Issuu on Google+


a r t i – aφιχθέν Νο 4 ΕΚΔΟΤΗΣ: Καλλιτεχνικό Γυμνάσιο Αμπελοκήπων Θεσσαλονίκης ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ: Κυριακή Αδαλόγλου Υπεύθυνοι Διεξαγωγής Προγράμματος «Έκδοση περιοδικού σε έντυπη μορφή: ¨Αrti-Αφιχθέν»: Στεφούλης Ι. (ΠΕ01), Μαγαλιού Λ.(ΠΕ02), Μηνάς Α. (ΠΕ19) – Συνεργαζόμενη: Ιωάννου Α. (ΠΕ08) ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΥΛΗΣ: Στεφούλης Ι., Μαγαλιού Λ., Μηνάς Α. ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΞΙΑ: Μαγαλιού Λ. ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ: Αδαλόγλου Κ., Αθανασιάδου Ζ., Αραμπαζόγλου Α., Κακαμούκα Ε., Μαγαλιού Λ., Μηνάς Α., Μυλωνά Α., Νικολαΐδου Μ., Πούλιου Ν., Πουταχίδης Ιω., Σκλαβούνου Μ., Σφέτσιου Β., Φράγκογλου Γ., Φωτιάδου Κ. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ: Βλάχου Αλ., Γκουντιού Ευ., Ευθυμιάδου Ά., Κάμπα Ά., Κελίδου Ε., Κουκουρίγκου – Τσώκου Δ., Κουράκη Ε., Μέγα Γ., Μηνά Σ., Μόσχου Ελ., Μπαντή Ελ., Σακελλαρίου Ά., Σιώτα Ν., Στουκογιάννη Ε., Τζελαλή Δ., Τριανταφύλλου Χρ., Τσιωνάς Αθ., Τσορουπίδης Π., Χατζησταυριανού Ελ., Ψαθάς Π. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ – ΔΙΟΡΘΩΣΗ ΔΟΚΙΜΙΩΝ: Μαγαλιού Λ. ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ – ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Ιωάννου Α. ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ: Μηνάς Α. ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Στεφούλης Ι. Βιβλιοδεσία – Εκτύπωση: Εργαστήρι Εντύπου Ηλεκτρονική Διεύθυνση σχολείου: gymkallampel@sch.gr Τηλ. 2310 727341 Fax: 2310 727324 ISSN: 1791-5198


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ 1

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΙΜΟΘΕΑΤΡΟΥ

1

2

Ο ΧΟΡΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

3

3

Η ΧΟΡΗΓΙΑ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ

4

4

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

6

5

ΤΟ ΕΝΔΥΜΑ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

8

6

Η εκπαίδευση στην αυτοκρατορία της Νίκαιας το 13ο αιώνα

17

Χρύσα Τριανταφύλλου (Β2)

Σακελλαρίου Άρτεμις (Β2) Χατζησταυριανού Ελισάβετ (Β2)

Γεωργία Μέγα (Β2)

Νάσος Τσιωνάς (Β2)

Μαρία Νικολαΐδου, καθ.Φυσικής Αγωγής ενδυματολόγος

Λαμπρινή Μαγαλιού, Φιλόλογος

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ 7

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Κ. ΕΥΑ ΦΟΥΡΛΙΓΚΑ

21

8

Ανεβάζω μια παράσταση με παιδιά και νέους

24

9

Πολιτιστικά νέα της πόλης μας

30

10

Η 10η γιορτή των αγγέλων

32

Δήμητρα Κουκουρίγκου - Τσώκου (Β1)

Γιάννης Πουταχίδης, Ms Θεατρολόγος

Ελένη Μπαντή (Β2) Ελένη Μόσχου (Β2)

Παύλος Ψαθάς (Β2)

Η ΔΥΣΗ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ 11

«ΚΑΡΜΙΝΑ ΜΠΟΥΡΑΝΑ»

Σκλαβούνου Μαρίνα, Kαθηγήτρια Γαλλικών και Μουσικής

33


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ 12

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟ

36

13

Η ACTIONAID ΚΑΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΣ

46

14

ΜΕ ΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΜΕ ΚΑΙ ΔΙΑΣΚΕΔΑΖΟΥΜΕ

48

15

«Άη-Στράτης: Κείμενα και εικόνες»

56

16

Οριακές στιγμές Ι

57

17

Διδάσκοντας το ποίημα του Μιχάλη Γκανά «Γυάλινα Γιάννενα»

65

18

«Καλλιτεχνικές επιθέσεις» (art-attack)

68

Μαγαλιού Λαμπρινή, Φιλόλογος

Αγγελική Αραμπατζόγλου, Καθηγήτρια Γαλλικών

Αγγελική Αραμπατζόγλου, Καθηγήτρια Γαλλικών

Φωτιάδου Κυριακή, Καθηγήτρια Εικαστικών - Χαράκτρια

Αλεξάνδρα Μυλωνά, φιλόλογος-σκηνοθέτις Νίκη Πούλιου, καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής και Χορού

Αλεξάνδρα Μυλωνά, φιλόλογος

Αλεξάνδρα Μυλωνά, φιλόλογος

Γεώργιος Φράγκογλου, φιλόλογος

19

Ζωντανεύοντας το Μεσαίωνα

69

20

Σχ. έτος: 2009-2010 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΟΥ ΛΑΜΒΑΝΟΥΝ ΧΩΡΑ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΣ

71

Νίκη Πούλιου, Καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής και Χορού

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ 21

«Σπαράγματα και σπαραγμός»

73

22

ΤΑ ΑΣΤΟΧΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

77

23

ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΕΡΓΟ: «ΕΛΕΝΗ» ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ

80

24

MIND MOSAIC

83

Κούλα Αδαλόγλου, Διευθύντρια του Καλλιτεχνικού Γυμνασίου Αμπελοκήπων Θεσσαλονίκης

Γκουντιού Ευαγγελία - Χριστίνα (Γ1) Βλάχου Αλεξάνδρα (Γ1)

Βλάχου Αλεξάνδρα (Γ1)

Aθανασοπούλου Ζέφη, καθηγήτρια Εικαστικών - γραφίστρια Σκλαβούνου Μαρίνα, καθηγήτρια Γαλλικών


25

Η αμηχανία του μαθητή

86

Βάσω Σφέτσιου – καθηγήτρια Γαλλικών

ΤΟΙΧΟΣ 26

Γ. Τσαρούχης – 100 χρόνια από τη γέννησή του

87

Θάλεια Χριστάκογλου (Β2)

27

Θέμα Γραπτής Έκφρασης

88

Άννα Ευθυμιάδου (Γ1)

28

Shoot-it - Η διαμαρτυρία είναι δικαίωμα όλων

90

29

Η ιστορία μιας σταγόνας

91

Παναγιώτης Τσουρουπίδης (Α2)

30

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

92

Άννα Καμπά (Γ1)

31

ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΑ ΠΑΡΑΔΟΞΑ

93

Γκουντιού Ευαγγελία - Χριστίνα (Γ1)

32

Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΘΗΝΑ

97

Κουράκη Ελένη (A2), Μηνά Στέλλα (A2) Σιώτα Νικολέτα (A2), Στουκογιάννη Ελένη (A2) Τζελαλή Δάφνη (A2)

33

ΚΡΥΠΤΟΛΕΞΟ - ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ Ειρήνη Κελίδου (Γ2)

100


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

1

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΙΜΟΘΕΑΤΡΟΥ Χρύσα Τριανταφύλλου (Β2)

Οι μίμοι ήταν άνθρωποι που αγαπούσαν την επίδειξη και την πολυτέλεια στην καθημερινή τους ζωή. Ήταν κοινωνικά ανυπόληπτα άτομα της σειράς των πόρνων και των μαστροπών, γι’ αυτό και τα πορνεία ονομάζονταν και μιμαρεία. Η μιμάδα μπορούσε να εξασκεί συγχρόνως και το επάγγελμα της πόρνης. Παράδειγμα, η Θεοδώρα, κόρη αρκουδιάρη που πριν την κάνει αυτοκράτειρα ο Ιουστινιανός ήταν βεντέτα του ιππόδρομου. Οι μίμοι ήταν δημοφιλείς στο λαό που έτρεχε να δει τις παραστάσεις τους. Η εκκλησία δεν έτρεφε τα ίδια συναισθήματα και τους αντιμετώπιζε ως την τελευταία επιβίωση του ειδωλολατρισμού. Το κράτος κρατούσε στάση, ανοχής και υποστήριξης γι’ αυτούς και γινόταν παραστάσεις στην αυλή του αυτοκράτορα. Τον 4ο αιώνα οι μίμοι ζουν μέρες ελευθερίας γιατί υπάρχει διαμάχη του ορθόδοξου δόγματος με την αίρεση του Αρείου. Ο Άρειος υποστήριξε το θέατρο με αποτέλεσμα οι λέξεις μίμος και αιρετικός να θεωρούνται συνώνυμες. Στα χρόνια του Μ. Θεοδοσίου (379-395) η ζωή των μίμων έγινε πολύ δύσκολη. Από την εκκλησία φανατικός πολέμιος τους ήταν ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, που κατηγορούσε τους Χριστιανούς για την αγάπη τους στα θεάματα. Μάταια λόγια, γιατί αυτοί εξακολουθούσαν να τρέχουν στους ιππόδρομους και τα θέατρα. Τα κηρύγματα όμως πολλές φορές στάθηκαν αιτία για τις μεταμέλειες πολλών θεατρίνων και συμμόρφωσή τους με τους κανόνες της εκκλησίας. Αναφέρεται η περίπτωση της διάσημης μιμάδας Μαργαριτώς, που άφησε το θέατρο βαφτίστηκε σε Πελαγία και για να ξεφύγει από τους πειρασμούς μεταμφιέστηκε σε άνδρα και μόνασε με το όνομα Πελάγιος. Μετά τον Θεοδόσιο ο Αρκάδιος απαγόρεψε τα θεάματα της Κυριακής. Αντίθετα ο Αναστάσιος ο Δίκαιος (491-518) υπήρξε θεατρόφιλος. Ο καλός ο μίμος ξέρει να παίζει, να τραγουδά και να χορεύει, είναι ένας ολοκληρωμένος καλλιτέχνης. Γίνεται κάτι σαν τον σημερινό ηθοποιό του αμερικανικού musical. Από τον 5ο ή 6ο αιώνα σώζεται ένα απόσπασμα μιμοδράματος από την Συρία με υπόθεση τα μαρτύρια των πρώτων χριστιανών μίμων. Η μιμητική τέχνη δέχτηκε ένα σοβαρότατο πλήγμα το 691 όταν η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος εν Τρούλλω απαγόρευσε ρητά τις θεατρικές και χορευτικές παραστάσεις. ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


2

ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Όποιος παράβαινε την εντολή αν ήταν κληρικός παυόταν και αν ήταν λαϊκός αφοριζόταν. Μετά τον 7ο αιώνα η πορεία του μίμου γίνεται προβληματική. Ακόμη και αν μειώθηκε η πολεμική ένταση της εκκλησίας, η θεατρική δραστηριότητα των μίμων υποχώρησε. Ουσιαστικά το θέμα του μιμοδράματος μετά τον 7ο αιώνα παραμένει ανοιχτό και η πιθανότητα να έρθουν νέα στοιχεία στο φως είναι μικρή. Η συμμετοχή τους μαρτυρείται στα ρωμαϊκά χρόνια σε γιορτές με πομπές, μεταμφιέσεις, χορούς και τραγούδια. Στον 9ο αιώνα παρουσιάζεται να σώζεται ένα δείγμα διαλόγου όπου οι μίμοι ασκούν κοινωνική κριτική. Προβλήματα της έρευνας Η έρευνα του βυζαντινού θεάτρου υπήρχε εδώ και πάνω από 100 χρόνια. Οι πληροφορίες των ερευνών είναι διαφορετικές. Στα όρια της έννοιας «θέατρο» συμβαίνουν τα ίδια φαινόμενα με διαφορές, ένας μελετητής τα κατατάσσει στο θέατρο και άλλος τα απορρίπτει. Από την μία είναι αυτοί που υποστηρίζουν ότι υπήρχε βυζαντινό θέατρο και από την άλλη αυτοί που το αρνούνται. Κοσμικό Θέατρο Κοσμικό θέατρο θα πει στο Βυζάντιο η μιμική τέχνη και ο ερμηνευτής της. Το μιμικό παίζει μεγάλο ρόλο στη θεατρική πορεία που έχει ως κύριους σταθμούς στα κλασικά χρόνια κωμωδία και τραγωδία, την κωμωδία στα ελληνιστικά (νέα κωμωδία) και στα ρωμαϊκά τη ρωμαϊκή κωμωδία. Κυριάρχησε στις σκηνές το μιμοθέατρο, ενώ στα σχολεία διαβάζονταν τα δραματικά. Κύρια πηγή πληροφοριών για το βυζαντινό μίμο είναι τα διάφορα πατερικά συγγράμματα, αν και η εικόνα που μας παρουσιάζουν είναι μεροληπτική, άρα μονομερής, αφού πρόκειται για κείμενα πολεμικά εναντίον του θεάτρου. Δεν λείπουν όμως και τα κείμενα που υπεραμύνονται στην μιμική υπόθεση.

Διασκευή του άρθρου του Δ. Ναλμπάντη “Το βυζαντινό θέατρο” περ. Αρχαιολογία, τ.12, 1984

Γυναίκα παντόμιμος που κρατάει τριπλό προσωπείο των ηρώων που υποδύεται. (Aνάγλυφο από ελεφαντοστούν, 4ος αι. μ.X., Aρχαιολογικό Mουσείο Bερολίνου). Η φωτογρ. από το ένθετο της εφημ. Καθημερινή «Επτά Ημέρες» (1 Αυγ. 1999)

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

3

Ο ΧΟΡΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ Σακελλαρίου Άρτεμις (Β2) Χατζησταυριανού Ελισάβετ (Β2)

Όταν η Αρχαία Ελλάδα εντάχθηκε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ο χορός της άλλαξε. Οι καλλιτέχνες, ανάμεσα τους και οι χορευτές, έπρεπε να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες. Τα στοιχεία του ελληνικού χορού χάθηκαν διότι οι χορευτές έπρεπε να απευθύνονται σε ανόμοια ακροατήρια. Εξαιτίας αυτού έχασε το βήμα του και μετατράπηκε σε κωμωδία. Το τραγούδι εκτελούνταν στα ελληνικά αλλά εκτελούμενο από διάφορες ομάδες χορωδίας διαφοροποιήθηκε. Η αρχική μουσική έγινε αυτόνομη και προστέθηκαν νέα όργανα για την ευχαρίστηση του κοινού. Ο χορός, παρόλο που μετατράπηκε σε παντομίμα, έγινε σύμβολο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι μίμοι προσπαθούσαν να εξάψουν την φαντασία του κοινού και να εντυπωσιάσουν με κοστούμια, αξεσουάρ και χειρονομίες. Οι ίδιοι ως θέμα της παράστασης χρησιμοποιούσαν ιστορίες από τη μυθολογία. Αργότερα όμως άρχισαν να γίνονται χυδαίοι και άπρεποι για να εντάσσονται ��τις κατώτερες τάξεις. Οι γνωστότεροι διασκέδαζαν συχνά την αριστοκρατία, πολλές φορές όμως διώκονταν από τις αρχές. Επειδή οι χορευτές διασκέδαζαν το κοινό, οι συγγραφείς δεν διαφοροποιούσαν τον επαγγελματικό χορό από αυτόν των απλών ανθρώπων. Το υλικό που έχουμε για το χορό στο Βυζάντιο είναι ελάχιστο. Η Ορθόδοξη εκκλησία πολέμησε το χορό με κάθε τρόπο. Άρα, λοιπόν, δεν πρέπει να βασιζόμαστε στα εκκλησιαστικά κείμενα που αναφέρονται στο χορό. Ο χορός με τα χρόνια γινόταν άπρεπος με τα ανοίγματά του στα κοστούμια, στις προκλητικές χορευτικές κινήσεις και τη γενική παρουσίαση των χορευτών. Δεν μπορούσε όμως η εκκλησία να τον αποτρέψει, διότι ήταν στενά συνδεμένος με τη ζωή των ανθρώπων. Από τότε δημιουργήθηκε το σημερινό μας πανηγύρι. Πολλές φορές ο χορός στηνόταν μέσα στην εκκλησία με την άδεια του πατριάρχη. Ο χορός δεν έλλειψε από τους γάμους. Χορευόταν από όλους τους ανθρώπους, είτε ήταν απλοί είτε πλούσιοι είτε στρατιώτες είτε ναυτικοί. Ακόμα, στην ονομαστική εορτή ή τα γενέθλια του αυτοκράτορα ακολουθούσε τελετή με χορό. Ο αυτοκράτορας έμοιαζε να το διασκεδάζει, αφού στο τέλος της γιορτής μοίραζε πουγκιά με νομίσματα. Τα ονόματα των χορευτών και ο τρόπος απόδοσης τους δεν αναφέρονται, αλλά πιστεύουμε ότι χορευόταν σε κύκλο ή αντικριστά. Πολλές φορές οι χορευτές κρατούσαν μαντήλια και διάφορα άλλα για να δίνουν έμφαση στην κίνηση. Οι θεατές τους, ανάλογα με το ρυθμό, τραγουδούσαν ή χτυπούσαν παλαμάκια. Οι τραγουδιστές που ήταν μουσικοί συνέθεταν στίχους σύμφωνα με την περίσταση. Τα όργανα που χρησιμοποιούσαν ήταν κιθάρες, αυλοί, ντέφια και τύμπανα. Το άρθρο αποτελεί κατα κύριο λόγο διασκευή του άρθρου της Κατερίνας Τσεκούρα “Ο χορός στο Βυζάντιο” περ. Αρχαιολογία, τ. 91, 2004

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

4

H ΧΟΡΗΓΙΑ ΣΤΗ BYZANTINH TEXNH Γεωργία Μέγα (Β2)

Η χορηγία στην αρχαιότητα, και πιο συγκεκριμένα στην αρχαία Αθήνα, ήταν μια από τις λειτουργίες. Η χορηγία είχε να κάνει με τη διαδικασία ανάληψης δαπανών από πλούσιους, με σκοπό διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις, όπως για παράδειγμα τη συγκρότηση του χορού, το ανέβασμα δραμάτων αλλά και συνολικά τη γιορτή των Διονυσίων. Στα χρόνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας οι χορηγίες προέρχονταν τόσο από μέλη της υψηλής κοινωνίας, όπως αυτοκράτορες, αξιωματούχους και πολιτικούς, όσο και από απλούς ανθρώπους. Επιπλέον και η εκκλησία έπαιξε τον ρόλο του χορηγού. Γενικότερα η χορηγία αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες για την ανάπτυξη της βυζαντινής τέχνης. Τόσο στην αρχαία όσο και στη βυζαντινή εποχή υπάρχουν δύο ειδών χορηγίες, η χορηγία με δημόσιο χαρακτήρα και αυτή με ιδιωτικό. Ιδιωτικό χαρακτήρα είχαν οι παραγγελίες οι οποίες προορίζονταν για ιερά ή μαντεία και για να συνοδεύουν νεκρούς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το μαρμάρινο άγαλμα της θεάς Άρτεμης που χρονολογείται γύρω στο 660 π.Χ. και από την επιγραφή φανερώνεται ότι ήταν προσφορά της Νικάνδρης. Επίσης τα χρόνια του Βυζαντίου οι πιστοί κατέβαλαν κάποιο ποσό για έργα τέχνης που είχαν σχέση με την προστασία τους, όπως για παράδειγμα τους σταυρούς. Ένας μέσος βυζαντινός τα μοναδικά έργα τέχνης που μπορούσε να πληρώσει ήταν είδη μικροτεχνίας και κάποιες εικόνες, γιατί τα υπόλοιπα ήταν ιδιαίτερα ακριβά. Το γεγονός αυτό οδήγησε στην κοινοπραξία μεταξύ των κατοίκων μιας πόλης προκειμένου να καλυφθεί το υπέρογκο ποσό που ήταν αναγκαίο για την υλοποίηση του έργου τέχνης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Πρωτοβυζαντινό χειρόγραφο (ή Διοσκορίδης της Βιέννης) που φιλοτεχνήθηκε για λογαριασμό των κατοίκων της πόλης Ονωράται. Ήταν ένα δώρο ευγνωμοσύνης προς τιμή της αρχόντισσας Ιουλιάνης Αικίας. Βέβαια το κόστος δεν αποτελούσε πρόβλημα για τους ευκατάστατους, όπως το εικονογραφημένο χειρόγραφο, που ήταν αντίγραφο των έργων του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτη το οποίο δώρισε το 1408 ο λόγιος Μανουήλ Χρυσολωράς στο αβαείο του Αγίου Διονυσίου κοντά στο Παρίσι. Οι αυτοκράτορες δεν παράγγελναν έργα τέχνης μόνο για δώρα αλλά και ως σύμβολο υπενθύμισης μιας πολύ σημαντικής στιγμής της ιστορίας. Μπορούμε να αναφέρουμε ως παράδειγμα την ψηφιδωτή παράσταση της Δέησης στο νότιο υπερώο της Αγίας Σοφίας στην Πόλη. Οι πιο συνηθισμένες χορηγίες μελών της υψηλής κοινωνίας αφορούσαν την οικοδόμηση ή την ανακαίνιση εκκλησιαστικών χώρων. Τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η Νέα Μονή στη Χίο, η οποία χτίστηκε αλλά και ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

5

διακοσμήθηκε με δαπάνη του Κωσταντίνου Θ΄ του Μονομάχου, ο ναός του Αγίου Παντελεήμονα στο Νέρεζι1 , του οποίου την οικοδόμηση ανέλαβε ο Αλέξιος ο Κομνηνός και τέλος η μονή του Χριστού της Χώρας στην Πόλη η ιδρύθηκε από τον Κρίσπο, γαμπρό του αυτοκράτορα Φωκά. Επιπλέον αξίζει να τονιστεί ότι το έργο απεικόνιζε σε αρκετές περιπτώσεις τον κτήτορα. Τρία παραδείγματα στηρίζουν αυτή την πληροφορία: το ψηφιδωτό στη μονή του Χριστού στη Χώρα και τα δύο ψηφιδωτά στην Αγία Σοφία, το ένα στο νάρθηκα και το άλλο στο υπερώο του ναού. Ο λόγος αυτής της απεικόνισης, όπως συμπεραίνουμε από τα τρία κτητορικά πορτρέτα που αναφέρθηκαν, ήταν να υπενθυμίσουν τη θεϊκή προέλευση της εξουσίας των εικονιζομένων, να δηλώσουν τον ευγενή χαρακτήρα αλλά και να παραδειγματίσουν με σκοπό να προτρέψουν τους μεταγενέστερους σε ανάλογες πράξεις. Επιπρόσθετα, είναι αποδεδειγμένο ότι πολλά έργα τέχνης προσφέρθηκαν από πιστούς στο Θεό με σκοπό την προστασία των ίδιων αλλά και την ευνοϊκή κρίση τους κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Αυτά κυρίως ήταν εικόνες ή αντικείμενα μικροτεχνίας κατασκευασμένα από φθηνά υλικά (π.χ. άργυρο) έτσι ώστε το κόστος να είναι προσιτό για το μέσο βυζαντινό. Τέλος, αξίζει να υπογραμμιστεί πως η χορηγία έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και την πρόοδο της τέχνης. Πηγή πληροφόρησης: Το άρθρο της Μαστοράκη Ανδρονίκης, “Η χορηγία στη βυζαντινή τέχνη”, στο archives.gr.

1

Νέρεζι: περιοχή που βρίσκεται λίγο πιο έξω από τα Σκόπια.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

6

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ Νάσος Τσιωνάς (Β2)

Oι δοξασίες και τα πιστεύω των ανθρώπων γύρω από τον θάνατο είναι στενά συνδεμένες και επηρεασμένες από τη θρησκεία και την παράδοση της εκκλησίας στην οποία ιδεολογικά ανήκει ο λαός. Άλλωστε ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά που έχει ένα έθνος είναι η κοινή πίστη και θρησκεία. Άρα στο Βυζάντιο ο Χριστιανισμός επηρεάζει καθοριστικά, ιδιαίτερα από τον 6ο αιώνα μ.Χ. τις αντιλήψεις και τα τελετουργικά έθιμα για το θάνατο. Οι Βυζαντινοί πίστευαν ότι για τον καθένα ξημερώνει μια μέρα που δε βραδιάζει, δηλ. η μέρα του θανάτου του ή “ανέσπερος μέρα”. Όλοι ερχόμαστε στον κόσμο με τον ίδιο τρόπο, αλλά φεύγουμε με πολλούς διαφορετικούς. Από τους 88 αυτοκράτορες του Βυζαντίου, οι 37 πέθαναν από φυσιολογικό θάνατο, 5 στην μάχη, 3 σε ατυχήματα, 30 από άλλες μορφές βίας και 13 τους έστειλαν στο μοναστήρι, ένα είδος θανάτου για αυτούς. Οι Βυζαντινοί επίσης πίστευαν ότι ο θάνατος δεν είναι το τέλος. Δεν κάνανε ταρίχευση ούτε αποτέφρωση στους νεκρούς. Απέφευγαν τη χρήση της λέξης θάνατος και χρησιμοποιούσαν ευφημισμούς. Οι βυζαντινοί 50-60 χρονών θεωρούνταν γέροι. Ο μέσος όρος ηλικίας είναι τα 35 χρόνια. Η θνησιμότητα μέχρι 5 ετών ήταν 50%. Την ώρα του θανάτου του ο καθένας έλπιζε να είναι μαζί με την οικογένεια του και να τον ανακούφιζε με ψαλμούς και δεήσεις η Εκκλησία καθώς και με τη Θεία Κοινωνία.

επίσης σημαντικός λόγος θανάτου. Οι ευγενείς μπορεί να πέθαιναν σε ατύχημα στο κυνήγι ή σε πτώση από άλογο. Οι απλοί πολίτες μπορεί να έπεφταν από μια σκάλα ή να τους πατούσε μια άμαξα. Ο τόπος εργασίας ήταν επίσης γεμάτος από θανάσιμους κινδύνους. Η αυτοκτονία είναι σπάνια και ο απαγχονισμός φαίνεται ότι ήταν η πιο κοινή μέθοδος αυτοκτονίας. Άλλωστε, η αυτοκτονία καταδικάζεται ως πράξη ασέβειας προς το Θεό που δημιούργησε τον άνθρωπο, τόσο από τη χριστιανική όσο και από την ιουδαϊκή παράδοση. Άλλα αίτια θανάτου ήταν φυσικά η βία. Ένοπλοι ληστές και δολοφόνοι παραμόνευαν στα δρομάκια αλλά και στην εξοχή. Η βία στο σπίτι σπάνια καταγραφότανε. Ακόμα, μεγάλες κοινωνικές αναταραχές, όπως η στάση του Νίκα στην Κωσταντινούπολη το 532 και η εξέγερση των ζηλωτών στη Θεσσαλονίκη το 1340, οδηγούσαν σε πολυπληθείς θανάτους. Τρικυμίες, παλιρροϊκά κύματα, πειρατές πραγματικά και φανταστικά τέρατα της θάλασσας ήταν υπεύθυνα για τον αφανισμό πολλών ζωών. Φυσικά, ο θάνατος παραμόνευε και στο στρατό. Πιο πολλοί πέθαιναν όμως από αρρώστιες παρά στις μάχες.

Οι μεσαιωνικοί στρατοί συνήθως σκόπευαν στην πλήρη εξόντωση του εχθρού. Οι Βυζαντινοί, παρόλο που και αυτοί έκαναν σφαγές, είχαν διαφορετική άποψη· θεωρούσαν το θάνατο «το χειρότερο απ’ όλα τα κακά» και κατέφευγαν σε αυτόν μόνο Παρά πολλές επιδημίες ήταν θανατη- σαν τελευταίο μέσο. Έτσι, παρόλο που φόρες. Στις μεγάλες πόλεις άνθρωποι πέ- υπήρχε θανατική ποινή, προτιμούσαν άλθαιναν από πείνα. Τα ατυχήματα ήταν λες ποινές όπως τύφλωση, ακρωτηριασμό ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

7

ή εγκλεισμό σε μοναστήρι. Μάλιστα, ο Ιω- στα μισά του 20ού αιώνα. Οι Βυζαντινοί άννης Κομνηνός στα 25 χρόνια βασιλείας δεν ανέπτυξαν λατρεία θανάτου, όπως άλτου δε θανάτωσε ούτε έναν. λοι λαοί θεωρούσαν ότι ο θάνατος δεν είναι το τέλος, αλλά ένα ταξίδι και ο μόνος Αυτή η απροθυμία να αφαιρέσουν την φόβος τους ήταν να μην είναι κατάλληλα ανθρώπινη ζωή, παρόλο που νομικά και προετοιμασμένοι όταν τον συναντήσουν. ηθικά επιτρεπόταν, ξαναεμφανίζεται μόνο ΠΗΓΕΣ Dennis G., «Death in Byzantium», Dumbarton Oaks Papers 55, 2001, σσ. 1-7. Καρπόζηλος Α, «Η Αυτοκτονία στο Βυζάντιο», Αρχαιολογία 113, 2006.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

8

ΤΟ ΕΝΔΥΜΑ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ Μαρία Νικολαΐδου, καθ.Φυσικής Αγωγής ενδυματολόγος

Η μεταφορά το 330 μ.Χ. της πρωτεύουσας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη σηματοδοτούσε μια νέα περίοδο, που διήρκεσε περισσότερα από χίλια χρόνια και κατά την οποία ιδιαίτερο ρόλο θα έπαιζε το ανατολικό ρωμαϊκό κράτος, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Στο πλαίσιο της βυζαντινής κοινωνίας το ένδυμα κάλυπτε καθημερινές ανάγκες, αλλά αποτελούσε και μέσο επικοινωνίας, γιατί ήταν σημειολογικά φορτισμένο. Ο τρόπος ένδυσης του καθενός αποκάλυπτε στους συγχρόνους του το φύλο, την κοινωνική θέση, το επάγγελμα, την οικονομική ισχύ του. Θα λέγαμε ότι υποκαθιστούσε μερικώς τη γνωστή μας ταυτότητα. Η βυζαντινή κοινωνία είχε συνείδηση αυτής της λειτουργίας. Ακόμη και περιθωριακές ομάδες προσπαθούσαν μέσω επιλογής διαφορετικής, ασυνήθιστης φορεσιάς να δηλώσουν την ύπαρξη και την ταυτότητα της ομάδας τους. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι οι συμμετέχοντες στην περίφημη στάση του Νίκα τον 6ο αι. είχαν υιοθετήσει, κατά τον ιστορικό Προκόπιο, συγκεκριμένο τρόπο ένδυσης. Η μελέτη των βυζαντινών πηγών δείχνει ότι το βυζαντινό ένδυμα μαρτυρούσε κατ’ αρχήν την κοινωνική θέση του ατόμου. Με βάση τις ενδυματολογικές πρακτικές της περιόδου διακρίνονταν ξεκάθαρα δύο μόνο κοινωνικά στρώματα: οι αξιωματούχοι και οι πλούσιοι, που βρίσκονταν στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας και ήταν οι διοικούντες και ο λαός, οι διοικούμενοι, στην πλειοψηφία τους χειρώνακτες. Η μεσαία τάξη απουσίαζε. Οι έμποροι, οι γιατροί, οι καλλιτέχνες εντάσσονταν σε μια από τις παραπάνω κοινωνικές κατηγορίες, ανάλογα με τις οικονομικές τους κατά περίπτωση δυνατότητες. Στους διοικούντες υπαγόταν και ο ανώτερος κλήρος. Ακριβές πρώτες ύλες Τα ενδύματα της ανώτερης κοινωνικής ομάδας χαρακτήριζαν οι ακριβές πρώτες ύλες, το μετάξι, η βαφή της πορφύρας, τα μετάλλια νήματα -χρυσοκλωστές και αργυροκλωστές- οι πολύτιμοι λίθοι, αλλά και τα πλούσια διακοσμημένα υφάσματα, ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

9

που συχνά προϋπέθεταν ιδιαίτερα αναπτυγμένα τεχνικά μέσα και εξειδικευμένη τεχνογνωσία. Το μήκος των ενδυμάτων, μακρύτερο σε όλη τη διάρκεια της περιόδου από αυτό των κατώτερων κοινωνικών τάξεων, η συνήθεια της ταυτόχρονης χρήσης περισσότερων υπερκείμενων ενδυμάτων -π.χ. δύο χιτώνων, παντελονιού και χλαμύδας αλλά και η ποικιλία των μορφών επιμέρους ενδυματολογικών στοιχείων, όπως τα παπούτσια, οι ζώνες, τα καπέλα, τα πανωφόρια κ.λπ., χαρακτήριζαν επίσης την ανώτερη κοινωνική τάξη. Οι λαϊκές τάξεις περιορίζονταν σε μονόχρωμα ή απλά διακοσμημένα ενδύματα οικονομικής κατασκευής, που δεν παρουσίαζαν ποικιλία σχημάτων. Η παραγωγή τους γινόταν πιθανότατα στο σπίτι και δεν απαιτούσε εξειδίκευση και περίπλοκα τεχνικά μέσα. Η πορφύρα είναι χρωστική ουσία που παράγεται με την επεξεργασία του οστράκου Haustellum brandaris και η οποία δίνει ανεξίτηλο βαθυκόκκινο χρώμα. Ήταν ιδιαίτερα πολύτιμη λόγω της δυσκολίας παρασκευής και της σπανιότητας των οστράκων από τα οποία παράγεται, οπότε η χρήση ενδυμάτων βαμμένων με πορφύρα ήταν από την κλασσική αρχαιότητα ένδειξη πλούτου και εξουσίας. Έτσι, με το χρώμα της πορφύρας βάφονταν αποκλειστικά ορισμένα ενδύματα βασιλιάδων και αυτοκρατόρων. Το ύφασμα αυτών των ρούχων είναι συχνά το μετάξι, που αρχικά εισάγεται όπως και στη Ρώμη, σε κομμάτια υφάσματος ή έτοιμη κλωστή από την Κίνα. Στα 522μ.Χ. περίπου, δυο καλόγεροι κατάφεραν να μεταφέρουν στο Βυζάντιο μεταξοσκώληκες, κρύβοντας  σπόρους (κουκούλια)  στο εσωτερικό των μπαστουνιών τους. Εκείνο που χαρακτηρίζει όμως το βυζαντινό κοστούμι δεν είναι τόσο το ίδιο το μετάξι, όσο ο συνδυασμός του με μεταλλικές κλωστές. Η χρήση υφασμάτων με μεταλλικό υφάδι, δίνει στο βυζαντινό κοστούμι ένα δικό του χαρακτήρα και το διαφοροποιεί από το ελληνικό ή το ρωμαϊκό. Δεν χαρακτηρίζεται από το παιχνίδι του φωτός πάνω στις πτυχές του υφάσματος, αλλά κρατά το φως και λάμπει. Χρήση στολών Βασικό στοιχείο του βυζαντινού ενδυματολογικού συστήματος που επέτρεπε τη διάκριση επιμέρους ομάδων του κοινωνικού ιστού ήταν η χρήση στολών, φορεσιών δηλαδή που δεν συνδέονταν με ατομικές επιλογές, αλλά επιβάλλονταν από την ένταξη του ατόμου σε συγκεκριμένη ομάδα. Στολές φορούσαν οι στρατιώτες, οι ηνίοχοι, οι θηριοδαμαστές, οι μοναχοί, αλλά κατά μία έννοια και οι αξιωματούχοι ή ο κλήρος κατά τη διάρκεια των επίσημων εμφανίσεων τους. Σύμφωνα με τα τυπικά της αυτοκρατορικής αυλής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας τα επίσημα ενδύματα μαρτυρούσαν τον τίτλο και την ακριβή θέση του καθενός στην ιεραρχία, συνιστούσαν, λοιπόν, είδος στολής. Η χρήση των επισήμων ενδυμάτων ήταν ιδιαίτερα περίπλοκη. Κατ’ αρχήν δεν ήταν πάντα αυστηρά καθορισμένα στο σύνολο τους, αλλά μόνο ως προς επιμέρους στοιχεία τους, τα οποία αποτελούσαν διακριτικά συγκεκριμένων τίτλων ή ρόλων. Ως παράδειγμα αναφέρεται το αυτοκρατορικό ένδυμα. ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


10

ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Το στέμμα, ο λώρος, τα πορφυρά υποδήματα επαρκούσαν για να αποδώσουν στον φορέα τους την ιδιότητα του αυτοκράτορα, παρότι άλλα στοιχεία της αυτοκρατορικής φορεσιάς, όπως το σχήμα των ενδυμάτων, το χρώμα ή ο διάκοσμος, διαφοροποιούνταν ελεύθερα. Επίσης, ένα επίσημο ένδυμα μπορούσε να φορεθεί κατά τις τελετές από διαφορετικούς αξιωματούχους σε διαφορετικές χρονικές στιγμές ή μία ομάδα αξιωματούχων ήταν δυνατό να διαθέτει περισσότερες «στολές» -επίσημα ενδύματα. Ο τρόπος χρήσης των επίσημων ενδυμάτων εξελίχτηκε παράλληλα με το πρωτόκολλο της αυτοκρατορικής αυλής και έγινε σταδιακά πολυπλοκότερος. Τα ενδύματα του κλήρου συνδέονταν με τα ενδύματα της ανώτερης κοινωνικής τάξης αν και ήταν απλούστερα διακοσμημένα, ίσως λόγω της επίδρασης της χριστιανικής διδασκαλίας. Η ιεραρχία των κληρικών αντικατοπτριζόταν, πάντως, στο επίσημο ένδυμά τους και κάθε βαθμός έφερε ιδιαίτερα διακριτικά: ο διάκονος το οράριο, ο ιερέας το επιτραχήλιο, ο επίσκοπος το ωμοφόριο.

Ενδυματολογικές διαφορές φύλων Κατά τη βυζαντινή περίοδο η φορεσιά διαφοροποιούσε, όπως προαναφέρθηκε, τα δύο φύλα. Αν και η βασική ενδυματολογική μονάδα για άνδρες και γυναίκες ήταν ο χιτώνας, ανδρικά και γυναικεία ενδύματα παρέμειναν σαφώς διακριτά στη διάρκεια των αιώνων. Συχνά οι βυζαντινοί συγγραφείς ανέφεραν περιπτώσεις γυναικών που άλλαξαν ρούχα για να μεταμφιεστούν σε άνδρες. Οι βασικές διαφορές εντοπίζονταν στο σχήμα των ενδυμάτων, αλλά και στην ποικιλία των ενδυματολογικών μονάδων που χρησιμοποιούσε κάθε φύλο. Το ανδρικό βεστιάριο περιείχε περισσότερους τύπους ενδυμάτων, αλλά και μεγάλο αριθμό παραλλαγών σε κάθε τύπο. Το παντελόνι, το σακάκι, ο μανδύας αλλά και οι κοντοί χιτώνες ή τα γούνινα καπέλα φοριούνταν μόνο από άνδρες. Το γυναικείο βεστιάριο φάνταζε συγκριτικά φτωχό, καθώς οι μακριοί χιτώνες και οι ποικίλου μήκους εσάρπες αποτελούσαν τις βασικές γυναικείες ενδυματολογικές μονάδες. Ο πλούτος του ανδρικού βεστιαρίου αντικατόπτριζε τον πολυσχιδή ρόλο του άνδρα στη βυζαντινή κοινωνία. Στην πάντα ποδήρη γυναικεία φορεσιά αρχικά ίσχυε ο συνδυασμός tunica - stola. ΑρΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

11

γότερα φορέθηκε μόνη της η τουνίκα που μετεξελίχθηκε σε δαλματική, δηλαδή μια τουνίκα που συντίθεται από πολλά τεμάχια υφάσματος που την κάνουν στενότερη στον κορμό και πλατύτερη στον ποδόγυρο. Οι γυναίκες φορούσαν ζώνες στη μέση, που άλλοτε σχημάτιζαν ένα ρηχό κι άλλοτε ένα βαθύ κόλπο, ένα είδος μπουφάν όπως θα λέγαμε σήμερα. Πολλές φορές όμως φορούσαν την πουκαμίσα ολότελα ριχτή. Την ιδιαιτερότητα του «κοντού πάνω από το μακρύ», που τόνιζε με έμφαση ο Γιάννης Τσαρούχης ως ελληνική συνήθεια, αν δεν την πετύχαιναν με τον κόλπο, συνδύαζαν δύο πουκαμίσες, μια μακριά και από πάνω μια κοντή. Η δεύτερη πουκαμίσα μπορούσε να είναι αμάνικη. Αυτή η σύνθεση με δύο πουκαμίσες επέζησε στις τοπικές φορεσιές της Ανατολικής Βαλκανικής και της Ρωσίας ενώ στην Ελλάδα έχουμε μία ακόμη παραλλαγή, την ανοιχτή εμπρός τουνίκα. Μόνο στον τομέα των κοσμημάτων οι γυναίκες αποζητούσαν την ποικιλία, πρακτική που εντασσόταν στη γενικότερη τάση τους για στολισμό. Η κόμμωση και οι κεφαλόδεσμοι παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Περίτεχνες κομμώσεις και μικρά ή μεγάλα καπέλα διακοσμημένα με πολύτιμους λίθους και αραχνοΰφαντα πέπλα φανερώνουν την κοκεταρία αλλά και την οικονομική άνεση των γυναικών που ακολουθούσαν τη μόδα της εποχής. Κατά κανόνα είχαν μακριά μαλλιά, τα οποία άφηναν συχνά να πέφτουν στους ώμους. Οι κοτσίδες ήταν συνηθισμένες καθώς και το χτένισμα με μπούκλες. Επίσης το βάψιμο των μαλλιών ήταν πολύ συνηθισμένο στη βυζαντινή εποχή. Χαρακτηριστικές είναι επίσης οι στολισμένες τραχηλιές, που κι αυτές αντικαθίστανται πολλές φορές από παρόμοια στο σχήμα περιδέραια. Τα σκουλαρίκια των πρώτων χριστιανικών χρόνων δίνουν τη θέση τους στα περπενδούλια, που στους αυτοκράτορες κρέμονται από τα διαδήματα που φορούν και στους αυλικούς από τα φακεωλίδια (ή φακιολίδια), τετράγωνα πολυποίκιλτα τεμάχια στόφας που καλύπτουν το κεφάλι. Διαφορετική ήταν επίσης η στάση των δύο φύλων απέναντι στο γυμνό. Η υπέρτατη ηθική υποχρέωση των γυναικών, που απέρρεε και από τη χριστιανική διδασκαλία, να καλύπτουν κατά το δυνατό το σώμα τους, υλοποιείτο με τους μακριούς με μακριά μανίκια χιτώνες με τα κλειστά υποδήματα, με τα καλύμματα του κεφαλιού κ.λπ. Οι άνδρες ήταν πιο ελεύθεροι στις επιλογές τους. Στις κατώτερες μάλιστα κοινωνικές τάξεις η γυμνότητα ορισμένων μερών του σώματος επιβαλλόταν για λόγους οικονομικούς και πρακτικούς. Παρατηρείται, τέλος, ότι οι ανδρικές φορεσιές ήταν γενικά πιο εύχρηστες από την άποψη ότι επέτρεπαν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων. Όσον αφορά τις ηλικίες, το βυζαντινό ένδυμα δεν παρείχε πληροφορίες. Η ηλικία του ατόμου δεν επηρέαζε ιδιαίτερα το ντύσιμο του, που καθοριζόταν από το φύλο και ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


12

ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

την κοινωνική του τάξη. Μοναδική διαφορά ήταν ότι οι ηλικιωμένοι καλύπτονταν πλήρως, ενώ τα παιδιά άφηναν συχνά ακάλυπτο το κεφάλι τους ή φορούσαν κοντύτερους χιτώνες. Δεδομένης της έκτασης της βυζαντινής αυτοκρατορίας και του ευμετάβλητου των συνόρων της, τίθεται το θέμα της διαφοροποίησης των ενδυμάτων κατά γεωγραφική περιοχή. Από την άποψη αυτή φαίνεται -αν οι εικονογραφικές και οι γραπτές πηγές δεν αποσιωπούν την πραγματικότητα- πως οι πολίτες της αυτοκρατορίας είχαν κοινές ενδυματολογικές συνήθειες, ανεξάρτητα από την περιοχή κατοικίας τους. Το βυζαντινό ενδυματολογικό σύστημα αποτελούσε μάλλον παράγοντα συνοχής στο εσωτερικό του κράτους και στοιχείο της ταυτότητας του Βυζαντινού, διαφοροποιώντας τον από τους γείτονες. Ως εξαιρέσεις πρέπει να αντιμετωπισθούν μεμονωμένα φαινόμενα αποδοχής επιμέρους ενδυματολογικών στοιχείων από κατοίκους συνοριακών περιοχών, π.χ. του καπέλου τύπου τουρμπανιού. Μόνο μετά το 13ο αι. άρχισε σταδιακά να υφίσταται γεωγραφική διαφοροποίηση των ενδυμάτων, η οποία ερμηνεύεται από τη διοικητική διάσπαση του άλλοτε ενιαίου κράτους και την εγκατάσταση Δυτικών στα εδάφη της αυτοκρατορίας. Ενδυματολογικές συνήθειες Όσον αφορά, τέλος, την εξέλιξη της μόδας ή ακριβέστερα των ενδυματολογικών συνηθειών, παρατηρούμε κατ’ αρχήν ότι ο ρυθμός της ήταν εξαιρετικά αργός. Αξιοσημείωτος είναι ο τρόπος που είναι υφασμένοι ορισμένοι χιτώνες (tunica) που έχουν βρεθεί σε κοπτικούς τάφους. Υφαίνονταν στον αργαλειό σε σχήμα σταυρού: η Dorothy K. Burnham, στο Cut my Cote, περιγράφει τον τρόπο ύφανσης ενός χιτώνα της συλλογής του Royal Ontario Museum, στην οποία το στημόνι έχει φάρδος όσο δυο φορές το μάκρος του ενδύματος από τους ώμους ως κάτω. Η υφάντρα αρχίζει να υφαίνει από κάτω προς τα πάνω, πρώτα το ένα μανίκι, μετά το σώμα, αφήνοντας μια σχισμή για το λαιμό. Τελειώνει υφαίνοντας το δεύτερο μανίκι. Οι πλαϊνές ραφές σχηματίζονται δένοντας τις ελεύθερες κλωστές του στημονιού. Τα διακοσμητικά θέματα στα ενδύματα αυτά, άλλοτε είναι κεντητά ή σταμπωτά, και άλλοτε υφαίνονται σε τελάρο και επιρράπτονται στα σημεία που πρέπει. Οι ρωμαϊκές τουνίκες στους πρωτοχριστιανικούς χρόνους κατασκευάζονταν αρχικά με απλά υφαντά υφάσματα που τα στόλιζαν με τον ίδιο τρόπο που στόλιζαν και οι Κόπτες τις πουκαμίσες τους, δηΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

13

λαδή με διακοσμητικές ταινίες, τα κλαβία (clavis), με αυτόνομα διακοσμητικά μοτίβα, τα σημεία (segmenta), και με τετράγωνα διακοσμητικά πολύτιμα επίρραφα τμήματα, κεντητά, υφαντά ή βαμμένα με πορφυρό χρώμα, τα ταβλία (tabulae). Η δαλματική είναι ένα βασικό ένδυμα των Βυζαντινών που φορούν άντρες και γυναίκες. Ξεκίνησε με τη μορφή του χιτώνα σε σχήμα Τ και στη συνέχεια εξελίχθηκε. Γύρω στο 10ο αι. το σχήμα της είναι τριγωνικό, σε γραμμή Α, πιο ανοιχτό στον ποδόγυρο.  Οι δαλματικές φοριούνται με ζώνη ή χωρίς ζώνη. Μερικές φορές  οι ανδρικές έχουν σχισίματα (στο κέντρο ή στα πλαϊνά) στον ποδόγυρο για Σχήμα 1: Η tunica (=χιτώνας) να διευκολύνουν το βάδισμα και την ιππασία. Συνήθως είναι από άβαφο λινό, μάλλινο ή μεταξωτό ύφασμα ραμμένο με πορφυρές κλωστές αν και υπάρχουν και σε άλλα χρώματα όπως  καφέ, κίτρινο, πράσινο, χρυσαφί, ροζ, κόκκινο, πορτοκαλί, κοραλλί και μαύρο.  Υπάρχουν χρωματιστές δαλματικές σε κόκκινο, ώχρα, κίτρινο και πορτοκαλί. Εκτός από τα βασιλικά ρούχα,  οι δαλματικές  είναι κυρίως υφαντές, με απλικαρισμένες τρέσες ή κεντήματα. Οι βασιλικές δαλματικές είναι φτιαγμένες από μεταξωτό μπροκάρ.

Σχήμα 2: Η δαλματική

Τη φορεσιά συμπλήρωνε ένας μανδύα, που αρχικά ήταν η toga και η χλαμύδα (sagum), γνωστή τότε με διάφορες ονομασίες. Η toga φοριόταν και από τους Ρωμαίους με έναν ειδικό τρόπο, διπλωμένη και συγχρόνως ανοιχτή στο κορμί, προκειμένου τελικά να αναδεχθούν οι χρυσοκέντητες παρυφές της. Τέτοια ήταν η περίφημη toga picta et palmata που επέζησε στα βυζαντινά χρόνια ως λώρος, μια χρυσοκέντητη δηλαδή λωρίδα που την τύλιγαν γύρω από τον κορμό με τον ίδιο τρόπο της toga. Την περίοδο από τον 4ο έως τον 7ο αι. συνεχίστηκε σε γενικές γραμμές η προγενέστερη ρωμαϊκή παράδοση. Εγκαταλείφθηκαν, ωστόσο, ή περιορίστηκαν στο επίσημο αυτοκρατορικό και εκκλησιαστικό βεστιάριο τα άραφα, τυλιχτά ενδύματα, όπως το ιμάτιο και η toga, ενώ παράλληλα επικράτησαν τα ραμμένα, απλής κοπής ενδύματα. Κυριαρχούσε το λευκό χρώμα, ενώ ιδιαίτερα σημαντική θέση ως σύμβολο εξουσίας ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


14

ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

κατείχε και το πορφυρό. Ο διάκοσμος περιοριζόταν σε ζώνες και παραγόταν συνήθως με την τεχνική της ταπισερί ή του κεντήματος. Στο ανδρικό βεστιάριο της ανώτερης κοινωνικής τάξης προτιμούνταν ακόμη οι κοντοί χιτώνες. Στους επόμενους αιώνες τα άραφα ενδύματα, όπως ο λώρος ή το οράριο ανάχθηκαν σε διακριτικά αξιωμάτων και στο βεστιάριο της ανώτερης τάξης απαντούσαν αποκλειστικά σχεδόν μακριοί χιτώνες. Σημαντική τομή στη μόδα φαίνεται πως συντελέσθηκε τον 11οαι., όταν στο βεστιάριο της ανώτερης τάξης εμφανίστηκαν νέα ενδυματολογικά στοιχεία, όπως τα καπέλα ή το ανδρικό σακάκι, άλλαξε η μορφή επιμέρους στοιχείων του αυτοκρατορικού ενδύματος, του στέμματος και του λώρου, παρατηρήθηκε στροφή σε στενές, συχνά εφαρμοστές, φόρμες ενδυμάτων. Η τελευταία αλλαγή προϋπέθετε πολύπλοκη κοπή και ραφή ενδυμάτων, συνδεόταν με την έντονη, στο εξής, παρουσία των κουμπιών. Οι στενότερες φόρμες επικράτησαν σε ολόκληρη την υστεροβυζαντινή περίοδο, εποχή που χαρακτηρίζεται, επίσης, από την εισβολή δυτικών στοιχείων στη βυζαντινή μόδα. Είναι αξιοσημείωτο ότι το βυζαντινό βεστιάριο πριν από τον 13ο αι. ήταν στραμμένο προς την Ανατολή, από την οποία δεχόταν ποικίλες επιδράσεις, ενώ στη συνέχεια πηγή άντλησης νέων στοιχείων αποτέλεσε η Δύση.

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

15

Σχήμα 3: Πατρόν κοπής βασικών ενδυμάτων

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


16

ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Γλωσσάρι Clavi (κλαβία): Κάθετες διακοσμητικές ταινίες (τρέσες) που ξεκινούσαν από τους ώμους στις δαλματικές ή τις paenulas. Ήταν κεντημένες και ραμμένες πάνω στο ρούχο. Contabulatim: Μακρύ κεντημένο ρούχο, μερικές φορές με πτυχώσεις σε σχήμα βεντάλιας που τυλίγει το σώμα. Dalmatica (δαλματική):  Βασικό ένδυμα, φορεμένο από άνδρες και γυναίκες, σε γραμμή τριγωνική, με στενά ή «καμπάνα» μανίκια. Paenula: Κάπα με κυκλικό σχήμα με άνοιγμα για τη λαιμουδιά στο κέντρο, κάποιες φορές με κουκούλα. Το μήκος κυμαίνεται από τους γοφούς μέχρι τα πέλματα. Pallium (πάλλιον): Πλούσια, ποδήρης, στολισμένη με πολύτιμες πέτρες, ανδρική κυρίως κάπα, φαιλόνιο. Paludamentum: Ημικυκλική ή τραπεζοειδής κάπα με ταβλία κατά μήκος των τελειωμάτων. Sagum: Χλαμύδα Segmentae: Κυκλικό ή τετράγωνο μοτίφ στο τελείωμα ενός clavi. Stola: Γυναικείο παραλληλόγραμμο πανωφόρι που καλύπτει τελείως το σώμα, με ανοίγματα στο λαιμό και τους καρπούς. Sudarium: Περίτεχνα κεντημένο μαντήλι. Superhumeral: Περίτεχνα κεντημένο κολάρο, κάποιες φορές με πολύτιμες πέτρες. Tablions (ταβλία): Τετράγωνα, διακοσμητικά, πολύτι�μα, επίρραφα τμήματα, κεντητά, υφαντά ή βαμμένα με πορφυρό χρώμα Toga: Μανδύας Tunica (χιτώνας): Το βασικό εσώρουχο των βυζαντινών, ένας χιτώνας σε σχήμα Τ,  κατασκευασμένος από λινό, μετάξι ή περιστασιακά από αιγυπτιακό βαμβάκι. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. «Η Ελληνική Ενδυμασία», Ιωάννα Παπαντωνίου, Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος. 2. Περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες», τεύχος 83 3. «Το Βυζαντινό ένδυμα», Αμαλία Κ. Ηλιάδη 4. The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Ear, A.D.843-1261 - Helen C. Evans & William D. Wixom, The Metropolitan Museum of Art, New York, 1997. 5. Great Ages of Man: Byzantium - Time-Life Books, New York, 1966. 6. «Παγκόσμια εικονογραφημένη ενδυματολογία», Οργανισμός Δημητρέλη, Θεσσαλονίκη 1967 7. The Splendors of Byzantium - Dorothy Hales Gary & Robert Payne; The Viking Press, New York, 1967 8. «Η κοινωνική διάσταση του Βυζαντινού ενδύματος», Πάρη Καλαμαρά 9. «Περί Αμφιέσεως», Α. Ν. Βερναρδάκης, Αθήνα 1906 10. http://www.blacktauna.com

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

17

Η εκπαίδευση στην αυτοκρατορία της Νίκαιας1 τον 13ο αιώνα Προσέγγιση του θέματος μέσα από τη ζωή και τα έργα των Νικηφόρου Βλεμμύδη και Γεωργίου Ακροπολίτη Λαμπρινή Μαγαλιού, Φιλόλογος

Είναι πολύ δύσκολο να ανασυνθέσει κανείς την εικόνα της εκπαίδευσης στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία κατά τον 13ο αιώνα, γιατί, παρόλο που οι καλλιεργημένοι άνθρωποι αφθονούν, σπάνια περιγράφονται τόσο το σύστημα της εκπαίδευσης όσο και -πολύ περισσότερο- οι μέθοδοι αυτής2 . Τα στοιχεία που παρατίθενται βασίζονται στη ζωή και το έργο των ��ογίων και παιδαγωγών εκείνης της εποχής, Νικηφόρου Βλεμμύδη και Γεωργίου Ακροπολίτη.

Η εκπαίδευση των παιδιών, όπως φαίνεται από την εκπαίδευση των προαναφερθέντων προσώπων3 , άρχιζε στην ηλικία των έξι έως οκτώ ετών. Τα αγόρια μάθαιναν από διδασκάλους στο στοιχειώδες σχολείο της ενορίας τους το πολύ σημαντικό μάθημα της ορθογραφίας, δηλαδή ανάγνωση και γραφή. Επειδή τα πρώτα στοιχειώδη γράμματα τα δίδασκαν μέσα από ιερά κείμενα, λέγονταν «τα ιερά γράμματα», «τα θεία και ιερά γράμματα», «τα στοιχειώδη γράμματα», «τα κοινά γράμματα». Η παρεχόμενη στα σχολεία αυτά παιδεία είχε καθαρά χριστιανικό χαρακτήρα4 . Ο ίδιος ο Νικηφόρος Βλεμμύδης αναφέρει ότι η στοιχειώδης εκπαίδευσή του διήρκεσε τέσσερα χρόνια. Επομένως, κατά το δέκατο ή δωδέκατο έτος της ηλικίας των 1

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο 13ος αι. αποτελεί μια ιδιαίτερη στιγμή για το Βυζάντιο, αφού η Κων/πολη είχε καταληφθεί από τους Λατίνους και η πρωτεύουσα του κράτους είχε μεταφερθεί στη Νίκαια. 2 Baynes, N. H. – Moss, H. ST. L. B., Βυζάντιο. Εισαγωγή στον βυζαντινό πολιτισμό, μετάφρ. Δημητρίου Σακκά, β΄ έκδοση, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήναι, 1983, σ. 289. 3 Νικηφόρος Βλεμμύδης, Διήγησις μερική, στο: Nicephori Blemmydae Curriculum vitae et Carmina, Heisenberg, Lipsiae, σ. 2 4 Αναστασίου, Ιωάννης, Ε., Η κατάστασις της παιδείας εις το Βυζάντιον κατά τη διάρκεια του Θ΄ αιώνος, στο: Ιερά Μητρόπολις Θεσσαλονίκη, Κυρίλλω και Μεθοδίω τόμος εόρτιος επί τη χιλιοστή και εκατοστή ετηρίδι, Μέρος Α΄, Θεσσαλονίκη, 1966, σ. 32.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

18

παιδιών άρχιζε η Μέση εκπαίδευσή τους. Τότε τα αγόρια εισέρχονταν στο «Σχολείο Γραμματικής», το οποίο απέβλεπε στον πλήρη εξελληνισμό της ομιλίας και του πνεύματος και στόχευε στην προστασία της κλασικής παιδείας της Ελλάδας από την επίδραση της λαϊκής γλώσσας. Ο Νικηφόρος Βλεμμύδης μας πληροφορεί ότι τα μαθήματα που διδάχθηκε ήταν: Όμηρος και γενικά αρχαίοι ποιητές, ρητορική, φιλοσοφία και ιατρική. Όσοι φοιτούσαν και στη Μέση εκπαίδευση, η οποία διαρκούσε ως τα δεκαέξι χρόνια του μαθητή, θεωρούνταν πως είχαν αποκτήσει επαρκή μόρφωση5 .

Τα σχολεία της στοιχειώδους και μέσης εκπαίδευσης, τα οποία ονομάζονταν και «μουσεία», «ακροατήρια» ή «διδασκαλεία», μπορεί να ήταν είτε δημόσια είτε ιδιωτικά και δίδασκαν στους μαθητές ποικίλα μαθήματα. Δημόσιοι δάσκαλοι παρέδιδαν τα μαθήματά τους σε κάποιο ναό ή σε κάποιο κοινοτικό σχολείο. Όταν δεν μπορούσαν να διδάξουν σε δημόσιο σχολείο, μπορούσαν να ανοίξουν ιδιωτικό σχολείο οπουδήποτε. Σ’ αυτή την περίπτωση, καθώς επιβίωναν με επισφαλή δίδακτρα, που καθορίζονταν με ατομικά συμβόλαια και τα οποία οι γονείς έκαναν μεγάλες θυσίες για να τα εξασφαλίσουν, επιθυμούσαν να κρατούν στα σχολεία παλαιούς σπουδαστές και να προσελκύουν νέους. Γι’ αυτό συχνά ομάδες νέων προπαγάνδιζαν πιεστικά χάριν των δασκάλων τους, οι οποίοι φημίζονταν για την υπευθυνότητά τους. Μερικοί από τους παλιούς μαθητές, οι «επιστατούντες», φρόντιζαν τους νεότερους6 . Ο Νικηφόρος Βλεμμύδης και ο μαθητής του Γεώργιος Ακροπολίτης αποφάσισαν να ακολουθήσουν και ανώτερες σπουδές. Γι’ αυτό ο πρώτος φοίτησε στη σχολή του Προδρόμου στη Σκάμανδρο, όπου επί τρία χρόνια διδάχθηκε αριθμητική μαντική τέχνη, γεωμετρία, οπτική και κατοπτρική, αστρονομία, φυσική, συλλογιστική και σε ανώτατο επίπεδο ρητορική και γραμματική7 , ενώ ο δεύτερος στη βασιλική αυλή της Νίκαιας κοντά στον αυτοκράτορα Ιωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη8 . 5

α) Baynes, N. H. – Moss, H. ST. L. B., Βυζάντιο. Εισαγωγή στο βυζαντινό πολιτισμό, μετάφρ. Δημητρίου Σακκά, β΄ έκδοση, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήναι, 1983, σσ. 294-295. β) Βάλτερ, Ζεράρ, Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο, στον αιώνα των Κομνηνών (1081-1180). Μετάφρ. Κ. Παναγιώτου, Εκδόσεις «Ωκεανίς», σ. 181. 6 α) Baynes, N. H. – Moss, H. ST. L. B., ό.π., σσ. 301-303. β) Lemerle, Paul, Ο πρώτος βυζαντινός ουμανισμός. Σημειώσεις και παρατηρήσεις για την εκπαίδευση και την παιδεία στο Βυζάντιο από τις αρχές ως το 10ο αι., μετάφρ. Μ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, β΄ έκδοση, Μορφωτικό ΄Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1985, σσ. 224-226. γ) Μαρκόπουλος, Αθ., Από τη ζωή ενός δασκάλου στην Κωνσταντινούπολη τον 10ο αι., στο: «Μια μέρα…», Εταιρεία Σπ. Νεοελ. Πολ. Και Γενικής Παιδείας, Ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη, 1988, σσ. 107-121. 7 Νικηφόρος Βλεμμύδης, ό.π., σσ. 4-6. 8 Γεώργιος Ακροπολίτης, Χρονική Συγγραφή, στο: Georgii Acropolitae opera, ed. Heisenberg, Leipzig, 1903, σ. 46.

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

19

Η ρητορική που διδασκόταν στο Πανεπιστήμιο και με την οποία ασχολήθηκαν τόσο ο Βλεμμύδης όσο και ο Ακροπολίτης περιλάμβανε τη μελέτη και απομνημόνευση Ελλήνων ιστορικών και ρητόρων και τη συγγραφή εκθέσεων ή την ομιλία σύμφωνα με τους κλασικούς κανόνες κατά μίμηση των κλασικών προτύπων. Η φιλοσοφία πάλι είχε σκοπό της να υψώσει τον σπουδαστή από τη λογική στη θεώρηση του θείου. Η διδασκαλία της περιλάμβανε τη σπουδή του Αριστοτέλη και του Πλάτωνα και το έργο των Νεοπλατωνικών, του Πλωτίνου και του Πρόκλου και την εφαρμογή κάθε προηγούμενης γνώσης των φυσικών και μαθηματικών επιστημών9 . Το ότι ο Ακροπολίτης πήγε στη Νίκαια για να αποκτήσει ανώτερη μόρφωση οφείλεται στο ότι το Πανεπιστήμιο της γενέτειράς του, της Κωνσταντινούπολης, μετά την Άλωση, δε λειτουργούσε πια10 . Πράγματι, ό,τι απόμεινε από αυτό μεταφέρθηκε στη Νίκαια και το αίτημα του Βαλδουΐνου Α΄ προς τον Πάπα για άδεια να ιδρύσει Λατινικό Πανεπιστήμιο στην Κωνσταντινούπολη δεν ικανοποιήθηκε εξαιτίας της ζηλότυπης σχολής των Παρισίων.

Το γεγονός ότι πρόστρεξαν στη Νίκαια ο Βλεμμύδης και ο Ακροπολίτης αποτελεί αδιαμφισβήτητη μαρτυρία του ενδιαφέροντος των αυτοκρατόρων της για τη μάθηση και την αγωγή. Είναι αλήθεια πως η μέριμνά τους για τα γράμματα, τις τέχνες και την παιδεία, που στο Μεσαίωνα, όπως έγραψε ο Γάλλος ιστορικός G. Duby, «βλασταίνουν πάντα στον ίσκιο των ανακτόρων και των μοναστηριών», υμνήθηκε από όλους τους συγχρόνους: τον Ακροπολίτη, τον Βλεμμύδη, συντρόφους στα πνευματικά έργα του αυτοκράτορα Θεοδώρου Β΄ Λάσκαρη, τον Γρηγορά, τον Σκουταριώτη, τον Πατριάρχη Γρηγόριο (Γεώργιο τον Κύπριο) κ.ά., που γεύτηκαν τους καρπούς του έργου των Λασκάρεων11 . Ο Γεώργιος ο Κύπριος αναφέρει συγκεκριμένα πως η Νίκαια τα τελευταία χρόνια του 13ου αι. ήταν «μια αρχαία Αθήνα με όλη την αφθονία των λογίων» και «εξαιρετική και αξιαγάπητη πηγή μαθήσεως»12 . Ο Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης, παρά τη συνεχή και έντονη στρατιωτική και διπλωματική του δράση, βρήκε το χρόνο να ικανοποιήσει τις πνευματικές ανάγκες της χώρας του13 . Αυτός ανέθεσε στον Νικηφόρο Βλεμμύδη τη διδασκαλία των μαθητών 9

Baynes, N. H. – Moss, H. ST. L. B., Βυζάντιο. Εισαγωγή στο βυζαντινό πολιτισμό, μετάφρ. Δημητρίου Σακκά, β΄ έκδοση, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήναι, 1983, σ. 295. 10 Baynes, N. H. – Moss, H. ST. L. B., Βυζάντιο. Εισαγωγή στο βυζαντινό πολιτισμό, μετάφρ. Δημητρίου Σακκά, β΄ έκδοση, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήναι, 1983, σ. 312-313. 11 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Θ΄, εκδοτική Αθηνών, Αθήναι 1980, σ. 110. 12 Γεωργίου Κυπρίου, Λόγος τα καθ’ εαυτόν περιέχων, Migne, P. G. CXLII. 13 Βασίλιεφ, A. A., Ιστορία της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, 324-1453, μετάφρ. Δ. Σαβράμη, τόμος Β΄, εκδ. Μπεργάδη, σ. 679.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


20

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

του σχολείου της μονής του Αγίου Γρηγορίου του θαυματουργού, γεγονός που αποδεικνύει την ύπαρξη μοναστικών σχολείων στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Σε αυτό το σχολείο λοιπόν ήταν καθηγητής ο Βλεμμύδης χωρίς να έχει λάβει προηγουμένως ειδική μόρφωση. Οι δάσκαλοι στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία δεν σπούδαζαν ειδικά το επάγγελμά τους. ΄Οσοι ακολουθούσαν ανώτερες σπουδές το έκαναν είτε από αγάπη για τα γράμματα είτε με σκοπό την απόκτηση αξιωμάτων14 . Αποβλέποντας στην ανάπτυξη της παιδείας της χώρας του ο Βατάτζης ίδρυσε και βιβλιοθήκες στις μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας του, αφιερωμένες στην τέχνη και στις επιστήμες, καθώς και μια Σχολή Φιλοσοφίας στη Νίκαια. Επίσης με διάταγμά του ανάγκαζε τους κυβερνήτες και άρχοντες των πόλεων να φροντίζουν κάθε χρόνο για την αμοιβή των καθηγητών της ρητορικής, της ιατρικής και των μαθηματικών15 . Εκτός αυτών ο Βατάτζης ανέθεσε στο Ν. Βλεμμύδη και τη μόρφωση του γιου του Θεοδώρου Β΄ Λάσκαρη, την οποία μετά το 1244 συνέχισε ο Γ. Ακροπολίτης. Ο πιθανότερος λόγος που οδήγησε τον αυτοκράτορα σε αυτή την αντικατάσταση είναι η ίδρυση από τον Βλεμμύδη δικής του μονής στην περιοχή της Ημαθίας κοντά στην Έφεσο, στην οποία παρέμεινε ως το τέλος της ζωής του. Πρόκειται για τη μονή Παξαμαδίου στην Άναια, όπου δημιουργήθηκε ένα επίλεκτο πνευματικό κέντρο, το «Φροντιστήριον» και γύρω από τον δύστροπο αλλά περιζήτητο Βλεμμύδη συγκεντρωνόταν ο «χορός των σοφών»16 . Στη μονή αυτή ο Βλεμμύδης αφιερώθηκε στη συγγραφή των σημαντικών έργων του, που φώτισαν γενιές ολόκληρες σε Ανατολή και Δύση. Ο Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρης, γιος του Ιωάννη Βατάτζη και μαθητής των Βλεμμύδη και Ακροπολίτη, απέκτησε χάρη στους δασκάλους του μια πραγματική αγάπη για τα γράμματα: σπούδασε τους Έλληνες συγγραφείς, τόσο τους εκκλησιαστικούς όσο και τους κοσμικούς, γνώρισε τις διάφορες επιστήμες και αφιερώθηκε κυρίως στη φιλοσοφία και ειδικά στον Αριστοτέλη. Εκτιμώντας τη μόρφωση ενδιαφέρθηκε πολύ για την επιστήμη, την τέχνη, τη μουσική, την ποίηση κ.τ.λ.17 . Ως αυτοκράτορας άνοιξε πολλά σχολεία και σε μια από τις επιστολές του συζητεί το πρόβλημα της οργάνωσης των σχολείων, των προγραμμάτων και των σκοπών τους18 . Έτσι φάνηκ�� στον τομέα της εκπαίδευσης άξιος συνεχιστής του πατέρα του. Τον Θεόδωρο Β΄ Λάσκαρη διαδέχθηκε, παραμερίζοντας το γιο του Ιωάννη Δ΄, ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος. Σε αυτόν, τον ιδρυτή της δυναστείας των Παλαιολόγων, ανήκει και η δόξα της ανακατάληψης της Βασιλεύουσας, που στα χρόνια της το Βυζάντιο έζησε μέσα σε ένα έντονο αναγεννητικό κίνημα...

14

Γεώργιος Ακροπολίτης, ό.π., σ. 49. Τατάκης, Β. Ν., Η βυζαντινή φιλοσοφία, μετάφρ. Ε. Καλπουρτζή, Εταιρία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και γενικής παιδείας, Ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη, Αθήνα, 1977, σ. 213. 16 Νικηφόρος Βλεμμύδης, ό.π., σ. 33. 17 Βασίλιεφ, A. A., ό.π., σ. 680. 18 Βασίλιεφ, A. A., ό.π., σ. 686. 15

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

21

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Κ. ΕΥΑ ΦΟΥΡΛΙΓΚΑ Δήμητρα Κουκουρίγκου - Τσώκου (Β1)

1. Πότε ιδρύθηκε το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης; Το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού άνοιξε το 1994, οι εκθέσεις του όμως ολοκληρώθηκαν το 2004. 2. Το Αρχαιολογικό Μουσείο είναι παλαιότερο; Είναι σίγουρα παλαιότερο. Όταν το 1978 βρέθηκε από τον Ανδρόνικο ο τάφος του Φιλίππου, υπήρχε ήδη το Αρχαιολογικό Μουσείο. 3. Ποιος είναι ο λόγος που καθυστέρησε τόσο η ίδρυση του Βυζαντινού Μουσείου σε μια πόλη όπως η Θεσσαλονίκη, που υπήρξε η δεύτερη σε σημασία πόλη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κι έχει τόσα σημαντικά μνημεία; Ίσως κι αυτός να είναι ένας λόγος. Ακριβώς επειδή υπήρχαν τα μνημεία, δεν έδιναν ιδιαίτερη σημασία στην ίδρυση ενός μουσείου. Πιστεύω όμως ότι ο λόγος ήταν καθαρά οικονομικός. Μέχρι το κράτος να βρει τα χρήματα και το χώρο χρειάστηκε αρκετός καιρός. Τα αρχαία μέχρι τότε φιλοξενούνταν στον Λευκό Πύργο όπου υπήρχε μια έκθεση. Επίσης πολλά από αυτά υπήρχαν και στη Ροτόντα. 4. Πιστεύετε ότι το Βυζαντινό Μουσείο έχει αρκετά εκθέματα ή μήπως πρέπει να εμπλουτιστεί η συλλογή του; Η συλλογή του Μουσείου είναι αρκετά πλούσια. Εκτός από τη μόνιμη έκθεση υπάρχει και η αίθουσα παροδικών εκθέσεων όπου παρουσιάζονται εκθέματα από τη συλλογή του Μουσείου ή γίνεται δανεισμός από άλλα μουσεία. Έχουν γίνει εκθέσεις σε συνεργασία με μουσεία του εξωτερικού αλλά και με διάφορες εφορίες αρχαιοτήτων του τόπου μας. Οι εκθέσεις αλλάζουν περίπου κάθε δύο με τρεις μήνες. 5. Εσείς ποια θεωρείτε τα πιο σημαντικά εκθέματα; Υπάρχουν αρκετά σημαντικά εκθέματα, όπως για παράδειγμα κάποια χρυσά και επισμαλτωμένα περικάρπια της μεσοβυζαντινής περιόδου. Πιστεύω ότι πολύ ενδιαφέρον, ιδιαίτερα για μαθητές, έχει η δεύτερη αίθουσα που αναφέρεται στην καθημερινή ζωή στα παλαιοχριστιανικά χρόνια με θέμα την πόλη και την κατοικία. Παρουσιάζει ένα δωμάτιο με ψηφιδωτά, τοιχογραφίες, πολλά απλά χρηστικά αντικείμενα, όπως π.χ. κατσαρόλες, τηγάνια κι έτσι προσφέρει στον επισκέπτη μια εικόνα της καθημερινής ζωής. Το Μουσείο έχει ως στόχο να παρουσιάζει μια συνολική εικόνα της ζωής στο Βυζάντιο· γι’ αυτό κι ονομάζεται Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού κι όχι απλά Βυζαντινό Μουσείο. Μέχρι τώρα θεωρούσαμε ότι ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

22

τα μουσεία δείχνουνε εικόνες, εκκλησίες� δεν είναι όμως μόνο αυτό ο βυζαντινός πολιτισμός αλλά είναι και τα καθημερινά αντικείμενα, όπως το ποτήρι ή οι κατσαρόλες. Το συγκεκριμένο μουσείο πιστεύω ότι είναι καινοτόμο ως προς αυτό, δηλαδή την θεματική επιλογή και τον τρόπο έκθεσης των αντικειμένων. 6. Μια και μιλάμε για αντικείμενα που έχουν σχέση με την τροφή, υπάρχουν πληροφορίες για μαγειρική; Ναι, έχουν κυκλοφορήσει πολλά βιβλία με θέμα την μαγειρική στην εποχή του Βυζαντίου. Το Μουσείο επί δύο συνεχόμενα χρόνια είχε φιλοξενήσει μια έκθεση με θέμα τη διατροφή και την καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Αυτό το μήνα θέλουμε να βγάλουμε ένα φυλλάδιο σχετικό με τη διατροφή, με το οποίο τα παιδιά θα μπορούν να δουλεύουν μόνα τους, να ψάχνουν και να βρίσκουν απαντήσεις. 7. Ποιος είναι ο σκοπός των εκπαιδευτικών προγραμμάτων; Ο σκοπός μας είναι ένας: να έρθουν τα παιδιά στο μουσείο, να περάσουν καλά και να έρθουν ξανά. Γύρω από αυτό χτίζουμε και τους υπόλοιπους στόχους, ανάλογα με το θέμα. Αυτό που θέλουμε είναι να κερδίσουμε τα παιδιά. 8. Πιστεύετε ότι έχετε επιτυχία; Έτσι όπως βλέπω τα παιδιά, νομίζω πως ναι. Δεν έχω ακούσει παιδί που να μην πέρασε καλά. 9. Προσφέρετε και τις Κυριακές προγράμματα για παιδιά; Τις Κυριακές έχουμε εκπαιδευτικά προγράμματα για οικογένειες, όπως π.χ. μια περιήγηση στο Μουσείο μ’ έναν πρωτότυπο τρόπο. Πρόκειται για «Παιχνίδι ρόλων» και έχει σχέση με μια ιστορία όπου οι συμμετέχοντες πρέπει να λύσουν κάποιο μυστήριο και φαντάζονται πως ζουν στο Βυζάντιο. 10. Ποιο μεγάλο γεγονός επίκειται στο άμεσο μέλλον να λάβει χώρα στο Μουσείο και ποια σπουδαία έκθεση φιλοξενήθηκε πρόσφατα; Ετοιμάζεται μια έκθεση από τη συλλογή Καλφαγιάν με διάφορα βυζαντινά αντικείμενα. Η τελευταία σημαντική έκθεση ήταν σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο του Πρίνστον της Αμερικής. Θέμα της ήταν: «η αρχιτεκτονική ως εικόνα». 11. Ποιο μήνυμα θα στέλνατε στους μαθητές και στους γονείς τους με σκοπό να τους προσελκύσετε να επισκεφτούν το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού; Πιστεύω ότι μέσα από τα εκπαιδευτικά προγράμματα και τις δραστηριότητες του Μουσείου μπορούμε να προσελκύσουμε τους γονείς και τα παιδιά· να έρθουν, να γνωρίσουν το Μουσείο και να ευχαριστηθούν. Όλες τις πληροφορίες μπορούν να τις βρουν στο διαδίκτυο. 12. Μπορείτε να μας δώσετε κάποιες πληροφορίες για το κτήριο και για τον αρχιτέκτονα που το σχεδίασε και από τι εμπνεύστηκε; Ο αρχιτέκτονας λέγεται Κυριάκος Κρόκος. Δυστυχώς πέθανε νέος, σχεδόν μόλις ολοκληρώθηκε το κτήριο. Εμπνεύστηκε από το Βυζάντιο, όπως φαίνεται και από το τούβλο που χρησιμοποίησε ως υλικό, το οποίο συνέδεσε με μοντέρνα στοιχεία, ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

23

όπως είναι το τσιμέντο. Το κτήριο έχει ήδη διακηρυχθεί διατηρητέο, όπως άλλωστε και το Αρχαιολογικό Μουσείο που βρίσκεται δίπλα. Επίσης έχει βραβευθεί. Είναι πραγματικά πολύ ωραίο. Έχει αίθριο, έχει αυλές, έχει σωστό χώρο για εκπαιδευτικά προγράμματα, έχει χώρο όπου προβλέπεται να γίνει εργαστήριο κεραμικής. Επίσης έχει πρόσβαση για άτομα με ειδικές ανάγκες και μάλιστα κάνουμε προγράμματα για τα άτομα αυτά. 13. Σας ρώτησα γιατί έμαθα ότι το Αρχαιολογικό Μουσείο χτίστηκε με βάση την αρχαιοελληνική κατοικία. Έτσι είναι. Το σχεδίασε ο Πάτροκλος Καραντινός. Υπήρχε ένα αίθριο και γύρω από αυτό οργανωνόταν όλος ο χώρος. Τώρα όμως χάλασαν το αίθριο γιατί χρειαζόταν ένα αμφιθέατρο. Άρχισε έτσι μια συζήτηση για το μέχρι ποιο βαθμό μπορεί να παρεμβαίνει ο κατοπινός αρχιτέκτονας στα σχέδια ενός παλαιότερου αρχιτέκτονα. Υπάρχουν διάφορες απόψεις. 14. Ποια είναι η σχέση με το Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας; Γιατί παλαιότερα είχε δοθεί μεγαλύτερη βαρύτητα στο μουσείο της Αθήνας και καθυστερούσε η δημιουργία του μουσείου της Θεσσαλονίκης; Πολλά από τα αντικείμενα που υπάρχουν εδώ είχαν πάει στην Αθήνα για να φυλαχθούν, οπότε όταν ξεκίνησε το Μουσείο το 1994 είχαν εκθέσει σε μια μόνο αίθουσα, μικρή και είχαν ονομάσει την έκθεση «το ταξίδι της επιστροφής»· μετά φιλοξενήθηκε η έκθεση του Αγίου Όρους στη διάρκεια της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας το 1997. Κατόπιν άρχισαν να στήνουν εκθέσεις με τις τρεις πρώτες αίθουσες με θέμα την Παλαιοχριστιανική εποχή: Παλαιοχριστιανικός ναός η πρώτη αίθουσα, παλαιοχριστιανική πόλη και κατοικία η δεύτερη και ταφική η Τρίτη. 15. Μας προσδιορίζετε την παλαιοχριστιανική εποχή χρονολογικά; Ξεκινά από το 330 μ.Χ. με την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης μέχρι το 610 μ.Χ. με την σταυροφορία όταν ανέβηκε στον θρόνο ο Ηράκλειος, ακολουθεί η Μεσοβυζαντινή μέχρι τη σταυροφορία το 1204 μ.Χ. ενώ η Υστεροβυζαντινή φτάνει μέχρι την πτώση της Κωνσταντινούπολης. Εμείς έχουμε και μια Μεταβυζαντινή αίθουσα που ξεκινά από το 1453 μ.Χ. μέχρι το 1830, την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Με τα αντικείμενα από εκεί και πέρα ασχολείται το Λαογραφικό Μουσείο. - Ευχαριστούμε πολύ για το χρόνο που μας διαθέσατε, αλλά και για τις τόσο ενδιαφέρουσες και πολύτιμες πληροφορίες που μας παρείχατε. Ελπίζουμε να σας ξαναδούμε σύντομα, σε κάποιο από τα ενδιαφέροντα προγράμματα του Μουσείου. Φυσικά. Θα χαρώ πολύ να σας ξαναδώ. Οπότε, εις το επανειδείν!

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

24

Ανεβάζω μια παράσταση με παιδιά και νέους Γιάννης Πουταχίδης, Ms Θεατρολόγος

Το θέατρο που παίζεται από παιδιά δεν είναι τίποτα άλλο από θέατρο, αλλά ιδιαίτερο θέατρο, ένα άλλο είδος θεάτρου (όπως είναι το δράμα, η τραγωδία, η κωμωδία, η comedia dell’ arte, κ.ά.). Η ιδιαιτερότητά του ότι παίζεται από παιδιά, απλά και μόνο αυτό το γεγονός, το καταχωρεί ανάμεσα στο θέατρο (που ορίζεται ως η εν γνώσει καλλιτεχνική δραστηριότητα επαγγελματιών και ερασιτεχνών ενηλίκων που απευθύνεται σε ένα κοινό) και στο Εκπαιδευτικό Δράμα (Drama in Education), το οποίο χρησιμοποιεί δραματικά και θεατρικά στοιχεία, μεθόδους και τεχνικές που στοχεύουν στην ανάπτυξη της προσωπικότητας και κοινωνικότητας του ατόμου, με βασικό σκοπό τη συνειδητή και πολύπλευρη κατάκτηση της γνώσης μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο. Επομένως ο ρόλος του «Θεάτρου από Παιδιά» είναι παιδαγωγικός, γεγονός που προσδίδει μεγαλύτερη σημασία στην δραματοεκπαιδευτική διαδικασία απ’ ό,τι στο αποτέλεσμα αυτής, που είναι η παράσταση. Ο δάσκαλος – Υπεύθυνος κ��ι οι γνώσεις του στο αντικείμενο Ο καθηγητής ή ο δάσκαλος, όταν θελήσει να παρουσιάσει ένα έργο, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι δεν είναι καθόλου εύκολη διαδικασία. Πρέπει να γνωρίζει ότι αναλαμβάνει μεγάλη ευθύνη. Ξέρουμε ότι κανένας δάσκαλος δεν είναι σκηνοθέτης, δραματουργός – σεναριογράφος ή και σκηνογράφος. Όμως σίγουρα δεν θα έχει την πολυτέλεια να έχει κάποιον σεναριογράφο να του γράφει έργα ή σκηνοθέτη, να του τα σκηνοθετεί ή σκηνογράφο να του τα κατασκευάζει σκηνικά. Επομένως ο δάσκαλος θα πρέπει να κατέχει βασικές γνώσεις αυτών των ειδικοτήτων. Τι θα παίξουν τα παιδιά Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνει ο δάσκαλος πριν αποφασίσει να παρουσιάσει με τα παιδιά έργο, είναι να θέσει ερωτήσεις τις οποίες πρέπει ο ίδιος να απαντήσει, παρόμοιες ερωτήσεις που θέτουμε όταν ετοιμάζουμε κι ένα μάθημα «Δράμα». Οι ερωτήσεις είναι: 1. το υλικό (λογοτεχνικό κείμενο, ποίημα, άρθρο, κ.τ.λ.) που έχουμε είναι κατάλληλο για επεξεργασία; 2. το θέμα το οποίο διαλέξαμε είναι για τα παιδιά και τους νέους ενδιαφέρον; 3. το υλικό που διάλεξαμε είναι κατάλληλο για την ηλικία τους, τις ικανότητες και δυνατότητές τους;

Αφού απαντήσει σε αυτές τις ερωτήσεις, θα καταλάβει ο δάσκαλος αν μπορεί να συνεχίσει ή όχι με το υλικό που διάλεξε. Αν οι απαντήσεις του είναι θετικές, μπορεί να φέρει το υλικό στην ομάδα. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

25

Πρώτη επαφή Έχουμε τρεις τρόπους για το πώς θα ξεκινήσουμε την προετοιμασία της παράστασης. 1. Θα διαβάσουμε στα παιδιά το έργο-υλικό (δηλ. λογοτεχνικό κείμενο, ποίημα, άρθρο, κ.τ.λ.) στην αρχική του μορφή, όπως ακριβώς βρέθηκε (δηλ. χωρίς τις παρεμβολές που έκανε ο δάσκαλος ή τις περικοπές). 2. Θα διαβάσουμε ή θα αφηγηθούμε περιληπτικά το διορθωμένο έργο-υλικό έτσι όπως το οραματιζόμαστε. 3. Δεν φέρνουμε τα παιδιά σε επαφή καθόλου με το έργο-υλικό, δεν τους το διαβάζουμε ούτε αφηγούμαστε αλλά αρχίζουμε να δουλεύουμε πάνω στους χαρακτήρες του έργου και τις καταστάσεις. Δηλ. κάνουμε μαθήματα Δράματος, βασισμένα πάνω στις καταστάσεις και τους χαρακτήρες χωρίς να έχουν άμεση σχέση με το έργο. Η δημιουργική αυτή διαδικασία θα δώσει την ευκαιρία στα παιδιά μέσω του παιχνιδιού και της δράσης στις συμβολικές καταστάσεις να δοκιμάσουν και να γνωρίσουν τις ικανότητες κι σχέσεις που θα χρειαστούν στην παράσταση. Ο δάσκαλος εδώ θα επαληθεύσει αν τα παιδιά είναι αρκετά προετοιμασμένα για να ανεβάσουν το έργο στην σκηνή. Η τρίτη μέθοδος είναι καταλληλότερη όταν ασχολούμαστε με μικρά παιδιά και μαθητές δημοτικού. Όταν ασχολούμαστε με εφήβους καλό είναι να αρχίσουμε με την τρίτη μέθοδο και μετά συνδυάζουμε κάποια από τις υπόλοιπες. Ικανότητες-δυνατότητες των παιδιών Τα παιδιά για να μπορέσουν να παίξουν κάποιο έργο θα πρέπει πρώτα να κατέχουν κάποιες ικανότητες και δυνατότητες. Κάποιες από αυτές είναι: • δημιουργικότητα • δημιουργική φαντασία • χαλάρωση και συγκέντρωση • λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία • σωστή χρήση αναπνοής, φωνής, άρθρωσης • αίσθηση ρυθμού • αίσθηση χώρου • δράση σε συμβολικές καταστάσεις • αποδοχή ενός ρόλου και δράση μέσα σε αυτόν • ερμηνεία συμβόλων του έργου, παρουσίαση κάποιου θέματος • κ.ά. ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

26

Για να αποκτήσουν τα παιδιά αυτές τις ικανότητες ο δάσκαλος πρέπει να τις εξασκεί μαζί τους στα μαθήματα δράματος. Προετοιμασία – Σχεδιασμός Ο δάσκαλος που αποφάσισε να παρουσιάσει ένα έργο, πριν ξεκινήσει οτιδήποτε, πρέπει να ετοιμάσει κι ένα οργανόγραμμα της προετοιμασίας για να γνωρίζει χρονικά σε ποιο στάδιο βρίσκεται.

Είναι πρακτικά αδύνατο όταν δουλεύουμε με παιδιά πάνω σε ένα έργο και χρησιμοποιούμε την δημιουργική διαδικασία του Εκπαιδευτικού Δράματος το σενάριοκείμενο να παραμένει το ίδιο. Η προετοιμασία ενός έργου είναι μια δημιουργική διαδικασία που την μοιράζονται όλοι, όπως τα παιδιά έτσι κι ο δάσκαλος. Αυτό σημαίνει ότι το κείμενο το πρωτότυπο ή αυτό που έγραψε ή διασκεύασε ο δάσκαλος δεν είναι το τελικό. Θα μάθουμε τα πλεονεκτήματα ή τα μειονεκτήματα του κειμένου. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

27

Πρόγραμμα προβών Συνάντηση διάρκειας 2,5 ωρών 1. Εισαγωγή 2. Παιχνίδια – δραστηριότητες επαφής δημιουργίας ατμόσφαιρας 3. Τεχνικές ασκήσεις 4. Διάλειμμα 5. Πρόβα 6. Reflection Συνάντηση διάρκειας 4 ωρών 1. Εισαγωγή 2. Παιχνίδια – δραστηριότητες επαφής δημιουργίας ατμόσφαιρας 3. Πρόβα (1ο μέρος) 4. Διάλειμμα 5. Τεχνικές ασκήσεις 6. Πρόβα (2ο μέρος) 7. Reflection Αρχίζουμε τις συναντήσεις πάντα με μια εισαγωγή˙ πρέπει να ενημερώσουμε τα παιδιά με το πρόγραμμα της συνάντησης, τι θα κάνουμε στη συγκεκριμένη μας συνάντηση. Ακολουθούν μετά δραστηριότητες, ώστε να υπάρξει μια ψυχοσωματική προσέγγιση, προετοιμασία για την πρόβα, για την συνεργασία μεταξύ των παιδιών. Μετά από μια τέτοια προετοιμασία μπορούν ν’ ακολουθήσουν οι τεχνικές ασκήσεις (φωνητική, ορθοφωνία, κινησιολογία κ.ά.). Απαραίτητο είναι να υπάρχει διάλειμμα, το οποίο θα χαλαρώσει τα παιδιά από την ένταση της συνάντησης. Μετά ακολουθεί η πρόβα. Στο τέλος της συνάντησης πρέπει να υπάρχει ένα reflection της συνάντησης, για να αξιολογήσουμε την πορεία της εκπαιδευτικής διαδικασίας που ακολουθήσαμε, να δούμε τι πήγε καλά, τι όχι, σε ποιο στάδιο βρισκόμαστε κ.τ.λ..

Δραματοποίηση κειμένου – Δημιουργία θεατρικού κειμένου

Γενικά προκύπτει ένα πρόβλημα σχετικό με το τι θα ανεβάσουμε με τα παιδιά. Δεν υπάρχουν θεατρικά έργα για παιδιά και νέους. Έχουν γραφτεί πολύ λίγα θεατρικά έργα για παιδιά και νέους συγγραφείς. Επομένως ο δάσκαλος οδηγείται μόνος του, ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

28

για να μην παίζονται συνέχεια τα ίδια έργα, στο να γράφει δικά του, να δραματοποιεί λογοτεχνικά κείμενα, ποιήματα κ.ά. Παρακάτω θα περιγράψουμε έναν τρόπο για το πώς δραματοποιούμε ένα κείμενο σε θεατρικό. Ο τρόπος αυτός μπορεί να είναι ένα μικρό βοήθημα για τους εκπαιδευτικούς που θέλουν να δραματοποιήσουν κάποιο κείμενο και να το παίξουν με τους μαθητές τους. Αυτός ο τρόπος δεν σημαίνει ότι είναι και ο μοναδικός. Ο καθένας που μπήκε σε αυτήν την διαδικασία θα έχει κάποιον δικό του τρόπο δραματοποίησης. Ο συγκεκριμένος είναι ένας από τους τρόπους που δραματοποιεί ή διασκευάζει ο γράφων τα κείμενα, όταν ανεβάζει έργο σε ομάδες παιδιών κι νέων και είναι το αποτέλεσμα από την προηγούμενη εμπειρία του. Όλη η διαδικασία διαρθρώνεται σε 5 ενότητες: 1. Ξέρουμε ότι όλα τα κείμενα, λογοτεχνικά, ποιήματα, άρθρα, κ.ά. είναι χτισμένα πάνω σε ένα βασικό θέμα, αλλά συγχρόνως μπορούν να υπάρχουν σε αυτά κι άλλα υποθέματα. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει και στο θεατρικό έργο. Αφού διαλέξουμε το «θέμα» και το «υλικό» κι απαντήσουμε θετικά στις ερωτήσεις που θέσαμε στον εαυτό μας, προχωράμε. Μπορεί το θέμα που διαλέξαμε εμείς να μην είναι και το κεντρικό θέμα του κειμένου που δραματοποιούμε. Αυτό δεν πειράζει σε αυτό το σημείο γιατί εμείς μπορούμε να το κάνουμε κεντρικό στην επόμενη ενότητα. 2. Δημιουργούμε την πρώτη δραματουργική ιδέα. Αποφασίζουμε το χρόνο και τον τρόπο κατά τους οποίους θα διαδραματίζεται η υπόθεση του έργου. Γράφουμε σκηνές-καταστάσεις (παίρνουμε αυτές που υπάρχουν στο κείμενο ή μπορεί να δημιουργήσουμε και καινούργιες) που να χτίζουν το θέμα που διαλέξαμε. Δηλαδή γράφουμε σε σημεία την υπόθεση του έργου μας. 3. Τα θεατρικά κείμενα είναι χωρισμένα σε σκηνές (καταστάσεις-περιστατικά). Τις σκηνές τις ξεχωρίζουμε ανάλογα με την σχέση της με το θέμα και την υπόθεση του έργου σε: κεντρική σκηνή (έχει άμεση σχέση με το κεντρικό θέμα) – παραπλήσια σκηνή (έχει ελεύθερη σχέση προς το κεντρικό θέμα) – επεισοδιακή σκηνή (δεν προωθεί την πλοκή του έργου αλλά έχει το ρόλο «κεντήματος», π.χ. παίρνουμε πληροφορίες για τον ήρωα) – περιμετρική σκηνή (είναι ο συνδετικός κρίκος που συνδέει όλες τις σκηνές ενός έργου σε ένα σύνολο, π.χ. η περιμετρική σκηνή στον Άμλετ του Σαίξπηρ είναι η εκδίκηση του Άμλετ για το φόνο του πατέρα του). Κάθε σκηνή (κατάσταση-περιστατικό) για να έχει ενδιαφέρον πρέπει να είναι δραματικά (εννοώ να υπάρχει δράση, κινητικότητα), για να είναι δραματική πρέπει να περιέχει σύγκρουση (δηλ. συγκρούονται άνθρωποι, απόψεις, κ.τ.λ.), η οποία φέρνει την ένταση. Τη σύγκρουση τη χωρίζουμε όπως και τις σκηνές, σε κεντρική (έχει άμεση σχέση με το κεντρικό θέμα), παραπλήσια (έχει ελεύθερη σχέση προς το κεντρικό θέμα) και επεισοδιακή. Κατόπιν χωρίζουμε το έργο μας σε κεντρικές, παραπλήσιες, επεισοδιακές σκηνές. Σε αυτή τη φάση παρατηρούμε αν κάποια σκηνή είναι αδύνατη και πρέπει να την “δυναμώσουμε”, αν δημιουργείται μια σταθερή κορύφωση. (Την 3η ενότητα μπορείτε να την κάνετε και ταυτόχρονα με την 2η, δεν είναι απαραίτητο να τις ξεχωρίζετε). ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

29

4. Στη φάση αυτή είμαστε έτοιμοι να γράψουμε τους διάλογους του έργου μας. Σίγουρα κατά τη διάρκεια των προβών μπορεί να υπάρχουν κι αλλαγές σε κάποιες σκηνές εξαιτίας προβλημάτων που θα έχουν διαπιστωθεί. 5. Αυτή είναι η πιο μεγάλη ενότητα και η τελευταία, η οποία όμως μπορεί και να μην τελειώσει ποτέ ή να μας οδηγήσει σε επόμενες σε επόμενες ενότητες. Έχουμε την πρώτη έκδοση του θεατρικού κειμένου. Πρέπει να ξέρουμε ότι το κείμενο είναι ένα μπαστούνι για τα παιδιά πάνω στο οποίο μπορούν να στηριχτούν. Το κείμενο υπηρετεί περισσότερο τη σκηνοθετική δραστηριότητα. Επομένως κατά τη δ��άρκεια της προετοιμασίας με τα παιδιά το κείμενο θα αλλάξει μπορεί, να αφαιρεθούν ή να συμπληρωθούν ατάκες ή και σκηνές. Διαπιστώνουμε ότι το κείμενο δημιουργείται σχεδόν μέχρι και την πρεμιέρα, αλλά και κατά την διάρκεια των παραστάσεων. Αυτό γιατί τα παιδιά δεν είναι επαγγελματίες ηθοποιοί, στους οποίους μετά την πρεμιέρα οι υπόλοιπες παραστάσεις είναι μια συνεχής επανάληψη. Τα παιδιά δύσκολα μπορούν να το κάνουν. Μετά από 3 – 4 παραστάσεις θα χάσουν το ενδιαφέρον τους για το έργο. Πρέπει συνέχεια να δημιουργούμε καταστάσεις, ώστε να διεγείρουμε το ενδιαφέρον τους. Ευχαρίστηση για τα παιδιά είναι περισσότερο η δημιουργική προετοιμασία της παράστασης, παρά οι παραστάσεις από μόνες τους. Αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

30

Πολιτιστικά νέα της πόλης μας Ελένη Μπαντή (Β2) Ελένη Μόσχου (Β2)

Γεια σας και φέτος αγαπητοί μας αναγνώστες!!! Από ό,τι φαίνεται το μετρό δεν λέει να τελειώσει, όπως και τα πολιτιστικά δρώμενα, που μας δίνουν την ευκαιρία να δούμε μια Θεσσαλονίκη δημιουργική και ψυχαγωγική!!!

ΔΕΘ - 74ης Έκθεσης Θεσσαλονίκης

Το Σάββατο 05 Σεπτεμβρίου 2009 άνοιξε τις πύλες της η 74η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης. Στην 74η έκθεση τιμώμενη χώρα ήταν η Ινδία, ενώ για πρώτη φορά φέτος υπήρχε και τιμώμενη πόλη, η Λάρισα, ενώ τιμήθηκε και ο νομός Χίου. Ανάμεσα στα special events της έκθεσης, περιλαμβάνεται η περιήγηση στα εκθέματα του μυθικού βασιλιά της Αιγύπτου, Τουταγχαμών και η παρουσία του μεγαλύτερου ελέφαντα του κόσμου (έργο τέχνης διαστάσεων 14m Χ 9m.) French culture στην Θεσσαλονίκη!!! Εβδομάδα Γαλλικού Κινηματογράφου διοργάνωσε το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, από την Παρασκευή 26 Μαρτίου μέχρι την 1η Απριλίου, κατά τη διάρκεια του οποίου φιλοξενήθηκαν στο Ολύμπιον περισσότερες από 20 ταινίες. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

31

• ΑΣΑΝΣΕΡ ΓΙΑ ΔΟΛΟΦΟΝΟΥΣ • ΝΑΤΑΛΙ • ΖΙΛ ΚΑΙ ΤΖΙΜ / JULES KAI JIM, 110΄, του FRANCOIS TRUFFAUT Και πολλά άλλα γαλλικά αριστουργήματα!!!!! Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης Το Ο.Μ.Μ.Θ. φέτος παρουσίασε πολλά και ενδιαφέροντα, τα οποία αναφέρονται σε όλες τις ηλικίες. Οι παραστάσεις θα κρατήσουν από τον Ιανουάριο έως το Μάιο του 2010. Οι πιο σημαντικές είναι: Ιανουάριος: Ελληνική Μουσική Xορός στο Μέγαρο «Δάφνις και Χλόη» Φεβρουάριος: Κύκλος Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων – «Η ιστορία των κρουστών με ήχους και εικόνες» Μουσικές του Κόσμου – «Τα μουσικά ταξίδια του Μάρκο Πόλο» Χορός στον Πάγο - P.I.Tchaikovsky: «Η Ωραία Κοιμωμένη» Μάρτιος: Δευτέρες στο φουαγιέ - Χορωδιακή Μουσική για όμοιες φωνές από το ρομαντισμό έως σήμερα Μεγάλα Έργα Θρησκευτικής Μουσικής - G.F. Handel: «Η Ανάσταση» Απρίλιος: Δευτέρες στο Φουαγιέ Κύκλος Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Μάιος: Παιδική χορωδία του «Συλλόγου Φίλων Μουσικής Θεσσαλονίκης» Μουσική Δωματίου Χορός στο Μέγαρο – «Τάνγκο Μιούζικαλ» κ.ά.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


32

Η ΔΥΣΗ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Η 10η γιορτή των αγγέλων Παύλος Ψαθάς (Β2)

Τρίτη 01-12-2009 Δέκατη χρονιά της γιορτής των Αγγέλων. Χιλιάδες κόσμος περιμένει να δει τον επίσημο καλεσμένο της φετινής χρονιάς, το Μιχάλη Χατζηγιάννη. Ξεκινώ για την πλατεία Αριστοτέλους. Λεωφορεία γεμάτα. Στην Αριστοτέλους χιλιάδες άνθρωποι. Ώρα 7μ.μ. Κατευθυνόμαστε προς το χώρο των εκδηλώσεων. Σε λίγο εμφανίζεται μια χορωδία μικρών παιδιών που ξεκινά να τραγουδά χριστουγεννιάτικα. Αμέσως μετά το δέντρο και το καράβι της πλατείας ανάβουν, ενώ δεκάδες πυροτεχνήματα φωτίζουν τον ουρανό. Τα φώτα της σκηνής άναψαν, όλοι φώναζαν! Ο Μιχάλης βγαίνει στη σκηνή και το τραγούδι ξεκινά! Μέσα σε λίγα λεπτά όλος ο χώρος κατακλύστηκε από κόσμο. Ο Μιχάλης ξεσηκώνει τους πάντες. Το σκηνικό ήταν καλά στημένο έτσι ώστε να φαίνεται ο Μιχάλης από παντού. Στην περίπτωση που δεν μπορούσες να τον δεις στη σκηνή των έβλεπες από τη γιγαντοοθόνη. Ήταν μια πανέμορφη μουσική βραδιά! Για όσους έχασαν τη φετινή γιορτή των αγγέλων, ελπίζω του χρόνου να σας δοθεί η ευκαιρία. Για όσους φοβούνται ότι θα έχει πολύ κόσμο και θα ταλαιπωρηθούν να βρουν πάρκινγκ... καλύτερο θα ήταν να πάρουν ένα μέσο μαζικής μεταφοράς!

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

33

«ΚΑΡΜΙΝΑ ΜΠΟΥΡΑΝΑ» Σκλαβούνου Μαρίνα, Kαθηγήτρια Γαλλικών και Μουσικής

Τα τραγούδια που έγιναν γνωστά σαν «Κάρμινα Μπουράνα» βρέθηκαν γραμμένα σε κάτι μισολιωμένα χειρόγραφα σ’ ένα μοναστήρι των Βενεδικτίνων στη νότια Γερμανία στην περιοχή της Βαυαρίας.

ρικών ή Τραγούδια των φοιτητών ή Τραγούδια των βακάντηδων. Ο κάθε μελετητής τα ονόμαζε όπως νόμιζε καλύτερα. Τελικά επικράτησε ο όρος «Κάρμινα Μπουράνα», αλλά τα τραγούδια αυτά έγιναν γνωστότερα εκατό χρόνια περίπου αργότερα, όταν το 1938 ο Γερμανός μουσουργός Καρλ Ορφ μελοποίησε ένα τμήμα από αυτά δίνοντας στις συνθέσεις του αυτές, τον ίδιο τίτλο: δηλαδή «Κάρμινα Μπουράνα».

Βρέθηκαν το 1803 από τον Γιόχαν Αρετίν, τοπικό επιθεωρητή που πήγε να επιθεωρήσει τη βιβλιοθήκη του μοναστηριού κι επειδή ήταν μαζεμένα στο ίδιο «πακέτο» ονομάστηκαν έτσι: Κώδικας Βαυαρίας, Κώδικας Μπουράνους, Κώδικας του Μονάχου, Λατινικός Κώδικας, Κάρμινα Τα τραγούδια αυτά δε γράφτηκαν από Μπουράνους και τελικά Κάρμινα Μπουένα μόνο συνθέτη-ποιητή ή στιχουργό. Για ράνα. να ακριβολογήσουμε, δεν ξέρουμε καν Το 1800 τα λατινικά ήταν περίβλεπτη ποιοι είναι οι δημιουργοί τους. Ξέρουμε γλώσσα στην Ευρώπη (μαζί με τα αρ- ότι είναι παραπάνω από ένας, αλλά όλοι χαία ελληνικά) γι’ αυτό και πήραν λα- τους παραμένουν ανώνυμοι. Μόνο για τινική ονομασία. Κάρμινα (Carmina) στα τους τρεις από αυτούς ξέρουμε κάποιο λατινικά σημαίνει τραγούδια, ποιήματα όνομα, που μάλλον είναι τίτλος ή παρα(Carmen: ενικός, Carmina: πληθυντικός) τσούκλι παρά το σωστό όνομα. Αυτοί είενώ το Burana έχει τη ρίζα του στο χω- ναι ο Αρχιποέτας -Αρχιποιητής- (βακάρικός ή στη Βαυαρία αφού τα χειρόγραφα ντης ποιητής), ο Πρίμας (ο Πρώτος) του βρέθηκαν σε βαυαρικό μοναστήρι. οποίου το πραγματικό όνομα εικάζεται Τα τραγούδια αυτά ονομάστηκαν ότι είναι ο Ούγκο της Ορλεάνης (επιφανής «Κάρμινα Μπουράνα» γύρω στο 1850· δάσκαλος της ποιητικής και της ρητοριαρχικά λέγονταν και Τραγούδια των κλη- κής τέχνης) και ο Βάλτερ Σατιγιόν (βακάΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


34

Η ΔΥΣΗ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

ντης ποιητής). Όπως προαναφέραμε επομένως, οι δημιουργοί των τραγουδιών αυτών είναι άγνωστοι σε μας, πλην των τριών που είδαμε. Συμβαίνει δηλαδή εδώ ό,τι και με τα δικά μας δημοτικά τραγούδια, οι δημιουργοί των οποίων έμειναν ανώνυμοι και άγνωστοι. Το πιθανότερο είναι ότι τα «Κάρμινα Μπουράνα» τα έγραψαν οι ίδιοι οι φοιτητές, οι λατινομαθείς καθηγητές τους, οι περιπλανώμενοι βακαπόντηδες, οι λαϊκοί τροβαδούροι, οι κληρικοί και οι μοναχοί, ακριβώς το ίδιο, όπως εικάζεται και για τα δικά μας δημοτικά τραγούδια και τους περιπλανώμενους λαϊκούς οργανοπαίκτες, ότι ήταν αυτοί μάλλον που τα συνέθεσαν. Και σε μας μεν αυτοί οι λαϊκοί οργανοπαίκτες δεν αποτέλεσαν μια ξεχωριστή λαϊκή τάξη ή δεν έμειναν γνωστοί σαν τέτοιοι. Στη Μεσαιωνική Ευρώπη, όμως, όλοι αυτοί αποτελούσαν τους γνωστούς περιπλανώμενους «βακάντεν», τους «βακαπόντηδες» ή «βακάντηδες» που εκφυλισμένα στη δική μας αργκό λέγονται «μπαγαπόντηδες». Οι «μπαγαπόντηδες», όμως, για μας είναι λέξη υποτιμητική, μειωτική και σημαίνει εκτός του σαχλόμαγκα, τον αλητάκο, τον πονηρό ψεύτη ή κάτι παρόμοιο. Στην Ευρώπη, ο «βακαπόντης» ή «βακάντης» ήταν ο περιπλανώμενος φτωχομπινές, ο περιφερόμενος αλητάκος, ο μποέμ, αυτός που δεν είχε σταθερή στέγη και πατρίδα, ο μοναχικός τύπος που έπαιρνε το δισάκι του και ίσως ακόμα την κιθάρα του ή άλλο παρόμοιο όργανο και γύριζε από χωριό σε χωριό και από πόλη σε πόλη. Ο βακαπόντης σπάνια ρίζωνε κάπου, υπήρχαν όμως στη διαδρομή του σταθερά και γνήσια στέκια, όπως διάφορες ταβέρνες, πανδοχεία, κ.λπ. Ένα μεγάλο τμήμα των Βακαπόντηδων το αποτελούσαν οι μποέμηδες φοιτητές που περιφέρονταν τότε από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο χωρίς σταθερή διαμονή. Αυτοί ήταν που διαμόρφωσαν τη μορφή τόσο του «βακάντη» όσο και της «βακάντικης» ποίησης. Ένα άλλο τμήμα - μάλλον με σταθε-

ρότερη διαμονή - ήταν οι κατά το πλείστον αποσχηματισμένοι ή χωρίς ενορία κληρικοί και μοναχοί και έρχονταν κατόπιν διάφοροι άλλοι λαϊκοί τύποι όπως παράνομοι, οργανοπαίκτες, θαυματοποιοί, τροβαδούροι, διωγμένοι, τεμπέληδες, κυνηγημένοι, κ.λπ. Όπως βλέπουμε, η «βακαντία», η «περιπλάνηση» ήταν τότε ένας σημαντικός θεσμός. Μερικοί από τους αρχικούς, τους γνήσιους βακάντες έγραψαν τραγούδια. Είχαν ταλέντο. Τα τραγούδια αυτά όπως ήταν φυσικό, μιλούσαν για επαιτεία, φτώχεια, κρασί, ταβέρνα, έρωτα, άνοιξη. Τα έγραψαν ή στη γλώσσα τους ή σε μια τοπική διάλεκτο ή στα λατινικά. Έτσι διαμορφώθηκε μια τέλεια τεχνοτροπία, με άφθαστο λυρισμό, με συνεκτικό θεματολόγιο και σταθερή ή περίπου σταθερή τεχνοτροπία τόσο στο χτίσιμο του στίχου (βακάντικος στίχος), όσο και στη μουσική. Αυτή ήταν η καθ’ αυτή βακάντικη ποίηση. Επειδή όμως τα όρια μεταξύ γνήσιου βακάντη, γνήσιου φοιτητή και γνήσιου κλέρικι ήταν όπως είναι ευκολονόητο συγκεχυμένα, στην καθ’ αυτή βακάντικη ποίηση προστέθηκαν (με την ίδια τεχνοτροπία) και τα τραγούδια που έγραψαν και οι κλέρικι αλλά και άλλοι ακόμα, όπως καθηγητές, δάσκαλοι, δικηγόροι, κλπ. Διάφοροι γραμματιζούμενοι, ωστόσο, τα μάζευαν σε διάφορες χειρόγραφες συλλογές με υποτυπώδη ή χωρίς τίτλο. Η μια τέτοια συλλογή αντιγραφόταν μετά από έναν άλλο ο οποίος προσέθετε νέα κομμάτια, αφαιρούσε άλλα για διάφορους λόγους ή προσέθετε άλλα κομμάτια που θεωρούσε ότι ανήκουν στην ίδια καλλιτεχνική συνεκτικότητα, παρότι δεν είχαν καμία σχέση με το βακαντισμό. Ένας τρίτος αντιγραφέας μετά, προσέθετε και άλλα κείμενα θρησκευτικά, π.χ., λειτουργικά, ψαλμούς κι έτσι στο τέλος, τα χειρόγραφα που βρέθηκαν το 1800 στη Βαυαρία ήταν τελικά ένα σύνολο από 1000 ετερόκλητα κομμάτια: τραγούδια, σάτιρες, φιλοσοφικοί στοχασμοί, σκετς, ψαλμοί, μικρές μπαλάντες, ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ ακόμα και προσωπικές αναφορές και διηγήσεις. Επειδή όλα αυτά είχαν (ή θεωρείτο από τους αντιγραφείς ότι είχαν) την ίδια καλλιτεχνική συνεκτικότητα, συμπεριλαμβάνονταν στα χειρόγραφά τους. Τέλος, από φιλολογικής πλευράς αν προσέξει κανείς τους στίχους, θα διαπιστώσει αμέσως ότι δεν είναι απλοϊ-

35 κοί ή φτωχοί και χοντροκομμένοι στίχοι, αλλά λεπτά λυρικά δημιουργήματα μιας εκλεπτυσμένης ποιητικής φαντασίας που αντανακλούσαν όχι μόνο το πνεύμα του Μεσαίωνα αλλά και το συχνά άγνωστο σε μας απάνθισμα της μποέμικης, στοχαστικής, θρησκευτικής και φολκλορικής ζωής της περιόδου αυτής.

(Διασκευή) Κάρμινα Μπουράνα, Λυρική ποίηση των λαών, Μτφρ. Β. Λάζος, Εκδ. Μπαρμπουνάκης, Θεσσαλονίκη 2002.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

36

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Μαγαλιού Λαμπρινή, Φιλόλογος

Οι δράσεις του σχολείου μας που ήδη έλαβαν χώρα Εκδηλώσεις και γεγονότα… Σχολικό έτος 2009-2010

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2009 1. Παρασκευή 11 Σεπτεμβρίου: Αγιασμός και καλωσόρισμα των νέων μαθητών με παρουσίαση δρώμενων απ’τους μαθητές της Β΄ και Γ΄ τάξης. 2. Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου: Συμμετοχή μαθητών της Γ΄ Γυμνασίου σε εκδήλωση (τηλεδιάσκεψη) με τίτλο «Φέρτε την τάξη σας στο διάστημα» που έλαβε χώρα στο NOESIS. Ήταν μια εμπειρία μοναδική, όπως δήλωσαν οι μαθητές κατόπιν…! (οργάνωση - συντονισμός: Κολτσάκης Ευ.). 3. Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου: Ομάδα μαθητών μας με συνοδούς καθηγητές του σχολείου μας παρακολούθησαν στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης παράσταση από το Σύγχρονο Χοροθέατρο Elisa Monte Dance (ομάδα σύγχρονου χορού από τις ΗΠΑ) (οργάνωση - συντονισμός: Πούλιου Ν.). ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 1. Συμμετοχή του σχολείου στα «Δημήτρια»: • 1-10 Οκτωβρίου: Έκθεση έργων (μακέτες και άλλες εργασίες) μαθητών μας από την κατεύθυνση των Εικαστικών και από το μάθημα της Τεχνολογίας στο Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο με τίτλο: «Επεμβαίνοντας στον προσωπικό μας χώρο» - Παρουσίαση χορευτικού κομματιού (υπεύθ. καθ. Ματζάρη Μ., Νικολαΐδου Μ.). • Τρίτη 6 Οκτωβρίου: Θεατρικές παραστάσεις στο κινηματοθέατρο «Άνετον»: • «Η μωβ ομπρέλα»: Διασκευή και δραματοποίηση από το ομώνυμο βιβλίο της Άλκης Ζέη (υπεύθυνες καθ.: Σαββίδου Μ. – Νικολαΐδου Μ.) • «Έρως από μηχανής»: θεατρικό που γράφτηκε από τα παιδιά κατεύθυνσης του θεάτρου στο μάθημα της Δημιουργικής Γραφής (υπεύθυνες καθ.: Συμεωνάκη Αλ. – Δημοπούλου Τρ., χορογραφία: Πούλιου Ν.). ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

37

• «Ταξιδεύοντας στον κόσμο – Γνωρίζοντας τα δικαιώματά μας»: ξενόγλωσση παράσταση (υπεύθυνοι καθ.: Σκλαβούνου Μ. – Πούλιου Ν. – Πατρώνα Π. – Ζάχος Δ). • «Περιβάλλον και γυναίκα» - έρωτας – γάμος – θάνατος, η πορεία της γυναίκας στο χρόνο μέσα από τα έργα του Ευρυπίδη: «Ιππόλυτος», «Ιφιγένεια εν Ταύροις», «Μήδεια» (υπεύθυνοι καθ.: Σαχπατζίδης Χ. – Πούλιου Ν. – Πατρώνα Π.). 2. Κυριακή 11 Οκτωβρίου: Συμμετοχή μαθητών μας (σημαιοφόρος και παραστάτες) σε εκκλησιασμό και εορταστική εκδήλωση του Δήμου Αμπελοκήπων προς τιμήν του Μακεδονικού Αγώνα. 3. Τετάρτη 14 Οκτωβρίου: α) Εκπαιδευτική επίσκεψη στο πρώην Βασιλικό Θέατρο για την παρακολούθηση της θεατρικής παράστασης της Παιδικής Σκηνής «Ο Σιμιγδαλένιος» του Αλέξ. Αδαμόπουλου (οργάνωση – συντονισμός: Μυλωνά Αλ.), β) Συμμετοχή καθηγητών και μαθητών στις «Προτάσεις» (βιβλιοπωλείο «Ιανός») με θέμα: «Λογοτεχνία και Ροκ, Δημιουργική Γραφή και Κινηματογράφος» (Μητελούδης Π., Ζάχος Δ., Μαγαλιού Λ.). 4. Πέμπτη 15 Οκτωβρίου: Πολιτιστικός περίπατος στη Μονή Λαζαριστών: παρακολούθηση πρόβας της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή (οργάνωση - συντονισμός: Μήττα Δ.). 5. Παρασκευή 16 Οκτωβρίου: Ομάδα μαθητών μας με συνοδούς καθηγητές του σχολείου μας παρακολούθησαν στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης μπαλέτο, από το English National Ballet σε σύμπραξη με την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, τη «Ζιζέλ», σε χορογραφία (διασκευή) του Marius Petipa (οργάνωσησυντονισμός: Πούλιου Ν.). 6. Τρίτη 27 Οκτωβρίου: Σχολική γιορτή (διοργάνωση: Φράγκογλου Γ., Μαύρου Ειρ., μαθητές κατεύθυνσης θεάτρου Α΄ Γυμνασίου). ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 1. Πρόβες με πρωταγωνιστές τους μαθητές της Β΄ Γυμνασίου για την εκδήλωση μνήμης στα γεγονότα του Πολυτεχνείου το 1973 (υπεύθυνοι καθ.: Μαγαλιού Λ., Μητελούδης Π., Πούλιου Ν., Πατρώνα Π., Ζάχος Δ., Σαχπατζίδης Χ.). 2. Τετάρτη 11 Νοεμβρίου: Συμμετοχή καθηγητών και μαθητών μας στις «Προτάσεις» (βιβλιοπωλείο «Ιανός») με θέματα: α) «Δραματοποιούμε τον Jack Prevert και γράφουμε haiku μαθαίνοντας Γαλλικά» (Αραμπατζόγλου Α.), β) «Μαθηματική επαγωγή εν κινήσει» (Αλεξανδρίδου Α.). 3. Δευτέρα 16 Νοεμβρίου: Συμμετοχή καθηγητριών (Πούλιου Ν., Μυλωνά Αλ., Σαββίδου Μ., Πατρώνα Π.) και μαθητριών μας (κατ/νση χορού Γ΄ τάξης) στην παρουσίαση του πιο πρόσφατου βιβλίου ποίησης της κ. Αδαλόγλου: «Διπλή άρθρωση». 4. Σάββατο 21 Νοεμβρίου: Συμμετοχή του μαθητή μας Τσιωνά Αθ. (Β2) στο στον 69ο διαγωνισμό της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας «Θαλής» - βράβευση – πρόκριση για την επόμενη φάση (συμμετοχή στο διαγωνισμό «Ευκλείδης»). ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

38

5. Ολοκληρώθηκε η επεξεργασία της ταινίας μικρού μήκους «Μια φορά που ο μπαμπάς μου ήταν χρήσιμος» που επιλέχθηκε από το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου και συμμετείχε στο Πρόγραμμα Χρηματοδοτήσεων Νέων Δημιουργών με τίτλο: «Πρώτο Βήμα». Εστάλη στο Φεστιβάλ «Κάμερα Ζιζάνιο» και “Art Fools” (υπεύθ. καθηγητής: Ζάχος Δ.). ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1. Παρασκευή 5 Δεκεμβρίου: Συμμετοχή – παρουσίαση καινοτόμων δράσεων στο Πανελλήνιο Δίκτυο για το θέατρο στην Εκπαίδευση. Πρόγραμμα: «Η ζωή μας μια βόλτα, τα δικαιώματά μας ταξίδι ατελείωτο» (Σκλαβούνου Μ. – Πούλιου Ν. – Ζάχος Δ.). 2. Τρίτη 9 Δεκεμβρίου: Συμμετοχή – παρουσίαση βιωματικού σεμιναρίου σε καθηγητές της Δ/νσης Δευτερ. Εκπ/σης Δυτ. Θεσσαλονίκης με θέμα: «Τα δικαιώματά μας στο σχολείο» (Σκλαβούνου Μ. – Πούλιου Ν. – Ζάχος Δ.). 3. Παρασκευή 11 Δεκεμβρίου: Ο Τάσος Αποστολίδης συζητά με τους μαθητές της Α΄ τάξης και της κατεύθυνσης των Εικαστικών της Γ΄ τάξης και παρουσιάζει έργα του σε αυτούς (Συντονισμός: Μυλωνά Α). 4. Παρασκευή 11 Δεκεμβρίου: Βράβευση του Project “Teaching Science in Art School of Ampelokipoi” στον Πανευρωπαϊκό διαγωνισμό E-learning Awards 2009 του European Schoolnet (δημιουργία project καθηγητής: Ε. Κολτσάκης). 5. Δευτέρα 14 Δεκεμβρίου: Συμμετοχή μαθητών μας στο ολοήμερο αφιέρωμα (Λογοτεχνικός Μαραθώνιος) της Εταιρείας Λογοτεχνών Βορείου Ελλάδος στον Παπαδιαμάντη - Ανάγνωση δύο διηγημάτων του Παπαδιαμάντη, «Το Άνθος του Γιαλού» και τα «Πτερόεντα Δώρα», με παράλληλη power point παρουσίαση εικαστικών διαφανειών σχετικών με το θέμα και δραματοποίηση συγκεκριμένων σκηνών από τα διηγήματα. Το ίδιο «κομμάτι» παρουσιάστηκε και στη μεγάλη γιορτή των Χριστουγέννων (υπεύθυνοι καθ.: Σαχπατζίδης Χ. – Πούλιου Ν. – Σκλαβούνου Μ.). 6. Τρίτη 15 Δεκεμβρίου: Οι μαθητές της κατεύθυνσης των Εικαστικών επισκέπτονται το «Τελλόγλειο Ίδρυμα» (έκθεση έργων Miro), ενώ οι υπόλοιποι μαθητές επισκέπτονται το Μουσείο Κινηματογράφου στο Λιμάνι (υπεύθυνοι: οι καθηγήτριες Εικαστικών και ο καθ. Πληροφορικής: Ζάχος Δ.). 7. Τετάρτη 16 Δεκεμβρίου: Συμμετοχή καθηγήτριας του σχολείου (Σαββίδου Μ.) και μαθητών του Εσπερινού Γυμνασίου Αμπελοκήπων στις «Προτάσεις» (βιβλιοπωλείο «Ιανός») με θέμα: «Φεγγαράκι μου λαμπρό φέγγε μου να τραγουδώ…». 8. Δευτέρα 21 Δεκεμβρίου: • Γιορτή Χριστουγέννων στο Δημοτικό Θέατρο Αμπελοκήπων (υπεύθυνοι καθηγητές: Φράγκογλου Γ., Νικολαΐδου Μ., Πατρώνα Π., Σαχπατζίδης Χ. – Πούλιου Ν. – Σκλαβούνου Μ.). ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

39

• Έκθεση και πώληση έργων των μαθητών του σχολείου σχετικών με τις γιορτές των Χριστουγέννων (στολίδια, μόμπιλο, κάρτες). Υπεύθυνες καθ.: Ιωάννου Α. – Παπαδοπούλου Ζ. – Αθανασοπούλου Ζ. – Φωτιάδου Κ. –Δροσοφορίδου Ε. ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2010 1. Παρασκευή 15 Ιανουαρίου: Οι μαθητές των κατευθύνσεων Χορού και Θεάτρου - Κινηματογράφου επισκέπτονται το Μουσείο Κινηματογράφου και οι μαθητές της κατεύθυνσης των Εικαστικών το «Τελλόγλειο Ίδρυμα» (έκθεση έργων Miro) (υπεύθυνοι: οι καθηγήτριες Εικαστικών και ο καθ. Πληροφορικής: Ζάχος Δ.). 2. Τετάρτη 20 Ιανουαρίου: Συμμετοχή μαθητών μας στις «Προτάσεις» (βιβλιοπωλείο «Ιανός») με θέμα: «Όταν το εκπαιδευτικό δράμα συναντά το Γαλιλαίο του Μπρεχτ» (Η παρουσίαση έγινε από την περσινή καθηγήτρια του σχολείου Αθανασοπούλου Ειρ.). 3. 20-24 Ιανουαρίου: Διοργάνωση προπαρασκευαστικής επίσκεψης από το σχολείο μας (υπεύθυνοι καθ.: Σαχπατζίδης Χ. – Νίκα Σ.) στο πλαίσιο του προγράμματος Comenius I με τη συμμετοχή καθηγητών από τη Γερμανία, Ολλανδία, Κροατία, Πολωνία και Πορτογαλία: παρουσίαση χοροθεατρικού, τραγουδιού από γαλλόφωνη χορωδία, χορών από τους μαθητές της κατ/νσης Χορού (υπεύθυνοι: Πούλιου Ν., Πατρώνα Π., Σκλαβούνου Μ., Νικολαΐδου Μ., Θεοδωράκος Χ.). 4. Τετάρτη 27 Ιανουαρίου: Συμμετοχή της Περιβαλλοντικής Ομάδας της Γ΄ τάξης του σχολείου μας στο εκπαιδευτικό Πρόγραμμα του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Βερτίσκου «Λίμνες» στο πλαίσ��ο της εργασίας μας «Οι λίμνες που μας ενώνουν» με εκδρομή στις Λίμνες Κορώνεια και Βόλβη (υπεύθυνοι καθ. Νίκα Σ. – Γεωργολιός Χ. – Σαχπατζίδης Χ.). 5. Παρασκευή 29 Ιανουαρίου: Παρουσίαση του βιβλίου της καθηγήτριας του σχολείου Αλεξάνδρας Μυλωνά «Εγώ και μερικές φίλες μου» με παράλληλη συμμετοχή της διευθύντριας του σχολείου και άλλων καθηγητών (Φράγκογλου Γ., Σαββίδου Μ., Νικολαΐδου Μ.) και μαθητών του σχολείου (κατ/νσης θεάτρου Γ΄ τάξης) στο βιβλιοπωλείο «Ιανός». 6. Σάββατο 30 Ιανουαρίου: Συμμετοχή μαθητών του σχολείου μας με εικαστικά έργα τους στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα: «Η Γιορτή του Υπερρεαλισμού» που έλαβε χώρα στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (Συντονισμός: Κυπριανού Α.). 7. Συμμετοχή του σχολείου μας με κείμενο της μαθήτριάς μας της Γ΄ τάξης Δανάης Χατζηαναγνώστου της κατεύθυνσης Θεάτρου – Εικαστικών με θέμα: «Τα καυσαέρια δεν είναι μόνο η πραγματικότητα της εποχής. Είναι κι ένα σύμβολο, που θέλει να πει πολλά» (υπεύθυνη καθηγ.: Χατζημπαχάρη Μ.) και με ζωγραφικό έργο του μαθητή μας της Γ΄ τάξης των Εικαστικών με θέμα: «Όταν οι μαθητές ζωγραφίζουν για το περιβάλλον» στην εφημερίδα «Γαία». Τόσο η εφημερίδα όσο και τα έργα των μαθητών μας σε αυτήν βραβεύτηκαν... ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

40

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 1. Πέμπτη 4 Φεβρουαρίου: Τσικνοπέμπτη: Περίπατος στο πρώην στρατόπεδο Στρεμπενιώτη (συνοδεία φαγητού και χορού) (οργάνωση: Θεοδωράκος Λ.). 2. Κυριακή 21 Φεβρουαρίου: Οι μαθητές της Β’ τάξης στο πλαίσιο του Προγράμματος «Μια φορά και έναν καιρό ήταν ο Μεσαίωνας» παρακολούθησαν την παράσταση μουσικής, εικόνας και λόγου «Τα μουσικά ταξίδια του Μάρκο Πόλο» (υπεύθυνες καθ. Πούλιου Ν., Σκλαβούνου Μ.). 3. Τετάρτη 24 Φεβρουαρίου: Συμμετοχή καθηγητών (Σαχπατζίδης Χ. – Πούλιου Ν.) και μαθητριών μας (Β΄ τάξης) στις «Προτάσεις» (βιβλιοπωλείο «Ιανός») με θέμα: «Στάσιμα από τη «Μήδεια» και την «Ιφιγένεια εν Ταύροις» του Ευριπίδη – Ηπειρώτικο μοιρολόι». 4. Παρασκευή 26 Φεβρουαρίου: Ομάδα μαθητών μας με συνοδούς καθηγητές του σχολείου μας παρακολούθησαν στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης την «Ωραία κοιμωμένη» του P. I. Tchaikovsky από τα «Μπαλέτα στον Πάγο» της Αγίας Πετρούπολης (οργάνωση-συντονισμός: Πούλιου Ν.). 5. Σάββατο και Κυριακή 27 και 28 Φεβρουαρίου: Στο πλαίσιο του Προγράμματος «Μια φορά και έναν καιρό ήταν ο Μεσαίωνας» μαθητές μας παρακολούθησαν στο σχολείο μας βιωματικό σεμινάριο Ιστορικών χορών με τον καθηγητή χορού Δημήτρη Κυανίδη (υπεύθυνες καθ.: Πούλιου Ν., Σκλαβούνου Μ.). 6. Ολοκλήρωση καινοτόμου προσέγγισης Mind Mosaic που εφαρμόστηκε πιλοτικά σε 5 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στο σχολείο μας που είχε ως στόχο να βοηθήσει τους νέους να κατανοήσουν τον Ευρωπαϊκό Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων (οργάνωση – συντονισμός: Σκλαβούνου Μ., Αθανασοπούλου Ζ.) ΜΑΡΤΙΟΣ 1. Παρασκευή 5 Μαρτίου: Βράβευση με το πρώτο πανευρωπαϊκό βραβείο για την κατηγορία ICT in Education του καθηγητή Φυσικής του σχολείου μας, Ευ. Κολτσάκη, στις Βρυξέλλες, από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Σχολικό Δίκτυο, κατά τη διάρκεια των εκδηλώσεων e-skills week 2010. Η βράβευση έγινε για το Project Teaching Art in Art High School of Ampelokipi. 2. Παρασκευή 5 Μαρτίου: Επίσκεψη του Μιχάλη Γκανά στο σχολείο μας. Δρώμενα παρουσιάστηκαν από μαθητές της Α΄ και Β΄ τάξης με υπεύθυνες καθηγήτριες τις: Μήττα Δ., Ράλλη Αθ., Αθανασοπούλου Ζ., Ζάχο Δ. 3. Τρίτη 9 Μαρτίου: εκδρομή του σχολείου στα Λουτρά Λαγκαδά (οργάνωση: Θεοδωράκος Λ.). 4. Παρασκευή 19, Σάββατο 20 και 21 Μαρτίου: εκδρομή Γ΄ τάξης στην Καστοριά στο πλαίσιο του Προγράμματος Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης «Οι λίμνες που μας ενώνουν» και του Πολιτιστικού Προγράμματος «Λογοτεχνία και Ροκ, Δημιουργική Γραφή και Κινηματογράφος» (οργάνωση: Κακαμούκα Ελ. και Νίκα Σ., συνοδοί καθ.: Μητελούδης Π., Νικολαΐδου Μ.). ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

41

5. Τετάρτη 17 Μαρτίου: Συμμετοχή καθηγητών και μαθητών στις «Προτάσεις» (βιβλιοπωλείο «Ιανός») με θέμα: «Η ζωή μας μια βόλτα, τα δικαιώματά μας ταξίδι ατελείωτο» (Σκλαβούνου Μ. – Πούλιου Ν. –Πατρώνα Π. - Ζάχος Δ.). 6. Δευτέρα 22 Μαρτίου: Δρώμενο στις τάξεις (21 Μαρτίου: Ημέρα ποίησης) – υπεύθυνοι καθ.: Μυλωνά Αλ., Φράγκογλου Γ. 7. Τετάρτη 24 Μαρτίου: σχολική γιορτή από τους μαθητές της Γ΄ τάξης – υπεύθυνος ο καθηγητής Φουντούλης Εμμ. 8. Παρασκευή 26 Μαρτίου: Παρουσιάζονται οι «Οριακές στιγμές Ι» με θέματα παρμένα ταυτόχρονα από τα αρχαία δράματα «Αντιγόνη» του Σοφοκλή και «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» του Ευριπίδη και από τη σύγχρονη πραγματικότητα (τα κείμενα έγραψαν καταρχάς οι μαθητές στο μάθημα της Δημιουργικής Γραφής»), πρωταγωνιστές τους μαθητές της Γ΄ τάξης – κατεύθυνσης θεάτρου και υπεύθυνες καθηγήτριες τις: Μυλωνά Αλεξάνδρα και Πούλιου Νίκη. ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1. Παρασκευή 16 Απριλίου: συμμετοχή του σχολείου μας στις «Μέρες Έκφρασης και Δημιουργίας» 2010 με θεατρικά δρώμενα από τους μαθητές της κατ/νσης θεάτρου-κινηματογράφου της Β΄ και Γ΄ τάξης και εικαστικές δημιουργίες των μαθητών της κατ/νσης εικαστικών όλων των τάξεων. Από τους πρώτους παρουσιάστηκαν τα «Παιδικά Χριστούγεννα στην Ουαλία» του Ντύλαν Τόμας και τους «Έντεκα μονολόγους μοναξιάς» (σκηνοθετική επιμέλεια Φράγκογλου Γ.), «Οριακές στιγμές: Αντιγόνη του Σοφοκλή και Ιφιγένεια στην Αυλίδα του Ευριπίδη» (υπεύθυνες καθ.: Μυλωνά Αλ., Πούλιου Ν.). Υπεύθυνες καθηγήτριες για τις εικαστικές δημιουργίες των μαθητών: Αθανασοπούλου Ζ., Δροσοφορίδου Ελ., Κυπριανού Αν., Παπαδοπούλου Ζ. και Φωτιάδου Κ. 2. Τρίτη 16 Απριλίου: παρουσίαση εικαστικών δημιουργιών των μαθητών μας σε έκθεση με θέμα την Κύπρο (υπεύθυνη καθ.: Κυπριανού Αν.). 3. Σάββατο 17, Κυριακή 18 και Δευτέρα 19 Απριλίου: εκδρομή στα Τζουμέρκα και τα Ιωάννινα στο πλαίσιο του Προγράμματος Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης «Η φωνή του δάσους» (οργάνωση: Κυπριανού Α., συνοδοί καθ.: Σαχπατζίδης Χ., Δημοπούλου Τρ., Μαγαλιού Λ.). Οι μαθητές επισκέφτηκαν το Γεφύρι της Πλάκας, έκαναν πεζοπορία μέσα στο δάσος, κανόε και καγιάκ στη λίμνη του Ζηρού, δημιούργησαν κοστούμια με απλά υλικά εμπνευσμένα από το δάσος, έπαιξαν θέατρο μέσα σε αυτό και έγιναν γυρίσματα για παραγωγή ντοκυμαντέρ. 4. Σάββατο 24, Κυριακή 25 και Δευτέρα 26 Απριλίου: εκδρομή της Γ΄ τάξης στην Πάργα, τη γύρω περιοχή (Νεκρομαντείο, πηγές Αχέροντα) και τη Λευκάδα, στο σπίτι (– μουσείο) του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη (οργάνωση: Κακαμούκα Ελ., συνοδοί καθ.: Πανούσης Γ., Μητελούδης Π., Δροσοφορίδου Ελ.). 5. Πέμπτη 29 Απριλίου: α) Συμμετοχή στο Φεστιβάλ Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του Δήμου Νεαπόλεως: η ομάδα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Α΄ και Β΄ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

42

τάξης παρουσιάζουν το θεατρικό δρώμενο «Η φωνή του δάσους» (υπεύθ. καθηγητές: Σαχπατζίδης Χ., Δημοπούλου Τρ., Κυπριανού Αν., Μαγαλιού Λ.) και προβάλλουν video (Δημοπούλου Τρ., Σαχπατζίδης Χ.). β) Η κατεύθυνση χορού της Γ΄ τάξης συμμετέχοντας στον εορτασμό της Ημέρας Χορού χορεύει παραδοσιακούς χορούς στην πλατεία του Ι. Ν. Αγίου Παντελεήμονα Αμπελοκήπων (οργάνωση: Θεοδωράκος Λ.). ΜΑΪΟΣ 1. Πέμπτη 6 Μαΐου: Παρουσίαση στο Ωδείο του Δ. Νεαπόλεως (φεστιβάλ Πολιτιστικών Προγραμμάτων σχολείων – διοργάνωση: Δ/νση Δευτεροβάθμιας Εκπ/σης Δυτ. Θεσ/νίκης, Γραφείο Πολιτιστικών Προγρ.) του Πολιτιστικού Προγράμματος «Λογοτεχνία και Ροκ, Δημιουργική Γραφή και Κινηματογράφος» (μαθητές Β΄ και Γ΄ τάξης, Μητελούδης Π., Μαγαλιού Λ.). 2. Σάββατο 8 και Κυριακή 9 Μαΐου: Συμμετοχή μαθητών της Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου στις εξετάσεις για το Κρατικό Πιστοποιητικό Γλωσσομάθειας Ξένων Γλωσσών.

Και στις 19 έως και 23 Ιουνίου έχει προγραμματιστεί να λάβει χώρα στο σχολείο μας η μεγάλη ετήσια εκδήλωσή του!!!

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

43

28η Οκτωβρίου

Comenius

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

44

Επίσκεψη του Τάσου Αποστολίδη

Επίσκεψη του Μιχάλη Γκανά

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

25η Μαρτίου

16 Απρ. ΔΕΘ «Ημέρες έκφρασης και δημιουργίας» Οριακές Στιγμές Ι

Έργο της μαθήτριας Άννας Φάρτουχ (Β2) - από τη συμμετοχή των μαθητών της κατεύθυνσης Εικαστικών της Β΄ τάξης στη Διεθνή Έκθεση Ζωγραφικής «Ο πλανήτης Γη, το σπίτι μας»

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ

45


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

46

Η ACTIONAID ΚΑΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΣ Αγγελική Αραμπατζόγλου, Καθηγήτρια Γαλλικών

Οι μαθητές του σχολείου μας συμμετέχουν και φέτος για δεύτερη χρονιά στο πρόγραμμα αναδοχής παιδιού της ActionΑid. Μάθαμε λίγα πράγματα για τη φτώχεια και την πείνα, που είναι καθημερινό πρόβλημα για πολλά παιδιά σε μέρη μακρινά. Γνωρίζοντας αυτό που ταλαιπωρεί μέχρι θανάτου παιδιά που χάνουν τη ξενοιασιά και τη χαρά τους μέσα σε ένα αγώνα επιβίωσης, αποφασίσαμε να χρωματίσουμε με χρώματα ελπίδας τον γκριζόμαυρο κόσμο τους και να συμβάλλουμε κι εμείς στη δημιουργία ενός πιο φωτεινού ορίζοντα. Έτσι λοιπόν από το 2009 το Καλλιτεχνικό Γυμνάσιο βρίσκεται στο πλάι της εξάχρονης Mado Boun που ζει στην κοινότητα Τσορμ Ξαν στη μακρινή Καμπότζη. Η επιλογή έγινε με πρωτοβουλία της ActionΑid και με βάση τα αναπτυξιακά της προγράμματα. Η κοινότητα Τσορμ Ξαν βρίσκεται στη βόρεια Καμπότζη σε μια από τις πιο αραιοκατοικημένες περιοχές της χώρας. Οι κάτοικοι αγωνίζονται να επιβιώσουν σε συνθήκες απελπιστικής φτώχειας Η Mado έχει άλλο ένα αδελφάκι. Η οικογένειά της καλλιεργεί ρύζι σε ένα κομμάτι γης που έχει στη διάθεσή της αλλά κυρίως εκτρέφει ζώα για να επιβιώσει. Το σπίτι τους είναι από τσίγκο (τενεκεδένιο) με αχυρένια σκεπή και τοίχους από ξύλο ή μπαμπού. Στηρίζεται σε ξύλινη πυλωτή, όπως όλα τα σπίτια της περιοχής, όπου προστατεύουν τα ζώα και τα υπάρχοντά τους από τις βροχές. Η κοντινότερη πηγή καθαρού πόσιμου νερού βρίσκεται μακριά από το σπίτι της οικογένειας. Η Mado περπατάει μεγάλες αποστάσεις για να βρει νερό και να το μεταφέρει στο σπίτι της. Η Mado δεν πηγαίνει στο σχολείο. Ο αναλφαβητισμός στην περιοχή που ζει αγγίζει το 42,26% με τα κορίτσια να «προηγούνται» γιατί λόγω των μεγάλων αποστάσεων που πρέπει να διανύσουν για να πάνε στο σχολείο, οι γονείς τους φοβούνται να τα στείλουν να φοιτήσουν. Όταν κάποιος από την οικογένεια αρρωστήσει πρέπει να τον μεταφέρουν με τα πόδια στον κοντινότερο σταθμό υγείας που βρίσκεται σε απόσταση μεγαλύτερη των 5 χιλιομέτρων από το σπίτι τους. Τα ελάχιστα κέντρα πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση από τα χωριά, λειτουργούν μόνο το πρωί και παρουσιάζουν τραγικές ελλείψεις σε φάρμακα και προσωπικό. Στην κοινότητα Τσορμ Ξαν όπου ζει η Mado είναι όλοι Χμερ και μιλούν την ομώνυμη γλώσσα. Η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων (99%) είναι βουδιστές, όπως και η οικογένεια της Mado, οι υπόλοιποι είναι Χριστιανοί. Η ActionΑid αναλαμβάνοντας δράση, αρχικά καταγράφει τα προβλήματα και τις ελλείψεις σε τομείς υποδομών και υπηρεσιών και στη συνέχεια ακολουθεί η αναγκαία εκπαίδευση των τοπικών συνεργατών της. Η δραματική έλλειψη τροφής, η ενδοοικογενειακή βία, τα παιδιά εκτός σχολείου είναι μερικά από τα βασικά προβλήματα που έχουν καταγραφεί στην κοινότητα. Στη διάρκεια του 2009 οι δράσεις επικεντρώθηκαν στην: ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

47

• Επιμόρφωση των τοπικών συνεργατών σε θέματα διακρίσεων των δύο φύλων και νομοθεσίας για την ενδοοικογενειακή βία. • Παροχή εκπαίδευσης σε σύγχρονες γεωργικές μεθόδους. Η εκπαίδευση προωθεί την οικογενειακή καλλιέργεια με διπλό στόχο: την επάρκεια στην τροφή και την ενίσχυση του εισοδήματος των αγροτών. • Εξασφάλιση πρόσβασης σε καθαρό πόσιμο νερό για οικιακή κατανάλωση και άρδευση των λαχανόκηπων, με τη διάνοιξη πηγαδιών σε 6 χωριά, και επιμόρφωση της κοινότητας για τη συντήρησή τους και τη διαχείριση του νερού. • Εκπόνηση έρευνας για τη βελτίωση των συνθηκών εκπαίδευσης και την πρόσβαση των παιδιών στο σχολείο. Το έργο που πρέπει να υλοποιηθεί σ’ αυτή τη μακρινή γωνιά του κόσμου απαιτεί μεγάλη προσπάθεια. Ουσιαστικές και μακροπρόθεσμες αλλαγές στις ζωές αυτών των ταλαιπωρημένων ανθρώπων προϋποθέτουν επιμονή, αφοσίωση και χρόνο. Μπορούμε να συνεχίσουμε το πρόγραμμα αναδοχής για 10 – 15 χρόνια, όσα χρειάζονται για να επιτευχθούν μόνιμες βελτιώσεις. Αν κάποια στιγμή χρειαστεί να διακόψουμε την αναδοχή μας, πρέπει να ενημερώσουμε αμέσως την ActionΑid, έτσι ώστε η αναδοχή μας να συνεχιστεί από κάποιον νέο ανάδοχο και να μη διακοπούν τα έργα που ήδη έχουν ξεκινήσει στην κοινότητα χάρη στην υποστήριξή μας. Με τη Mado μπορούμε να επικοινωνήσουμε γραπτώς όποτε θελήσουμε. Τα παιδιά χαίρονται να παίρνουν γράμματα από τους αναδόχους τους. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η κοινότητα που ζει το παιδί έχει τις ιδιαιτερότητές της, διαφορετική κουλτούρα, διαφορετικές συνήθειες, άλλα ήθη και έθιμα, άλλο θρήσκευμα, άλλη πολιτική κατάσταση και πάρα πολλές ελλείψεις. Το μήνυμά μας πρέπει να είναι πάντα στα Αγγλικά, γιατί στην κοινότητα δεν υπάρχουν μεταφραστές Ελληνικών. Πρέπει να είναι σύντομο και απλό για να μη κουράζονται τα παιδιά. Οι έγχρωμες φωτογραφίες και οι πολύχρωμες καρτ ποστάλ πάντα εντυπωσιάζουν. Μπορούμε να περιγράψουμε τα ενδιαφέροντά μας, το μέρος που ζούμε, τη φύση της Ελλάδας ή να σχολιάσουμε το μήνυμα που μας έστειλε το παιδί. Αν θελήσουμε να μάθουμε περισσότερα για το παιδί μπορούμε να γράψουμε απευθείας στο τοπικό γραφείο της ActionΑid στην Καμπότζη και να περιμένουμε υπομονετικά την απάντηση γιατί οι ταχυδρομικές υπηρεσίες είναι αργές. Με αγάπη και γενναιοδωρία μπορούμε να χαρίσουμε την ελπίδα σε χιλιάδες ανθρώπους και το κουράγιο να διεκδικήσουν την αξιοπρέπεια που δικαιούνται.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

48

ΜΕ ΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΜΕ ΚΑΙ ΔΙΑΣΚΕΔΑΖΟΥΜΕ Αγγελική Αραμπατζόγλου, Καθηγήτρια Γαλλικών

Το ξεκίνημα της σχολικής χρονιάς για τα Γαλλικά μας υπήρξε διαφορετικό, παιχνιδιάρικο και διασκεδαστικό. Με αφορμή τα haiku που δουλέψαμε την περσινή χρονιά, στα πλαίσια του εορτασμού της εβδομάδας Γαλλοφωνίας, αφιερώσαμε δύο διδακτικές ώρες για να τα θυμηθούμε και… να παίξουμε μαζί τους. Οι μαθητές της Γ΄τάξης διάβασαν τα haiku που έγραψαν οι ίδιοι και οι συμμαθητές τους, ξεχώρισαν τα πιο ενδιαφέροντα, κατά την κρίση τους και τα αναπαρέστησαν μέσα στην τάξη, με την τεχνική του play back theater. Παράλληλα η κατεύθυνση εικαστικών της Γ΄τάξης πλαισίωσε πρόθυμα τη δραστηριότητα δημιουργώντας μια σειρά από σελιδοδείκτες που περιείχαν haiku στα γαλλικά και στα ελληνικά, οι οποίοι μοιράστηκαν τόσο μεταξύ των μαθητών όσο και σε σχετική εκδήλωση για την παρουσίαση διδακτικών προτάσεων. Σκοπός αυτής της δραστηριότητας ήταν να εμπλουτίσω τη διδασκαλία με νέες τεχνικές και να προσεγγίσω τη γλώσσα ολιστικά σαν κοινωνική διαδικασία και πρακτική ενώ ταυτόχρονα η διάδραση και η αλληλεπικοινωνία των μαθητών έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην καλλιέργεια του εγγραμματισμού και συνέβαλλαν στην κοινωνικοποίησή τους. Η όλη προσπάθεια είχε όλες τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της ομαδικότητας και την ανάπτυξη της κοινωνικής συμπεριφοράς των μαθητών ώστε να οδηγηθούν σε μια πιο δημιουργική και πρακτική σκέψη. Αν διαβάζοντας τα παραπάνω αναρωτηθήκατε τι είναι τέλος πάντων τα haiku ρίξτε μια ματιά στην σχετική ενημέρωση που δόθηκε στους μαθητές που ασχολήθηκαν με το ιδιόρρυθμο αυτό είδος γιαπωνέζικης ποίησης και… γιατί όχι;

Προσπαθήστε να γράψετε τα δικά σας…

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

49

Τι είναι τα Χαϊκού Τα χαϊκού είναι είδος ποίησης που πρωτοεμφανίστηκε στην Ιαπωνία κατά τον 16ο αιώνα και υιοθετήθηκε στην Ευρώπη στις αρχές του 20ου. Από εκεί πέρασαν τον Ατλαντικό και έφτασαν να γίνουν πολύ δημοφιλή σε όλο το Δυτικό κόσμο. Στην αυθεντική τους μορφή τα χαϊκού είναι μικρά ποιήματα από 17 συλλαβές σε ένα ενιαίο στίχο. Τα χαϊκού συμπυκνώνουν ευφυΐα και σοφία, που εκφράζονται με λυρική, ή άλλοτε χιουμοριστική διάθεση, ενώ συχνά υπάρχει το στοιχείο της έκπληξης. Στα χαϊκού σημαντική θέση έχουν η φύση, οι εποχές και τα χρώματα, η ομορφιά των λέξεων και των αντιθέσεων, ενώ το νόημα κάποιες φορές αποκτά δευτερεύουσα σημασία. Θεωρούνται εξαιρετικός τρόπος δημιουργικής γραφής, καθώς με αυτό τον τρόπο μπορεί να εκφραστούν συναισθήματα χωρίς πολλά λεκτικά μέσα, χωρίς ομοιοκαταληξία και χωρίς ιδιαίτερες γνώσεις γραμματικής και σύνταξης.

Τα Χαϊκού στην Ιαπωνία Ο γνωστότερος Ιάπωνας ποιητής χαϊκού ήταν ο Ματσούο Μπασό. Το πιο φημισμένο από όλα τα χαϊκού είναι δικό του: παλιά λίμνη ένας βάτραχος μέσα πηδά ήχος νερού Άλλοι γνωστοί Ιάπωνες ποιητές των χαϊκού ήταν ο Γιόσα Μπουσόν, ο Μασαόκα Σίκι, ο οποίος έγραψε περίπου 23.000 χαϊκού. Μερικά παραδείγματα: Μια ίρις πιο λευκή το σούρουπο την άνοιξη

Οι μέρες που μου απομένουν είναι μετρημένες σύντομη νύχτα

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

50

Τα Χαϊκού στην Ευρώπη Στην Ευρωπαϊκή εκδοχή τους συνήθως υποδιαιρούνται σε τρεις στίχους από 5, 7 και 5 συλλαβές στους οποίους η ομοιοκαταληξία αποφεύγεται. Στις πιο σύγχρονες απόπειρες δημιουργίας χαϊκού, είναι συχνές οι μικρές αποκλίσεις από τον αυστηρό στιχουργικό κανόνα. Ο Γιώργος Σεφέρης άρχισε να γράφει τα δικά του χαϊκού σε νεαρή ηλικία, το 1929: στάξε στη λίμνη μόνο μια στάλα κρασί και σβήνει ο ήλιος νύχτα, ο αγέρας ο χωρισμός απλώνει και κυματίζει.

στον κάμπο ούτ’ένα τετράφυλλο τριφύλι. Ποιος φταίει απ’τους τρεις; γράφεις το μελάνι λιγόστεψε η θάλασσα πληθαίνει

Ο Παναγιώτης Αργυρόπουλος, καθηγητής φιλόλογος σε σχολεία της μέσης εκπαίδευσης στη Θεσσαλονίκη, έχει γράψει τα δικά του χαϊκού: Ασυγκράτητα που είναι τα όνειρα όταν μεθύσουν

Κλέβοντας λίγο ουρανό ξεγελώ τη δίψα για ζωή

Χαρά και λύπη δε ΄θέλαν να βλέπονται κι έγιναν κέρμα

Μάρμαρο είμαι ποια χέρια θα με κάνουν φίνο άγαλμα

Χίλια ψέματα Καλησπερίζω προσπαθούν να με πείσουν τα βράδια που μου΄μαθαν πως δεν έφυγες τι θα πει μέρα.

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

51

Και μερικά χαϊκού στα… γαλλικά Dans le vieil étang une grenouille saute un ploc dans l’ eau Βachô (1644-1694)

J’ouvre les fenêtres et laisse entrer les montagnes Yan Mei (1716-1797)

La pluie d‘ hiver tombe sur l’étable un coq chante Βachô (1644-1694)

Le koukou chante dans un panier deux ou trois aubergines Kikaku

Goutte de café séchée sur la table froide fin de week-end

Pinceau plein de bleu un coup sur le volet un coup sur le ciel

Orage d’été le petit linge de ma voisine bien accroché

Petite maison pleine campagne, la neige tombe chut! Silence

Matin de printemps confitures de fraises sur la table le soin de la mère

Les flocons assis sur les chaises glacé Attente éternelle

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

52

Για να γράψεις τα δικά σου χαϊκού ΘΥΜΗΣΟΥ • Την απλότητα • Τον συγκεκριμένο αριθμό συλλαβών και στίχων • Τη συντομία • Μία ή περισσότερες εικόνες • Ένα θέμα • Λέμε πράγματα ΑΠΛΑ, με λέξεις ΑΠΛΕΣ και με τρόπο ΑΠΛΟ • Έτσι δημιουργείται το χαϊκού χωρίς υπερβολές και άχρηστες λέξεις. • Πρέπει να υπάρχει ακρίβεια στην έκφραση • Το χαϊκού κατά παράδοση αποτελείται από 17 συλλαβές και χωρίζεται σε τρεις στίχους 5, 7 και 5 συλλαβών. • Αυτό που μετράει είναι να μπορεί να διαβαστεί το κάθε χαϊκού με δυνατή φωνή με μόνο μια ανάσα. • Πρέπει να είναι αυτόνομο χωρίς σχόλια ή επεξηγηματικές περιγραφές. • Μπορεί να περιγράφει 1, 2 ή 3 εικόνες. Η πρώτη τοποθετεί το χαϊκού στο χρόνο, περιγράφοντας μια σύντομη στιγμή. Η δεύτερη περιγράφει ένα απρόσμενο στοιχείο που θα εκπλήξει τον αναγνώστη.

Πρόκειται για ένα σύντομο ποίημα που μιλάει για τη στιγμή όπως ακριβώς μια φωτογραφία που συλλαμβάνει στιγμιαία την πραγματικότητα.

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούν τα HAIKU των μαθητριών, για τα οποία έγινε τόσος λόγος. Απολαύστε τα: Σοφία Κυζερίδου La mer est devenue noir, alors tu ne peux plus nager. Τώρα που έγινε και η θάλασσα μαύρη δε μπορείς να κολυμπήσεις. Tu bois et la mer diminue, les lacs refroidissent. Πίνεις και η θάλασσα λιγοστεύει οι λίμνες παγώνουν. Tu vas tu viens tu cours et le vent melange les feuilles des arbres. Πηγαινοέρχεσαι, τρέχεις και ο άνεμος ανακατεύει τα φύλλα των δέντρων. Ιωάννα Γιαννουλίδου Dans la classe de danse des roses partout sentent de joie. Στην τάξη χορού τριαντάφυλλα πολλά μυρίζουν χαρά. Les lumières jouent le rideau ouvre des plumes s’ en volent. Τα φώτα παίζουν η αυλαία ανοίγει, φτερά πετάνε. Des corps partout des expressions des sentiments pour le rêve. Σώματα πολλά έκφραση, συναίσθημα για το όνειρο. Δήμητρα Αναστασιάδου Je m’appelle Mimi j’ai une amie geniale elle s’appelle Aki. Ονομάζομαι Μιμή έχω μια φίλη έξυπνη που λέγεται Ακή. Les feuilles des arbres dansent dans la nature les fleurs brillent. Μέσα στη φύση τα φύλλα των δέντρων χορεύουν, τα λουλούδια λάμπουν. Tu me regardes tes yeux témoignage de ce que tu penses. Τα μάτια σου προδίδουν τι σκέφτεσαι όταν με κοιτάς. Le vent souffle le rumeur des feuilles devient magique. Με τον αέρα το θρόισμα των φύλλων γίνεται μαγικό. (βραβείο)

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ

53


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

54

Μαριέλα Κετικίδου La danse, le théâtre, la musique, la peinture, des mouvements, des sentiments partout. Xoρός, θέατρο, μουσική, ζωγραφική κίνηση και συναίσθημα παντού. École plein de livres ou classe pleine de bruit la beauté sur un mur vide. Σχολείο με βιβλία ή τάξη με φασαρία η ομορφιά επάνω σε έναν άδειο τοίχο. De la verité, de l’ amitié, de l’amour existent toujours sans fin. Aλήθεια, φιλία, έρωτας συνεχίζουν να υπάρχουν και χωρίς τέλος. Αναστασία-Μαρία Κοτουασβίλι Le vent souffle il prend les nuages le soleil brille encore. Ο αέρας φυσά παίρνει τα σύννεφα ο ήλιος λάμπει ξανά. Une goutte d’ eau troue le roc le bruit saute de son cœur. Στάλα νερού το βράχο τρυπά ήχος απ’ την καρδιά πηδά. Oh! Soleil brûlant sans aucune fraicheur yeux ouverts cachés du soleil. Ήλιος καυτός ποτέ δροσερός μάτια ανοιχτά από τον ήλιο κρυφά. Des elèves des tables des chaises des papiers et des crayons. tous dans la cour. Παιδιά, θρανία, καρέκλες, μολύβι και χαρτί όλα στην αυλή. La gymnastique est un jeu plein de joie. les mathématiques, une prison. Η γυμναστική είναι παιχνίδι, τα μαθηματικά φυλακή. Beaucoup de professeurs grands ou plus agés toujours riants. Καθηγητές πολλοί μεγάλοι και μικροί πάντα γελαστοί. Docteur, acteur, peintre, des rêves secrets fait par les enfants. Γιατρός, ηθοποιός, ζωγράφος, όνειρα κρυφά από μικρά παιδιά.

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

Maρία Παπαδοπούλου Soleil brillant, les oiseaux chantent, une atmosphère de rève partout. Λαμπερός ήλιος κελάηδισμα πουλιών ατμόσφαιρα ονείρου. Des arbres fleuris, odeur des fleurs comme il est beau! Δέντρα με άνθη μυρωδιά των λουλουδιών. Τι ωραία που είναι! Des couleurs chauds des enfants heureux des rires et des joies partout. Χρώματα ζεστά χαρούμενα παιδιά γέλια και χαρές. Des insectes en jaune et noire les abeilles forment une sorte de danse. Έντομα σε κίτρινο και μαύρο οι μέλισσες σχηματίζουν είδος χορού. Son des plumes comme un son du violon une mélodie pure le printemps. ‘Ηχος φτερών σαν ήχος βιολιού μελωδία αγνή η Άνοιξη. Άννα Κάμπα De l’ amour et de la lumière les étoiles brillent une voie vive. Αγάπη και φως λάμπουν τα αστέρια γυαλίζουν ζωηρή φωνή. La plage vert un oiseau vole, oui il m’ a touché. Πράσινη αμμουδιά, ένα πουλί πετάει, ναι με άγγιξε. La poudre noire se baigne des plumes. Soit qu’elle pourrait disparaître! Λούζω με φτερά τη μαυρισμένη σκόνη. Να μπορούσε να χαθεί! Il ressemble au soleil il brille comme l’or. Il est près. Moιάζει με ήλιο, λάμπει σαν το χρυσάφι. Είναι κοντά μας. L’argent tombe goutte à goutte il rafraichit notre cæur une pierre bleue. Ασήμι στάζει, δροσίζει την καρδιά μας, γαλάζια πέτρα.

Παιδιά, σας ευχαριστώ που είστε παρόντα και πάντα πρόθυμα για τη συνεργασία. Συνεχίστε να προσπαθείτε χαμογελώντας ΠΑΝΤΑ σε ό,τι κι αν κάνετε.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ

55


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

56

«Άη-Στράτης: Κείμενα και εικόνες» Φωτιάδου Κυριακή, Καθηγήτρια Εικαστικών - Χαράκτρια

Στο πλαίσιο του Πολιτιστικού Προγράμματος «Άη-Στράτης: Κείμενα και εικόνες» οι μαθητές της κατεύθυνσης Εικαστικών της Γ΄ τάξης δούλεψαν κατά τη διάρκεια των μαθημάτων τους στα Εικαστικά χαρακτικά, τα οποία συνοδεύονται από κείμενα, με θέμα τη ζωή στον Άη-Στράτη κατά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, όταν αυτός υπήρξε τόπος εξορίας και επλήγη από το σεισμό του 1968. Δείγματα της δουλειάς τους παρουσιάζονται παρακάτω. Ειρήνη Κελίδου, Οι εξόριστοι Αφήσαμε πίσω ανθρώπους που αγαπούσαμε όνειρα ανεκπλήρωτα αγάπες ξεχασμένες φίλους, οικογένεια, ελπίδες, δάκρυα. Όχι πως μπορούσαμε να κάνουμε κι αλλιώς… Μόνοι. Σ’ ένα ξένο τόπο. Αναγκασμένοι να ζήσουμε εδώ. Καινούρια αρχή. Καινούρια ζωή. Μ’ ένα παράπονο, μια παράξενη γεύση στο στόμα και μια κρυφή ελπίδα.

Κελίδου Ειρήνη (Γ2)

Θοδωρής Τσιγγένης (Γ2)

Κοτουασβίλι Μαρία – Αναστασία (Γ2)

Χαριτίδου Μαρία (Γ2)

Χατζηβρέττα Χριστιάνα (Γ2)

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

57

Οριακές στιγμές I Αλεξάνδρα Μυλωνά, φιλόλογος-σκηνοθέτις Νίκη Πούλιου, καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής και Χορού

Περιγραφή “Οι Οριακές στιγμές Ι” αποτελούν Πολιτιστικό Πρόγραμμα που επιχειρεί τη σύγχρονη ερμηνεία οριακών εμπειριών1 δραματικών ηρωίδων στο πλαίσιο της διερεύνησης των δυνατοτήτων της δημιουργικής γραφής μέσα από τη θεατρική πράξη. Μεθοδολογία Σ’ ένα πρώτο στάδιο τα παιδιά της Κατεύθυνσης Θεάτρου της Γ΄ Γυμνασίου προσέγγισαν στο μάθημα «Δημιουργική Γραφή» δύο τραγικές ηρωίδες, τη σοφόκλεια Αντιγόνη και την ευριπίδεια Ιφιγένεια στην Αυλίδα. Η προσέγγιση στηρίχτηκε στο λόγο που οι ηρωίδες αυτές εκφέρουν, στις ομώνυμες τραγωδίες, σε οριακές στιγμές, στις στιγμές δηλαδή λίγο πριν το τέλος τους. Αξιοποιήθηκαν διάφορες μεταφράσεις και υποστηρικτική βιβλιογραφία, ενώ έγινε ιδιαίτερη μνεία στη μεταφορά των δραμάτων στον κώδικα της εικοναφήγησης, από τα Κλασσικά Εικονογραφημένα μέχρι τις ομότιτλες σχετικά πρόσφατα διασκευές του σεναριογράφου Τάσου Αποστολίδη. Στη συνέχεια με θεατρικές ασκήσεις της ομάδας στο χώρο, που είχαν άξονα το τετράπτυχο «Ενέργεια – Σώμα – Ήχος – Λόγος» (ασκήσεις αναπνοής, ήχου – λόγου, χαλάρωσης, εμπιστοσύνης, έκφρασης – εκτόνωσης συναισθημάτων κλπ), τα παιδιά συν-άρθρωσαν ένα νέο λόγο, ερμηνεύοντας μέσα από το δικό τους ηλικιακό πρίσμα και το προσωπικό τους βίωμα το κείμενο των προηγούμενων δημιουργών. Πρόκειται για ένα σωματικό λόγο, ο οποίος καταγράφηκε και αποτέλεσε αντικείμενο συλλογικής επεξεργασίας. Τρίτο μέλημα ήταν να ακουστεί αυτός ο λόγος σκηνικά μ’ ένα θεατρικό δρώμενο, στηριγμένο στις παραπάνω ασκήσεις, που να διασφαλίζει την ενεργή συμμετοχή κάθε μέλους της ομάδας, την αβίαστη ροή ενέργειας, τη δύναμη του «εγώ» που εκφράζεται και επικοινωνεί αρμονικά με το «εμείς». Κομβικό σημείο της δουλειάς, λοιπόν, ο λόγος και η σιωπή μέσα από την κίνηση ή την έλλειψή της. Αυτή η αλληλεπίδραση λόγου – σιωπής, κίνησης – ακινησίας έθεσε σε λειτουργία όλο το σώμα διαχέοντας τον παλμό και «ταξιδεύοντας» την ενέργεια προς όλες τις κατευθύνσεις στο χώρο, αλλά και στο χρόνο. Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίος ο παράλληλος προβληματισμός που αναπτύχθηκε με άξονα δύο ερωτήματα που τέθηκαν εξαρχής: «Ποια μπορεί να είναι μια σύγχρονη εκδοχή της Αντιγόνης;» και «Υπάρχει, άραγε, η Ιφιγένεια του εικοστού πρώτου αιώνα;».

1

Οριακές εμπειρίες ονομάζονται μερικές επείγουσες καταστάσεις που προσφέρουν ένα παράθυρο προς κάποια βαθύτερα υπαρξιακά επίπεδα (I. D. Yalom, Η μάνα και το νόημα της ζωής, μτφρ. Ευαγγ. Ανδριτσάνου-Γ. Ζέρβας, Άγρα, Αθήνα 2007.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

58 Κείμενα των παιδιών

Αντιγόνη τ’ όνομά μου -

Μόνη. Σέρνομαι. Σκουλήκι. Μόνη. Μοναξιά. Χωρίς φως κι ελπίδα. Σκοτάδι παντού. Φως. Απογοήτευση. Μόνη. Χωρίς κανέναν να μ’ αγαπά. Έρωτας. Παράπονο. Κρυώνω. Παγώνω. Κρύο. Πολύ κρύο. Αδελφέ μου…. Η ψυχή μου. Έρχομαι.

-

Έρχομαι, αδελφέ μου. Ψυχή μου. Νάμαι Συνάντηση. Η αδικία τελειώνει. Επιτέλους, τέλος. Για πάντα. Το ψέμα θάβεται μαζί μου. Τάφος. Χώμα. Ψέμα. Μαζί μου. Το φως της αλήθειας, το πνίγει το σκότος . Ασφυξία. Αναπνοή. Πνίξιμο. Οι δόξες, οι τιμές, ο έρωτας, η αγάπη, η ζωή μου, όλα θάβονται ολοζώντανα. Χάνονται όλα πολύ νωρίς. Όλα.

- Αντιγόνη τ’ όνομα μου, δυστυχία οι στιγμές μου. - Πόνος, θλίψη. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

-

Γιατί να υποφέρω τόσο; Για ποιο κακό πληρώνω; Σ’ αγαπώ, αδελφέ μου. Είναι κακό, λοιπόν, η αγάπη; Τι είναι η αγάπη; Αδικία. Καημός. Ζήλια. Βάσανο. Γιατί; Δάκρυ… Τι με κρατά πια στη γη; Τίποτα. Έχασα τα πάντα. Ματωμένη. Καταραμένη νύχτα. Σκοτάδι. Καταραμένη η νύχτα. Τώρα πεθαίνω.

-

Φεγγάρι. Το ένιωσα. Δεκάξι χρονών. Δεν πρόλαβα… Γεννήθηκα, για να πεθάνω… Άντρες φτιάχνουν το μνήμα μου. Μάρμαρα. Σκουριά. Τάφος. Ευκαιρία να δείξουν πως είναι άνδρες! Ντροπή. Σκουλήκια. Δειλοί. Όμως εγώ ακόμα υπάρχω. Υπάρχω, για ν’ αγαπώ … Τι είναι η αγάπη; Έμαθα να ζω με την καρδιά.

-

Υπάρχω και για να μισώ. Μισώ, μισώ, μισώ… Κατάρα. Κρέοντα, θα με θυμηθείς. Πεθαίνω, προδότες. Το χώμα που πατάτε να σας καταπιεί. Πόσες κατάρες πια… Τώρα με θάβουν ζωντανή. Το χώμα όμως δεν θάβει το δίκιο. Ούτε την περηφάνια μου! Όχι! Πεθαίνω περήφανη. Αδελφέ και μάνα και πατέρα μου, έρχομαι. Ξεψυχώ.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ

59


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

60

-

Πέτρες. Σιωπή. Φοβάμαι. Τρέμω. Κόσμε, σ’ αφήνω γεια. Αντίο, προδότες. Τέλος.

- Τι είναι η αγάπη; - Μια λέξη μόνο. Αυτό ήταν. - Τέλος.

Παράλληλες ιστορίες - Το όνομά μου είναι Ντερμέκ. Καταδικάστηκα σε θάνατο, γιατί ήθελα να μεγαλώσω το παιδί μου. Το δικό μου παιδί. Αυτό που έφερα στον κόσμο σε μια βρώμικη κλινική στο Ιράκ. Ναι, τον σκότωσα τον γιατρό που μου είπε πως το αγγελούδι μου είχε πεθάνει στη γέννα, για να μπορεί, στη συνέχεια, να το πουλήσει ανενόχλητος, όπως και έκανε, είμαι σίγουρη, ποιος ξέρει πού… Θεέ μου, γιατί θέλουν να τιμωρήσουν τώρα εμένα σκοτώνοντάς με και όχι αυτόν τον αχρείο; Αυτός είναι ο εγκληματίας. Θεέ μου, συγχώρεσέ με τουλάχιστον εσύ. - Με λένε Γιασμίν. Θέλησα να χωρίσω τον άντρα που μου δώσανε με το ζόρι, να βγάλω τη μπούρκα, να πάω στην πρωτεύουσα και να σπουδάσω. Αυτά στον τόπο μου απαγορεύονται. Η συμπεριφορά μου θεωρήθηκε προκλητική, άξια να τιμωρηθεί με τη μεγαλύτερη των ποινών για παραδειγματισμό. Όχι, δε μετανιώνω για τίποτα. Λυπάμαι μόνο που δεν τα κατάφερα. Η δική μου επιτυχία θα άνοιγε δρόμο και για τις άλλες… Ελπίζω μόνο να μην κρατήσει πολύ ο λιθοβολισμός. - Τον θέλησα. Με θέλησε. Δώσαμε όρκους αιώνιας πίστης. Φιληθήκαμε. Κι αυτό οι άλλοι το θεώρησαν έγκλημα. Είναι αρκετό ένα φιλί στην πατρίδα μου τη Σομαλία για να χώσουν τον άντρα ζωντανό στον χώμα και να τον σκοτώσουν με πετριές, την ίδια στιγμή που κάποιοι άλλοι μαστιγώνουν τη γυναίκα δημόσια. Ο καλός μου πέθανε. Τον είδα πριν από λίγο ν’ αφήνει την τελευταία του πνοή μερικά μέτρα πιο πέρα. Κι εγώ; Εγώ είμαι μόλις δεκαοκτώ χρονών και το σώμα μου είναι γεμάτο πληγές απ’ το μαστίγιο. Αυτές, βέβαια, θα φύγουν. Οι πληγές της ψυχής μου είναι εκείνες που θα μείνουν για πάντα. Πληγές-σημάδια της ανθρώπινης κακίας, του άδικου νόμου. Δεν έχω όνομα πια. - Η αλήθεια είναι πως παράκουσα τη διαταγή. Εγώ όμως, η Ρίκα, δεν υπακούω στις διαταγές ενός δικτάτορα. Τώρα που με έπιασαν θα με βασανίσουν. Θα γελάνε να με βλέπουν να πονώ. Μπορεί και να με σκοτώσουν. Εγώ όμως ξέρω πως η ελευθερία της χώρας μου, της Ελλάδας, δε θ’ αργήσει. Άλλωστε Ελευθερία είμαι κι εγώ κύριοι Συνταγματάρχες. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

61

Με λένε Ιφιγένεια

-

Πατέρα! Πατέρα! Πρώτη εγώ σε φώναξα «πατέρα» κι εσύ «παιδί» σου εμένα. Πρώτη εγώ κάθισα στα γόνατα σου κι εσύ με χαρά με ταχτάριζες. Αγάπη. Λαχτάρα. Παιδί. Θυμάμαι. Θυμάμαι τότε που ήμουν παιδί. Τότε που έμαθα να ζωγραφίζω. Είχα κάνει κάτι και η μαμά με μάλωσε. Ζημιά. Έτρεξα στο δωμάτιο και άρχισα να κλαίω. Δάκρυα. Δάκρυα, λυγμοί. Όμως ήρθες εσύ, με καθησύχασες και μ’ αγκάλιασες. Σ’ ευχαριστώ. Το θυμάμαι. Μου πρότεινες να ζωγραφίσουμε… Ήταν η αρχή. Έψαξα να βρω μαρκαδόρους κι ένα λευκό χαρτί. Αρχίσαμε… …την περιπέτεια.. Γαλάζιο. Πράσινο. Κόκκινο. Μοβ. Χρώματα, χρώματα, χρώματα. Ζωγράφιζες πολύ ωραία. Κίτρινο, κίτρινο. Ποτέ δεν ξεχνούσες τον λαμπερό ήλιο που έμοιαζε με το χαμόγελο σου. Μέλλον. Στο μέλλον μαζί. Σου είπα: «Όταν μεγαλώσω, θα γίνω ζωγράφος». Μου είπες : «Έχουμε καιρό μπροστά μας». Με χάιδεψες στο κεφάλι και χαμογέλασες. Καιρός. Τόσο γλυκό το χαμόγελό σου. Θυμάμαι.

- Αργότερα. - Ήταν καλοκαίρι. - Πήγαμε διακοπές σ’ ένα νησί. ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


62

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

-

Θάλασσα, κύματα. Θυμάμαι που πήγαμε βόλτα στην παραλία. Τρέχω. Ένας πλανόδιος μικροπωλητής έδειχνε την πραμάτεια του. «Τι θέλεις να σου αγοράσω;», με ρώτησες. Διάλεξα ένα καραβάκι. Μου το πήρες. Δώρο. Μου άρεσε πολύ! Πανέμορφο. Βγήκαμε και μια οικογενειακή φωτογραφία εκείνη τη μέρα. Εγώ, εσύ, η μαμά και το καραβάκι. Οικογένεια. Την κολλήσαμε στο τοίχο μαζι με τις ζωγραφιές μας. Θυμάμαι που μ’ αγαπούσες.

-

Ήλιος, άμμος, βότσαλα, νερό. Θυμάμαι. Παίζουμε στην άμμο. Η πιο όμορφη στιγμή μαζι σου. Παρελθόν. Ρίχνουμε το καραβάκι στο νερό και φτιάχνουμε ιστορίες. Τι κρίμα που δεν κράτησε πολύ. Το καραβάκι ήταν χάρτινο. Πάει…

-

Χάρτινη ήταν και η σχέση σου με τη μαμά που κάθε βραδυ όλο και σκιζόταν. Μετά. Θυμάμαι. Κάθε βράδυ άκουγα φωνές, βρισιές, κραυγές. Μαλώνατε για τα πάντα. Πήγαινα να κοιμηθώ. Δε μπορούσα. Νόμιζα πως ήταν εφιάλτης, θα ξυπνούσα και θα τέλειωνε. Δεν τέλειωνε ποτέ. Έκλεινα τ’ αυτιά μου για να μην ακούω. Άκουγα. Όλα. Πονούσα. Έπλαθα ιστορίες για να με πάρει ο ύπνος. Κάποιες φορές τα κατάφερνα… …άλλες όχι. Μάτωνε η καρδιά μου, μπαμπά. Νεύρα. Πόνος. Δάκρυα που κυλούσαν απ’ τα μάτια μου. Αργά τη νύχτα όμως, ερχόσουν κοντά μου. Με νανούριζες γλυκά. Μου τραγουδούσες για το φεγγάρι. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

63

-

Θυμάμαι τη μελωδία. Στοργή. Αγάπη. Θυμάμαι. Δεν θέλω να θυμάμαι. Μου έλεγες να μην τρομάζω. Ασφάλεια. Θα είμαστε μαζί, μου έλεγες. Μ’ αγαπούσες. Ακόμα. Αλήθεια ;… Μου έδινες ένα φιλί, για ύπνο γλυκό μέχρι το πρωί.

-

Όλα αυτά εγώ τα θυμάμαι. Εσύ; Όχι. Εσύ τα ξέχασες, αφού πήρες αυτήν την απόφαση. Χωρίζετε; Έτσι απλά; Το ξέρεις πως με σκοτώνεις. Το ξέρεις, έτσι δεν είναι; Αλίμονο, πώς να μην το γνωρίζεις; Με θυσιάζεις για τα δικά σου θέλω. Για τα δικά σου συμφέροντα. Μου στερείς τη χαρά της ζωής. Καταραμένοι, λοιπόν, όσοι φταίνε. Καταραμένοι όλοι. Καταραμένοι. Όχι όμως κι εσύ. Εσένα, παρ’ όλο το θάνατο που μου δίνεις, εγώ η Ιφιγένεια… …σ’ αγαπάω.

Παράλληλες ιστορίες

- Με λένε Νατάσα και ζω στο Κίεβο. Ο πατέρας μου όμως με θυσιάζει για το καλό της οικογένειας. Μου έβγαλε ψεύτικο διαβατήριο και αύριο φεύγω με πούλμαν για τη Σαλονίκη. Θα δουλέψω σε μπαρ, λέει, στο Βαρδάρη…Θα τραγουδώ, θα χορεύω, θα … Στο τέλος της βδομάδας θα στέλνω τα λεφτά πίσω για να ζήσουν και οι υπόλοιποι: ο πατέρας να μπεκρουλιάζει, ο αδελφός να συνεχίσει να κυνηγά χίμαιρες, η μάνα να ξεπατώνεται να πλένει σκάλες. Είναι μια καινούρια, καλύτερη ζωή, μου λένε, είναι η ευκαιρία σου! Δε με ρωτάνε όμως αν τη θέλω. - Αλλιώς ονειρεύτηκα τη ζωή μου. Δε με ρωτήσατε αν μπορώ να τον αγαπήσω. Με τα λεφτά του με αγόρασε. Κι εσείς πουλήσατε την Αϊσέ σ’ αυτόν τον έμπορο χρυσού. Πόσο πουλιέται η αγάπη, πατέρα-αφέντη στην Άγκυρα; Τώρα που έχουμε –επιτέλους!λεφτά για να την αγοράσω.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


64

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

Μέρος του Προγράμματος το θεατρικό δρώμενο που παρουσιάστηκε την Παρασκευή 26 Μαρτίου 2010 στο θέατρο του σχολείου μας ως συμμετοχή του Καλλιτεχνικού Γυμνασίου Αμπελοκήπων στον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Θεάτρου και την Παρασκευή 16 Απριλίου στη ΔΕΘ ως συμμετοχή του σχολείου μας στις «Μέρες έκφρασης και δημιουργίας 2010» των Φίλων του Ιδρύματος Μελίνα Μερκούρη..

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

65

Διδάσκοντας το ποίημα του Μιχάλη Γκανά «Γυάλινα Γιάννενα» Αλεξάνδρα Μυλωνά, φιλόλογος

Μάθημα: Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Τάξη: Α΄ Γυμνασίου (Α1, Α2) Σχ. έτος: 2009-2010. Μεθοδολογία • Περιήγηση στην ποίηση του Μ. Γκανά (έρευνα σε βιβλιοθήκες και στο διαδίκτυο για ανεύρεση ποιημάτων, αναγνώσεις στην τάξη, θεατρικές ασκήσεις ομάδας σε κύκλο με αφορμή συγκεκριμένα ποιήματα, συζήτηση) –2 διδ. ώρες. • Εκφραστική ανάγνωση (αρχικά από την καθηγήτρια και στη συνέχεια από έναν μαθητή) με υπόκρουση μουσική της Ελένης Καραϊνδρου (Ανέκδοτες ηχογραφήσεις). Παράλληλη καταγραφή εικόνων, σκέψεων και συναισθημάτων (από τις μαθήτριες και τους μαθητές). -20΄ μιας διδ. ώρας. • Συγκέντρωση και επιλογή υλικού (από την καθηγήτρια) από τα κείμενα των παιδιών (απάνθισμα), προκειμένου αυτό να αποτελέσει σημείο εκκίνησης της φιλολογικής πραγμάτευσης του ποιήματος. Το ποίημα Μιχάλης Γκανάς, «Γυάλινα Γιάννενα»

Χάραζε ο τόπος με βουνά πολλά κι ανάτελλε τα ζωντανά του, καλούς ανθρώπους και κακούς, νυφίτσες, αλεπούδες, μια λίμνη ως κόρην οφθαλμού και κάστρα πατημένα. Θα ’ναι τα Γιάννενα, ψιθύρισα, στο χιόνι και στον άγριο καιρό γυάλινα και μαλαματένια. Κι όσο πήγαινε η μέρα, σαν το βαπόρι σε καλά νερά, είδα και μιναρέδες κι άκουσα τα μπακίρια να βελάζουν. ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


66

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

Απάνθισμα Ένας άνθρωπος μόνος σκέφτεται. Θυμάται. Θαμπά βουνά. Ανατολή. Αέρας που παρασέρνει ξερά φύλλα. Κάτι πολύ λυπηρό…. Θυμάμαι την ανατολή του ήλιου στο χωριό μου. Μου θυμίζει το χωριό της γιαγιάς μου. Το παλιό σπίτι. Θυμάμαι τον παππού, τη γιαγιά, το θείο μου. Δε ζούνε τώρα πια. Και το σπίτι έχει μείνει μόνο με τις αναμνήσεις. Όμως και φόβος. Άνθρωποι καλοί και κακοί, νυφίτσες, αλεπούδες... Μία λίμνη με νερά λαδί, τιρκουάζ, μπλε και πράσινο. Μια λίμνη κόρη οφθαλμού – η λίμνη είναι το παν. Όμως και φόβος. Καίγεται το κάστρο. Καπνοί και φωτιές κι εγώ είμαι εκεί δίπλα. Φωνές γυναικών κι αγοριών που κραυγάζουν κι εγώ κλαίω και ξανακλαίω, γιατί φοβάμαι. Τσομπάνηδες με πρόβατα κοιτάζουν σκυθρωπά από την κορυφή κάποιου βουνού ένα κατεστραμμένο κάστρο. Γκρεμισμένα όνειρα στον άγριο καιρό, πνιγμένα στα ήσυχα, κρύα νερά. Να τα Γιάννενα, περικυκλωμένα απ’ τα βουνά, μια πόλη-φάντασμα με ζωντανούς και νεκρούςνα η πατρίδα μου. Σσσσσσιωπή. Γιατί κάποιος ήχος μου θυμίζει την ανατολή; Το καράβι γλιστράει στο ήρεμο νερό. Και τα μπακίρια βελάζουν στον καιρό. Γυάλινη εικόνα καθαρή μες το μυαλό μου, αλλά σκέψεις και συναισθήματα αντιφατικά: αθωότητα - βιαιότητα, αγάπη - μίσος, ζωή-θάνατος. Θα ήθελα να δω αυτόν τον τόπο. Τον νοσταλγώ, αν και δεν έχω πάει ποτέ μου εκεί. Μου μυρίζει θυμάρι… Το ποίημα, πάντως, με συγκίνησε, αν και δεν ξέρω γιατί. Μπήκε μέσα μου και δε νομίζω να βγει. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

67

Α! Κάτι ακόμα: θυμήθηκα και τον κ. Λάμπρο από την πρώτη τάξη που πήγαινε όλο στα Γιάννενα με τη γυναίκα του.

Σημείωση Με το σκεπτικό της αξιοποίησης της δυναμικής της Ένατης τέχνης στο πλαίσιο της ευρύτερα επιδιωκόμενης σύγχρονης καλλιτεχνικής εκπαιδευτικής διαδικασίας και στο πλαίσιο του Πολιτιστικού Προγράμματος «Art-Εικοναφηγήματα» τα παραπάνω αποσπάσματα από τα κείμενα των παιδιών αποτέλεσαν το σενάριο ενός εικοναφηγήματος, τις εικόνες του οποίου φιλοτέχνησαν οι μαθήτριες της Α΄ τάξης Ελευθερία Μανδρέλα και Ελένη Στουκογιάννη.(Art-Comics, τευχ. 1) Θεσσαλονίκη, 2.3.2010

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

68

«Καλλιτεχνικές επιθέσεις» (art-attack) Αλεξάνδρα Μυλωνά, φιλόλογος Γεώργιος Φράγκογλου, φιλόλογος

Δευτέρα 22 Μαρτίου, προτελευταία ώρα του Ωρολόγιου Προγράμματος. Η πόρτα της τάξης του Γ1 ανοίγει με δύναμη. Έξι παιδιά, ένα από κάθε τμήμα του σχολείου, ορμούν τρέχοντας μέσα στην αίθουσα και απλώνονται στο χώρο μπροστά από την έδρα και τον πίνακα, ανάμεσα στα θρανία. Ο καθηγητής, που διδάσκει, ξέρει. Περιμένει την «έφοδο». Οι άλλοι μαθητές και μαθήτριες, όχι. Ξαφνιάζονται, λοιπόν, και απορούν. Στο αμήχανο βλέμμα και τα ερωτήματά τους που μόλις αρχίζουν να αρθρώνονται η Δανάη, ο Κωνσταντίνος, ο Λεωνίδας, η Μιχαέλα, ο Μιχάλης και η Νένα απαντούν, κοιτάζοντάς τους στα μάτια και εκφέροντας λόγο ποιητικό –ποιήματα του Ελύτη, του Εμρέ, του Κόρφη, του Πλάτωνα, του Φωστιέρη και του Χαγιάμ, ποιήματα για τον έρωτα και την ποίηση, ποιήματα για τη ζωή. Ύστερα από 7΄ τα παιδιά αποχωρούν, κλείνοντας πίσω τους δυνατά την πόρτα. Φεύγουν με την ίδια φόρα σώματος και ψυχής, για να συνεχίσουν την «καλλιτεχνική επίθεσή» τους και στις υπόλοιπες τάξεις του σχολείου. Μένει όμως, για 2΄ ακόμα, η Διευθύντρια του σχολείου και ποιήτρια Κούλα Αδαλόγλου που τα συνοδεύει, για να ορίσει τη δράση τους ως ελάχιστη συμβολή του Καλλιτεχνικού Γυμνασίου Αμπελοκήπων στον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Ποίησης που προηγήθηκε (21 Μαρτίου). Γιατί, το σχολείο μας αφήνει χώρο στην ποίηση. Γιατί, όπως έγραψε ο Οδυσσέας Ελύτης, «Ποίηση μόνον είναι/ Κείνο που απομένει. Ποίηση. Δίκαιη και ουσιαστική κι ευθεία».

Στιγμιότυπο από την «Καλλιτεχνική επίθεση» στο Γ1.

Ικανοποιημένη όλη η ομάδα μετά το πέρας της «ποιητικής αποστολής».

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

69

Ζωντανεύοντας το Μεσαίωνα Νίκη Πούλιου, Καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής και Χορού

Στο πλαίσιο του Πολιτιστικού Προγράμματος «Μια φορά και έναν καιρό ήταν ο Μεσαίωνας» με υπεύθυνους καθηγητές τους Μαρίνα Σκλαβούνου, Λίνα Πατρώνα, Δημήτρη Ζάχο και Νίκη Πούλιου διοργανώθηκε βιωματικό σεμινάριο Ιστορικών Χορών για τους μαθητές όλων των κατευθύνσεων και τάξεων του σχολείου μας. Στο σεμινάριο, που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο και την Κυριακή, 27 και 28 Φεβρουαρίου 2010, δίδαξε ο καθηγητής Χορού, ειδικός σε θέματα Ιστορικών Χορών, Δημήτρης Κυανίδης.

Σκοπός της διημερίδας ήταν να εξασκηθούν οι μαθητές στους συμβολικούς χορούς του Μεσαίωνα μέσα από βήματα απλά αλλά ακριβή, με περίπλοκους σχηματισμούς, που δίνουν μεγάλη έμφαση στη συμπεριφορά και τους τρόπους. Οι χοροί που διδάχτηκαν ανήκουν χωροχρονικά στην Ευρώπη των αρχών του 12ου έως και 15ου αιώνα. Παράλληλα έγινε αναφορά στη σχέση και σύνδεση των αυλικών χορών με το θέατρο, τη σκηνογραφία και τα κοστούμια της εποχής. Οι μαθητές ξεκίνησαν με μία Bass Dance, έναν αργό, συρτό και μεγαλοπρεπή χορό. Ακολούθησε μία Pavana, της ίδιας τελετουργικής μεγαλοπρέπειας και μεγάλης επιβλητικότητας χορός, που ξεκίνησε από τις αυλές της Ισπανίας κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας της Ιεράς Συνόδου. Ο χαρακτήρας του ήταν σοβαρός και θρησκευτικός (το όνομα του προέρχεται από τη λατινική λέξη pavo που σημαίνει παγόνι) και το χρησιμοποιούσαν κυρίως για το άνοιγμα των χορών σε μεγάλες γιορτές. Στη συνέχεια οι μαθητές πέρασαν σε μία Galliard (που ακόμα και στο Μεσαίωνα ακολουθούσε την Pavana), ένα ζωντανό και χαρούμενο χορό. Πρωτοχορεύτηκε στην Ιταλία και ήταν πλούσιος σε βήματα με άλματα και τινάγματα των ποδιών. Τέλος, το σεμινάριο έκλεισε η Farandole δίνοντάς μας την αίσθηση ενός παιδικού παιχνιδιού. Πρόκειται για ένα χορό που χορευόταν σε γραμμικούς, κυκλικούς σχηματισμούς με ένα ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


70

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΑΣ

βηματισμό που κατέληγε σε χοροπήδημα. Η Farandole χορευόταν κυρίως από παιδιά και άτομα νεαρής ηλικίας. Οι δύο πρώτοι χοροί (η Pavana σε χρόνο 4/4 ακολουθούμενη από την Galliard σε χρόνο 3/4) αποτελούσαν μία χορευτική σουίτα. Από αυτή τη δομή τη στηριγμένη στην αντίθεση (αργός – γρήγορος χορός) προέκυψαν αργότερα πολλές μουσικές συνθέσεις και χορογραφίες. Η διαδικασία της έρευνας αυτών των συγκεκριμένων χορών μέσω ερωτήσεων – ποιος τους χόρευε, πού, πότε και γιατί-, καθώς και ο ψυχαγωγικός χαρακτήρας της διδασκαλίας αποτέλεσαν μια συναρπαστική εμπειρία για όλους τους μαθητές οδηγώντας τους σε νέες γνώσεις και ανακαλύψεις.

Εκείνο το χειμωνιάτικο Σαββατοκύριακο το Καλλιτεχνικό Σχολείο έγινε ένα τεράστιο «Ballroom», για να φιλοξενήσει τους μαθητές όλων των κατευθύνσεων. Τα παιδιά με χορευτική διάθεση, προθυμία και ζήλο διηγήθηκαν με μαγικό τρόπο ένα διαφορετικό από τα άλλα παραμύθι για το Μεσαίωνα.

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

71

Σχ. έτος: 2009-2010 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΟΥ ΛΑΜΒΑΝΟΥΝ ΧΩΡΑ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΣ

Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Α/Α Όνομα Προγράμματος 1 Οι Λίμνες που μας ενώνουν

Υπεύθυνοι Καθηγητές Γεωργολιός Χρήστος Νίκα Σοφία Φωτιάδου Κυριακή Κυπριανού Αναστασία Σαχπατζίδης Χαρης Μαγαλιού Λαμπρινή Νικολαϊδου Μαρία Μαύρου Ειρήνη Αραμπατζόγλου Αγγελική

Συμμετέχοντες Μαθητές Κατεύθυνσης Γερμανικών Μαθητές Γ1, Γ2

Α/Α Όνομα Προγράμματος

Υπεύθυνοι Καθηγητές

Συμμετέχοντες Μαθητές

1

Πούλιου Νίκη Πατρώνα Πασχαλίνα Σκλαβούνου Μαρίνα Ζάχος Δημήτριος

Τμήμα Β2 Γαλλικών του Β1

Υπεύθυνοι Καθηγητές Θεοδωράκος Χαράλαμπος Κακαμούκα Ελένη Ζάχος Δημήτρης Ράλλη Αθηνά Αθανασοπούλου Ζαφειρία Μαύρου Ειρήνη Δροσοφορίδου Ελένη Φράγκογλου Γεώργιος Μυλωνά Αλεξάνδρα Πούλιου Νίκη Νίκα Σοφία Μητελούδης Πανταζής Κακαμούκα Ελένη Πατρώνα Πασχαλίνα Σκλαβούνου Μαρίνα Ζάχος Δημήτρης Πούλιου Νίκη Μήττα Δήμητρα Πούλιου Νίκη Παπαδοπούλου Ζωή ωρομίσθια καθηγήτρια Θεάτρου Σαχπατζίδης Χάρης Πατρώνα Πασχαλίνα Πούλιου Νίκη

Συμμετέχοντες Μαθητές Κατεύθυνσης Χορού Α,Β,Γ Κατεύθυνσης Εικάστικών και Θεάτρου Α΄ και Β΄ τάξης Α΄ τάξης

2

Η φωνή του Δάσους

3

Το παράπονο μιας σακούλας

Κατεύθυνσης Εικάστικών και Θεάτρου Β΄ τάξης Α΄ Τάξης A1

Αγωγής Υγείας Η ζωή μας μια βόλτα, τα δικαιώματά μας ταξίδι ατελείωτο

Πολιτιστικά Α/Α Όνομα Προγράμματος 1 Ο Γάμος στους Ασβεστάδες Ν. Έβρου 2 Σε 24 καρέ

3

Η μαγική Οδύσσεια

4

Οριακές Στιγμές Ι

5

Η Κωνσταντινούπολη από το Βυζάντιο μέχρι σήμερα

6

Μια φορά και έναν καιρό ήταν ο Μεσαίωνας Il était une fois… le Moyen Age

7

Παίζοντας με την ε ραψωδία της Οδύσσειας

8

Έρωτας - Γάμος - Θάνατος Μήδεια - Ιφιγένεια - Ιππόλυτος

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ

Κατεύθυνσης Θεάτρου Γ΄ Τμήμα Β1

Τμήμα Β1 και Β2

Τμήμα Α2

Τμήμα Γερμανικών Α΄ τάξης


ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ

72 Α/Α Όνομα Προγράμματος 9 Έκδοση περιοδικού σε έντυπη μορφή ”Arti αφιχθέν” 10 Ένθετο περιοδικού: ”art κόμικς” 11

Ανακυκλώνω τεχνιέντως

12

Άη - Στράτης: κείμενα και εικόνες

13

Άιντε και καλές γιορτές

14

Παροιμίες διαφορετικών γλωσσικών συστημάτων αποτυπωμένες με χρώμα και φαντασία Notre - Dame de Paris: μια rock - opéra στο σχολείο μας (α’ φάση) Rock και Λογοτεχνία ΙΙ: Δημιουργική γραφή και Κινηματογράφος

15

16

Υπεύθυνοι Καθηγητές Στεφούλης Ιωάννης Μηνάς Αριστείδης Μαγαλιού Λαμπρινή Μυλωνά Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου Ζωή Αθανασοπούλου Ζαφειρία Ματζάρη Μυρτώ Πανούσης Γεώργιος Φράγκογλου Γεώργιος Φωτιάδου Κυριακή Θεοδωράκος Χαράλαμπος Νικολαΐδου Μαρία Πατρώνα Πασχαλίνα Πανούσης Γεώργιος Αραμπατζόγλου Αγγελική Σφέτσιου Βασιλική Μηνάς Αριστείδης

Συμμετέχοντες Μαθητές 9 μαθητές της Β΄ τάξης 11 μαθητές της Γ΄ τάξης

Σκλαβούνου Μαρίνα Πατρώνα Πασχαλίνα

μαθητές τμημάτων Β1, Β2 τμήμα Γαλλικών Β΄ τάξης

Μητελούδης Πανταζής Μαγαλιού Λαμπρινή (επικουρικά λόγω ειδικότητας) Ζάχος Δημήτρης (επικουρικά λόγω ειδικότητας)

μαθητές τμημάτων Γ1, Γ2 5 μαθητές του Β1

μαθητές Α, Β, Γ τάξης

μαθητές τμημάτων Β1, Β2 μαθητές τμημάτων Γ1, Γ2 Κατεύθυνσης Θεάτρου Β΄

τμήμα Γαλλικών Α1, Α2

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

73

«Σπαράγματα και σπαραγμός» Θανάσης Βαλτινός, Άνθη της αβύσσου Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2008 Κούλα Αδαλόγλου Διευθύντρια του Καλλιτεχνικού Γυμνασίου Αμπελοκήπων Θεσσαλονίκης

Άρχισα την ανάγνωση του βιβλίου με το προσεχτικό κοίταγμα της εισαγωγής. Το προσεχτικό, επιμένω. Γιατί με οδήγησε να μπω στο κείμενο με κάποια κρατούμενα αλλά και με αιωρούμενα ερωτηματικά προς διερεύνηση. Η εισαγωγή αυτή έχει τη μορφή επιστολής και δημοσιεύτηκε στο ένθετο «Βιβλιοθήκη» της εφημερίδας Ελευθεροτυπία, το 2003, στη στήλη Φανταστικό ταχυδρομείο. Ο Βαλτινός συνομιλεί με τον Σολωμό. Στη φανταστική συνομιλία του με τον ποιητή, ο Βαλτινός δίνει τις συντεταγμένες που όρισαν τη δημιουργία του έργου (ένα σενάριο που του παραγγέλθηκε το 1996 για τη ζωή του Σολωμού), παραθέτει τις πηγές του και επιπλέον εξομολογείται προσωπικές συγκυρίες που καθόρισαν την ανάγνωση του σολωμικού έργου αλλά και τις επιλογές στη δική του γραφή. Η ταινία δεν γυρίστηκε ποτέ, το σενάριο έμεινε σε εκκρεμότητα. Στην εισαγωγή-επιστολή εντόπισα τη δήλωση του Βαλτινού ότι προτιμά τις σκοτεινές πλευρές του Σολωμού και, το πιο σημαντικό, τις λέξεις-κλειδιά, για μένα, «σπαράγματα και σπαραγμός» και, ακόμα, «τροπαιοφόρος ήττα». Αλλά και την ομολογία του – αν είναι πράγματι ομολογία και όχι αφηγηματικό εύρημα – ότι πίσω από τα κείμενα του Σολωμού έψαχνε μια γυναίκα, «τη σκ��ά μιας γυναίκας». εκείνη που του είχε επισημάνει τα ποιητικά σπαράγματα και τον σπαραγμό στη δημιουργία του ποιητή. Ο Βαλτινός επισημαίνει ότι στήριξε το κείμενό του κυρίως στα Αυτόγραφα του Σολωμού, που δείχνουν τα σπαράγματα και το σπαραγμό του, και στην Αλληλογραφία του, με εκατόν σαράντα εφτά γράμματά του και με τριάντα έξι επιστολές του αδελφού του Δημήτρη προς τον ποιητή, οπότε «είσαι ολόκληρος εκεί μέσα, απερίφραστος», σημειώνει ο συγγραφέας. Σπαράγματα και σπαραγμός τα ποιήματα του Σολωμού – και η ζωή του. Σπαράγματα και σπαραγμός και το κείμενο του Βαλτινού. Πιο συγκεκριμένα, ο Βαλτινός γράφει -και το ξέρει- ένα μυθιστόρημα, ελλειπτικό και αποσπασματικό, να ταιριάζει με τον ήρωά του. Δηλώνει σενάριο, αλλά για μια ακόμη φορά παίζει με τα είδη του λόγου, όπως γνωρίζει μοναδικά να κάνει. Παρόλο που πραγματικά κατευθύνει την εστίασή του στον πιο άγνωστο Σολωμό, με τις εμπάθειες, τα αδιέξοδά του, το ναρκισσισμό του κτλ., ο Σολωμός, εκφράζω το προσωπικό μου αίσθημα ως αναγνώστριας, ποτέ δε μου έγινε τόσο οικείος και συμπαθής μέσα στο πάθος του. Ο ποιητής νέος ή πενηντάρης, την ημέρα της δίκης εναντίον της μητέρας, σε καπηλειά να μαζεύει λέξεις και στιχάκια, ως και ο ποιητής γυμνός στη θάλασσα. Στα ποιήματά του ο αγώνας με τη γλώσσα, ο πόνος να την κατακτήσει, να τη νικήσει: τα σπαράγματα των ποιημάτων. Αλλά και ο πόνος για τη μάνα, ο θυμός για την προδοσία, η σκληρότητα που βγαίνει προς τα έξω εναντίον της αλλά και ο μέσα πόνος. Δε λυτρώθηκε ποτέ από αυτόν. ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


74

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ

Γιατί η μητέρα Αγγελική ήταν πάντα εκεί, ιδίως όταν ξαναπιάνει το νήμα από την αρχή, να ξαναμιλήσει τη γλώσσα που πρωτοάκουσε και να γράψει σ’ αυτήν. Η σχέση με τη μητέρα αδιέξοδη. Αδιέξοδη και η σχέση με τη Μαρία (Παπαγεωργοπούλου), που φανερά περιμένει τον έρωτά του, αλλά ο Σολωμός δεν τολμά. Θα την υμνήσει νεκρή πια, τη «Φαρμακωμένη», που χάθηκε από το δικό της αδιέξοδο. Η έκβαση της δίκης σε βάρος της μητέρας είναι λοιπόν μια τροπαιοφόρος ήττα. Όπως και η γλώσσα και η ποίηση: προσπαθεί να τις δαμάσει, αλλά δεν τον λυτρώνουν. Ένας λεπτός αισθησιασμός διατρέχει τα κομμάτια του κειμένου που αναφέρονται σε συγκεκριμένες γυναίκες. Στη Μαρία πρώτα πρώτα. Αλλά και στην Αντέλα, ακόμα και στην αδελφή του φίλου του, τη Σουζάνα. Μια τρυφερότητα σε όλες τις σχέσεις του ποιητή με τις γυναίκες, ακόμα και με τη μικρή κόρη της Σουζάνας και του Δε Ρώση, που φαίνεται να γίνεται στην ψυχή του η εικόνα της χαμένης Μαρίας. Η αφήγηση σκόπιμα χωνεύει το ένα πρόσωπο μέσα στο άλλο, της Μαρίας στη μικρή Λουΐζα, καθώς στην τελευταία συνάντηση του Σολωμού με τη Σουζάνα – οι σχέσεις με την οικογένεια είχαν χαλάσει – η μικρή παίζει στο πιάνο το adagio που έπαιζε η Μαρία. Η τρυφερότητα έχει φορά από τις γυναίκες προς τον ποιητή, φανερή φορά. Η αντίθετη είναι υπαινικτική. Πότε μαντεύεται, πότε περνάει σαν αέρας και πότε, σπανιότερα, όπως με τη Μαρία, γίνεται αδιόρατα αισθητή, σαν χάδι στα μαλλιά. Το κείμενο-σενάριο δομείται ως εξής: η όλη εξέλιξη πραγματοποιείται μέσα σε μια δεκαετία, 1836-1846. Η πόλη που ορίζει την αρχή και το τέλος είναι η Κέρκυρα. Όμως, η πόλη στην οποία κυρίως συντελείται η δράση είναι η Ζάκυνθος. Το κείμενο κατανέμεται σε 58 κεφάλαια-σκηνές. Στην αρχή και στο τέλος η Κέρκυρα «σε γκραβούρα», παγωμένη δηλαδή, ένα κάδρο, και πέφτουν οι πληροφορίες: στην αρχή για την εποχή και την επικρατούσα πολιτική κατάσταση, στο τέλος για το θάνατο του Σολωμού και την ανακήρυξη του μελοποιημένου από τον Μάντζαρο «Ύμνου εις την Ελευθερία» σε εθνικό ύμνο. Οι σκηνές 2 ως 7 διαδραματίζονται στην Κέρκυρα. Η σκηνή 8 είναι το ταξίδι προς τη Ζάκυνθο. Κατά τη διάρκεια αυτής της παραμονής στη Ζάκυνθο παρακολουθούμε όσα συμβαίνουν, με πολλά όμως flash back, πίσω ως τα παιδικά του χρόνια. Η Ζάκυνθος, λοιπόν, στις σκηνές 9 ως 55, φιλοξενεί την κυρίως δράση. Με έμφαση στον άνθρωπο Σολωμό. Δεν γίνεται αναφορά στην Επανάσταση ούτε στα flash back, και αυτό διευκολύνει την έμφαση στο καθημερινό, στο ανθρώπινο. Όπως επισημαίνει και ο Παντελής Μπουκάλας «Στο βιβλίο η ήδη συντελεσμένη Επανάσταση δεν έχει ιδιαίτερο βάρος.. κυριότερη, κι αυτή πλάγια μνεία της συνιστούν οι φράσεις από τη “Γυναίκα της Ζάκυθος” που αναπαράγονται στην 47η, ονειρική, σκηνή του βιβλίου» (εφημ. Καθημερινή, 25-05-2008). Βέβαια, και ο Ιερομόναχος είναι εκεί: στην ενότητα 51, σε μια σκηνή που ακροβατεί ανάμεσα στην πραγματικότητα και στο όνειρο-φαντασία, μια «ηλικιωμένη λαϊκή γυναίκα», που η φωνή της και η φυσιογνωμία της είναι «περίεργες, μη πραγματικές», δείχνει στο Σολωμό τον τάφο του Ιερομόναχου στον περίβολο ενός εξωκλησιού. Στον ίδιο περίβολο του δείχνει και τον τάφο της «Φαρμακωμένης», που «της έβγαλαν και τραγούδι», και απαγγέλλει την πρώτη στροφή από το ποίημα του Σολωμού. Το άλλο κείμενο στο οποίο γίνεται αναφορά είναι ο Πόρφυρας, προς το τέλος του βιβλίου, ενότητα 57, στην Κέρκυρα, «Νιόνιο, έχεις γράψει ένα από τα ωραιότερά σου ποιήματα. Αν δεν είναι το ωραιότερο», λέει ο Μάντζαρος. Από εκεί και πέρα, σκόρπιες αναφορές σε στίχους ποιημάτων, απουσία των «Ελεύθερων πολιορκημένων». Οι συνειρμοί δεν ελέγχονται. Έρχονται μόνοι τους, συχνά επιτακτικοί. Πρώτα ήταν ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

75

εκείνος ο «ανάπλους μοναξιάς». Βαλτινός, πολλά χρόνια πίσω. «Μπλε βαθύ, σχεδόν μαύρο». Ύστερα «οι σοκολάτες που πειράζουν το συκώτι» («Άνθη» σ. 40, «Μπλε βαθύ» σ. 74). Είναι απολύτως προσωπική, αλλά όχι χωρίς στηρίγματα, η σύνδεση του κειμένου με εκείνο του «Μπλε βαθύ σχεδόν μαύρο» (ομολογώ ότι το δεύτερο κείμενο είναι πολύ αγαπημένο μου, από τότε που κυκλοφόρησε). Δεν είναι στις προθέσεις μου, και δεν έχει νόημα, να προχωρήσω αναλυτικά σε αντιστοιχίες-αναλογίες, άλλωστε τα κείμενα έχουν διαφορετικό χαρακτήρα. Έχω την αίσθηση ότι τα δυο κείμενα στεγάζονται στην ίδια συγγραφική μερίδα του έργου του Βαλτινού. Ότι και τα δύο κείμενα έχουν γεννηθεί από τον ίδιο πηλό. Μπορεί στη συνέχεια το πλάσιμο, η επεξεργασία και τα τεχνικά μέσα να είναι εντελώς διαφορετικά, αλλά είναι κοινή η πρώτη ύλη. Μια κοινή αύρα τα διατρέχει. Ο κοινός παρονομαστής: η ανθρώπινη μοναξιά (έστω και αν στη δεύτερη περίπτωση είναι η μοναξιά ενός εθνικού ποιητή) και το διερευνητικό ξανακοίταγμά της, ο ανάπλους της. Στην πρώτη περίπτωση το καράβι οδηγεί η ίδια η ηρωίδα, ενώ στη δεύτερη η πορεία καθορίζεται εξωτερικά, από τον αφηγητή. Θέλω να αφηγηθώ ένα περιστατικό. Στο Καλλιτεχνικό Γυμνάσιο Αμπελοκήπων Θεσσαλονίκης, στο μάθημα της Δημιουργικής γραφής στη Β΄ τάξη-κατεύθυνση θεάτρου, τα παιδιά ασκούνται να γράφουν σενάριο. Τους διαβάζεται η σκηνή 57: Ο Σολωμός κάνει τον απογευματινό του περίπατο με το φίλο του Μάντζαρο. Ο Μάντζαρος τού αναπτύσσει με φωνή και κινήσεις χεριών μια καινούρια παραλλαγή της μελοποίησης του «Ύμνου». «Έχουν πλησιάσει σε ένα σταυροδρόμι. Από δεξιά τούς παρουσιάζεται ένας ασκητικός μαυροντυμένος άντρας, μέτριο ανάστημα, πενηντάρης, με γυαλιά και γένια. Ο Σολωμός κάνει μια ελαφριά υπόκλιση χαιρετώντας τον. Αγγίζει το καπέλο του. Εκείνος ανταποδίδει με τον ίδιο τρόπο το χαιρετισμό. Ο Μάντζαρος γυρίζει προς τα κει αλλά δεν βλέπει κανέναν. Κοιτάζει με κάποια έκπληξη τον Σολωμό. Μάντζαρος: Ο κύριος Κάλβος; Αντί για απάντηση, μια περίεργη βουή φτάνει από το βάθος του στενού, ο απόηχος μιας οχλαγωγίας.»[…] Τα παιδιά παρατηρούν σε όλη τη σκηνή τις λεπτομέρειες που δίνει ο αφηγητής και που ζωντανεύουν τα πρόσωπα και το περιστατικό. Στέκονται ιδιαίτερα στο σημείο με τον Κάλβο. Που είναι και δεν είναι (ο Μάντζαρος δεν είδε κανέναν, αντί για απάντηση κτλ.). Τους επισημαίνεται ότι, σύμφωνα με μελετητές του Σολωμού, οι δύο ποιητές δεν συναντήθηκαν ποτέ. Εντυπωσιάζονται. Αυτό το δέσιμο του πραγματικού με το φανταστικό, ο υποβλητικός τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται, και πώς θα μπορούσε να εμφανιστεί σε μια σκηνή ταινίας: με ποια χρώματα, ποιες κινήσεις κ.ο.κ. Είναι πρώιμο να περιμένει κανείς να εμφανίσουν κάτι τέτοιο σε δικά τους κείμενα – και ούτε είναι το ζητούμενο. Ωστόσο, είναι σίγουρο πως κατάλαβαν κάποια πράγματα για τη γραφή, για τη δυνατότητα της λογοτεχνίας να αυθαιρετεί σε σχέση με το υπαρκτό /πραγματικό. Επιπλέον, ύστερα από αυτή την εμπειρία, πιθανότατα, θα προσεγγίσουν διαφορετικά και τον Σολωμό και τον Κάλβο. Ο Θανάσης Βαλτινός ορίζει στις προθέσεις του να καταγράψει σκοτεινές πλευρές του Σολωμού. Αθέατες, θα έλεγα καλύτερα. Αυτές που τον κατεβάζουν από το εξιδανικευμένο βάθρο του εθνικού ποιητή. αλλά με το χειρισμό της προσέγγισης και με ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


76

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ

τη συγκεκριμένη επιλογή της «σκηνοθεσίας» καθόλου δεν γίνεται απωθητικός, παρά μόνο πολύ πιο ανθρώπινος, άρα ίσως και πιο προσεγγίσιμος από όσους κρατούσε σε απόσταση η μεγαλοσύνη της κορυφής και ο παρελθών χρόνος. Ας διαβαστεί με αυτή την αποτίμηση η φράση «Άνθη της αβύσσου». Πρώτη δημοσίευση: περ. Πόρφυρας, τχ. 133, Οκτ.-Δεκ. 2009

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

77

TA ΑΣΤΟΧΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Γκουντιού Ευαγγελία - Χριστίνα (Γ1) Βλάχου Αλεξάνδρα (Γ1)

Μία από τις σημαντικότερες μεθόδους γραφής του Ομήρου είναι η τεχνική των άστοχων ερωτημάτων. ΑΣΤΟΧΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ: τυπικό στοιχείο, φόρμουλα, επανάληψη, μοτίβο με σημασία καθαρά μορφική˙ με αυτά ο ποιητής θέλει να τονίσει ιδιαίτερα το θετικό, συνήθως τρίτο στη σειρά, μέλος. Είναι μία τεχνική έκφρασης και προβληματισμού, που δίνει έμφαση στα γεγονότα. Πρόκειται για ερωτήματα αστόχαστα, δηλαδή χωρίς λογική, ερωτήσεις που δεν βρίσκουν το στόχο τους, δεν επισημαίνουν το σωστό, δηλαδή αστοχούν. Στην απάντηση που δίνεται στα «άστοχα ερωτήματα», πρώτα απορρίπτονται οι άστοχες ερωτήσεις που προηγήθηκαν (διαδοχικά η μια μετά την άλλη) και στη συνέχεια δίνεται η σωστή απάντηση που ήταν και ο στόχος της πραγματικής ερώτησης.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


78

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΑ ΑΣΤΟΧΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΙΛΙΑΔΑ

Οι σκέψεις του ποιητή για την πορεία των ηρώων του στο έπος εμπλέκονται με στοιχεία της καθημερινής ζωής και της επιθυμίας του ποιητή ή του αναγνώστη γι’ αυτό που πραγματικά θα ήθελε να συμβεί στους ήρωες. Το αποτέλεσμα αυτών είναι διάφορα ερωτήματα που γεννιούνται στη σκέψη του ποιητή, που ίσως είναι άσχεταάστοχα μεταξύ τους. Τα ερωτήματα αυτά τα μεταφέρει ο δημιουργός στο έπος, με σκοπό να πετύχει την περιγραφή και την αποδοχή αυτού που πραγματικά επιθυμεί και να στρέψει τον αναγνώστη να δεχθεί το αποτέλεσμα, αφού προηγουμένως έχει αναιρέσει χωρίς να το θέλει όλες τις άλλες εκδοχές. Με τον τρόπο αυτό επιβραδύνεται το έπος και γίνεται εντονότερη η πλοκή και η δράση του. Ταυτόχρονα δίνονται και στοιχεία της καθημερινότητας, εκφράζονται αντιλήψεις, ήθη και έθιμα. Ο ποιητής πολλές φορές μπορεί να χρησιμοποιεί και αφηγητικό ύφος για να περιγράψει στοιχεία της ζωής των θεών ή των ανθρώπων, όπως π.χ. νέκταρ, αμβροσία, τρίαινα, δόρυ κ.τ.λ., που ενδυναμώνουν τη θέση των θεών σε σχέση με τους ανθρώπους, αναδεικνύοντας όμως το σεβασμό και την πίστη των ανθρώπων στους θεούς και τις αξίες της ζωής. Έτσι υπάρχει επικοινωνία του ποιητή με τον αναγνώστη ή με το ακροατήριο και ενισχύεται η παρουσία των ηρώων του έπους της Ιλιάδας . Τα άστοχα ερωτήματα λοιπόν είναι αυτά που βοηθούν αυτή την επικοινωνία, δημιουργώντας σκέψεις και συναισθήματα αγωνίας. Παρατηρώντας τους στίχους της Ιλιάδας για να αντιληφθούμε τη χρήση των άστοχων ερωτημάτων, βλέπουμε ότι συνήθως συνομιλούν δυο πρόσωπα (π.χ. ο Αχιλλέας και ο Κάλχας). Κατά τη συνομιλία ο πρώτος συνομιλητής επιθυμεί να μάθει κάποια αλήθεια, η γνώση της οποίας θα βοηθήσει να ξεπεραστεί μια δύσκολη κατάσταση (π.χ. ο Αχιλλέας θέλει να μάθει την αλήθεια για το θυμό του Απόλλωνα). Αυτός λοιπόν ο πρώτος συνομιλητής που αναζητεί την αλήθεια κάνει διάφορες υποθέσεις (συνήθως τρεις στη σειρά), που είναι όμως άσχετες με την αλήθεια! Αυτές οι υποθέσεις – ερωτήματα είναι τα «άστοχα ερωτήματα». ΣΧΕΣΗ ΟΜΗΡΟΥ (ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ) ΜΕ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ Η γέννηση του δημοτικού τραγουδιού και των παραδόσεων πρέπει να αναζητηθεί πολύ πριν τα χρόνια κατά τα οποία άκμασαν (9ος -13ος αι. μ.Χ.). Η ύπαρξή τους εντοπίζεται και πριν από τον Όμηρο! Ο Όμηρος μάλιστα φαίνεται να δανείστηκε στοιχεία από τα δημοτικά τραγούδια της εποχής του, τα οποία έχουν επιβιώσει ακόμη και σήμερα. Ανάμεσα στα μοτίβα αυτά είναι το «σχήμα αδυνάτου», τα «άστοχα ερωτήματα», αλλά ακόμη και ολόκληρες σκηνές. Ο «υμέναιος» μοιάζει πολύ με τα δημοτικά τραγούδια του γάμου και έχει την ίδια λειτουργία (ευχές και παινέματα στο γαμπρό και τη νύφη). Τα μοιρολόγια που αναφέρει ο Όμηρος, παραπέμπουν στα δημοτικά μας μοιρολόγια ως προς το περιεχόμενο, τον τρόπο του μοιρολογιού και τα έθιμα πένθους. Άλλα αρχαία τραγούδια (αίλινος και λινός, Ίουλος, τραγούδι Χελιδόνας) θυμίζουν τα ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

79

νεότερα εργατικά τραγούδια, τα νανουρίσματα και τα επιτραπέζια δημοτικά τραγούδια. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΣΤΟΧΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΩΝ ΣΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ 1. -Τι έχουν της Ζίχνας τα βουνά και στέκουν μαραμένα; Mήνα χαλάζι τα βαρεί; Mήνα βαρύς χειμώνας; Ουδέ χαλάζι τα βαρεί, ουδέ βαρύς χειμώνας. Ο Νικοτσάρας πολεμάει με τρία βιλαέτια. 2. -Τί να’ναι εκείνο π’όρχεται στον κάμπο που μαυρίζει; Mην είναι μαύρο σύγνεφο, μην είναι κατσιφάδα; Δεν είναι μαύρο σύγνεφο, δεν είναι κατσιφάδα, μόν’ είναι η Χάιδω του παπά π’όρχεται απ’τ’αμπέλι. 3. -Γιατί δακρύζεις, λυγερή και βαριαναστεναζεις; Μήνα πεινάς; Μήνα δειψάς; Μήνα έχεις κακή μάνα; Μήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτε έχω κακή μάνα. Ξένε μου, κι αν εδάκρυσα κι αν βαριαναστενάζω, τον άντρα έχω στην ξενιτιά και λείπει δέκα χρόνους. 4. -Το τι έχεις περδικούλα μου και κλαις κι αναστενάζεις; Μην είν’ τ’ αυγά σου μελανά και τα πουλιά σου μαύρα; Δεν είν’ τ’ αυγά μου μελανά και τα πουλιά μου μαύρα. Μόν’ κλαίω για την κλεφτουριά, για τους καπεταναίους, που τους χαλάει Αληπασάς στα Γιάννενα στη λίμνη. 5. -Αχός βαρύς ακούγεται. Πολλά τουφέκια πέφτουν. Μήνα σε γάμο ρίχνονται, μήνα σε χαροκόπι; Ουδέ σε γάμο ρίχνονται, ουδέ σε χαροκόπι. Η Δέσπω κάνει πόλεμο με νύφες και με αγγόνια.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ

80

ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΕΡΓΟ: «ΕΛΕΝΗ» ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ όπως παρουσιάστηκε από το ΚΘΒΕ στο θέατρο της Μονής Λαζαριστών τις χρονιές 2008, 2009 και 2010, σκηνοθετημένο από το Γιάννη Παρασκευόπουλο Βλάχου Αλεξάνδρα (Γ1)

ΕΛΕΝΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ/ΥΠΟΘΕΣΗ Ο Μενέλαος μετά από την άλωση της Τροίας κατέπλευσε στην Αίγυπτο όπου συνάντησε την Ελένη και έμαθε με κατάπληξη ότι η «εν Τροία» Ελένη ήταν φάσμα ψευδές. Η πραγματική του σύζυγος ήταν κρυμμένη στην Αίγυπτο καθόλη της διάρκεια του πολέμου και ο καταστροφικός πόλεμος της Τροίας είχε βασιστεί σε ένα ψέμα. Ο βασιλιάς της Αιγύπτου Θεοκλύμενος θέλει να νυμφευθεί την Ελένη αλλά εκείνη με τον Μενέλαο καταφέρνουν και διαφεύγουν κρυφά... Το έργο χαρακτηρίζεται ως αντιπολεμικό δράμα.

ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ ΑΠΟ ΣΚΗΝΟΘΕΤΙΚΗ ΑΠΟΨΗ

Σκηνοθέτης: Γιάννης Παρασκευόπουλος To έργο θα μπορούσε συνολικά να χαρακτηριστεί υπερσύγχρονο. Ήταν μια όχι παραδοσιακή απόδοση τραγωδίας, η οποία προκαλούσε και έδινε μια άλλη νότα στην όλη υπόθεση. Η ξαφνική εμφάνιση των υποκριτών από διάφορα σημεία του θεάτρου ήταν πολύ ευχάριστη, διαφορετική και προκαλούσε ενδιαφέρον για τη μετέπειτα συνεχεία του έργου όπως και έδινε μια ζωντάνια στο όλο θέμα... Οι θέσεις των ηθοποιών και πάνω στη σκηνή διατηρούσαν μια αρμονία και τηρούσαν τη θεατρική σύμβαση με το κοινό. Επίσης τα χορευτικά κομμάτια έκαναν ακόμη πιο ζωντανή την παράσταση και έδιναν αξία στο χώρο.

ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ ΑΠΟ ΣΚΗΝΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟΨΗ

Τα αντικείμενα και τα στοιχεία που συνθέτουν τον περιβάλλοντα χώρο στον οποίο εκτυλίσσεται η τραγωδία ήταν σύγχρονα και αρκετά ενδιαφέροντα. Τα μπουκάλια με την επιγραφή «Νείλος» ήταν πράγματι μια πολύ ευρηματική, πρωτότυπη και ενδιαφέρουσα σύλληψη για την υποδήλωση του ποταμού και του τόπου! Το συρματόπλεγμα, ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

81

ως κεντρικό μοτίβο στη σκηνή, αναγνωρίζεται ως είδος διαχωριστικού που διευκολύνει τον σκηνοθέτη να παρουσιάζει διαφορετικές σκηνές συγχρόνως (π.χ. σκηνή μπροστά από το ανάκτορο και σκηνή που εκτυλίσσεται μέσα στο ανάκτορο), αλλά κυρίως ως ένα είδος τοίχου/παγίδας που συμβολίζει το γεγονός ότι η Ελένη είναι παγιδευμένη/φυλακισμένη και δεν μπορεί να ξεφύγει από τη μοίρα της και από τα παιχνίδια των θεών. Παγιδευμένες είναι και οι αιχμάλωτες του Χορού…, καθώς παγιδευμένος και εξαπατημένος είναι και ο Θεοκλύμενος, όταν πλέον η Ελένη έχει απομακρυνθεί με τον Μενέλαο και δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να τη φέρει πίσω… Ο συμβολισμός μας αφορά όλους, καθώς όλοι, γνωρίζοντάς το ή όχι, βρισκόμαστε κάποιες στιγμές στη ζωή μας παγιδευμένοι…! ΕΝΔΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Και η ενδυματολογία σε αυτή τη παράσταση ήταν αρκετά σύγχρονη. Υπήρχαν αρκετές εναλλαγές ρούχων σε κάθε περίσταση. Το αποκορύφωμα ήταν η εμφάνιση της Ελένης σε ένα σημείο του έργου με ταγέρ. Ήταν μια πολύ όμορφη ανατροπή, ξαφνική αλλαγή και εμφάνιση συντηρητική, κατάλληλη όμως για το σημείο του έργου. Ο Μενέλαος σαν κυνηγός στην αγρία ζούγκλα, με σκισμένα ρούχα και αρβύλες φαινόταν εξουθενωμένος και ταλαιπωρημένος. Ό,τι ακριβώς δηλαδή έπρεπε να «βγάλει» από τον εαυτό του προς τα «έξω», στους θεατές. Ο Θεοκλύμενος ήταν αρκετά καλά ντυμένος (με τα σύγχρονα πρότυπα πάντα.). Γενικά η ενδυμασία του πρόδιδε την αυταρχικότητα του, ενώ τα χρυσά κομμάτια στο ρούχο του τον πλούτο του. Ο χορός (γυναικών) ήταν ντυμένος με μια πολύ απλή εμφάνιση, μα συνάμα και τόσο αποδοτική του ρόλου του: απλά άσπρα φορεματάκια, τα οποία στη πραγματικότητα δεν ήταν τίποτα παραπάνω από άσπρες τυλιγμένες στο σώμα τους πετσέτες. Μια πολύ πρωτοποριακή ιδέα του σκηνοθέτη, πραγματικά έξυπνη, ήταν στο σημείο που ο χορός συμπαραστεκόταν στην Ελένη ως “οι αιχμάλωτες γυναίκες” σε ρόλο καθαρίστριας… Εκεί λοιπόν με τους χρωματιστούς κουβάδες τους και τις πετσέτες στα μαλλιά τους εκτός από το κύμα γέλωτος που προκαλούσαν πρόσφεραν επίσης κάτι πολύ όμορφο ως θέαμα, προκλητικό και ευφάνταστο. Με μια άλλη ματιά. . . Κατά τη γνώμη μου η παράσταση που παρακολούθησα μου έμαθε καταρχάς πολλά. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί κωμικοτραγωδία, καθώς πολλά στοιχεία της αφαιρούσαν το τόσο τραγικό ύφος. Πιο συγκεκριμένα, ο χορός υπήρξε ο βασικός φορέας του κωμικού στοιχείου της παράστασης! Εντυπωσιακή ήταν η συνεχής εναλλαγή και η έντονη έκφραση των συναισθημάτων τους, ενδιαφέρων και συγκινητικός ο τρόπος με τον οποίο συνέπασχαν με την Ελένη. Ενώ πρόκειται δηλαδή για έργο τραγικό, η σκηνοθετική ματιά και απόδοση έκαναν το έργο «τραγικωμωδία»! Επίσης, περίμενα τους ρόλους των ηρώων να τους υποδύονται πολύ μεγαλύτεροι σε ηλικία ηθοποιοί! Το γεγονός ότι όλοι οι ηθοποιοί ήταν νέοι με έκανε να τους νιώσω πιο κοντά μου και να τους προσέξω. Ήταν πολύ έξυπνη η ιδέα του σκηνοθέτη και ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


82

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ

των υπόλοιπων συντελεστών να επιλέξουν νέους ηθοποιούς για ένα νεανικό κοινό! Το γεγονός αυτό με έκανε να νιώσω πως ο Ευριπίδης είναι ένας ποιητής, που μιλάει τη γλώσσα των νέων σήμερα και εκφράζει δικές τους αγωνίες και δεδομένα, πως έγραψε, δηλαδή, το έργο αυτό φέτος κι όχι πριν τόσες εκατοντάδες χρόνια! Φυσικά το κείμενο και η πλοκή -το αρχικό κομμάτι- που εξαιτίας αυτού φτιάχτηκε αυτή η παράσταση είναι δεδομένα… καταπληκτικό και μακάρι να μείνει ακέραιο και πάνω σε αυτό να δοθούν και άλλες παραστάσεις με άλλα ύφη τέτοιου είδους!

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

83

MIND MOSAIC Aθανασοπούλου Ζέφη, καθηγήτρια Εικαστικών - γραφίστρια Σκλαβούνου Μαρίνα, καθηγήτρια Γαλλικών

Άρθρο 26: κεφάλαιο Ισότητα / Ένταξη ατόμων με ειδικές ανάγκες: έργο Γουλή Νικ. (Β1)

Άρθρο 13: κεφάλαιο Ελευθερίες / Ελευθερία της Τέχνης και της Επιστήμης: έργο Φάρτουχ Ά. (Β2)

Το Mind Mosaic είναι ένα παιδαγωγικό εργαλείο το οποίο εφαρμόστηκε τη φετινή χρονιά στην κατεύθυνση εικαστικών της Β΄ Γυμνασίου μέσα στα πλαίσια εμβάθυνσης των μαθητών στο πρόγραμμα των δικαιωμάτων που ξεκίνησε πέρσι. Κύλησε πιλοτικά και σε άλλα 300 σχολεία σε πέντε χώρες: στην Τσεχία, Ελλάδα, Ιρλανδία, Ρουμανία και Εσθονία. Το Mind Mosaic είχε ως στόχο να βοηθήσει τους νέους Ευρωπαίους να κατανοήσουν τον Ευρωπαïκό Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και βασίζεται σε μια καινοτόμο παιδαγωγική προσέγγιση, τη μέθοδο των νοητικών χαρτών. Οι στόχοι ήταν οι μαθητές να κατανοήσουν τη σημασία των 5 κεφαλαίων του χάρτη (Αξιοπρέπεια, Ελευθερία, Ισότητα, Αλληλεγγύη, Δικαιοσύνη), να εξοικειωθούν με το Χάρτη αρχίζοντας να προβληματίζονται για τη σημασία του και να επικεντρωθούν στη σημασία των διαφορετικών άρθρων. Να ανακαλύπτουν δηλαδή ότι όλα τα άρθρα είναι σημαντικά για τις ίδιες ή διαφορετικές αιτίες αναλογιζόμενοι τη σημασία και την επίδραση του Χάρτη ως σύνολο, στα πλαίσια της κοινωνίας και της ζωής τους. Τέλος, ζητήθηκε από τους μαθητές να επιλέξουν το άρθρο που τους εμπνέει περισσότερο και να απεικονίσουν εικαστικά ό,τι είχαν κατανοήσει από αυτό. Όταν ολοκληρώθηκαν τα σχέδια, οι μαθητές τα τοποθέτησαν πάνω σε μια χάρτινη τοιχογραφία και ιδού το αποτέλεσμα:

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


84

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ

Σχήμα 4: Χάρτινη τοιχογραφία από παιδιά Β΄ Εικαστικών (έγινε και κάρτα και μοιράστηκε στις 17/3, στο Βιβλιοπωλείο «ΙΑΝΟΣ»)

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

85

Σχήμα 5: Χάρτινη τοιχογραφία από παιδιά Β΄ Εικαστικών (έγινε και κάρτα και μοιράστηκε στις 17/3, στο Βιβλιοπωλείο «ΙΑΝΟΣ»)

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΤΟΙΧΟΣ

86

Η αμηχανία του μαθητή Φωτογραφία του Γάλλου φωτογράφου Robert Doisneau Βάσω Σφέτσιου – καθηγήτρια Γαλλικών

Ίδια, πάντοτε, η τρυφερή αμηχανία του μαθητή μπροστά στα δύσβατα μονοπάτια της γνώσης. Έργο του δασκάλου η ενθάρρυνση και η συστηματική του καθοδήγηση. Ο Doisneau (1912-1994) έγινε γνωστός φωτογραφίζοντας ρεαλιστικά και ταυτόχρονα χιουμοριστικά ενσταντανέ από τους δρόμους του Παρισιού. Θεωρείται από τους μεγαλύτερους φωτογράφους του 20ου αι. Το έργο του συνέβαλε στην εξέλιξη της τέχνης της φωτογραφίας προς τον ρεαλισμό αλλά και την υπέρβασή του.

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

87

Γ. Τσαρούχης – 100 χρόνια από τη γέννησή του Θάλεια Χριστάκογλου (Β2)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ Γεννήθηκε στον Πειραιά το 1910. Την περίοδο 1935 αφού πρώτα ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη επισκέφτηκε την Ιταλία και το Παρίσι. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα πραγματοποίησε την πρώτη ατομική του έκθεση. Το 1982 εγκαινιάστηκε το «Μουσείο Γιάννη Τσαρούχη» στο Μαρούσι όπου εκεί ήταν το σπίτι του ίδιου του καλλιτέχνη και εκείνος το μετέτρεψε σε μουσείο εκθέτοντας την προσωπική του συλλογή των έργων του. Παράλληλα με την ζωγραφική ασχολήθηκε με την θεατρική σκηνοθεσία. Σχεδίασε ενδυμασίες και σκηνικά για πολλά έργα. Ο Γιάννης Τσαρούχης θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους ζωγράφους με τη μεγαλύτερη διεθνή διάδοση. Πέθανε στην Αθήνα το 1989. Μεγάλη αναδρομική έκθεση έργων του πραγματοποιήθηκε με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του από τις 19/12/2009 ως τις 13/3/2010 στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΤΟΙΧΟΣ

88

Θέμα Γραπτής Έκφρασης “Να γράψεις ένα όνειρό σου που να χαρακτηρίζεται από νεανικό ιδεαλισμό” Άννα Ευθυμιάδου (Γ1)

Όταν ήμουν μικρή είχα ένα μεγάλο όνειρο· το όνειρο μου ήταν να πετάξω. Ήθελα να βγάλω δυο μεγάλα κατάλευκα φτερά και να πετάξω πολύ ψηλά. Ήθελα να ανοίξω τα μεγάλα κατάλευκα φτερά μου και να πετάξω ψηλά, πιο ψηλά απ’ τα πουλιά. Να αγγίξω τα λευκά σαν χνούδι σύννεφα και να πατήσω στο φεγγάρι. Δεν ήθελα να γυρίσω πίσω, ήθελα να μείνω για πάντα εκεί. Αλλά δεν ήθελα να είμαι μόνη μου εκεί· το φεγγάρι είναι πολύ μεγάλο για ένα μικρό κορίτσι μόνο του. Έτσι αποφάσισα να πω στους φίλους μου σκοπεύω να κάνω, να τους ζητήσω να πετάξουμε μαζί. Το μεσημέρι μετά το σχολείο, όταν συνάντησα τους φίλους μου, όπως κάθε μέρα, έξω από το σπίτι του Νίκου. Τους το είπα!!! Ενθουσιάστηκαν με την ιδέα να πετάξουμε όλοι μαζί και κανονίσαμε να βρεθούμε την επόμενη μέρα στο σπίτι της Αντιγόνης. Ήμουν πολύ χαρούμενη, όχι μόνο θα γινόταν πραγματικότητα το μεγαλύτερο όνειρο της ζωής μου, αλλά θα είχα συντροφιά τους καλύτερους μου φίλους. Όμως είχαμε ένα πρόβλημα… πώς θα βγάζαμε φτερά; Έπρεπε να βρούμε μια λύση αλλά χωρίς να το μάθουν οι γονείς μας γιατί θα μας σταματούσαν. Την επόμενη μέρα, όταν έφτασα στο σπίτι της Αντιγόνης, ήταν όλοι εκεί. Όταν τους μίλησα για το πρόβλημα, όλοι άρχισαν να μιλάνε μαζί και να προτείνουν λύσεις οι οποίες δυστυχώς ήταν αδύνατες στη πράξη. Ξαφνικά η Αντιγόνη σηκώθηκε όρθια και φώναξε δυνατά για να σταματήσουν. Είχε την καλύτερη ιδέα απ’ όλους, να ρωτήσουμε την μεγάλη αδερφή της, τη Μαρία, που πάει Λύκειο και έχει λύσεις για τα πάντα. Έτσι πήγαμε στο δωμάτιο της Μαρίας, χτυπήσαμε δειλά την πόρτα και μπήκαμε μέσα. Όταν της είπαμε τι σκοπεύουμε να κάνουμε, άρχισε να γελάει και να λέει πως αυτό που θέλουμε να κάνουμε είναι αδύνατο και πως δεν έχουμε φτερά και ούτε πρόκειται να βγάλουμε. Όλοι απογοητευτήκαμε με τα λόγια της Μαρίας και μας έκανε να πιστεύουμε ότι αυτό που αναζητάμε είναι πέρα από τις δυνάμεις μας. Έτσι όλοι πήγαμε σπίτια μας, το χαμόγελο και ο ενθουσιασμός μας είχαν χαθεί. Η Αντιγόνη μας είπε ότι η αδερφή της είναι μεγάλη και έχει λύσεις για τα πάντα. Όμως μήπως είχε άδικο; Μακάρι να είχε άδικο. Ήμουν χάλια, τα λόγια της Μαρίας γύριζαν μέσα στο κεφάλι μου. Δεν ήθελα να φάω ούτε να μιλήσω. Το απόγευμα πήγα στο μάθημα χορού. Η κυρία Μάχη μας είπε την προηγούμενη φορά ότι θα κάνουμε μια καινούργια χορογραφία. Στην αρχή δεν ήθελα να πάω. Άργησα στο μάθημα και όταν μπήκα στην αίθουσα είχαν τελειώσει το ζέσταμα. Ξεκίνησα μόνη μου. Κοιτούσα τις άλλες στην καινούργια χορογραφία, ήταν πολύ όμορφα, έμοιαζαν λες και ήταν μαύρα πουλιά που πετάνε μέσα στην μικρή αίθουσα έτοιμες να βγούνε από το ανοιχτό παράθυρο. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

89

Έτρεξα στο κέντρο να χορέψω μαζί τους. Στροβιλιζόμουν στον ήχο της μουσικής, ενώ τα φώτα λαμπίριζαν γύρω μου σαν αστέρια. Ένιωθα τόσο όμορφα! Έκλεισα τα μάτια μου και ένιωσα ανάλαφρη σαν πούπουλο. Έχασα την αίσθηση του εδάφους και ένιωσα ότι πετούσα. Τα χέρια μου ξεδιπλώθηκαν σαν δυο τεράστια κατάλευκα φτερά. Το φεγγάρι τελικά δεν ήταν τόσο μακριά όσο νόμιζα. Τελικά η Μαρία είχε άδικο. Όλοι μπορούν να πετάξουν! Εγώ μπόρεσα και πέταξα. Τα φτερά τα έχουμε μέσα μας…

Εικόνα από ιστοσελίδα με αφιέρωμα στο γιατρό των φτωχών παιδιών Αυξέντιο Καλαγκό)

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΤΟΙΧΟΣ

90

Shoot-it - Η διαμαρτυρία είναι δικαίωμα όλων

τι με ενοχλεί... το καυσαέριο δεν υπάρχουν δρόμοι για ποδήλατο δεν έχουμε συγκροτημένη ανακύκλωση οι ταλαιπωρίες στα νοσοκομεία ο ρατσισμός οι κουκουλοφόροι δεν υπάρχουν δημόσια πάρκα που να παρέχουν υγιεινή και ασφάλεια η ευθανασία για τους ανθρώπους τα παγκόσμια κυκλώματα η κατασπατάληση των αποθεμάτων ενέργειας η κριτική για το διαφορετικό ντύσιμο το κάπνισμα ο κόσμος δεν βλέπει γύρω του τα ψέμματα θέλουμε χρώμα, θέλουμε χρόνο, θέλουμε όνειρα. πότε θα ερωτευτούμε εμείς;

Με αφορμή το διαγωνισμό ”shootit” (http://www.shootit.gr/) κάποιοι μαθητές του Καλλιτεχνικού Γυμνασίου Αμπελοκήπων σκέφτηκαν και να έγραψαν κάποια ζητήματα που τους ενοχλούν. Ο διαγωνισμός είχε θέμα το δικαίωμα στη διαμαρτυρία και δέχεται δημιουργίες που έχουν γίνει με κινητό τηλέφωνο (φωτογραφίες ή βίντεο). Η προθεσμία συμμετοχής έληξε στις 20/12/2009 Δείτε σχόλια και διαμαρτυρίες στο διαδίκτυο ... Επιλογή από κείμενα μαθητών της κατεύθυνσης Θεάτρου - Κινηματογράφου των Α΄ και Β΄ τάξεων

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

91

Η ιστορία μιας σταγόνας Παναγιώτης Τσουρουπίδης (Α2)

Γεια σας παιδιά! Με λένε Νι και είμαι μία μικρή ποσότητα νερού. Κάνω συνήθως παρέα με τον Χιο, αλλά και με τους Βρο, Χη, Φα, Δα και άλλους σαν εμένα. Δεν έχω πάντα την ίδια μορφή, γίνομαι ατμός, βροχή, νιφάδα, πάγος ρυάκι και άλλα κι αυτό με βοηθάει στο να μη βαριέμαι ποτέ. Έχω ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο. Έχω δει και ζήσει πολλά, άλλοτε ευχάριστα και άλλοτε δυσάρεστα. Το καλύτερό μου είναι όταν ταξιδεύω ελεύθερος με τους φίλους μου στα σύννεφα. Τότε κανείς δεν μπορεί να με περιορίσει σε τίποτα και παίζω όλη τη μέρα. Το χειρότερό μου είναι όταν βρίσκομαι κάτω από τη γη, κλεισμένος σε υπόγεια ρεύματα, γιατί εκεί είναι σκοτεινά και κρύα. Αλλά έχω μάθει πια ότι αργά ή γρήγορα θα βρεθώ στη θάλασσα, για να βρω εκεί άλλους φίλους μου και να παίξουμε με τα ψάρια, που είναι λίγο χαζά αλλά πάντα ευγενικά μαζί μας. Από τις περιπέτειες που έχω ζήσει, μία θα μου μείνει αξέχαστη και θέλω να σας την διηγηθώ: Πριν από πολλά χρόνια βρέθηκα να ταξιδεύω με τους φίλους μου, σ’ ένα χαρούμενο σύννεφο, πάνω από τον Ατλαντικό ωκεανό, με κατεύθυνση την Ευρώπη. Εκεί που πηγαίναμε ξαφνικά αρχίσαμε να νιώθουμε μια παράξενη έλξη να μας τραβά προς τα πίσω…. Θέλαμε να αντισταθούμε, γιατί δεν μας αρέσει να μας αλλάζουν τα σχέδια, αλλά ήταν αδύνατον. Με τα πολλά βρεθήκαμε πάνω από την Αμερική σε μια περιοχή όπου μια ομάδα ανθρώπων παράξενα ντυμένοι και βαμμένοι, με φτερά στα κεφάλια, χόρευαν και φώναζαν πολύ περίεργα, γύρω από τη φωτιά. Πρώτη φορά βλέπαμε κάτι τέτοιο και ξαφνιαστήκαμε πολύ. Προσπαθούσαμε να αντισταθούμε, αλλά σαν να υπήρχε ένας περίεργος μαγνήτης που μας τραβούσε κάτω στη γη. Σαν υπνωτισμένοι όλοι μαζί πιασμένοι χέρι-χέρι αφήσαμε να μας τραβήξει αυτή η περίεργη δύναμη. Βρεθήκαμε να πέφτουμε απαλά και ήρεμα στη γη. Τότε οι περίεργοι αυτοί άνθρωποι, πιο χαρούμενοι από πριν, άρχισαν να χορεύουν και να τραγουδούν περισσότερο και πιο δυνατά. Τελικά δεν ήταν άσχημα, γιατί μας καλοδέχτηκαν. Μας μάζεψαν σε μεγάλα δοχεία και μας φύλαξαν με πολύ προσοχή. Μας ξόδεψαν λίγο – λίγο, δροσίζοντας πρώτα τα παιδιά τους, μετά τα ζώα τους και ύστερα τα φυτά τους. Ήταν μια ευχάριστη εμπειρία που δεν θα ξεχάσω ποτέ.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΤΟΙΧΟΣ

92

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΚΕΙΜΕΝΟ “Eμπνευσμένο από το βιβλίο: «ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΕΝΟΣ ΚΟΡΙΤΣΙΟΥ»” (εκδ. Αστήρ, 1948) Άννα Καμπά (Γ1)

Ένιωθα σαν να πάλευα. Το στυλό τσιμπούσε το με την κοφτερή του μύτη τα δάχτυλά μου, αλαφιασμένο, προσπαθώντας να γλυτώσει από τον τρέμουλο των δαχτύλων μου. Αρνιόταν να γράψει, δεν ήθελε να ακουμπήσει το χαρτί. Στόχευε τον πίνακα και αυτός γελούσε και το κορόιδευε που δεν μπορούσε να τον βλάψει. Δεν ήθελα να τους βλέπω να μαλώνουν. Το χαρτί στρίγγλιζε ανυπόμονα στο στυλό, ήταν έτοιμο να τυλιχτεί γύρω του, και γύρω από το χέρι μου και να μας πνίξει. Έσφιγγα στο χέρι το στυλό, το πατούσα πάνω στο χαρτί, κοιτούσα αγριεμένη τον πίνακα. Ήθελα να σκεφτώ και να γράψω, όμως οι τρεις φίλοι μου είχαν μεταμορφωθεί σε εχθρούς μου και δεν με άφηναν. Παλεύαμε ασταμάτητα μέχρι που κέρδισα τη μάχη. Οι εχθροί μου έγιναν πάλι φίλοι μου και κατάλαβα ότι ο μεγάλος εφιάλτης ήταν μέσα στο μυαλό μου.

Νικηφόρος Λύτρας (1832-1904): «Η αναμονή» (70Χ90 εκ.)

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

93

ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΑ ΠΑΡΑΔΟΞΑ Γκουντιού Ευαγγελία - Χριστίνα (Γ1)

Ο μεγαλύτερος πίνακας του κόσμου έχει μήκος 313 μ. και καλύπτει επιφάνεια 35.356 τετρ. μ. Είναι ζωγραφικό έργο με θαλάσσια πλάσματα του Ρόμπερτ Γουάιλαντ και περιβάλλει την Αρένα του Λονγκ Μπιτς, στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ.

Ποτέ κανείς δεν έμαθε ποια πραγματικά ήταν η Μόνα Λίζα. Κατά την εξέταση του κρανίου της Ιταλίδας αριστοκράτισσας Ιζαμπέλα ντ’ Αραγκόνα (1470-1524), μίας από τις κυρίες που ίσως να ήταν το μοντέλο του Ντα Βίντσι, βρέθηκε ένα μαύρο επίστρωμα στα δόντια της, που οφείλεται σε θεραπεία για βαριά ασθένεια. Αν πράγματι η Ιζαμπέλα ήταν μοντέλο, εξηγείται γιατί η Τζιοκόντα χαμογελά με το στόμα κλειστό. O Leonardo Da Vinci έκανε 12 χρόνια να χρωματίσει τα χείλια τα χείλια της Mona Lisa.

Ο Γάλλος ιμπρεσιονιστής Εντγκάρ Ντεγκά είχε μανία με τις χορεύτριες του κλασσικού μπαλέτου, τις οποίες απεικόνισε σε περισσότερα από 1.500 σχέδια και ζωγραφικά έργα.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


94

ΤΟΙΧΟΣ

Ο Πάμπλο Πικάσο, φημισμένος καλλιτέχνης του 20ού αιώνα, μπορούσε να ζωγραφίσει πριν να περπατήσει και η πρώτη του λέξη ήταν μολύβι. Αργότερα κατά την ενήλικη ζωή του, ήταν πολύ γρήγορος στη δουλειά του. Κατά μέσο όρο ολοκλήρωνε 8,7 πίνακες καθημερινά. Στις 3 Δεκεμβρίου του 1961, ο πίνακας του Henri Matisse κρεμάστηκε στον τοίχο του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης ανάποδα χωρίς κανένας να το παρατηρήσει επί 46 ημέρες…!

Ο Μιχαήλ Άγγελος επίσης, κορυφαίος της Ιταλικής Αναγέννησης, είναι διάσημος για τη ζωγραφική διακόσμηση της οροφής στην Καπέλα Σισίνα στο Βατικανό. Για να ζωγραφίσει έπρεπε να μείνει ξαπλωμένος στην εξέδρα ή να κρεμιέται από την οροφή σε ζυγό. Στη συνέχεια γράφοντας ποιήματα, εξέφρασε την οδύνη του για τις άβολες συνθήκες εργασίας.

Για πολλούς, ο Mπετόβεν είναι ο κουφός μουσικός που έγραψε τέσσερις χτύπους (την αρχή της 5ης Συμφωνίας) και ένα τραγούδι που παίζει η Eυρωπαϊκή Eνωση (η «Ωδή στη χαρά» από την 9η Συμφωνία). Η εθνική ορχήστρα του Μονακό είναι μεγαλύτερη σε αριθμό από το στρατό του. ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

95

Ο Αγγλος καλλιτέχνης Andy Brown, έφτιαξε το πορτρέτο της Βασίλισσας Elizabeth II, ράβοντας μαζί 1.000  σακουλάκια τσαγιού!

Κατά την διάρκεια της ζωής του ο μεγάλος ζωγράφος Vincent Van Gogh, πούλησε μονο ένα πινακα. Tους “κόκκινους αμπελώνες των Arles”.

Ο Γάλλος ιμπρεσιονιστής Κλοντ Μονέ έπασχε από καταρράκτη, μία πάθηση στα μάτια, εξαιτίας της οποίας ο πάσχων βλέπει τον κόσμο σε θολές κόκκινες και κιτρινωπές αποχρώσεις. Αυτές ακριβώς οι αποχρώσεις υπάρχουν στους πίνακες του Μονέ, από το 1905 έως το 1923. Τη χρονιά εκείνη έκανε εγχείρηση καταρράκτη. Στη συνέχεια διαφοροποιήθηκαν χρωματικά και οι πίνακές του.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


96

ΤΟΙΧΟΣ

Το 1944, κλέφτες πήραν από την Εθνική Πινακοθήκη του Όσλο στη Νορβηγία, τον διάσημο πίνακα του Ένβαρ Μουνχ «Η κραυγή». Άφησαν ένα σημείωμα που έλεγε : «Ευχαριστούμε για την τόσο ελλιπή ασφάλεια». Ο πίνακας βρέθηκε την ίδια χρονιά. Το πορτρέτο του Ρέμπραντ «Ιάκωβος Ο Γ΄ Ντε Γκέιν» είναι ο πίνακας με το ρεκόρ κλοπών. Έχει κλαπεί τέσσερις φορές και έχει ξαναβρεθεί στα πιο απίθανα σημεία: κάτω από πάγκο στο Λονδίνο, σε νεκροταφείο, στη σχάρα ενός ποδηλάτου…

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

97 H ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΘΗΝΑ

Η εργασία αυτή έγινε μέσα στα πλαίσια της «ψηφιακής τάξης» στο μάθημα της Ιστορίας της Α΄ τάξης. Παρουσιάστηκε δραματοποιημένη από τους μαθητές που την υπογράφουν, κατά τη διάρκεια της διδακτικής ώρας. Ενδιαφέρουσες εργασίες παρουσίασαν και άλλες μαθητικές ομάδες, που, δυστυχώς, για λόγους οικονομίας του έντυπου χώρου δεν ήταν δυνατόν να παρουσιαστούν. Η καθηγήτρια: Βάσω Σφέτσιου (ΠΕ5) Κουράκη Ελένη (A2) Μηνά Στέλλα (A2) Σιώτα Νικολέτα (A2) Στουκογιάννη Ελένη (A2) Τζελαλή Δάφνη (A2)

(Η σκηνή εκτυλίσσεται σε ένα Αθηναϊκό σπίτι του 5ου αι. π.Χ. Ο παιδαγωγός –μορφωμένος δούλος της οικογένειας- βοηθάει τα τέσσερα παιδιά του σπιτιού να κάνουν μια επανάληψη, πριν τα συνοδέψει στο σχολείο). Παιδαγωγός: Καλημέρα, παιδιά. Πώς είστε; Παιδιά: Καλημέρα, παιδαγωγέ. Έτοιμοι για το σχολείο. Παιδαγωγός: Ωραία. Ας κάνουμε, όμως, πρώτα, μια μικρή επανάληψη. Για πες μου εσύ, πόσες βαθμίδες υπάρχουν στην εκπαίδευση; Μαθητής 4: (κομπιάζοντας) Εεε, 1, 2, 3, 6, εεε, 100; Παιδαγωγός: Τι λες βρε; 100 βαθμίδες; Μαθητής 2: (σηκώνοντας το χέρι του) Παιδαγωγέ, παιδαγωγέ! Παιδαγωγός: Για λέγε εσύ... Μαθητής 2: Έχουμε τρεις βαθμίδες. Τη στοιχειώδη για αγόρια από 7 ως 14 ετών, τη μέση για ηλικίες από 14 ως 18 ετών και την ανώτερη για έφηβους και νέους. Μαθητής 1: Οι μαθητές χρησιμοποιούν βιβλία από πάπυρο και πινάκια από ξύλο για τις σχολικές εργασίες τους. Στη στοιχειώδη εκπαίδευση έχουν τρεις δασκάλους. Τον γραμματιστή που τους διδάσκει ανάγνωση, γραφή, ορθογραφία και αριθμητική. Τον κιθαριστή που τους διδάσκει φωτητική, κιθάρα και αυλό. Και, τέλος, τον παιδοτρίβη, που είναι ο δάσκαλος της γυμναστικής. Μαθητής 4: Στη μέση εκπαίδευση σημαντική θέση κατέχουν οι φιλολογικές σπουδές. Τον γραμματιστή διαδέχεται ο γραμματικός που διδάσκει γλώσσα, δηλαδή, την αττική ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΤΟΙΧΟΣ

98

διάλεκτο και την ερμηνεία ποιητικών κειμένων. Εκτός από τα φιλολογικά μαθήματα γίνονται και μαθήματα αριθμητικής, γεωμετρίας, αστρονομίας, μουσικής και, φυσικά, γυμναστικής. Μαθητής 3: Η ανώτερη εκπαίδευση, στην αρχή, είχε στόχο να κάνει τους νέους ικανούς στρατιώτες και πολίτες. Στη συνέχεια, όμως, η στρατιωτική αγωγή παραχώρησε τη θέση της στην αθλητική αγωγή. Ιδεώδες της παιδείας μας είναι να δημιουργήσει πολίτες με ευρωστία και σωματική ωραιότητα, που, παράλληλα, να έχουν πνευματική και ηθική καλλιέργεια. Με δυο λόγια, να είναι πολίτες «καλοί καγαθοί». Παιδαγωγός: Μπράβο, μπράβο. Για πείτε μου, τώρα, ποια είναι τα κέντρα ανώτερης παιδείας, στην εποχή μας; Μαθητής 2: Η Αθήνα και η Αλεξάνδρεια. Παιδαγωγός: Έξοχα! Για τον Αριστοφάνη, τι ξέρετε; Μαθητές 1, 2, 3, 4: (κοιτάζουν τα πινάκιά τους και χαμογελούν) Παιδαγωγός: Έπ! Τι κάνετε εσείς, εκεί; Μαθητές 1, 2, 3, 4: (όλοι μαζί) Εεε, διαβάζουμε κάτι για τον Αριστοφάνη. Παιδαγωγός: Για να δω.. Τι είναι αυτά, καλέ; Ο «Δ αγαπάει τη Σ» και «Βαριέμαι». Α, μάλιστα. Τώρα κατάλαβα τι ξέρετε για τον Αριστοφάνη. Μαθητές 1, 2, 3, 4: Τι ξέρουμε, κύριε; Παιδαγωγός: Δεν ξέρετε ΤΙΠΟΤΑ. Για λέγε εσύ (απευθύνεται στον μαθητή 1). Τι ξέρεις για τον Αριστοφάνη; Μαθητής 1: Ο ποιητής Αριστοφάνης μας μιλάει στις «Νεφέλες» του για την «αρχαία παιδεία» και αναφέρει ότι οι μαθητές μ�� ελαφρό ντύσιμο, κάτω από το χιόνι, πηγαίνουν στον κιθαριστή για να παρακολουθήσουν μαθήματα μουσικής. Μαθητής 3: (πετιέται) Κι εγώ θα ήθελα να προσθέσω ότι η «αρχαία παιδεία» του Αριστοφάνη αφορά την περίοδο από την αρχαϊκή εκπαίδευση ως τα μέσα του 5ου αι. π.Χ. Η δεύτερη περίοδος εκπαίδευσης εγκαινιάστηκε με τους σοφιστές και τον Σωκράτη. Παιδαγωγός: Υπέροχα! Ξεχάσατε, όμως, κάτι πολύ σημαντικό: ότι οι σοφιστές διδάσκουν τους νέους ρητορική, διαλεκτική, πολιτική και επιστήμες. Και μάλιστα με μεγάλη αμοιβή. Και κάτι ακόμη: Δεν μου είπατε ποιοι είναι οι πιο γνωστοί σοφιστές; Μαθητής 1: Παιδαγωγέ, παιδαγωγέ! (σηκώνοντας το χέρι) Παιδαγωγός: Σε ακούμε... ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

99

Μαθητής 1: Ο Πρωταγόρας, ο Πρόδικος, ο Ιππίας, και ο Γοργίας, παιδαγωγέ. Παιδαγωγός: Μπράβο παιδιά. Ετοιμαστείτε, τώρα, να φύγουμε για το σχολείο. Γρήγορα να μην αργήσετε..

Eκπαίδευση στην κλασική Αθήνα

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


ΤΟΙΧΟΣ

100

ΚΡΥΠΤΟΛΕΞΟ - ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ Ειρήνη Κελίδου (Γ2)

ΚΡΥΠΤΟΛΕΞΟ

ΒΡΕΣ ΤΙΣ ΛΕΞΕΙΣ ΔΕΝΤΡΟ, ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ, ΑΓΙΟΣ, ΒΑΣΙΛΗΣ, ΚΑΛΑΝΤΑ, ΧΙΟΝΙ, ΤΖΑΚΙ, ΔΩΡΟ, ΛΑΜΠΑΚΙΑ, ΤΡΙΓΩΝΟ

ΤΕΥΧΟΣ 4ο


ARTI ΑΦΙΧΘΕΝ

101

ΛΥΣΗ

Aνέκδοτα 1.Στο σχολείο ο δάσκαλος ρωτά για τα σημεία στίξης. Τι είναι Βασίλη η παύλα (-); Κι ο Βασίλης: Το θηλυκό του Παύλου, κύριε! 2.Λέει η δασκάλα στον Τοτό: Τοτέ, κλείνε μας μία αντωνυμία. Απαντά ο Τοτός: Αντωνυμία, Αντωνυδύο, Αντωνυτρία! 3.Ο Νίκος ρωτά τον μπαμπά του: Μπαμπά μπορείς να γράψεις στο σκοτάδι; Ναι! Τότε ο Νίκος κλείνει το φως και λέει: Ωραία. Υπόγραψε τον έλεγχο! 4.Ρωτάει η δασκάλα: Αν είχα 7 πορτοκάλια στο ένα χέρι και 8 στο άλλο, τι θα είχα; Απαντά ο Τοτός: Μεγάλα χέρια!

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ


102

ΤΟΙΧΟΣ

Αινίγματα Ποιο φρούτο αναστενάζει για λάδι; Το αχ! λάδι (αχλάδι) Πώς λέγεται αυτός που κάνει σκι πάνω στη φωτιά; Πιροσκί! Πώς λέγεται η άκρη του τυριού; Ακρωτήρι!

ΤΕΥΧΟΣ 4ο



Arti αφιχθέν 2010