1
2
Telefonoak Osasuna
Larrialdiak........................................ 943 46 11 11 Anbulatorioa.................................... 943 60 43 00 DYA zentrala.................................... 943 46 46 22 Mendaroko ospitala........................ 943 03 28 00 Botikak Lasuen-Elezgarai.............................. 943 19 50 26 ........................................................ 626 61 13 92 Lon Apraiz ....................................... 943 60 32 50 ........................................................ 630 05 50 97 Amaia Zalduegi ............................... 669 26 22 01 Hiart Burgoa ................................... 667 33 88 90 Etxeberria (Elgoibar) ....................... 943 74 01 40 Garitaonaindia (Elgoibar) ............... 943 74 11 77 Yudego (Elgoibar) ........................... 943 74 12 93 Barrenetxea-Etxeberria (Elgoibar)... 943 74 12 77 Ana Mandiola (Eibar)....................... 943 82 05 33
Udala, zerbitzuak...
Udaletxea ....................................... 943 60 32 44 Udaltzaingoa ................................... 943 60 70 48 ........................................................ 679 16 25 00 Gizarte Ongizatea ........................... 943 19 50 81 Anai Arte ......................................... 943 60 34 10 Zaharren Egoitza ............................. 943 60 38 71 Eguneko Zentroa (Deba).................. 943 19 23 60 Turismo Bulegoa ............................. 943 60 33 78 Bake epaitegia ................................ 943 60 70 49 Kiroldegia ........................................ 943 60 31 75 Liburutegia ..................................... 943 60 41 82 Miruaitz pilotalekua ....................... 943 60 41 91 Ur Partzuergoa ............................... 902 30 22 22 Zakarrak eta traste zaharrak ........... 943 70 07 99 Posta zerbitzua ............................... 943 60 30 44
Irakaskuntza
Goizeko Izarra Ikastola .................... 943 60 36 75 San Miguel Ikastetxea ..................... 943 60 31 95 Mutrikuko Institutua ....................... 943 60 35 45 Udal Euskaltegia ............................. 943 60 37 80 Udal Musika Eskola ......................... 943 60 37 80 Haurreskola publikoa ...................... 943 60 41 19
Garraio zerbitzuak
ANSOLA taxia .................................. 638 67 23 83 ANTON taxia ................................... 666 22 19 99 XABI taxia ........................................ 656 28 90 26 Lurraldebus ..................................... 943 41 52 08 Pesa Autobusak .............................. 902 10 12 10 BizkaiBus ......................................... 902 22 22 65 EuskoTren ....................................... 902 54 32 10 Loiuko Aireportua .......................... 905 50 50 05
Bestelakoak
Parrokia .......................................... 943 60 39 87 Bikario etxea ................................... 943 60 39 88 Santa Catalina eleiza ....................... 943 60 32 00
Iritzixa
Joakin Larrañaga Arkotxa
KOMUNIOA Lehen komunioa. Hala esaten genion zazpi-zortzi urterekin egiten genuenari, urte batzuk beranduago, hamabi bat urterekin, egiten baitzen bigarren komunioa, zertan ari ginen kontziente ginenean. Etxeko lehen arazoa arroparena izaten zen. Ahal zutenek marinerito trajea erosten zuten, eta kordelez lotuta txilibitua bazuten goiko poltsikoan sartzeko…, haiek txapeldun. Hori bai, igande guztietarako uniformea izango zen, eguraldi ona bazen behintzat. Besteok herentziaz jasotzen genituen etxe batean zein bestean erabilitako txaketa eta prakak. Luzeak eta txuriak baldin baziren txapeldunorde, baina Donostian oroitzapenerako argazkia atera ondoren bueltatzen ziren jasotako lekura. Halako baten ailegatu zen berdintasunaren garaia, ume guztiak, neska zein mutil, tunika txuria jantzita egiten zuten lehen komunioa. Tunika erosi ahal zutenek parrokian uzten zuten ondorengoek janzteko. Baina ez zuen gehiegi iraun tunikaren aroak, neskak izan ziren ohiturazko soineko luze eta parpailadunetara lehen jo zutenak berriro. Arrazoietako bat: zergatik berdintasuna egun horretan, hurrengoan berriro diferentziak markatuko baziren… Ospakizunak eta opariak dira urteetan zehar moldez aldatu direnak. Etxeetan jende gutxiko bazkari batetik, jantoki batera jende andana gonbidatuz, eta esku gainean gurutzea markatu eta muxu eman ondoren txanpon batzuk jasotzetik, telefono mugikor, tableta edo jostailu garesti batera egin da jauzia. Baina lehen jaunartzea kristauen afari ospakizunetan parte hartze zuzena izateko aukera ematen duena, ez da denboran ezer aldatu intrinsekoki. Apaizak “hoc est enim corpus meum” esaldia aipatzen duenean, miraria gertatzen da: transubstantziazioa, ogia Kristoren gorputz bilakatzen da, baina misterium fidei gehitzen diote esaldiari. Eta hona arazoa, fedea zerutik datorkigun zerbait bada, soilik aukeratuek jasoko dute, eta lehen ere ez al dugu nahikoa pairatu aukeratutakoen jokaerekin? Ez al zuten orain laurogei urte Gernika bonbardatu gurutzearen izenean altxatutakoek, edo Mahomaren izenean egiten duten sarraskiak ez al dituzte aukeratutakoek egiten? Eta, nahiz eta ulertzera ez iritsi, borondatezko ekintza bezala hartzen badugu federa jauzi egitea, ez al da goizegi gure umeak horrelako erabaki bat hartzera bultzatzeko? x
errenta aitorpena
e uska raz
3
Lurraldebus autobusak Mallabia - MUTRIKU - Ondarroa
astelehenetik ostiralera 6:05
6:45
6:50
6:15
6:20
6:35
6:45
6:55
7:05
7:05
7:15
7:35
7:45
7:55
8:05
Ondarroa..Mutriku...Deba...Mendaro..Elgoibar..Eibar...Ermua...Mallabia
7:15
7:10
7:30
7:50
8:00
8:15
8:25
8:30
egun osoan zehar, ORDURO
21:25 21:30 21:45 21:55 22:10 22:20 22:30 22:40
21:20 21:25 21:40 22:05 22:15 22:30 22:40 22:45
Lanegun ostiraletan bakarrik
22:10 22:15 22:20 22:25 22:35 22:45
22:05 22:10 22:15 22:20 22:30 22:35 22:40 22:50
22:40 22:45 22:50 22:55 23:05 23:15
6:50
7:15
7:35
7:45
7:55
8:05
7:15
7:10
7:30
7:50
8:00
8:15
8:25
8:30
egun osoan zehar, ORDURO
21:45 21:50 22:00 22:15 22:35 22:45 22:55 23:05
20:10 20:15 20:30 20:45 20:55 21:10 21:20 21:25 21:20 21:25 21:40 22:05 22:15 22:30 22:40
7:50
8:15
8:35
8:45
8:55
9:05
8:15
8:10
8:30
8:45
8:55
9:10
9:25
11:45
12:00
12:15
Elgoibar Mendaro
7:45
8:20
9:20
9:25
larunbatak eta jai egunak 8:40 8:45 9:00 9:10 10:40
21:20 21:25 21:40 22:05 22:15 22:30 22:40
Mendaron: 13:00, 17:00, 19:00, 21:00 Mutrikun: 13:20, 17:20, 19:20, 21:20
0:25
0:35
23:15 23:25 23:20 23:25 23:35 23:45 23:55 1:10
1:05 GAUEZ larunbatetan 0:40
0:45
1:15
1:20
1:30:
1:40
1:00
1:05
1:10
1:15
0:05
0:15
0:20
6:20
0:25
6:15
6:40
6:45
Itziar Zarautz* EHU Donostia
6:55
7:05
7:30
7:45
Donostia
EHU
Zarautz* Itziar
8:30
8:50
8:00
8:00
8:20
9:50 10:15 10:20 10:30 10:40 11:05
11:30
11:00
11:20 11:30 11:40 11:50 12:00 12:35
12:50 13:15 13:20 13:30 13:40 14:05
14:30
14:30 14:45 15:00 15:10 15:20 15:30 15:40 16:15
9:00
9:35
16:30 16:40 17:05
17:30
18:00
18:20 18:30 18:40 18:50 19:00 19:35
17:50 18:15 18:20 18:30 18:40 19:05
19:30
20:30
20:50 21:00 21:10 21:20 21:30 22:05
20:00 20:25 20:30 20:40 8:30
larunbatak eta jai egunak 9:15
9:40
10:30
10:50 11:05 11:15 11:25 11:30 12:05
12:30 12:55 13:00 13:10 13:20 13:45
14:10
14:30
14:50 15:05 15:15 15:25 15:30 16:05
17:00 17:25 17:30 17:40 17:50 18:15
18:40
17:00
17:20 17:35 17:45 17:55 18:00 18:35
19:00 19:25 19:30 19:40 19:50 20:15
20:40
20:30
20:50 21:05 21:15 21:25 21:30 21:35
21:00
21:20 21:35 21:45 21:55 22:00 22:35
8:25
8:40
8:50
Igandeetan
www.euskotren.eus 902 543 210 www.bizkaia.eus/bizkaibus 902 222 265 4
Donostia Errekalde Orio Zarautz Zumaia DEBA Mendaro Elgoibar Eibar Bilbo
Lehena L-J
Azkena egunero
5:50 5:59 6:14 6:20 6:29 6:43 6:52 7:01 7:11 8:20
7:50 7:59 8:14 8:20 8:29 8:43 8:52 9:01 9:11 10:20
20:50 20:59 21:14 21:20 21:29 21:43 21:52 22:01 22:11 23:20
6:45 11:45
Itziar
Zumaia
6:55 11:55
7:10 12:10
9:45
9:55
10:10
10:40
10:45
10:55
11:10
Zumaia - MUTRIKU Zumaia
Itziar
9:10
9:25
Deba helduDeba irten MUTRIKU
9:40
10:25
10:15
Zumaiatik: 12:10, 15:10, 17:10, 20:10
larunbatak eta jai egunak 11:10 11:25 11:40
12:25
12:15
Zumaiatik larunbata: 13:10, 15:10, 17:10, 19:10, 22:10 Zumaiatik igandeak: 14:10, 16:10, 18:10
Bizkaibus ONDARROA - BILBO
Larunbatetan
Bilbo Eibar Elgoibar Mendaro DEBA Zumaia Zarautz Orio Errekalde Donostia
11:30
astelehenetik ostiralera
astelehenetik larunbatera
Donostia - DEBA - Bilbo Bilbo - DEBA - Donostia Lehena A-O
11:20
Mutrikutik: 12:25, 15:25, 17:25, 19:25
EuskoTren trenak www.lurraldebus.eus 902 300 340
6:40 11:15
9:40
jai egunak 10:25
*Zarautz: eskaripeko geltokia - 900 234 555 / **EHU Lanegunetan
larunbatak eta jai egunak 8:00
11:10
Mutrikutik: 12:25, 14:25, 16:25, 18:25, 20:25
Deba Mutriku Ondarroa Lekeitio
8:40
11:00
Mutrikutik: 13:25, 16:25, 18:25
astelehenetik ostiralera
Deba
6:25 11:00
larunbatak 9:25
Donostia - MUTRIKU - Lekeitio
astelehenetik ostiralera Lekeitio Ondarroa Mutriku
10:45
astelehenetik ostiralera
Mutrikutik: 1:55, 3:55, 5:55
Lekeitio - MUTRIKU - Donostia
9:30
Ondarroa MUTRIKU Deba heldu Deba irten
23:15 23:25 23:20 23:25 23:35 23:45 23:55 23:45 23:55 0:00
Mutrikun: 3:10, 5:10, 6:10
9:20
MUTRIKU - Zumaia
1:45
GAUEZ larunbatetan 0:50
8:30
larunbatetan bakarrik
GAUEZ lanegun ostiraletan 0:20
12:40
8:10
20:10 20:15 20:30 20:45 20:55 21:10 21:20 21:25
0:15
12:25
Mutriku Ondarroa
Deba
8:00
19:45 19:50 20:00 20:15 20:35 20:45 20:55 21:05
0:05
10:40
astelehenetik ostiralera Soraluze
egun osoan zehar, ORDURO
23:55 0:00
10:25
Soraluze - MUTRIKU - Ondarroa
egun osoan zehar, ORDURO
GAUEZ lanegun ostiraletan
9:40
Mendaron: 10:00, 12:00, 14:00, 17:00, 19:00, 21:00 Mutrikun: 10:20, 12:20, 14:20, 17:20, 19:20, 21:20
jai egunak 8:05
9:15
larunbatak eta jai egunak 9:40 9:45 10:00 10:15
7:40
22:10 22:15 22:20 22:25 22:35 22:45 22:55 7:45
9:00
Soraluze
Mutrikun: 10:45, 12:45, 14:45, 17:45, 19:45, 21:45
11:40
egun osoan zehar, ORDURO
jai egunak
Mendaro Elgoibar
Mutrikun: 13:45, 17:45, 19:45, 21:45 Mendaron: 14:15, 18:15, 20:15, 22:15
larunbatak 7:05
8:45
8:40
Deba
larunbatetan bakarrik
Ez dira Mendaroko Ospitaletik pasatzen. Ez dira Deban sartzen; geltokia, Urazamendik auzoan. 6:45
Ondarroa Mutriku
Mendaron: 11:15, 13:15, 15:15, 18:15, 20:15, 22:15
egun osoan zehar, ORDURO
larunbatak
Ondarroa - MUTRIKU - Soraluze astelehenetik ostiralera
astelehenetik ostiralera
Mallabia...Ermua.....Eibar....Elgoibar.Mendaro..Deba...Mutriku..Ondarroa
6:00
Ondarroa - MUTRIKU - Mallabia
Lehena A-O
Lehena L-J
Azkena egunero
6:14 6:24 6:33 6:44 7:00 7:08 7:15 7:29 7:38
7:00 7:14 7:24 7:33 7:44 8:00 8:08 8:15 9:29 9:38
20:00 21:14 21:24 21:33 21:44 22:00 22:08 22:15 22:29 22:38
A3916 Ermuatik
lehena
azkena
5:40
19:40
Mutrikutik irten: 6:25, 7:25, 15:25
A3915 Durangotik jai egunak A3916 Ermuatik A3915 Durangotik
6:10
20:10
6:40 7:10
20:40 20:10
BILBO - ONDARROA astelehenetik larunbatera A3916 Ermuatik
lehena
azkena
7:10
22:10
Mutrikuraino: 14:10, 18:10, 20:10
A3915 Durangotik jai egunak A3916 Ermuatik A3915 Durangotik
7:40
21:40
8:10 8:40
22:10 21:40
gutunak
UU
Kalaputxik irakurleen gutunak plazaratzen ditu. Datozen ordenean eta espazioak eskaintzen duen aukeraren barruan, moztu edo hurrengo hilerako laga dezakegu. Gutunak izen abizenekin bidaliko dira: Kalaputxi, Barrenkalea 12 behea, 20830 Mutriku edo internet bidez, kalaputxi2001@gmail.com
Argitaratzailea Karenka komunikazio elkartea Barrenkale 12, behea - 20830 Mutriku Tel. 635 748 393 e-posta kalaputxi2001@gmail.com Bloga www.kalaputxi.blogspot.com Laguntzaileak Mutrikuko Udala eta Gipuzkoako Foru Aldundia Kolaboratzaileak IĂąigo Andonegi, Josu LarraĂąaga, Sexuenea, Bai Txo!, EMA, Txantxangorri, Mutriku Zero Zabor. Tirada 2.200 ale Lege Gordailua SS-787/01 ISSN 1579-4792 Inprimategia EUSKALINPRI Banaketa Kalaputxi
Kalaputxi Herri-Aldizkarixak Erakunde hauen diru laguntza jasotzen du:
5
Puri-purixan
6
Arraun Taldea, abantean
“Urteak daramatzagu eta ilusiorik ez zaigu falta” 1980ko hasiera hartatik gorabeherak izan ditu Mutrikuko Arraun Taldeak. Zaletasun handia, bai, baina behar zuten bitartekorik gabe ekin zioten abenturari. Hasiera hartan Debakoei esker eta gaur egun Hondarribiari, Lekeitiori eta Zumaiari esker ari dira. Dena den, behin eta berriz azpimarratu nahi izan digute elkartasuna ohiko jarrera dela arraun taldeen artean. Helburu berri batekin ekin diote denboraldiari… Aurten ARC2 ligan parte hartzea da gure ilusioa. Aurreneko urteetan gure traineruko lau-bost arraunlari Ondarroan eta Zumaian aritu dira, baina herrian aritzea zen hauen ilusioa. Eurek bazuten TKE ligan aritzeko aukera, baina, hala ere, nahiago izan dute euren herrian jardun, nahiz eta maila baxuagoan izan; txalogarria iruditzen zaigu hauen jarrera.
Donostiakoek utzi digute trainerila, eta guk batel bat utzi diegu Arraun Laguneko neskei. Ondarroak ere utzi izan digu. Kirol honek kostu handia du. Gure egoeran, batak eta besteak utziko ez baligute, ezin izango genuke talderik atera, gutxienez 40 mila euroko gastua izango litzateke, eta nondik atera dirua? Guretzat, zuzendaritzarentzat, lan eta ardura handia da aurtengo erronka, baina mutilak prest zeuden, eta gu aurrera!
Helburuak, berriz, kostu ekonomiko handia du… Halaxe da. Dirutan, 20.000 eurotik gora, eta hori utzitako bitartekoekin, norberak erosi gabe: trainerua, Hondarribikoa; arraunak, berriz, Zumaia eta Ondarroakoak. Kluben arteko harremana oso ona da:
Oraintxe hasiko da trainerila denboraldia eta ekainaren 3an traineruena. ARC2 ligan hartuko dugu parte, eta Mutrikun ekingo dio denboraldiak. Parte hartzeko lau mila euro ordaindu behar dira elkarteko bazkide izateko. Estropada bat Mutrikun antolatu behar dugu, Malen txiki egunean,
eta saritan 9 mila euro eman behar dira; beraz, hor doaz 13 mila euro. Horretaz gain, bandera, balizak jartzearen kostua, Puertosen baimenak, materiala… Denetara 20-25 mila euro aurten. Joan-etorriak ere gehitu egin behar: 16 estropada ditugu liga barruan Gipuzkoan, Bizkaian eta Kantabrian; gasolinetan bakarrik… Guretzat ona izango litzateke enpresaren batek-edo patrozinatzea. Lortu dugu bi enpresa txikiren babesa eta horien logoak arraunetan joango dira; orain traineruan joango den babeslearen bila gabiltza. Kirol garestia nolanahi ere… Egungo ontzi ia denak fibrazkoak dira. Arraunak ere Karbono-fibradunak. Trainerilako arraun bakoitzak 300 euro balio ditu. Treinerukoak, berriz,
Sorrerako zaletasunak behera egin al du? Mutrikun ez dago zaletasun handiegirik eta berau boladaka izaten da: lau-bost urtetan dena emanda ibil-tzen gara eta hurrengo lau-bostetan kale egiten dugu jende faltan. Nesken batelak ere izan genituen eta gaur ez ditugu. Gorabehera handiak izaten dira gurean. Hainbeste urtetan badihardugu honetan, halaxe bizi dugulako dihardugu. Kirol sanoa eta talde lanean aritzekoa. Filosofia bat berarekin dakarrena. Tradizioa eta kulturarekin lotura duena eta geure-geurea sentitzen duguna. Itsasoarekiko harremana, bertako bakea, kresal usaina… Eta helburua lortzeko dirua beharrezko… Ez dugu besterik. Urtean hainbatetan plazan jartzen gara berdela, atuna…
edo beste zerbait erretzen eta jendeari eskaintzen. Erraz eta gustura egiten dugun lana da eta esker onekoa. Jendeak gozatu egiten du arrain errearekin eta guk ere bai era berean. Betikoetara ere jo behar izaten dugu: kamisetak saldu, errifak, loteria… horixe da gutxien gustatzen zaiguna, jendeari modu horretan eskatzea, baina… dena behar. Esan behar da, gainera, Mutriku herria beti ondo portatu izan dela eta ez daukagula kexatzeko arrazoirik. Udaletxetik jasotzen dugu dagokigun diru laguntza, baina, hala ere, ez da nahikoa. Aurten herriko zenbait tabernak eta enpresa txikik ere lagundu digute eta horien logoak furgonetan eta arraunetan joango dira. Hala ere, gehiago behar dugu. Bazkide kopuruak ere gora egin du: 10 euroren truke Arraun taldearen bazkide egitea eskatzen dugu. Hala nahi duenak zuzendaritzako edonori esatea nahikoa luke. Orain, berriz, babesle garrantzitsu baten bila gabiltza, trainerua babestuko duenaren bila. Taldea handitzea ere txarra ez… Ekipoa ondo ibiltzeko 20 bat lagun behar dira, 18ren bat arraunerako
eta pare bat patroi. 15 arraunerako eta bi patroi ditugu guk. Agian, pare bat ondarrutar-edo etorriko balira… denboraldia luzea da eta baten bat lesionatzen bada, dena beharko da. Dena den, zenbat eta partaide gehiago izan, lasaiago ibiliko ginateke guztiok.
Puri-purixan
500 euro… atera kontuak! Lehen esan bezala, gure arteko harreman hori ez balego, ez lizkigukete utziko hainbeste diru balio duten bitartekoak. Hemen ez dago elkarri laguntzea besterik. Horretaz gain, guk ere lekeitiarrei edo beste kluben batekoei utzi izan dizkiegu arraunlariak beharra izan zuten momentuan. Gaur, zu; bihar, ni.
Prestakuntza fisikoa handia izaten da. Kanpoan ezin denean, barruan ergonometroan, astean bitan-edo uretara joaten gara eta iluntzetan egunero hemen izaten gara. Entrenamendua astean sei egunetan, egun bat jai. Arraunlariak mutrikuarrak eta batzuk Mutrikuko jatorridunak. Nesketan ez dago zaletasun handirik. Iaz 5 traineru atera ziren Euskadi mailan eta aurten badirudi gehiago izango direla. Herriko giroa ere aldatu egin dela diote… Gure artean ez ezik, herrian ere ilusioa zabalduta ikusten dugu. Maiatzean Gipuzkoako eta Euskadiko txapelketak Mutrikun izango dira. ARC2koa, berriz, Malen txiki egunean... Izango da giroa! Denboraldia bera, ekainaren 18an hasiko da abuztu bukaerako Kontxako klasifikatoriara arte. Ikusiko dugu han sailkatzen garen, batek daki! (barre).
7
Bi hitzetan
HISTORIA JARDUNALDIAK Urtero moduan, herriko historiazaleek jarria dute hitzordua historiarekin. Izan ere, Udal Kultura batzordeak antolatuta, duela 80 urte gure herrian izan ziren gorabeheren inguruan adituen azalpenak jasotzeko aukera izango baitute. Maiatzaren 25ean eta 26an “Ama, nora goaz” dokumenatalaren emanaldia izango da Zabielen, 7etan hasita. Bertan, honezkero irakurleok jakingo duzuenez, Gerra zibilaren garaian Francozaleak herrietan sartzean erbesteratu zituzten andra-umeen bizipenen kontakizuna. Ekainaren 1ean, Leyre Arrieta mutrikuarraren hitzaldia izango da Zabielen, 7etan hasita. Hitzaldiaren gaia, “Lehen Eusko Jaurlaritza. Bilbo, 1936-1937”. Tituluak argi erakusten duenez, Gerra zibilean euskal gizarteak eratu zuen Gobernuaren hasierako ibilbide haren berri emango digu Arrietak. Ekainaren 8an, Xabier Irujok, Nevadako Unibertsitatean Euskal Ikasketen Zentroko zuzendariak, “1000 Bonbaketa Operazio Hego Euskal Herrian (1936-1937)” hitzaldia eskainiko du, nagusiena eta ospetsuena izan zen Gernikako bonbaketaz gain gure herria zanpatu zuten bonbaketei buruzko azalpenak emanaz. Eguerdian, Institutuan ere izango da Xabier, gazte mutrikuarrei gure historiaren aldi ilun hartako agerpena egiteko.
LEHENENGO “ZUBI MEMORIALA” Mutriku Rugby Taldea osatzen duten kirolzaleek ondo merezitako omenaldia eskainiko diote gure herrian Errugbiaren alde horrenbeste egin zuen Zubikarairi, ekainaren 3an, San Miguel zelaian. Mutriku, Durango, Ordizia, eta Iparraldeko talde bat izango dira elkarren aurkari, denak denen aurka. Dei berezia egin nahi zaie mutrikuar rugbilari eta errugbizale guztiei ekitaldian parte hartzeko. Zubi gogoan. UDAL LIBURUTEGIA FACEBOOK-en Udal liburutegiak aurrerantzean sare sozial hori erabiliko du erabiltzaileekin harreman zuzenagoa izateko, liburutegian dauden nobedadeen berri emateko eta, oro har, erabiltzaileekiko komunikazioa hobetzeko. Orrian sartuta, Liburuaren Astean erabiltzaileen artean egindako zozketaren emaitza ikus daiteke. Saridunak: Urtzi Arrizabalaga, Izaro Urresti, Unax Urkiri eta Lurdes Flores izan dira liburu sortak, tableta eta e-reader irabazitakoak. TELEBISTARAKO GRABAKETA CUATRO espainiar telebista katean Volando voy programak Euskal Kostaldeko Geoparkean egin du maiatzaren 22tik 27ra bitartean egin ditu grabaketak, Flysheko labarrak helikopteroarekin garbitzen laguntzeko misioa hartuta. Astean zehar Geoparkeko hiru herrietan hartutako irudiekin egindako bideoak Mutrikuko Txurruka plazan emitituko dira maiatzaren 28an, igandea, gaueko 22:00etan hasita, eta ondoren telebistan ere emitituko da guztiaren laburpena.
8
ATZERRIKO BANDERAK PORTUAN Moilan pasiatzen dutenak edota Atxukaletik begiratzen dutenak atzerriko banderak ikusita egongo dira gure portuan lotzen diren ontzietan. Orain artean ikurriĂąa eta inposatutako bandera espainiarra ziren ikusten ziren bandera ia bakarrak. Gauzak aldatu egin dira eta gero eta ugariagoak dira bandera kanpotarrak, belgiarrak eta herbeheretarrak. Horren arrazoia, espainiar bandera izateak dakartzan obligazioak, eta horrekin batera kostuak ere bai, malguagoak izatea beste pabilioien pean egonda. Mediterraneo aldean aspaldidanik ematen dena, hortaz, iritsi da gurera ere. Ez pentsa, gero, belgiarrak eta herbeheretarrak Mutrikura etorri direnik bizitzera!
MALEN JAIETAKO KARTEL LEHIAKETA Mutrikuko Udalak Malen Jaiak iragarriko duen kartela aukeratzeko lehiaketa deitu du. Jaien programaren azala izango den irudi nagusiarekin batera, umeen eguneko orrirako azalaren lehiaketa ere izango da. Lehiaketan nahi duten guztiek hartu ahal izango dute parte, banaka edo taldeka, eta egile bakoitzak lan bakarra aurkeztu ahal izango du. Umeen egunekora 16urtetik beherakoak aurkeztu ahal dira. Kartelaren gaiak jaiekin eta Mutrikuko herriarekin zerikusia izan beharko du. Beste inon saritu gabea izango den lana nahi den teknikaz eta kolorez egingo da, eta eta euskarri gogorrean itsatsita aurkeztuko da DIN-A3 neurrian. Euskarri informatikoan ere aurkeztuko da, JPEG formatoan eta 300ppp-ko bereizmenarekin. Lanak egilearen sinadura gabe aurkeztuko dira eta kartazal itxi batean egilearen identifikazio datuak sartuko dira: izen-abizenak, adina, helbidea eta telefonoa. Lanari eta gutunazalari zenbaki bera jarriko zaie jasotzean. Kartelean testu hau agertu beharko da:
Bi hitzetan
MUSIKA ESKOLAK XXX. URTEURRENA Atzo zelakoan, dagoeneko hiru hamarkada bete dira Mutrikuko Musika Eskola eskola moduan eratu zenetik. Agustin Arrieta eta hasi zirenetik gaur artean egindako ibilaldiak ospatzea merezia duela eta, ekainaren 10ean kalera irten eta herriko txokoak musikaz bete nahi dituzte Musika Eskolako lagunek. Horrela, goizean hasita herriko kaleetan zehar kalejiran ibiliko dira eta herriko zenbait txokotan, Zabiel plazan, Atxukalen‌, formato txikiko kontzertu laburrak eskainiko dituzte. Eguerdi aldera, Goiko plazan talde handiagoen txanda izango da. Ospakizunetan ohizko den herri-bazkariaren ondoren, erromeria izango da Beheko plazan, Lisker taldearekin. Herriko musikazale guztiak eta herritar guztiak gonbidatuta daude parte hartzera.
MUTRIKU - MALEN JAIAK 2017 Uztailaren 21etik 25era Umeen eguneko orrian, berriz, honakoa: MALEN JAIAK 2017 uztailak 23 / umeen eguna Lelo edo ikur politikoak, homofoboak edo sexistak dituzten kartelik ez da onartuko. Lanak Udaletxeko harreran aurkeztuko dira, astelehenetik ostiralera 9:00-14:00 ordutegian. Azken eguna, ekainaren 16a. Aurkezten diren lanak aztertuko dituzte Arte Eskolako kideek eta sarituak izendatuko dituzte (kartel nagusiari 300 euro; umeen egunekoari, 100 euro). Antolatzaileek arreta handiz zainduko dituzte lanak, baina ez dute hauen galera edo apurketa euren ardurapean hartuko.
9
Bi hitzetan
MUTRIKUKO IV. SPRINT TRIATLOIA
Maiatzaren 27an jokatuko da Mutrikuko triatloiaren laugarren edizioa, Talaixa Triatloi klubak antolatuta. Triatloiak dituen hiru zatietan, parte hartzaileek 750 metro egingo dute igerian, 18,6 kilometro bizikletan eta, amaitzeko, 5 kilometro korrika. Aldatzeko boxak kantina pareko zabaleran egongo dira eta hantxe hartu eta utziko dituzte proben arteko bizikletak. Arratsaldeko 15:00etan irekiko dira boxak eta ordutik hasiko da girotzen ingurua, 17:00etan hasiera emateko probari. Igerian eta korrika moilan egingo den zirkuitoan egingo dira, baina bizikleta saioa Deba-Sasiola-Kalbaixo-Mutriku izango da, trafikoa moztu gabe eta norabideko bidetik irten gabe. Hori dela eta, antolakuntzak eskatzen du egun horretan kotxea hartu behar duenak arreta berezia jartzeko. Eta oinezkoei ere, portuko zirkuitoan ibiliko diren triatletei ahalik eta oztopo gutxien sortzen ajhalegintzeko ere eskatzen da. Mutrikuko proban ohikoa denez, arratsaldeko saioaren aurretik, goizeko 11etan umeentzako triatloi proba jokatuko da portuko zirkuitoan, korrika eginda eta txirrinduan eginda. Probaren antolaketa-lanetan laguntzeko bolondresak behar dituztenez, ongi etorriak izango dira larunbat goizean edota arratsaldean datozenak!
BAI. GURE ESKU DAGO
Mutrikuarrek euskal estatu independente batean bizi nahi dute. Horixe da Gure Esku Dago taldeak antolatutako herri-galdeketatik ateratako ondorio nagusia. Goizeko 9etatik arratsaldeko 8ak arte zabalik egon ziren hautesontzietara 1616 mutrikuar hurbildu ziren, eta horietatik 1541 bozkak esan zuten BAI agertzen zen galderari. 56 bozkak ezetz esan zuten, 11 izan ziren boto zuriak eta 8, baliogabeak. Hortaz, bozka eman zezaketen 4463 mutrikuarren %36,2k eman zuten bozka, eta horietatik %95,36k esan zuen baietz, Euskal estatu independente bateko herritar izan nahi dutela. Emaitzatik haratago, antolatzaileek eguna giro ezin hobean igaro izana nabarmendu zuten, eta herritarrek gauzak ondo egiteko erakutsitako gogoa eta laguntasuna. Hurrengo hitzordua, Bilbon, ekainaren 10ean. Izan ere, hantxe egingo baita mobilizazio nazionala eta herritarron itunaren aurkezpena. Apunta zaitez!
HILETA ZIBILAK ARAUTUTA
Apirileko Udalbatzak Mutrikun hileta zibilak burutzeko ordenantza onartu zuen, aho batez onartu ere. Honen bitartez,herrian hileta zibilak ospatzeko zegoen hutsunea betetzen da eta herrian gune batzuk izendatu dira hildakoari azken omena egin ahal izateko. Horrela, ba, aurrerantzean, besteak beste, udaletxeko bilkura aretoa, Zabiel kultur etxea eta Zabiel plaza erabili ahal izango dira hileta zibiletarako. Gainera, udalak behar litezkeen beste baliabide batzuk ere eskainiko ditu. Ordenantza guztiek bezala, boletinean argitaratu ondoren herritarrek alegazioak egiteko aukera ere izango dute, ekainean zehar. Hortik aurrera, noski, araudia hobetzeari begirako proposamenak aurkeztu ahal izango dira.
10
Alzheimerraren aurkako kilometroak Osasuna
“Kilometros de futuro”
EUSKAL HERRIKO ETAPAK ekainak 21: Burgos-Gasteiz, 111,4 km. ekainak 22: Gasteiz-Iruñea, 116,5 km. ekainak 23: Iruñea-Donostia, 92 km. ekainak 24: Donostia-Eibar, 67,3 km. ekainak 25: Eibar-Bilbo, 59,2 km. izena emateko: www.elfuturoeslamemoria.es
etorri gurekin Km bat egitera!
“Kilometros de futuro”
Irteera: ekainaren 10ean Cadizetik Helmuga: ekainaren 25ean Bilbon 1.500 kilometro, 16 etapatan 216 herri zeharkatu. 167 errelebo. 165 ordu korrika 3.000 partaide 100 euro = zaintzaile 1 formakuntza izena emateko: www.elfuturoeslamemoria.es
11
Karenka
Jose Angel Ulazia Beristain
ELA sindikatuaren memoria historikoa lantzen Iazko urtean publikatu zuen Jose Angel Ulazia Beristainek “No pudieron romper el cerco” liburua, “crímenes y represión franquista contra ELA” azpitituluarekin. Liburua, dio, esker ona adierazteko ahalegintxo bat da askatasuna eta demokraziaren alde lan egin zuten ELA sindikatuko kideei. Izen abizenez hornitua dago arakatze lan handiari esker. Zailtasunez beteriko lana, hutsune garrantzizkoak baitaude garaiko dokumentu zein lekukotzak jasotzeko, baina hasiera bat izatea nahi du, gehiago ikertu nahi duenak goxoki bat eduki dezan. Lanerako gonbidapen bat. Zergatik liburu hau? Nahiz eta nire lana sindikatuaren eguneko eskaerei zuzendua izan den, historian lizentziadun izateak eta irakurzale amorratua naizenez, beti izan dut apunteak eta fitxak jasotzeko ohitura, pentsatuaz, agian, jubilatu ondoren zerbait egin nezakeela nire entretenimendurako. Baina 2011 urtean ELAren mendeurrena ospatzen zenez, erakusketa ibiltari bat aurrera ateratzeko asmoa hartu genuen beste ekitaldien artean. Dokumentazio aldetik hutsune galantak ikusten genituen, eta horrela hasi nintzaion artxiboak arakatzeari denbora luzean erakusketa hori zerbait apaintzeko. ELA sindikatua “Memoria historikoa”ren plataformako partaide zenez, nik jasotakoaren berri galdetzera askotan agertzen zen hainbat pertsona, eta, hori dela-eta, sindikatuko buruek animatu ninduten liburu bat egitera, eguneko lana alboratu gabe, jakina. Eta horren emaitza izan da liburua. Dokumentazio bilaketa handia dago zure liburuaren atzean. Zeintzuk izan dituzu hori lortzeko edo osatzeko oztopo nagusiak? Ez da zaila pentsatzea oztopo nagusiena hogeita hamaseiko gerrak eragindakoa izan dela, ELAren lokaletan, etxeetan eta beste zenbait lekutan gordeta zeuden dokumentu, agiri, fitxa eta horrelakoak etsaien eskuetara ez iristeko apurtu, erre edo desagerrarazi izana. Dokumentazio nagusia izan zitekeena, ELAko idazkari nagusi izandako Jose Migel Leundak esanda dakit, gerra garaian idazkari nagusi zen Manuel Robles Arangizen ahotik jasota, Euskal Gobernuak tropa italiarrekin Santoñatik hurbileko hondartzan ituna egin zutenean, bertan erre zuela zeukan dokumentazio guztia. Etsaien eskuetan eroritakorik badago artxiboetan, baina oso sakabanatuta. Salamancakoa Eusko Jaurlaritzak du mikrofilmatuta eta hori aritu naiz arakatzen, baina egiteko handia dago. Nik ez dut izan aukerarik lan hori egiteko, gozoki bat eskaintzea izan da hurrengo bati arakatze bide horretan jarrai dezan.
12
Familietatik ere etortzen zaizkigu etxean gordeta dituzten karnetak, paperak… eskaintzera, eta hori ere garrantzizkoa da bilduma osatzen joateko. Liburuan agertzen ditut atzerrira joandako bi milatik gorako izen-abizenak, ofizioa, seme-alabak, non jaioak, nora alde egin zuten… Hori bera bakarrik izan daiteke arakatzeko garrantzizko alorra. Zeintzuk izan dira ELAren historian mugarri nagusienak? ELA 179 lagunek sortu zuten Bilbon 1911n, arrazoi nagusiak 1906 eta 1910eko meatzarien greba gogorrak izan ziren. Greba horietan errepresio handia jasan behar izan zuten meatzariek, ejerzitoak parte zuzena hartu zuelako hildakoak eraginez. UGT eta CNTkoak ziren grebaren bultzatzaile eta antolatzaileak, eta, jakina, PNVkoek ikusten zuten langile asko, nahiz eta abertzaleak izan, euren egoera ekonomikoak eraginda, beste ideologia bat zutenen menpe jarduten zutela. Horregatik PNVren barruko “acción social” departamenduak bultzatu zuen sindikatua sortzea 1911n, sozialismoari aurre egiteko. Sindikatuaren jokabideak orduko Vaticanoko buru zen Leon XIII.aren “Rerus Novarum” entziklika eduki zuen ardatz. 1929an Eibarren izandako lehen kongresuak ez zuen ekarri ondorio esanguratsurik, bai, ostera, Gasteizen izan zen 1933ko bigarren kongresuak. Primo de Riveraren diktadura pasatuta Errepublikak aukera eman zuen ondo egituratutako antolaketa bat ezartzea. Antolakuntza horren adiera bat da Gipuzkoan 33tik 36 urterako 4.000 bazkidetatik 11.000 bazkidetara iristea, herri guztietan hedatu ondoren. Gerra sortzean antolakuntza hori guztia ezabatuta, klandestinitatera zokoratua gelditu zen sindikatua. ELAren barnean hiru generazio bereizten ditugu: sortzailea, gerra garaikoa eta frankismoaren bukaerakoa. 1968ko Europako mugimenduaren inguruan, pertsona berriak, gero garrantzia izango zutenak, joaten dira nabaritzen sindikatuaren militanteen artean, horien
ELA sindikatuak bazituen berezitasunik beste sindikatuekin alderatuta, zeintzuk? Bigarren kongresuak eman zion ELAri nortasun propioa eta besteekin alderatzeko berezitasunak. Ez zen sindikatu erreibindikatzailea soilik, esango nuke sindikatu mutualista bat zela. Hogeita hamar bazkidetik gora zeuden herrietan kooperatibak sortzea aholkatu zen, ez soilik kontsumokoak, arruntagoak baitziren horrelakoak, baizik lanerako prestatuak; adibide bezala Ondarroan arrantza barku bat jarri zuten martxan,
Tuteran lanerako lur-soroak erosi, Azpeitian altzairugintzako enpresa bat‌ Eta beranduago ere ezaugarri izan den “erresistentzia kutxaâ€? greban zeuden langileei laguntzeko. Arestian esan dugu sindikatu kristau baten ezaugarriak zituela ELAk, eta PNVren ideologian kokatzen zela, baina bere jokabidea ez zen izan partiduari lerrokatua, Manuel Robles sindikatuko idazkari nagusia Madrileko parlamentuan PNVren ordezkari izan arren, langileen interesek zuten lehentasuna. Jokaera hori ulertezina egiten zitzaien ugazabei zenbait grebatan, ikustean nola jokatzen zuten UGT eta CNTekin batera. Ez zuen inoiz sindikatuak partiduko eztabaidetan, ez eta zatiketan ere, iritzirik plazaratu, politika eta langileen egoera bereizten zituen. Hala ere, jakina dugu frankismoaren garaiko 1947 eta 1956ko greba garrantzitsuetan ELAk parte hartu zuenean, elementu aktiboenak ANVkoak zirela.
Karenka
artean idazkari nagusi postuetara iritsiko diren Alfontso Etxebarria eta Jose Elorrieta. 1976ko hirugarren kongresua izan zen hurrengo mugarri garrantzizkoa. Bi zati izan zituen, bata lanerako Zornotzan prestatu zena, eta, ondoren, aurkezpen publikoa Eibarren. Honakoan sendotu ziren barne eraikuntza eta pentsamoldea: historiari loturiko izaera, independentzia politiko zein erlijiosoa eta autonomia ekonomikoa. Oraindik legez kanpo zen egoeran, hurrengo urtean legeztatu baitziren sindikatuak, Belgikako sindikatu kidearen aholkuz erabaki zen independentzia ekonomikoa izatea, subentzioak soilik ez izatea diru iturri, eta hori lortzeko, jakina, beste sindikatuek baino lau aldiz handiagoko kuota ezarri genuen. Jasotako diruaren %25 erresistentzia kutxara zuzentzen zen.
Artxiboetan arakatzen jarraitzeko asmorik? Laster utziko dut lana, eta, urte sabatikoaren ondoren, espero dut zerbait egitea nire historia zaletasuna tarteko. Geroak esango du. Unea aprobetxatuz besarkada bat luzatu nahi diet Kalaputxiko irakurleei, eta hemendik aurrera gehiago ikusiko nautela Mutrikuko kaleetan, nire kaleetan zehar.
13
Lapazorrikeixak
Lazunak
lehen estimatuak, orain baztertuak Umetan, Mutrikun, lagunakin nauala baten batek galdetu zigun, ze ordu da? Gutako batek, segitxuan: las una. Eta galdetzailliak erantzun: Lazunak portuan! Nik behiñik behin, orduantxe ikasi noan “ordu batak” esaten genduna “la una” esan bihar zala erderaz. Artian, orduak esaten ez gendun ondo jakingo, baiña ondotxo genkixan lazunak zer ziran, bai horixe!!
Mutrikuko portuan oso ugarixa izan da beti lazuna, bai orain eta bai lehen. Baiña mutrikuarrek normalian ez zeuen portu barruko lazunik harrapatzen, edo harrapatuta ere ez zitxuen jaten. Umiek esaterako denpora-pasa bezela hartzen zeuen arrantza hori... Itsaso zabalian sariakin harrapatzen ziranak ere, askotan, baztertu egitxen ziran; jeneralian antxua eta sardiña tartian zatozenian, itsasora botatzen ziran lazunak.
batek baiño gehixok kaiñaberarekin harrapatu eta jan egitxen zitxuan. Gerra sasoi hortan itsasora ertetzia beti-beti ez zauan libre eta maiñelek portuan hainbeste lazun ikusitxa, halako baten pentsatu zeuen etxaria egitxia sariakin lazun-gorrixari. 4-5 potiñetan saria hartu eta etxaria egin zeuen, baiña lazun askok sare gaiñetik salto eginda ihes egin zeuen. Hala ere nahi beste lazun harrapatu zitxuen.
Herrikuek nahi ez? Ba... kanpokuak arrantzara! Adin batetik gorakuek ondo gogoratuko ditxue Mutrikura lazunetara etortzen ziran frantsesak. Astilleroko moillan egoten ziran kalatzen. 4-5 frantses, zirak jantxitxa, kaiñabera luziekin. Zakukadak harrapatzen zitxuen. 30-40 kilo harrapatu eta Frantziara eruaten zitxuen bertan saltzeko. Itxura danez, gusto txarra ez geratzeko aburo-aburo kendu bihar zakuez tripak-eta.
Esan diguenez, sasoi baten lantzian behin galdeonak (‘calderones’, erderaz) kontxa barrura sartzen ziran lazun-gorrixei segika; 3-4 galdeon sartu, eta rra-rra! nahi beste arrain jandakuan ihes egitxen zeuen. Izurdien modukuak dira galdeonak, beltzak, haundixak.
Euskal Herrixan lau lazun klase doz, baiña nik dakitxela, Mutrikun bi lazun desberdin baiño ez dira bereizten: barruko lazuna (Chelon labrosus) eta dabeta (Liza aurata). Lehelengo hori batez ere portu barruan egoten da. Eta kañuetatik datorren zikiña jaten doanez eta portuan bizi danez ez ei daka zapore on-ona; petrolixo gustua-edo. Dabeta edo dabetia, berriz, kanpokua da; itsasuan ibiltzen da, eta horregaitxik kanpoko lazuna edo kosta-lazuna ere esaten dixue. Odoldixa eta haitzetako gauzia jaten doanez lazun hau gozuagua ei da jateko. Beste herri batzuetan korkoia edo korrokoia esaten dixue; erderaz, corrocón. Dabetak buruan –operkuluetan– martxa horixa dauka. Mutrikuarrak ere lazunetan Azken hamarkadetan Mutrikun ez da egon lazunak jateko ohitxurarik. Baiña sasoi baten, mutrikuar batzuek kaiñaberak hartuta, haitzetara juan ohi ziran lazunak –dabetak– harrapatzera. Konparaziotarako, Pedro eta Evaristo “Kotxorro” ikusi zeikezen lazunetan. Normalian egositxa jaten ziran lazunak, olixo-biñagriarekin. A, bueno! Haitzetako lazunak baziran, gaitz erdi! Frantses harek portu barruko lazunak harrapatzen ikusitxa, batek baiño gehixok pentsatuko zoan zela leike portu barruko lazunak jatia? Jakin degunez, gerra denboran gosia zauan eta kontxa barruan lazuna aukeran zauanez,
14
Kaiñaberia eta saria aitxatu ditxugu, bai, baiña atxumartarekin ere harrapatzen ziran lazunak Mutrikuko portuan. Atunetarako erabiltzen ziran biko atxumartak (5 zenbakikuak) alkartuta: bi amuko lau atxumartarekin zortzi amukua osatzen zeuen. Lazun-gorrixa 10 metrora bazauan, 11-12 metrora bota eta pixka bat lagata berriz ere lazun pillua batzen zanian, gogor tira egin eta gorputzian katiatzen zakuezen amuak. Bernardo Arrizabalaga “Kaballo” zan hortan abilla. Langostak harrapatzeko karnatatzat erabiltzen zitxuan lazun harek, otarretan jartzeko. Baitxa eskabetxe-fabriketatik hartutako atun-buruak ere. Baitxa Astigarrabian ere Eta Deba ibaixan, harrapatzen al zan lazunik? Astigarrabixan esan diguenez sasoi baten oso normala zan lazunak harrapatzia bertan. Hortarako, sare jakin bat erabiltzen zan: esparbela. Esparbela sare biribilla da, buelta guztian perunak daukazena, eta muturrian sokia. Edozeiñek ez zakixan sare haura botatzen, e! Perun-harixak hartu ahuan hortzekin, eta lazunak zozen lekura poliki-poliki hurreratuta norpera ikusi gabe, jaurti bihar zakuen, botatakuan saria soltatu eta biribil-biribil ertetzen zoan; aurria zabalduta uretara jausitxakuan barruan geratzen ziran lazunak. Ur txikixa bihar zan esparbela erabiltzeko, altuenez oinbete, bestela lazunek azpitxik ertengo zeuen-eta. Maria gora edo behera zatorrenian harrapatzen zitxuen; korrentiak ura mobitzian lazunek ez zeuen ikusten esparbela eskuetan hartuta saria noiz botako zauan harrapatzaillia. Barbuak ere harrapatzen zitxuen esparbelarekin.
Lapazorrikeixak
Mendarotik-eta, kaiñaberak hartuta, jende asko juaten ei zan sasoi baten Astigarrabixa aldera lazunetara. Izan ere, estimatua zan lazuna Astigarrabixan, eta nahiz prikitxuta, nahiz laban erreta gustora jaten zeuen... edozela. Baiña, poliki-poliki, Deba errixua zikintzen juan zan, eta azkenerako urak kutsatu edo kontaminatu eta lazunak eurak ere gaixotuta... akabo lazun arrantzia! Sasoi baten, mokadu fiña! Madrillen, orain bezela lehen ere, hango eta hemengo arraiñik gozuenak saltzen ziran. “Diario de Madrid” egunkarixan, Madrilgo plazako arrain, berdura eta bestelakuen preziuak irakurri leikez. Konparaziotarako, 1797ko abenduaren 20ko egunkarixan: “La libra de Lasunes de Motrico á 34 quartos”. Garesti ala merke? Orduko beste arrain batzuen preziuekin alderatuta... ez hain merke. Bisigu libra batek edo edurretan karriatutako itsas aingira libra batek beste balixo zoan-eta. 1804an ere berdin balixo zoan lazun libriak, 34 kuarto. 1738. urtian Mutrikuko alkatia eta udaleko erregidoriak bisitxia egin zeuen Mendarora, baitxa tripia majo bete ere bertan. Orduko gastuen kontuetan jan zitxuenak irakurri leikez, bestiak beste: “4 libras de abadejo, 4 libras de azeite, 9 libras de angila, 12 libras de albures, 6 libras de langosta, 4 libras de angilas de agua dulze...”. Lazunari erderaz “albur” esaten zixuen orduan, gaur egun mújol edo muble erabiltzen diran bezela. Lazuna estimuan zauken, itxuria. Orduko agintarixak moko-fiñak zirala kontuan hartuta, atera kontuak. Lazun libra batek 6 kuarto balixo zoan, eta langosta libra batek 5 kuarto. Markia da gero, langostia lazuna baiño merkiago!
izan ezik. Ikusitxa arrantzale askok ez zeuela betetzen agindu hori, 1611n Aldundixak, berriz ere, eskabetxia egitxeko debekua berritxu zoan. Kasu hortan, getariar eta mutrikuar batzuk ziran agindua betetzen ez zeuenak: “an echo y acen escaveche de vesugo e otros pescados no lo pudiendo hacer sino el solo de alvur”. Eskabetxia prestatzen ikasi zeuenian, antxobia eta sardiñia harrapatzeko baiño apan haundixagua zauan lazunetarako. 1640. urtian “red de albures” esaten zixuen batez ere lazunak harrapatzeko erabiltzen zan sariari. Baiña, hain atzera juan gabe ere, Mutrikuko maiñelek lazunak harrapatzen zitxuela erakusten deuen bi datu: 1895ian, Mutrikun lau barku klase nagusi zozen: “txalopak”, bisigutara eta atunetara juaten ziranak, “traiñeruak”, sardiñia eta antxobia harrapatzen zeuenak, “potiñak”, batez ere aingira eta legatzaren arrantzara dedikatzen ziranak, eta “batelak”, “que se dedican a la pesca de chicharros, calamares, langostas, verdeles, lubinas, mubles y otra porción de especies...”. Mutrikuko arrantzalien kofradixak, 1880. urteko estatutuetan azaltzen danez, kofraixan “deklaratu” biharreko arraiñen artian, sariarekin harrapatutako lazuna ere badakar: “la [pesca] de red de boca, el corrocón, el lanzón, la sardina y la anchova”.
Josu Larrañaga Arrieta
Lazun eskabetxia Eskabetxia egitxeko teknikia XVI. gizaldixan aillegatu zan Gipuzkuara. Ordura arte, arrantzaliek sariekin antxobak eta sardiñak harrapatzen zitxuen, gatz emanda —barrilletan— kontserbatzen ziranak. Antxua eta sardiñekin batera, lazunak ere harrapatzen zitxuen; harek freskotan jaten ziran. Eskabetxia prestatzen ikasitxakuan baiña, lazuna —baitxa bisigua ere— hartakotxe harrapatzen zeuen. Portuetan, eskebetxeruek arrain gehixena erosten zeuenez, freskotarako arraiña egotiarren, 1600. urtian, Gipuzkuako Batzar Nagusixek eskabetxia debekatu zeuen, lazunarena
15
Euskeria
“Euskeraz bizi nahi det”etik “Euskeraz bizi naiz”era (II) Aurreko hilabetean azaldu genuen gaur egun igo egin dela euskara dakitenen kopurua (Euskal Herriko MAPA baten bidez ematen zen azalpena); batzuek hitz egiten dute eta beste batzuek ulertu egiten dute, beraz aukera eta probabilitate gehiago daukagula, aurrean daukaguna euskalduna izateko. Hori dela eta, beti lehen hitza euskaraz egiteko, ahal bada elkarrizketari euskaraz eusteko, eta edozein egoeratan euskararen presentzia bermatzeko AITZAKIARIK EZ DAUKAGU. Ulertzen dutenak euskaraz hitz egiten ez dutela-eta, egoera horretan ez da arrazoia euskal hiztunak erderara pasatzeko. Kasu honetan, eman dezagun, euskaraz jarraitzen du batek hizketan, eta besteak badaki erantzun ahal dion ala ezin dion, eta nahi edo ahal duen moduan egiten du, baina besteok erderara behartu gabe. EZAGUTZA 2011 KALEKO ERABILERA 2014
Elebiduna %80,7 Haurrak %83,6
Elkarrizketa elebiduna edo asimetrikoa ere esaten zaio horri. Jokabide hori positiboa, eraginkorra eta pozgarria bihurtzen delakoan gaude, ze, batetik, euskaldunok euskaraz jarraitzen dugu, bestetik interlokutoreak ere badaki eta bere jakituriari errenta ateratzen dio, eta azkenik biak ateratzen dira irabazten. ZER IRUDITZEN? Baina horretarako geure hizkuntzari eustea eragozten diguten aurreiritziak gainditu beharko ditugu. Gai honek luze joko luke, baina hemen adibide bat: Batzuk sinistuta daude errespetu falta dela erdarara ez pasatzea batek euskaraz egiten ez duenean, ba... sinismen hori faltsua da. MUTRIKUkoa bataz bestekoa baino DATU hobea da:
Elebidun hartzaileak %10,8 (hitz egiten ez dutenak) Gazteak %83,3
Helduak
Erdaldun elebakarra %8,5 %58,3
Adinekuak %65,3
Aupa lagunok, eutsi diezaiogun geure hizkeraren erabilpen mailari, eta goruntz egin dezagun! baitxoelkartia@gmail.com
1890 urtetik dator lanaren/langillien eguna 1889ko uztailaren 20xan, Parisen, Bigarren Internazionala eratzeko kongresuaren bukaerako ekitaldixan erabaki zan 1890etik aurrera maiatzaren 1ero, egun ahura gogoratzeko, Lanaren Eguna jatorrixa izendatzia, zortzi orduko lanaldixa eskatzeko manifestazio haundixak egiñez. Beraz, egun honen , Garaixak Labe Bilboko hartan garai zozen industrializaziuari lotuta dator. Euskal Herrixan martxan edo jaieguna lehenak en maiatzar beranduago Bizkaiko Labe Garaixak izan zirenak. Bertako kontseiluak zozen latzak io laneguna izan behar ote zuen eztabaidatu zoan 1891n. Egun hartarako langillien mobilizaz en aurreikusita. Siderometalurgiako eta meatzetako nagusixak azkenian ados jarri ziran: 1891ko maiatzar zati en instalaziu ako Ontziolet Nerbioiko batek handi lehena ofizialki laneguna izango zan. Egun hartan sute ongo Washingt 1917ko , handi bat kiskali zoan; ezin izan zan argitxu sutia zela sortu zan. Azkenian herrialde Nazioarteko Biltzarrian lanaldixa gehixenez ere zortzi ordukua izatia erabaki zan. Handik bi urtera, pertsona gehixenek bat egin zeuen erabaki harekin. Hala ere, legiak lege, gaur egun mundu osoko milloika ere batez hortan, haundi multzo gabeko rik Eskubide ari dira oraindik ere zortzi orduko lanaldiaren eske. emakumiok. en Euskal Herrixan eta Espaiñian, esaterako, frankismoaren garaixan debekatuta egon ziran maiatzar baitziran. leheneko manifestaziuak, egun hortan lan aldarrikapenekin batera aldarrikapen politikuak egiten doz lan Gaur baimenduta doz manifestaziuak, aldarrikapen politikuak ere egin egin bihar, zer oso lotuta da egon gaiñ zeiñen eta a, ekonomi baldintzak eta ekonomixa. KRISIALDIXAN zeiñek kudeatu deu etxeko lan zeiñi eta etxeko lanen zama? Eta zainketarena? Zeiñi eman zako lehentasuna langabetzeko orduan, Feminisberrietako sarrera? Nun do hainbeste hitz egiten dan gizon-emakumientzako kontziliazio plana? Baiña egitxen. k ekarpena duetan tratamen n aldagaixe motik ari gara, EKONOMIXAREN kontzeptuaren eta KAWSAY. SUMAK gai honek jarraipena hurrengo batian izan biharko deu. ONGI IZAN -
emakumeakmutrikunabian@gmail.com
16
Nagusien mailako saria: Joakin Larrañaga Arkotxa
Literaturia
ZIRIAKO ANDONEGI IPUIN-LEHIAKETA 2017 m i k r o i p u i n a k Leti
Aurpegia agerian, setaz bilduta etzanik zaitut eskaini didaten kutxa ederrenean.
Apur bat zugana makurtuta, bion arteko harremanaren historia errepasatu dut: nola zure ileak kiribiltzen nituen nire hatzen artean; nola, beso artean harturik, biltzen nintzen zugana begiak itxi eta loari eskaintzean; nola goizaldera, itsuen antzera eskuak zabalduz, aurkitzen zintudan nire bularraren kontra estutzeko…
Amamaren opariak izen korapilotsuegia itxuraz urteko haurrarentzat: andrakileti.
Horregatik bilakatu zintudan Leti. Urteetan nire jostailu eta babesle izan zara, eta nire esku eta hatzek burusoil, beso-gabe eta hanka-bakar utzi zaituzte.
Jaione bikoteak behartzen nau zu gordetzera: irrigarria omen. Gauetan, Leti!...
xuxurlatzen diot bere ileak hatz artean korapilatzen ditudanean.
Gazteen mailako saria: Eneko Palenzuela Badiola
Soinuen artean
Lehenengo soinua. Eskuak dardaraka nabaritzen ditut. Ez dut sinisten honetan
ari naizenik. Zenbat gau igaro ditudan momentu honetan pentsatzen. Zenbat une goxo eta gazi.
Bigarren soinua. Urduri xamar nabil. Kopetan izerdi-tantak igartzen ditut,
bekainetara irristatzen. Ez dakit zer esango diodan. Ez dakit nola kontatuko diodan urte hauetan berarengatik sentitutako guztia. Ez dakit zerbait esateko gai izango naizen ere.
Hirugarrena. Damutzen hasia naiz jadanik. Erraietan beldurra sumatzen dut. Botoi
gorria sakatzera nindoan laugarren soinuaren aurretik, baina ez da laugarrenik izan. Segundu batez nire gorputzeko odola izoztu egin da.
- Bai?
- Kaixo Eneritz. Jon naiz. Gauza bat esan nahi dizut...
Mutrikuar onena: Asier Juaristi Iparragirre
Ametsetako itsasoa
Piñastegi plaza atzean utzi eta Talaixa bideari ekin zion mutrikuar gazteak. Ezin zuen ulertu gertatzen ari zitzaiona. Aita arrantzalea izandakoa, aitona makinista, birraitona patroia, amona sare jostuna, eta etxekoak behin eta berriz itsasoa ogibidetzat ez hartzeko konbentzitzen! Inork baino hobeto zekien familiako alebinak itsaso zakarraren morroi izatea zer zen, zer esanik ez eguraldi txarrarekin batera moila bien artean sortzen zen zurrunbiloaren artetik pasatzea. Baina zer izango zen moilan jaio, hasi, hezi eta bizi izan zen familia hura itsasorik gabe? “Egoitz izango banintz, berdel egunerako arrantzan egongo nintzateke orain” xuxurlatzen zuen behin eta berriz Leirek.
17
Hezkuntza
Poliko gauzak
Orain dela aste batzuk, Aste Santuak medio, unibertsitateko lagun batekin kafe bat hartzeko aprobetxatu nuen, hartara elkar eguneratzeko abagunea izan genezakeen. Hitz egiten geundela esan zidan bere bikote berria ezagutu behar nuela. Harrituta, aurreko astean bere bizi guztiko neskagatik galdetu niolako, harremana apurtu ote zuen galdetu nion. Orduan, zer demontre esango eta, polimaitasuna praktikatzen hasi zela esan zidan! Edo horrelako zerbait… Zer arraio da hau? Edonorekin oheratu ahal izateko aitzakia berria? Flipatzen gelditu nintzen eta oraindik ere horrela nago, egia esan.
Jada badaukagu zuekin konfiantza maila era zuzen batean erantzuteko beste. Lehenik eta behin adierazi behar dizugu, irakurle kuttun hori, uste dugula zure lagunaren harremana epaitik eta ez ulermenetik baloratzen hasi zarela. Izan ere, nolabait zure harriduraz gain, harreman eredu desberdinekiko nolabaiteko mesfidantza agerikoa da.
Beste hainbat esparrutan gertatzen den bezala, bikote harreman askotan gauzak jakintzat ematen dira, gizarte bakoitzaren kodeetara moldatuko direla egiatzat joz. Ordea, ikuspegi honetatik, karta guztiak ahoz gora ezartzen dira bi pertsona baino gehiagoren arteko harreman eredu bat eraikitzeko.
Ez dakigu hau mesfidantza aurretiazko esperientziaren batean oinarritzen den edo orokorrean ezezagunak dituzun kontuekin erabili ohi duzun gerturatze mota da. Dena den, ez dizugu gomendatzen sexualitatea den eremu honetara betaurreko horiekin gerturatzea. Egokia da itsu-itsuan edonoren diskurtsoa geure ez egitea eta norbere burua babestea, baina ez gaitezen pasa.
Azken batean, zintzotasunez eta elkarrekikotasunez jokatzen denean, eredu monogamiko batean beti eskatzen baina beti zaintzen ez den leialtasuna mantentzen da. Izan ere, leialtasuna ez da beste pertsona batzuekin topaketa erotikoak edo maitasun harremanak ez eraikitzea, alegia esklusibotasuna, baizik eta zintzoa izatea eta gertatzen dena ez ezkutatzea. Behin pausu hau emanda, bikote bakoitzak erabakiko du beraien aukeren artean zer ote den nahiago duena: pertsona gehiagorekin harremanak izan ahal izatea ala ez.
Polimaitasuna esan genezake poligamiatik haratago doan pausu berri bat dela. Egun, gero eta entzunagoa da harreman eredu hau eta, egia esan, pertsona beste polimaitasun eredu daudela esan genezake. Batzuetan hirukoteak sortzen dira, beste hainbatetan norbanako bakoitzak bikote kopuru eta mota desberdin bat du… pertsona bakoitzaren beharren arabera. Hasteko, polimaitasuna eta bikote irekia ez dira nahasi behar, bikote irekietan nolabait maitasun harreman berriak sortzea baita muga. Hala ere, bietan badago normalean mesfidantzatik aztertzen duten pertsonek ikusten ez duten zerbait: era irekian ematen direla sortzen diren harreman guztiak. Hau da, desiraren promiskuitatea onartu eta beraien praktiken eta egunerokotasunaren parte bezala onartu dutela. Batzuetan gaiaz gehiegi ez dakitenek esaten ohi dute hau ez ote den “adarrak jartzea baimentzea” eta horiek ahazten dute, behin baimenduta, adarrak jartzea ez dela adar jartze bat.
18
Egia da, beste edozein eredu berrik bezala, polimaitasunak hainbat erronka berri mahai-gaineratzen dituela eta tradizionalki gizarte bezala izan dugun jeloskortasunaren kudeaketarekin oso zaila izan daitekeen eredua dela. Ordea, honek ez du esan nahi ezinbestean eredu arriskutsua denik, baizik eta oraindik ere praktika, eztabaida eta gogoeta asko behar duen eredu bat dela. …GEHIAGO JAKITEKO Youtuben aurki dezakezue honako dokumentala: “Poliamor: Te quiero… y a ti, y a ti”. Honetan, polimaitasuna era desberdinean praktikatzen duten pertsona desaberdinek beraien esperientzia partekatzen dute, zailtasunak ezkutatu gabe eta beraien hautu honetarako aldeko faktoreak ere azaleratuz.
Galderak edo zalantzak argitzeko: sexuenea@gmail.com
#IRRIIRRITXANTXANGORRI Bai gaur, bai bihar, bai etzi. Egin dezagun irri egunero. Eta izan gaitezen, bizi gaitezen zoriontsu. Inguruarekin, hurkoarekin, baina batez ere geure buruarekin. Zoriontasunak egingo gaituelako aberats, bertara iristeko bidea noizean behin malkartsua gerta daitekeen arren. Baina hura askatasuna lortzean. Eta bakea. Eta osasuna! Aipatutako zoriontasuna hirukoiztuta bizitzeko eta berataz gozatzeko aukera izan genuen apirilaren 20, 21 eta 22an. Aste Santuetako oporrak aitzakia hartuta, elkartzeko eta elkarrekin momentuak bizitzeko aukera izan genuen. Eta horiek bai momentuak! Ostean ahoz ahoko irribarreaz gogorarazten dituzunak. Lehen egunean, esaterako, txikienekin Akuariumera joan ginen bitartean, handienekin, Txindokiko itzalera joan ginen, Abaltzisketara. Eguna bera abentura hutsa izan zen bai haurrentzat, eta aitortu behar badugu, baita guretzat ere, begiraleontzat. Donostia aldean, urdin kolorea izan zen irabazle. Bai urdina eta baita magia ere, bertoko ateak igarota, haurrak itsasoan balira bezala sentitu baitziren. Arrainak alderdi batetik, arrainak bestetik. Eta hura ikaskuntza! Harrituta geratu ginen haur batzuen ezagutza mailarekin; nabaria da, bai, kostaldeko haurrak direla eta gustuko dutela inguruan duten horretan begirada jartzea. Ez soilik begirada, ezagutzara iristeko ziur hainbat galdera ere egin dizkietela ingurukoei. Txindokiko itzalean, aldiz, berde kolorea izan zen nagusi. Naturaren kolorea. Zuhaitzen kolorea. Eta gu tximinoak zintzilik. Hala ibili ginen. Zuhaitzen
koloreari ostadarra margotuz. Alde batetik bestera, gure trebetasunak agerian uzten eta beldurrei ausardiaz aurre egiten. Askotan, geure buruan ehuneko ehunean sinesten ez dugun arren, berdinkideak badutelako zer esana, zer lagundu. Eta egunerokotasunean elkar laguntzen duten bezala, Abaltzisketan ere hala pasa zelako. Eta nolako pozgarria horren parte izatea! Gauen indarrak batu ostean, ostiralean berriz elkartu ginen. Txikienek sukaldaritzarako abileziak erakusteko aukera izan zuten, sukaldaritzarako eta baita esperimentatzeko ere, hura nahaste-borrastea! Zaharrenek, aldiz, herritar batzuekin kirolean jarduteko aukera izan zuten, ez jardun soilik, baita haiengandik ikasteko aukera izan ere. Herriak eta herritarrek ere badutelako zer eman eta guk zer jaso. Askotan kanpora jotzen dugulako eta gure ondareak ahantzi. Ondareak. Parajeak. Eta herritarrak. Mila esker gugana hurbildu zinetenoi, zuon azalpenengatik, denboragatik, eta batez ere pazientziagatik. Eskerrik asko ostiraleko goiza kolore anitzez margotzeagatik. Oporrei amaiera emateko, larunbatean Irri Eguna izan genuen herrian. Hirugarren urtea eta hirugarren aldia zuon erantzunak hitzik gabe uzten gaituena. Mila esker, benetan, urtez urte herriko jaira ∂hurbiltzen eta parte-hartzera animatzen zareten guztioi. Plazer bat, ostera. Plazer bat zuokin denbora igarotzea. Plazer bat zuokin elkartzea. Eta plazer bat zuokin irribarreak konpartitzea. IrriirriTxantxangorri!
19
20
Laguna, ama, aitxa, amona, aitxona, beste laguna...
ANGIE
Zorionak miatzaren 7an urteak bete dituzulako. Jarraitu horrelako alaia izaten, Irati, Enara, Jeni, Enara eta Amaren partez.
KARLA
Zorionak Mendaroko gure poxpoliĂąari! Ondo-ondo igaro urte berria etxeko danon ondoan!
MARIJE
Zorionak zuri, zorionak zuri, Zorionak Marijeeeee Zorionak beti!
ADRIAN
Zorionak lagun maitia! Urteak bete dituzulako eta gure artean geratu eta euskeraz ikasi dezulako. Zorionak Eukenin partez!
Z NAHIA
Zorionak, ondo pasa eta matxo asko zuretzat, bereziki zure ahizpa Jonek!
EMILY
Zorionak bihotzbihotzez eta musu haundi bat zuretzat!
EVA ETA NAHIA Zorionak aurtengoan 11 urte haundi bete duzuelako! Zorionak Iratin partez!
UXUE
Gure etxeko txipristiĂąari Zorionak eta matxo potoloak etxeko danon izenian!
ZORIONAK!
l
ZORIONAGURRAKZORIONAGURRAK
Y
Zorionak zuri... Zorionak zuri... Zorionak Zorionak....
Zorionak beti...!!! ZORIONTZEKO BIDEAK KALAPUTXIn / kalaputxi2001@gmail.com / whatsapp 635748393 / Ansorregi zapata-dendan
Argazki zaharrak
1970 URTEAN, JOAKINA PAGOAGA Herriko bueltia eginda, etxerako bidean, Maixa baserrira. Itziar Beristainek utzitako argazkia
Argazki zaharrak erakutsi nahi? >> kalaputxi2001@gmail.com >> wathsapp: 635748393 >> Ansorregi zapata denda
1955 URTEA, ANTXOETAN
Zapata Zurineko Reina del Rosario itsasontziko tripulazioa antxoa deskargat zen Donostiako portuan. Pakita Itsasok utzitako argazk ia
21
(gaueko 10ak arte)
MAIATZA 26-27-28
EKAINA Hiart Burgoa
1
Lon Apraiz
zapatu (27) goizean, Lasuen-Elezgarai
2-3-4
Lasuen-Elezgarai
29-30-31
5-6-7-8
Amaia Zalduegi
9-10-11
Hiart Burgoa
Lon Apraiz
zapatu (10) goizean, Lon Apraiz
Gauetan, egunero:
12-13-14-15 Lasuen-Elezgarai
Ana Mandiola Acha
16-17-18
San Agustin kalea 3, Eibar
Lon Apraiz
19-20-21-22 Hiart Burgoa 23-24-25
Amaia Zalduegi
##
a g e n d A##
zapatu (24) goizean, Lasuen-Elezgarai
22
MENDI IRTEERAK
ekainak 18 Lesaka-Unanua-Izu-Arantza Burumendi Mendi Elkartea
ODOLA EMATEA
ekainak 16 Anbulatorioan, 18:00-20:00 Gipuzkoako Odol Emaileak
maiatzaren 22tik 26ra Aste Musikala
ekainak 3, larunbata - Rugbya. Zubikarairi omenaldia San Miguelen, 10etan hasita - Mutrikuko Bandera. Traineruen estropadak
maiatzak 26 eta 27 Ama, nora goaz? Dokumentala Zabiel kultur etxean, 7etan
ekainak 4, igandea - Arnoko mendi buelta - Olatzeko ibilbide geologikoa
maiatzak 26, ostirala Musika eskolako Gitarra taldearen kontzertua Zabiel plazan, 7etan maiatzak 27, larunbata Erromeria maiatzak 26tik ekainaren 4ra Geoparkeen astea maiatzak 28, igandea Volando voy programaren emanaldia Goiko plazan, gaueko 10etan maiatzak 30, asteartea Hitzaldia: Mutrikuko amonite erraldoiak Nautilus interpretazio zentroan, 7etan maiatzak 31, asteazkena Xabier Peñalverren hitzaldia: Praileaitz Zabiel Kultur etxean, 7etan ekainak 1, osteguna Leyre Arrietaren hitzaldia: “Lehenengo Eusko Jaurlaritza” Zabiel kultur etxean, 7etan
10:00-13:00 Olatzen (Turismo Bulegoan izena eman)
ekainak 8, osteguna Xabier Irujoren hitzaldia: “Bonbaketak Gerra Zibilean” Zabiel kultur etxean, 7etan ekainaren 9tik 22ra Euskal Fondoaren argazki erakusketa Gaia: Emakumea Afganistanen Zabielen, ohizko ordutegian ekainak 10, larunbata - Merkatu txikia Beheko plazan - Musikal Eskolaren XXX. urteurrena Kalejira, kontzertuak, herri-bazkaria, erromeria... ekainak 11, igandea XXXV. Umeen Euskal Jaia ekainak 23, San Juan sua Burumendin ekainak 24, zapatua Musika Bandaren kontzertua Goiko plazan, gaueko 11etan
zuen elkartearen egitarauak eta deialdiak: kalaputxi2001@gmail.com edota whatsappa 635748393
ZAINTZAKO BOTIKAK
23
24