάστηρο). - Στα βυζαντινά μνημεία του Δήμου Μεσσήνης συγκαταλέγονται επίσης αξιόλογες εκκλησίες ― όπως του Αγίου Ανδρέα στη Λογγά ή του Αγίου Γεωργίου στην Ανδρούσα― οι οποίες παραμένουν μέχρι σήμερα λειτουργικά ενταγμένες στη θρησκευτική ζωή των κατοίκων. - Το αρχαιοελληνικό ίχνος του Δήμου Μεσσήνης. Η Αρχαία Μεσσήνη, η Αρχαία Ιθώμη, η Αρχαία Κορώνη. Η Αρχαία Μεσσήνη, που ιδρύθηκε το 369 π.Χ. από τον Θηβαίο στρατηγό Επαμεινώνδα και κατάφερε να αναδειχθεί σε σπουδαίο πολιτιστικό κέντρο της εποχής, κατέχει το δικό της ξεχωριστό χώρο στην Έκθεση. Αποτελεί στις μέρες μας μία από τις πιο καλοδιατηρημένες πόλεις της αρχαιότητας. Το ανασκαφικό έργο ξεκίνησε το 1895 από τον Θεμιστοκλή Σοφούλη. Από το 1986, με υπεύθυνο των εργασιών ανασκαφής και αναστήλωσης τον καθηγητή Πέτρο Θέμελη, ήρθαν στο φως όλα εκείνα τα δημόσια και ιερά οικοδομήματα, που εντυπωσίασαν ακόμα και τον Παυσανία και συνεχίζουν να εντυπωσιάζουν και τον σημερινό επισκέπτη. Ξεχωρίζουν το Θέατρο, η Αγορά, το Εκκλησιαστήριο, το Στάδιο, το Γυμνάσιο, η Κρήνη Αρσινόη, το Ηρώο και τμήματα του εντυπωσιακού περιβόλου των τειχών της πόλης με σήμα κατατεθέν την Αρκαδική Πύλη.
ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού. Δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, τραγωδίες και κωμωδίες που έχουν διασωθεί εξακολουθούν να μεταφράζονται, να διαβάζονται και να ξαναζωντανεύουν σε θεατρικές παραστάσεις στις μεγαλύτερες σκηνές του κόσμου. Στο τμήμα αυτό της έκθεσης, στο μέτρο του δυνατού για μιας τέτοιας σημαντικότητας και εμβέλειας ζήτημα, ο επισκέπτης ενημερώνεται για το θεσμό, το περιεχόμενο, την εκτέλεση, το θεατρικό οικοδόμημα, τους συντελεστές και τα τεχνικά μέσα, τη διαχρονικότητα των μηνυμάτων. Με αφετηρία τη διαπίστωση, ότι το αρχαίο δράμα επιτελεί έναν πολύτιμο παιδαγωγικό ρόλο, το 2012 ιδρύθηκε στη Μεσσήνη το Διεθνές Νεανικό Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος, το οποίο διεξάγεται με μεγάλη επιτυχία και αποσκοπεί στη βιωματική επαφή των νέων με το αρχαίο δράμα και την πολιτιστική κληρονομιά. Για τις παραστάσεις χρησιμοποιείται το Εκκλησιαστήριο της Αρχαίας Μεσσήνης,
γεγονός που προσδίδει στο θεσμό ιδιαίτερη αίγλη. Η υλοποίηση του έργου πραγματοποιήθηκε από την ένωση εταιρειών ΟΙΚΟΜ Μελετητική Περιβάλλοντος ΕΠΕ και TETRAGON Μελετητική & Κατασκευαστική ΑΕ, με την επίβλεψη των Υπηρεσιών του Δήμου Μεσσήνης. Η χρηματοδότηση του έργου έγινε από το πρόγραμμα ΠΑΑ 2007 – 2013, προσέγγιση LEADER μέσω του Τοπικού Προγράμματος της Αναπτυξιακής Μεσσηνίας Αναπτυξιακή Α.Ε. ΟΤΑ.
30 • Εύφορη Γη
Μεσσηνιακό Πρωινό
Γιατί τα τοπικά προϊόντα πρέπει να είναι στον μπουφέ!
Οι αναμνήσεις που δημιουργούν οι τοπικές γεύσεις στους επισκέπτες μας, η δυναμική των φρέσκων προϊόντων, των τοπικών λιχουδιών και των πιάτων που μας έμαθαν να μαγειρεύουμε οι γιαγιάδες μας, είναι αφορμές για να τοποθετηθούν και μεσσηνιακά προϊόντα στον μπουφέ των ξενοδοχείων. Το Μεσσηνιακό Πρωινό δεν είναι απλά μια
ιδέα. Μπορεί να γίνει μια ολόκληρη φιλοσοφία, την οποία θα πρέπει να υιοθετήσουν όσο το δυνατόν περισσότερες επιχειρήσεις του ξενοδοχειακού κλάδου και της εστίασης, για να διατηρήσει και να ισχυροποιήσει αυτός ο τόπος την ταυτότητά του, αλλά και να προσφέρει στους επισκέπτες τη γαστρονομική απόλαυση που αναζητά όποιος επιθυ-
μεί να γνωρίσει νέους τόπους. Το Μεσσηνιακό Πρωινό, επιμελήθηκε η «Εύφορη Γη» και παρουσίασε η δημοσιογράφος Κέλλυ Δημητρούλια, στο 8ο Σχολείο Τουρισμού, με τη συμμετοχή τοπικών επιχειρήσεων. Η ανάδειξη της τοπικής γαστρονομίας και των προϊόντων που παράγει ο κάθε τόπος ήταν ένα
από τα βασικά σημεία στα οποία στάθηκαν αρκετοί ομιλητές στο 8ο Σχολείο Τουρισμού Καλαμάτας με θέμα τη διαφορετικότητα (#Diversity). Μένει τώρα να θελήσουν να κάνουν τη διαφορά οι επαγγελματίες που προσφέρουν πρωινό, δεκατιανό, μεσημεριανό, βραδινό ή σνακ στους πελάτες τους να διαπιστώσουν την τεράστια δυναμική που έχουν τα τοπικά προϊόντα. Πόσες αναμνήσεις θα δημιουργήσουν στους πελάτες τους κι επισκέπτες του τόπου μας και πόσες μνήμες θα ξυπνήσουν σε όλους εμάς. Γιατί τα τοπικά προϊόντα αποτελούν ένα σημαντικό μέρος της ταυτότητας, της ιστορίας, της παράδοσης, του πολιτισμού, του περιβάλλοντος αυτού του τόπου, που επιλέγουν για τις διακοπές τους οι επισκέπτες μας. Και φυσικά έχουν θέση στον μπουφέ από τον οποίο ο επισκέπτης αυτού του τόπου θα επιλέξει ποιες νοστιμιές θα βάλει στο πιάτο του. Και πρέπει να του δώσουμε την ευκαιρία να γευτεί, να μυρίσει, να αποδεχτεί ή να απορρίψει τις γεύσεις και τα αρώματα του τόπου που επέλεξε για την απόδρασή του. Ορισμένα από τα προϊόντα που μπορεί να πε-
ριλαμβάνει ο Μεσσηνιακός Μπουφές, είναι σύκα, λαλάγγια, παστέλια (σε μπουκιές, μικρές συσκευασίες ή ακόμα και σε τάβλα), δίπλες, φρέσκο ζυμωτό ψωμί, παξιμάδια, ελαιόλαδο, ελιές Καλα-
μών, αβγά, φρέσκα λαχανικά κάθε λογής, φρούτα εποχής (ρόδια, πορτοκάλια, κυδώνια...), μαύρη σταφίδα, χυμούς, ρίγανη και τσάι Ταϋγέτου, μέλι, αλλά και μαρμελάδες ή τσάτνεϊ παρασκευασμένα με τοπικά προϊόντα, τυριά, όπως φέτα, σφέλα τοπικής παραγωγής, ξηρούς καρπούς όπως το φιστίκι αραχίδα, πετιμέζι, λουκάνικα, παστό... Και δεκάδες ακόμα παρασκευές τοπικών λιχουδιών, όπως οι λαλαγγίδες (κουταλίδες) αλλά και ο καγιανάς με σύγκλινο (παστό) ή ο ξινός τραχανάς στο τηγάνι, που μαγείρεψε η Γεωργία Κουτσούκου στη διάρκεια της παρουσίασης του Μεσσηνιακού Πρωινού. Τον συντονισμό είχε ο Παναγιώτης Παπανικολόπουλος. Η λίστα των προϊόντων και των τοπικών συνταγών από την οποία μπορεί ένας επαγγελματίας να αντλήσει ιδέες για τον μπουφέ του, είναι πραγματικά ανεξάντλητη. Όπως ανεξάντλητες πρέπει να είναι και οι ιδέες που θα υιοθετήσουμε για την ανάδειξη της τοπικής μας γαστρονομικής παράδοσης.