Issuu on Google+

2013

Հին լեզուն

պատմվածքներ բանաստեղծություններ հուշագրություն

Վիլ յամ Միքայել յան

Միքայել յան

Վիլ յամ

S&H PROJECT

Հին լեզուն [1]


S&H PROJECT 2013


Վիլյամ Միքայելյան, Հին լեզուն. պատմվածքներ, բանաստեղծություններ, հուշագրություն: Առաջին անգամ տպագրվել է 2005թ. «Տիգրան Մեծ» հրատարակչատանը (ISBN 99941-0-136-6): William Michaelian, Short Stories. Poems. A Memoir. S&H Project. A New, Revised Edition. Translated by Samvel Mkrtchyan. © 2005, 2013, William Michaelian. All rights reserved. www.william-michaelian.com Cover photo by Vahan Michaelian. © 2013, Samvel Mkrtchyan, translation and design. www.samvelmkrtchyan.am, samvel.mkrtchyan@live.com

Գրքում զետեղված պատմվածքների և բանաստեղծությունների մի մասը տպագրվել է «Գարուն», «Գրական թերթ», «Արտասահմանյան գրականություն», «Աղբյուր», և «Ararat» պարբերականներում:


Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն Անգլերենից թարգմանեց Սամվել Մկրտչյանը


© Laura Tedeschi

Հին լեզուն

պատմվածքներ Երբ աշխարհը մեղմիկ մեռնի 11 Հիշողության դաս 19 Արամի թաղումը 23 Սառած ատամներով նկարիչը 29 Նանեն ու ձմերուկի գողերը 33 Պետրոս բիձան 39 Բանաստեղծն ու հայը 45 Ոչ իր մեղքով 51 Ապրողաց հետ 57 Հին լեզուն 63

բանաստեղծություններ 67-90 Ես՝ Լեոնարդոս Բարակ սառույց Պերճանք Սեր Տրտունջ Երաժշտություն Աթոռներ Կուզեի իմանալ Հարցրու ինքդ քեզ Դաշնամուր Ժամացույցն ուղղելիս Ամոթ Առաջին բառերը, որ մարդն արտաբերեց Պապս 1985 Տատս 1974 Մեկնում Հարազատներին սպասելիս Հայկական երաժշտություն Կոտեմ քաղելիս Քանի՞ քար

հուշագրություն Քարտեզը սրտիս 91


And the old man wept, for there was no better language to explain his loss.


պատմվածքներ


ԵՐԲ ԱՇԽԱՐՀԸ ՄԵՂՄԻԿ ՄԵՌՆԻ

Այս պատմվածքը գրվեց՝ մտքումս ունենալով Ֆրեզնոն և հատկապես այն հայերին, ովքեր աշխատեցին, ապրեցին ու մահացան այնտեղ. 1896-ի ու 1915-ի եղերական իրադարձություններից փախչելուց հետո: Ինձ համար նրանց կորովը, վճռականությունը, հումորը միշտ լինելու են հպարտության և ոգեշնչման աղբյուր: Սալեմ, Օրեգոն

րերս մեռավ հորս վերջին քեռին: Արան 95 տարեկան էր, օրական երեք տուփ էր ծխում, վիսկի կոնծում, ամեն առավոտ «Ֆրեզնո Բի» լրագիրը խոշորացույցով կարդում, ու նրա մեծ հայկական քիթը մի ահռելի ստվեր էր գցում խմբագրական էջի վրա: Արայի սիրած զբաղմունքն էր՝ նստել խոհանոցում, լսել օպերայի հին մեծերին, Կառուզոյի, Գիլյիի և Բյորլինգի նման երգիչներին: Պավարոտտիին, Դոմինգոյին կամ Կառերասին նա բոլորովին չէր հասկանում: Այս երեք տենորներին նա անվանում էր «երեք տռուզ փուչիկ», ու ասում էր, որ նրանք միշտ վախենում են կորցնել իրենց ձայնը: Հատկապես ատում էր Պավարոտտիին: Երբ Արայի տեսողությունը դեռ տեղն էր, Պավարոտտիին նայում էր հեռացույցով ու վերջինիս՝ թաշկինակի հանրահայտ թափահարումը ջղայնացնում էր նրան: «Տո, սրան տես,ասում էր,- էդ ո՞ւմ վրա է թափ տալիս»: Հետո. «Որ քրտնում է՝ չի նշանակում, թե աշխատում է, է՜. քրտնում է, որովհետև չաղ է: Ամբողջ գիշեր էլ փորձել է ձայնը պահպանել: Մեծ երգիչը հոգու խորքից է երգում, ոչ թե քթի միջից»: Ջահել ժամանակ Արա քեռին բանաստեղծություններ ու պատմվածքներ էր ուղարկում հայկական թերթերին, թերթերն էլ միշտ տպագրում էին դրանք: Տպագրում էին ոչ այն պատճառով, որ Արայի գրվածքներն ինչ-որ գրական արժեք էին ներկայացնում, այլ որովհետև խմբագիրները

Օ


William M ich ae lian

[12] The Old Language

ճանաչում էին Արային: Տղամարդիկ սուրճ էին խմում, ցերեկները «թավլու» խաղում ու գիտեին, թե Արան որքան միայնակ է: Ամեն դեպքում, նրա պատմվածքները անշառ էին, իսկ ամեն շաբաթ թերթերի մի քանի դատարկ անկյուններ լցնել էր պետք: Բայց Արայի ամենալավ հատականիշը (որը նաև հեշտացնում էր պատմվածքների տպագրությունը) այն էր, որ նա քաղաքական հայացքներ չուներ: Արան չէր հավատում քաղաքականությանը: Նա հավատում էր իր կորուսյալ հայրենի երկրի գետերին, թռչուններին ու ծառերին. Հենց դրանց մասինէլ գրում էր: Նա մանկան պարզությամբ, անթաքույց բացում էր իր սիրտն ու ինքնաարտահայտման պահին միառժամանակ թեթևացնում իր բեռը: Շուտով, սակայն, ցավը վերադառնում էր կրկնվող մղձավանջի պես: Հիշում էր այն օրը, երբ թուրքերը մտան իրենց գյուղը, սպանեցին իր հորն ու բոլոր կարող տղամարդկանց, հիշում էր՝ ինչպես իրեն, մորը, եղբայրներին ու քույրերին անապատ քշեցին՝ մեռնելու: Հենց այդ պահերին, իր մղձավանջի խորքերում, նա մոտենում էր պահարանին, վերցնում շիշն ու բաժակը, հետո նստում ու գրում: Ապրելու համար այս երկրում Արան ամեն ինչ փորձել է. խաղող է հավաքել, թուզ է պահեստավորել, տրակտոր է քշել, տուփեր է սարքել, եղել հացթուխ, աղբահավաք: Ի վերջո կանգ է առել տպագրական գործի վրա: Նա իր փոքրիկ արհեստանոցն ուներ, որի հաճախորդները հիմնականում հայ էին՝ այցետոմսերի և հարսանեկան հրավերքի պատվիրատուներ: Տպագրական գործը սազում էր Արային: Ոչ առանց ձեռքի ուժի՝ նա կարողանում էր աշխատեցնել երկու փոքր սարքերը, նույնիսկ փոքր-ինչ ձևափոխել մեքենաները, երբ պետք էր այնպիսի բան ստանալ, որի համար դրանք նախատեսված չէին: Արան կատարելության ձգտող էր: Որքան գիտեմ, ոչ ոք նրա արած գործը երբեք հետ չէր վերադարձրել, իսկ պատվերը նա միշտ ժամանակին էր կատարում, երբեմն էլ՝ ժամանակից շուտ: Երբ փոքր տղա էի, հայրս ամառներն ինձ թույլ էր տալիս Արայի արհեստանոցում ոտքս կախ գցել: Նա ինձ սովորեցրեց տպագրական գործն ու, եթե տեղն եկավ,


նաև՝ ամեն ինչ խմելու մասին: Երբեք ինձ խմելու բան չէր տալիս. Նայում էի ու սովորում: Երբ զբաղված էր լինում ինչ-որ հաճախորդի հետ, ինձ համար հեշտ էր պահարանի «թաքստոցից» (որտեղ պահեստամասերն էին) վերցնել շիշը և համտեսել թանձր, տտիպ խմիչքը: Արայի արհեստանոցում նաև ծխել սովորեցի: «Հո փողոցում չես սովորելու,- ասում էր:- Առ, մի հատ փստացրու»: Տալիս էր ինձ իր ծխախոտը, ձեռքերը դնում կոնքերին ու նայում: Ինձ թույլատրված էր ընդամենը մի հատ փստացնել, որովհետև չէի սիրում Արայի մոտ հազալ: Մի անգամ, երբ մայրս ինձ էր փնտրում Արայի արհեստանոցի հետևում, որ ուտելու բան տա, ինձ բռնեցրեց ծխախոտը բերանիս: Երբ տեսա նրան, բերանս բացվեց. Մեկ էլ տեսնեմ ծխախոտը գետնին է: Հաջորդ պահին դեմքիս զգացի մորս ապտակը: - Մոռացիր ծխելը,- ասաց նա:- Մինչև կյանքիդ վերջը: Կամ էլ՝ այլևս ոտք չես դնի քեռուդ արհեստանոցը: - Հիմարություն: Մայրս ցնցվեց Արայի ձայնից. չէր նկատել, որ Արան մոտերքում է: Լսվեց զուգարանի ջրի ձայնը, ու դուռը բացվեց: Փաստորեն, երբ մայրս ինձ խփեց, Արան հինգ քայլ այն կողմ էր: - Մի հատիկ ծխախոտը չի վնասի,- պնդեց Արան: Մայրս սփրթնեց: - Պարզապես, չեմ կարծում, թե դրանից օգուտ կա, այդքան բան,- ներողություն խնդրելու պես ասաց մայրս: - Բան չկա, մա,- ասացի:- Էլ չեմ անի: - Տեսա՞ր,- Արան ձեռքը դրեց գլխիս ու խառնեց մազերս:- Անհանգստանալու բան չկա:Ոսկու պես տղա է: - Առ,- ասաց մայրս:- Ուտելու բան եմ բերել: Նա ձեռքը տարավ դեպի պայուսակը: - Էստեղ դիր,- ասաց Արան՝ մաքրելով աշխատանքային սեղաններից մեկի անկյունը: Մայրս պայուսակը դրեց սեղանին, ձեռքը ներս տարավ ու հանեց մի մեծ, հասած լոլիկ: - Գեղեցկուհի՜,- ասաց Արան: - Լոլիկ,- ասաց մայրս, արդեն հանգստացած: - Ու պանիր,- ասաց Արան:- Վերջ, տղաս, սոված օրերն անցան: Հըլա էս սենդվիչներին նայիր:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [13]


William M ich ae lian

[14] The Old Language

Օրվա վերջին, երբ Արան գնացել էր պատվերները տեղ հասցնելու, ես ծխեցի իմ առաջին ամբողջական ծխախոտը: Ժամանակ առ ժամանակ Արայի հետ գնում էի գերեզմանոց, որտեղ նրա կինն ու մինուճար դուստրն էին թաղված: Նրանք զոհվել էին մառախլապատ մի կիրակի առավոտ՝ եկեղեցուց տուն վերադառնալիս, երբ մեքենան կանգնեցրել էին երկաթուղու խաչմերուկում, որպեսզի լսեն գնացքի գալը: Դժբախտ պատահականությամբ, Արայի կինը, որն անփորձ վարորդ էր, շատ ուշ գլխի ընկավ, որ կանգ են առել ուղիղ գծերի վրա: Հակառակի պես գնացքը մոտենալիս է եղել, երբ այն հանկարծակի հայտնվել է թանձր մշուշի միջից, կինը չի հասցրել մեքենան ետ քաշել, ու մայր ու աղջիկ զոհվել են այսպիսի ահավոր մահով: Գերեզմանոցը շատ գեղեցիկ տեղ էր. սիրում էի գնալ այնտեղ: Հյուսիսային և արևմտյան կողմերով այն շրջափակված էր հինավուրց բարդիների շարքերով, իսկ ճանապարհից թեքվող արահետն անցնում էր պինդ ու միայնակ կարմրածառերի միջով: Խոտը կանաչ էր, խնամված, շուրջբոլորն ամեն ինչ մաքուր էր: Առավել հին տապանագրերը հայերեն էին: Առանց ուտելիքի երբեք գերեզմանոց չէինք գնում: Գուցե հիմա տարօրինակ է, բայց մենք հենց այդպես էինք անում: Հաց կիսելով մեր սիրեցյալների գերեզմանների վրա, դեղձ ու վարունգ ուտելով՝ մենք հանդարտ անցկացնում էինք ժամանակը: Մեկ-մեկ Արան բարձրաձայն խոսում էր կնոջ հետ: Ամեն անգամ, երբ նա կնոջից խորհուրդ էր հարցնում տպագրական գործի վերաբերյալ, ես սկսում էի լաց լինել: Երբ լաց էի լինում, Արան իր երազկոտ աչքերով նայում էր ինձ, և ես զգում էի մենությունն ու հպարտությունը, որոնք մղում էին նրան ապրելու, որոնք տակավին կերպավորում էին նրան, ինչպես գետի ահագնացող հորձանքը: - Աստված չանի էսպիսի ցավ տեսնես,- ամեն անգամ ասում էր Արան մեքենայի մեջ, երբ վերադառնում էինք: Ես իսկապես չգիտեի՝ ինչ է մահը, մինչև որ կորցրեցի հորս: Այն ժամանակ 21 տարեկան էի ու նոր նշանված: Ես չգիտեի՝ ինչ է վիշտը, մինչև որ նրա մարմինը տարանք Արայի գեղեցիկ գերեզմանոցն ու հողին հանձնեցինք այն


բարդիների ստվերում, այն նույն տեղում, որտեղ ես ու Արան հաց էինք կերել: Ու այդ օրից արյունից բացի ինձ ու Արային կապող մեկ այլ բան էլ կար: Մի անգամ ամռանը, երբ ես 16 տարեկան էի, և մենք երեկոյան փակում էինք արհեստանոցը, Արան ասաց. - Լսիր, հասկացա՝ ինչ ենք անելու: Մորդ ասա՝ մեզ համար ուտելիք պատրաստի, հետո մեքենայի մեջ բենզին կլցնենք ու կքշենք սարերը: - Ժամը յոթն է,- ասացի:- Այսինքն՝ էնտե՞ղ ենք գիշերելու: - Ասածս հենց էդ է: Արի դուրս գանք էս գիժ քաղաքից ու գնանք աստղերին նայելու, բազմազանության համար: Հետևում թողեցինք Սան Խոակին հովտի փոշին ու աղմուկը և մթնշաղին արդեն 6000 ֆուտ բարձրության վրա էինք: Ճամբարելու մի տեղ գտանք. բարդիներն ու կարմրածառերն արդեն լուռ էին, մինչ վերջին լույսերի մեջ մենք խարույկ էինք պատրաստում: Սառցամանի մեջ մայրս մեր բանջարանոցից քաղած դեղին բիբարի մի մեծ տոպրակ էր դրել: Երբ կրակը սկսեց մխալ, մենք խորովեցինք դրանք ու չորս մեծ կարմիր սոխ դրեցինք ածուխների մեջ: - Դրախտն էս է,- ասաց Արան:- Հըլա էս լռությանն ականջ դիր: Ականջ դրեցի՝ լսելով, թե ինչպես են բիբարները փքվում ու տրաքում՝ մինչ ջերմությու��ն աստիճանաբար թափանցում է նրանց մաշկից ներս: - Ես խմելու բան եմ վերցրել,- ասաց Արան:- Հիմա կբերեմ: Նա վեր կացավ, ճմլկոտվեց ու քայլեց դեպի մեքենան: Բացեց վարորդի դուռն ու նստատեղի տակից հանեց իր սիրած վիսկիի շիշը: - Առ, մի քիչ խմիր,- ասաց, երբ վերադարձել էր խարույկի մոտ: Բացեց շիշն ու մեկնեց ինձ: - Երևի չխմեմ,- ասացի: - Խմիր,- ասաց:- Մի քիչ խմիր:- Մատնացույց արեց շիշը: Մի կում արեցի վիսկիից ու շիշը մեկնեցի Արային: Արան գլուխը հետ գցեց ու սկսեց երկար խմել: Հետո նայեց ինձ ու թեթևակի թոթվեց ուսերը: - Ի՞նչ կարող ենք անել,- ասաց նա ու ծիծաղեց:- Մենք մեր կյանքի տերը չենք: Դու էլ գիտես, ես էլ գիտեմ:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [15]


William M ich ae lian

[16] The Old Language

Մի քիչ էլ խմեց, այս անգամ՝ ոչ այդքան երկար: - Բայց, մեկ է, ես երջանիկ եմ, Ալեքս: Էսքան տարիներից հետո, էսքան ճամփա կտրելուց հետո՝ ես երջանիկ եմ: Արան՝ հայ որբս: Նորից նստեցինք խարույկի մոտ: Արայի վիսկիի համը դեռևս կծում էր լեզուս. շուռ տվեցի բիբարը, որ չվառվի: Սառցամանի մեջ փնտրեցի մեր սենդվիչներն ու մեկը մեկնեցի Արային: Դանդաղ ուտում էինք, հաջորդ ժամվա ընթացքում հերթով խմում շշից՝ մինչև վիսկին պրծավ: Հիմա կրակը թույլ է: Աստղերը հերթով դուրս եկան: Սոխերը փրկելուց և դրանք թիթեղաթղթի մեջ փաթաթելուց հետո երկուսով գնացինք բացատ՝ գիշերային երկինքն ավելի լավ տեսնելու համար: Միջաստղային սևն՝ ասես Արայի տպագրական ներկը լիներ՝ համարյա նույնքան խիտ, որքան աստղերի պայծառ լույսը: - Ասա տեսնեմ, Ալեքս, դու խելացի տղա ես, երկնքում Աստված կա՞, թե՝ չկա: Կարող է չկա՞: - Չկա,- ասացի: - Էհ: Երբ երեխա էի, մայրս կուշաթափվեր, եթե բերնիցս էդ բառերը լսեր: Լաց կլիներ, կաղոթեր, հետո կվազեր եկեղեցի՝ մոմ վառելու: Բա ոնց,- Արան մտազբաղ ավելացրեց,- հավատ ուներ: Ես ներողություն խնդրեցի՝ - Կներես,- ասացի:- Չէի ուզում: - Ոչինչ: Բայց թույլ չտվեց շարունակեմ: Մատը դրեց շրթունքներիս ու ժպտաց: Հետո ցույց տվեց երկինքը: Մեր լավագույն պահերին, երջանիկ պահերին մենք աշխարհին լույս ենք բերում, երբ մոլորված ենք, հիասթափված, որ ճամփան այլևս չենք գտնի, մենք նմանվում ենք թխպոտ գիշերվա՝ անլուսին, ունայն ու մթամած: Ծնվում ենք որպես երեխա, հետո ապրում ենք, հետո՝ մեռնում, յուրաքանչյուրս, ինչպես հայերն են ասում՝ համաձայն մեր ճակատին գրվածի: Արանքում էլ՝ նայում ենք աստղերին ու փորձում գտնել մեր դեմքերը՝ գիշերային երկնքում գծված: Այսպես գնում է աշխարհը՝ մեղմիկ մեռնելով, բայց նաև ապրում է՝ անընդհատ վերադառնալով ու կրկնվելով: Վերջերս, Արայի հուղարկավորությունից հետո, երկու


դոլար վճարեցի, որպեսզի մեքենաս կանգնեցնեմ մի կեղտոտ կանգառում՝ Վան Նեսի և Բրոդվեյի անկյունում, ու դուրս եկա՝ շուրջս դիտելու: Արայի տպագրական արհեստանոցը Վան Նես-ում էր, հայկական փռից ուղիղ երկու դուռ ներքև: Լույսը բացվելուն պես՝ հացի հոտից ամբողջ թաղի բերանի ջուրը վազում էր, հատկապես՝ Արայի: Լինում էր, գիտեմ, որ Արան ապրում էր միայն հացով ու վիսկիով: Հիմա Արայի արհեստանոցը փոշեկուլի վերանորոգման արհեստանոց է, բայց հայկական փուռը դեռ կա, տերերն էլ փուռը շինած գաղթականների հետնորդներն են: Թեպետ՝ հին աղյուսե վառարանները վաղուց քանդել են ու փոխարենը տեղադրել ժամանակակից սարքավորում: Մի քիչ կորած ու մի քիչ միայնակ՝ մտա փուռ՝ փափուկ լավաշ գնելու, պարզապես Արային հիշելու համար: Ինձ սպասարկող բանվորը հայ չէր, ամերիկուհի էր, քառասունն անց, որին երբեք տեսած չկայի: Բայց երբ ասացի, որ Արայի հուղարկավորությունից եմ գալիս ու մի երկու բառով պատմեցի Արայի ով լինելը, կինն ասաց. - Ախ, հա, արհեստանոցի էն բիձան: Լսել եմ նրա մասին: Մեռա՞վ: - Էդ բիձան իմ քեռին էր,- ասացի: Բայց ջղայնացած չէի: Եթե Արային ճանաչած լիներ՝ այդպես իմիջիայլոց չէր հարցնի նրա մասին: Հացի համար վճարեցի: Երբ դռնից դուրս էի գալիս, կինը հետևիցս կանչեց. - Կներես,- ասաց:- Ճիշտ չհասկացա: - Ոչինչ,- ասացի՝ դեմքիս մի ժպիտ հաջողացնելով: Հետո հասկանալով, որ ամեն ինչ անիմաստ է, ավելացրեցի. - Ահագին ժամանակ է անցել: Ահագին, ահագին ժամանակ: Ու, ինչպես Արան էր ասում՝ երկար, երկար մի ճամփա: Հետո, արդեն փողոցում, հացը ձեռքիս, համարյա մոռացած մեռյալներին, այս հարափոփոխ քաղաքի կեղտոտ ցեմենտի վրա քայլելով՝ մոտեցա մեքենայիս: Հենց այն պահին, երբ հանել էի բանալիներն ու բացում էի դուռը, արդեն որոշել էի նորից գերեզմանոց քշել: Երբ տեղ հասա, բոլորը գնացել էին: Մոտեցա Արայի շիրիմին:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [17]


William M ich ae lian

[18] The Old Language

Արդեն թաղել էին: Երկար ժամանակ լուռ կանգնած նայում էի: - Արա՞,- վերջապես ասացի:- Արա, դու ինձ լսո՞ւմ ես: Գիտեի, որ Արան չի պատասխանի: Քիչ հետո վերադարձա մեքենայի մոտ: Երբ նստեցի, աչքս ընկավ հացին: Բացեցի փաթեթն ու մի կտոր պոկեցի: Լուսամուտից նայելով Արայի շիրիմին՝ սկսեցի ուտել:


ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆԴԱՍ

նչպե՞ս պատահեց: Կպատմեմ: Մի օր, գյուղամիջում քայլելիս, մի ջահել, սիրուն կնոջ հանդիպեցի, որը տանձ էր վաճառում: Երբ հարցրեցի՝ ինչ արժե, նա ծիծաղելիորեն բարձր գին ասաց՝ այնքան բարձր, որ իսկապես ծիծաղս եկավ: Կամ դու գիժ ես, ասացի, կամ էլ տանձերդ ոսկուց են: Ջահել կինը ժպտաց:- Հե՛չ էլ գիժ չեմ, ասաց, իսկ տանձերս իսկապես ոսկուց են:Իսկ հիմա գնա: Հանգիստ թող ինձ: Դու արժանի չես իմ տանձերին: Կնոջ այս քաջ կեցվածքից զվարճացած՝ ասացի. շատ լավ, շատ լավ: Կգնեմ քո էդ ոսկե տանձերից մեկը: Իսկապես, ի՞նչ արժե: Ձեռքս տարա գրպանս ու մի բուռ մետաղադրամ հանեցի: Փոխանակ պատասխանելու՝ ջահել կինը խփեց ափիս հակառակ կողմին, ու մետաղադրամներն օդ թռան: Քեզ պահիր քո կեղտոտ փողը, ասաց: Քեզ չասացի՞, որ արժանի չես տանձերիս: Ուրեմն՝ որոշել ես սովամահ լինե՞լ, ասացի: Որքան հասկանում եմ՝ տանձ վաճառում ես ապրուստի համար, ոչ թե զրույցի: Լավ, ներում եմ քո կոպիտ պահվածքն ու մեկ էլ առաջարկում: Ավելին, հիմա որոշել եմ, որ մեկի փոխարեն երկո՛ւ տանձ եմ ուզում: Պետքս չի, թե քանի տանձ ես ուզում, ջահել կինն ասաց՝ բարձրացնելով ձայնը: Կամ թե ինչքան փող ունես: Ավելի լավ է սովից մեռնեմ, քան տեսնեմ, թե ոնց ես տանձ

Ի


William M ich ae lian

[20] The Old Language

առնում ու գնում: Դե մեռիր սովից, ասացի: Բանուգործ թողած՝ պիտի էստեղկանգնեմ ու վիճե՞մ: Անելիք շատ կա: Դե լավ է, ասաց կինը: Ուրեմն գնա ու գործով զբաղվիր: Երկուսս էլ իրար վրա այնպես ձեռք թափ տվեցինք, կարծես ճանճ էինք քշում: Շարունակեցի ճամփաս: Երբ տուն հասա, մարդ չկար, միայն կույր տատս էր: Պատմեցի նրան այդ տարօրինակ կնոջ մասին, նաև՝ տանձերի մասին, որոնք, ինչպես այս կինն էր ասում, ոսկուց էին: Որքան էլ մեծ էր զարմանքս՝ տատս բոլորովին չզվարճացավ: Հիմար ես, ասաց նա՝ նայելով թիկունքիս պատին: Էս ինչի՞ են ջահել տղերքն էսքան էշ: Է՞շ, ասացի: Ինչի՞ մասին եսխոսում: Բան եմ ասում, գժի մեկն էր: Ո՞ր խելոք մարդը կկանգնի ճամփին ու կհրաժարվի վաճառելիր տանձերը՝ հայտարարելով, որ դրանք ոսկուց են: Տատս հոգոց հանեց: Հանցագործությո՞ւն է, ասաց, որ ջահել կինն ուղեղ ունի: Չէ, ասացի: Իհարկե՝ չէ: Հանցագործությո՞ւն է, ասաց որ տանձերի համար նա իր ուզած գինն է ասում: Չէ, ասացի: Իհարկե՝ չէ: Եվ ասել, որ դրանք ոսկուց են, եթե դա է իր ցանկությունը, հավատն ու պատկերացումը: Չէ, ասացի: Ոչ մեկն էլ հանցագործություն չէ: Ցավում եմ, որ պատմեցի: Պարզապես կարծեցի, թե քեզ կհետաքրքրի, էդքան բան: Բայց տատս չպատասխանեց: Փոխարենը, քանի որ շատ էր ծեր, քնեց: Տանն անելիք չունեի ու որոշեցի մի քիչ էլ զբոսնել: Բայց այս անգամ, երբ ճամփա դուրս եկա, քայլեցի հակառակ ուղղությամբ, որպեսզի չտեսնեմ ջահել կնոջն ու իր հիմար տանձերը: Բայց որքան էլ տարօրինակ թվա՝ մտածածս սուտ դուրս եկավ: Մի քանի րոպե զբոսնելուց հետո դեմ առա նույն կնոջը՝ նույն տանձերը վաճառելիս: Էս քեզնից պրծում-բան չկա՞, ասացի: Կարծում էի՝ շուկան արևմտյան կողմից ես գրավել: Շա՜տ ծիծաղելի է, ասաց ջահել կինը: Իմացած լինես՝


արևմտյան կողմում վաճառելուց հոգնեցի, ուստի որոշեցի գալ էս արևելյան կողմը: Անկեղծորեն հուսամ, որ դեմ չես: Թե՞ քո թույլտվությունը պետք է: Չէ, ասացի, թույլտվություն պետք չէ: Ես տեղական գործերի կառավարիչը չեմ: Ինձ համար ջահել մարդ եմ, ինձ համար էլ զբոսնում եմ էս չքնաղ աշնանային օրով: Ասա տեսնեմ՝ մեր հանդիպելուց ի վեր շա՞տ ես տանձ ծախել: Ոչ մի հատ, խոստովանեց ջահել կինը: Բայց կծախեմ, շուտով: Շատ շուտով: Ինչի՞ ես էդքան վստահ, ասացի: Ինձ թվում է՝ ամենքն իր բաժին տանձն ունի: Հնարավոր է, ասաց: Բայց նրանք չունեն իմ տանձերը: Հա, չունեն, ասացի: Էդ գինը որ վրան դրել ես, հազիվ թե ունենան: Հետո, որպեսզի նորից չվիճենք, էլի իրար վրա փութով ձեռք թափ տվեցինք, կարծես նորից ճանճ էինք քշում: Շարունակեցի ճամփաս: Հրաշալի եղանակ էր. երբ հասա գյուղի ծայրը, քայլեցի դեպի բլուրները տանող ճամփով: Մի ժամ զբոսնելուց հետո հեռվում տեսա մեկին՝ ճամփեզրին կանգնած: Նորից այդ ջահել կինն էր՝ իր թանկուկրակ տանձերով: Բարի օր, ասացի, երբ վերջապես իրար դեմդիմաց էինք: Արդեն սովորություն դարձավ: Բա ոնց, ասաց ջահել կինը: Մի անհամեստ հարց տամ, ասացի, տանձերդ ծախեցի՞ր: Ոչ մի հատ, ասաց: Բայց կծախեմ: Բա ոնց, ասացի: Արանքում էլ՝ մտածում էի: Մի հատ ինձ չե՞ս ծախի: Երկար ժամանակ է քայլում եմ ու սովածացել եմ: Գուցեև ծախեմ, ասաց նա: Նայած: Ի՞նչ նայած, ասացի: Գնի՞ն: Չէ, ասաց: Ուրիշ բան: Հա՞: Իսկ էդ ուրիշ բանն ի՞նչ կարող է լինել: Ջահել կինը ժպտաց: Պատասխանելու փոխարեն՝ ձեռքը տարավ դույլն ու մի հատ տանձ հանեց: Մի հատ կծեց, հետո առաջարկեց ինձ: Առ, ասաց, համտեսիր: Կտեսնես, թե ի՜նչ համ ունի: Ուրախ-ուրախ կծեցի տանձը: Անկասկած, կյանքումս կերած ամենաքաղցր տանձն էր:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [21]


William M ich ae lian

[22] The Old Language

Հետո կարծես տարօրինակ բան կատարվեց: Աչքիս առաջ այս գեղեցիկ դեռատի կինը պառավեց ու նմանվեց տատիս: Միաժամանակ, ես նույնպես ծերացա: Կյանքումս ապրած ամենասարսափելի պահն էր: Դողալով՝ հարցրեցի այդ ջահել-ծեր կնոջը, թե ինչ արեց: Մենք էս ենք, ասաց: Ու էն՝ ինչ որ պիտի լինենք: Ուզեցի, որ մինչև ամուսնանալդ հասկանաս: Ես միշտ գեղեցիկ չեմ լինի, և դու էլ միշտ համակրելի չես լինի: Այստեղ մեր փոխադարձ սերն է կարևոր, ուրիշ ոչինչ: Հետո, ինչ-որ հրաշքով, մենք նորից ջահելացանք: Եվ ես հասկացա: Հասկացա տատիս ասածը և հասկացա, թե ինչու էր ջահել կինն իր տանձերի համար այդքան բարձր գին ուզում: Ամենակարևորը՝ ես հասկացա, որ ջահել տղամարդիկ ��սկապես էշ են, մինչև որ հանդիպում են ճիշտ կնոջը, անկախ նրանից՝ կինը գեղեցիկ է, կամ տղամարդը՝ բարետես: Էս էր, սիրելի թոռնիկս, տատիդ հետ հանդիպելու պատմությունը: Իսկ հիմա մոտեցիր սեղանին, և մենք կուտենք նրա պայծառ, ոսկե տանձերից մեկը:


ԱՐԱՄԻ ԹԱՂՈՒՄԸ

րամի թաղումը մի մեծ իրադարձություն էր, նաև՝ շատ խառնիճաղանջ: Առնվազն մի հազար հոգի կար, գուցեև երկու հազար, ու թաղումը մի օր տևեց: Անձամբ ինձ համար՝ Արամի մահն իսկական սփոփանք էր: Նա վաստակել էր իր մահը: Ի՞նչ իրավունք ուներ մարդկանցից գողանալու ու նրանց դարձնելու թշվառ: Ընդհանրապես՝ ո՞վ ունի իրավունք: Ոչ մեկը: Բայց ոմանք հակառակն էին կարծում: Ասում էին՝ Արամը մե՜ծ մարդ էր, իսկական մարդասեր, իսկ իրենք տխուր էին, որովհետև աշխարհը նրա նմանն այլևս չի ունենա: Արամի մինուճար որդին էնտեղ էր, նաև՝ այրին՝ սիրուն Աղավնին, կամ որ նույնն է՝ ղուշը: Աղավնու դեպքում՝ էդ ղուշն ավելի շատ բայղուշ էր: Քի՜թ եմ ասել: Մյուս կողմից, նրա որդին՝ Ալվինը, կատարյալ գորիլա է: Ալվինը լավ տղա է: Բան չունեմ ասելու: Ամեն տարի ասում է՝ պիտի պրոֆեսիոնալ ռմբարկու դառնա: Ամեն տարի էդ է ասում: Նա ահավոր բարձրահասակ է ու էդքան էլ չաղ: Մի անգամ տեսա ոնց է խփում: Կարող էր գնդակը աշխարհի ծայրը խփել: Երկու քայլ՝ շրըխկ, ու վաթսուն յարդ: Վաթսունհինգ յարդ: Յոթանասուն: Անասուն: Բայց ասա իսկի դիպո՞ւկ էր խփում: Հիմի արդեն մազերը մի քիչ սպիտակել են, բորսայում է աշխատում, կադիլակ ունի ու մի տգեղ կին, անունը՝ Սեդա: Երկուսով ոնց որ մի զույգ բուլդոզեր լինեն: Հիմի նստած են գերեզմանի մոտ, ոնց որ փշերի վրա: Ո՞վ է փշերի վրա նստում նման դեպքերում: Ո՞ւր ունեին

Ա


William M ich ae lian

[24] The Old Language

գնալու: Գրասենյա՞կ: Ալվինը նույնիսկ ժամացույցին էր նայում: Հա՜, հասկանում եմ. նա հորը նույնիսկ ավելի շատ էր ատում, քան ես: Երբ տերտերը մի բուռ հող լցրեց Արամի դագաղի վրա,- բան եմ ասում,- ժպիտ տեսա տերտերի ԵՎ Ալվինի դեմքին: Աղավնին զռում էր: Էս ի՞նչ բան է, ասացի ինքս ինձ: Էս կինը զռալ չգիտի: Զռալու համար տարիներ շարունակ պարապել է պետք: Աղավնին կյանքում չի զռացել: Ա՜խ, ասում էր նա, ո՜ւխ. կարծես չափից շատ էր ձմերուկ կերել: Հո տո՜թ չէր: Ատում եմ Ֆրեզնոյի տոթը: Մնացած բաներն էլ եմ ատում, բայց էստեղի տոթն անտանելի է: Բայց թե՝ էս է մեր տունը: Ամռանը կարող ես փող խնայել՝ ասֆալտի վրա ձվածեղ անելով: Ուրեմն՝ Արամին հողն իջեցրին, ոնց որ մումիայի. վախեցան, որ կհալչի: Տերտերն ասաց՝ բոլորը գան հյուրանոց, ճաշ ենք տալու: Կարող էին ճաշ տալ եկեղեցու սրահում, բայց Արամն ատում էր եկեղեցին, ուստի Աղավնին մի ամբողջ կարողություն մուծեց, որ բոլորին հյուրանոցում կերակրի: Արամն էս տերտերին էլ էր ատում: Ատում էր բոլոր տերտերներին: Ու էս լավությունը փոխադարձ էր: Ոնց որ՝ պայմանավորված: Այսպես, թաղումից հետո բոլորս նստեցինք մեր ավտոներն ու քշեցինք հյուրանոց: Էնտեղ մի մեծ սրահ կար՝ երկար սեղանների մի հիսուն շարքով: Գինի կար, պանիր, հյուրանոցի սիրուն աղջկերք, ամեն ինչ: Մսի մեծ կտորներ կերանք: Բոլորը երջանիկ էին, կարգին ուտում էին ու տեղը հանում: Շուտով Աղավնու քեֆը տեղն ընկավ: Մոռացավ զռոցը: Ալվինն էլ՝ կենաց առաջարկեց: Բարի ճամփա, պա, ասաց նա՝ հուզված ձևանալով: Շնորհակալ ենք ամեն ինչի համար: Կարոտելու ենք քեզ էսպես ու էնպես: Կատակ եմ ասել՝ տեղը-տեղին: Հետո մեկն ասաց՝ եկեք խոսենք Արամի կյանքի մասին: Բա ոնց, ասացի, բա էլ ո՞նց կլինի: Ինքը մեռել է: Ի՞նչ կարող է անել: Հետո մեկ ուրիշն է ոտքի ելնում ու մաքրում կոկորդը: Ես Նիշ Թորիկյանն եմ, ասում է, Բելմոնթի «Նիշիս Րեյդիեյթըր Շոփի» տերը: Ու ես մտածում եմ՝ էս ի՞նչ է, գովա՞զդ: Ես Արամին լավ եմ հիշում, շարունակում է Նիշ Թորիկյանը: Նա է ինձ օգնել, որ գործ դնեմ: Երկու հազար դոլարի կարիք ունեի: Իմոնց մեջ ոչ մեկն էդքան գումար չուներ: Ես՝ Արամին խնդրեցի: Ասաց՝ տղաս, ցավդ տանեմ, ա՛ռ էդ գումարը պարտքով: Հենց տեղում գրեց չեկը:


Հետագայում, երբ փորձեցի վերադարձնել գումարը՝ այ մարդ, չվերցրե՛ց: Ասաց՝ քո հաջողությունն արդեն վարձատրություն է: Էլ չենք խոսում էդ մասին: Պատկերացնո՞ւմ եք: Ասի՝ շնորհակալ եմ, ու իրար ձեռք սեղմեցինք: Նիշ Թորիկյանը նստեց: Բոլորը լուռ էին: Հետո մեկ ուրիշը ոտքի ելավ: Ես Օսկար Տերտերյանն եմ, ասաց: Ու նմանատիպ պատմություն արեց: Առանց Արամի, ասում է, էստեղ կանգնած չէի լինի: Ինձ փող էր պետք, Արամից խնդրեցի, ասում է: Արամը սուրբ է, ասում է: Երբ փորձեցի վերադարձնել՝ հրաժարվեց: Քո հաջողությունն է իմ վարձատրությունը. էլ չենք խոսում էդ մասին: Զարմանալի է: Միակ տարբերությունն այն էր, որ Արամը Օսկար Տերտերյանին երկու հազարի փոխարեն երեք հազար էր տվել: Օսկար Տերտերյանը նստեց: Նորից բոլորը լուռ էին: Հետո մեկ ուրիշը ոտքի ելավ: Ու բոլորը նույն բանն էին ասում: Մոտ մի ժամ հետո թվաց, թե Արամն է Ֆրեզնոյի հայ գործարարության հիմքը դրել: Ավտոմեքենաների վաճառք, ոսկերչական խանութներ, պիցայարաններ, սգո ծառայություններ, փոստեր, տպագրատներ, ցուցակին վերջ չկար: Բայց ո՞նց կարող է լինել, ասացի: Որքան գիտեմ՝ բոլորն ատում էին Արամին: Կարո՞ղ է Աղավնին սրանց վճարել է, թե՞ ես երազ եմ տեսնում: Ի վերջո մեկն ինձ ասաց. Միսակ, բա դո՞ւ ինչի բան չես ասում: Ասա՝ Արամից ի՞նչ ես հիշում: Ես, ասացի, բան չեմ հիշում: Ահ, հիշում ես է՜, ինչ-որ մեկն ասաց: Մի ամաչիր, ասա: Ուրեմն՝ վեր կացա: Ի՞նչ կարող էի անել: Ասացի՝ Արամից փող խնդրած չկամ: Էսքան բան լսելուց հետո՝ երանի ուզած լինեի: Բոլորն ասածիցս ծիծաղեցին, նույնիսկ բայղուշ Աղավնին, ռմբարկու Ալվինն ու տգեղ Սեդան: Բայց, ասացի, մի բան հիշում եմ: Ինչ որ ասում եմ՝ երեխա ժամանակ է եղել: Քաղաքում թերթ էի ծախում՝ առաջնորդողները բոռալով, մեկ էլ տեսնեմ՝ մայթին ինձ Արամն է մոտենում: Հագին մի գեղեցիկ մոխրագույն կոստյում էր, գլխին՝ սպիտակ ժապավենով լայնեզր գլխարկ: Բաճկոնակի գրպանից ոսկե ժամացույցի շղթա էր կախված: Ես՝ տասը-տասներկու տարեկան, մտածեցի, որ սա աշխարհի ամենահարուստ մարդն է: Ու սկսեցի մտածել՝ էդ ո՞նց է, որ հարուստ են լինում, որ գործի չեն գնում ամեն

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [25]


William M ich ae lian

[26] The Old Language

օր, որ առավոտ կանուխ վեր չեն կենում ու հեծանիվ քշում, կամ գուցե գնում ձուկ բռնելու: Ուրեմն Արամը մոտենում է ինձ ու մետաղադրամ տալիս՝ լրագրի համար: Անունդ ի՞նչ է, հարցնում է. ասում եմ՝ Միսակ: Միսակ, ասում է, լավ անուն է, հորս անունն է: Ու ես հարցնում եմ՝ ձեր հայրը որտե՞ղ է ապրում: Արամը ժպտաց: Հերս վաղուց մեռել է, ասաց: Հին երկրում է մեռել: Ահ, ասացի, կներեք: Ու Արամն ասաց. բանիդ կաց, էլ չենք խոսում էդ մասին: Հետո նա «հաջող» ասաց ու մտավ իր գրասենյակի շենքը, որը փողոցից մի քանի քայլ էր հեռու: Մոտ հինգ րոպե հետո, ես դեռ էնտեղ կանգնած լրագիր եմ վաճառում, մել էլ՝ մի մեծ սև գրամեքենա դուրս է թռչում Արամի՝ երրորդ հարկի փաստաբանական գրասենյակից ու վայրէջք կատարում մայթին: Հետո մեկի գոռգոռոցն եմ լսում: Ոնց որ թե վիճում են: Երկու ձայն եմ լսում: Արամինն ու ինչ-որ մեկինը: Սկզբում հայերեն էին խոսում, հետո անգլերեն, հետո նորից հայերեն: Արամը ճղում էր իրեն. էդ գրամեքենայի փողը կտաս, շունշանորդի, թե չէ քեզ դատի կտամ: Իսկ էն մեկն ասում է. դու իմ խաղողի այգու փողը կտաս, շունշանորդի, թե չէ քեզ դատի կտամ: Հետո էլի վիճում էին: Շուտով ձայն ծպտուն չէր լսվում: Վերցրեցի գրամեքենան ու դրեցի Արամի շենքի դռան մոտ ու շարունակեցի լրագիր վաճառել՝ սպասելով, որ մեկը դուրս գա շենքից: Վերջիվերջո, երբ մեն-մի լրագիր էր մնացել, երկուսով դուրս եկան: Ու ասեմ. աչքերիս չէի հավատում: Արամը ձեռքը դրել էր մյուսի ուսին ու էնպես էր խոսում, ոնց որ հազար տարվա ընկերներ լինեին: Հետո Արամը մատնացույց արեց մայթին հանգչող գրամեքենան ու ծիծաղեց: Աշխարհում լի՜քը գրամեքենա կա, ասաց նա էն մարդուն: Էլ չենք խոսում էդ մասին: Այստեղ Արամն ինձ տեսավ: Միսակ, ասաց, արի էստեղ: Արի ծանոթացիր Զավեն եղբորս հետ: Զավեն, ծանոթացիր Միսակի հետ: Ես ու Զավենը իրար ձեռք սեղմեցինք: Հիմա, Արամը կարող էր ասել, որ ինձ համար հետաքրքիր էր, թե ինչ էր կատարվել գրասենյակում: Եվ նա ասաց. Միսակ, ես ու եղբայրս գործընկերներ ենք: Էսօր ես իմ գրամեքենան փոխեցի նրա խաղողի այգու հետ: Հետո նա կռացավ ու շշնջաց ականջիս. ախպոր պես, էլ չենք խոսում էդ մասին: Նայեցի Զավենին: Նա ինձ չէր նայում կամ եղբորը, այլ՝ հեռուները:


Ու նրա դեմքին ամենատխուր արտահայտությունն էր, որ ես երբևէ տեսել եմ: Նրանք քայլեցին դեպի փողոցի անկյունը, Արամն իր ճամփով գնաց, Զավենն՝ իր: Այլևս կյանքում նրան չեմ տեսել: Նստեցի: Բոլորը լուռ էին: Աղավնին շատ էր ջղայնացած: Ալվինը ժամացույցին էր նայում: Սեդան թթվի մնացորդ էր ուտում: Շուտով մեկ ուրիշը ոտքի կանգնեց: Ասաց՝ ես Ասլան Պետրոսյանն եմ: Երեսունհինգ տարի առաջ Արամը գողացավ իմ սեփականությունը: Հիմա ես ծեր եմ ու ներել եմ նրան: Բայց դրանից ճշմարտությունը չի փոխվում: Նստեց: Մեկ ուրիշը ոտքի ելավ: Սա էլ նույն բանն ասաց: Ի վերջո, մեկ ժամ էլ մյուսներին լսելուց հետո, պարզվեց, որ Արամը նույնքան մարդկանց էր խաբել, որքանին որ օգնել էր: Այսպես: Մեծ բանավեճ եղավ: Մարդիկ ուզում էին իմանալ՝ Արամը բարերա՞ր է, թե՞ գող: Ու տերտերն էստեղ ամեն ինչ վերջնականապես տեղը դրեց: Բոլորի ներկայությամբ նա ասաց. ոչ մի մարդ այստեղ ամբողջովին չար չէ կամ ամբողջովին բարի: Նրանք, ովքեր Արամից բարություն են ստացել, պիտի երախտապարտ լինեն և շարունակեն նրա մասին միայն լավը խոսել: Նրանք, ում Արամը խաբել է, նույնպես պետք է երախտապարտ լինեն, որովհետև գոնե ողջ են մնացել: Մի դատեք նրան, որովհետև դա Աստծո գործն է, ոչ՝ ձերը: Հետո նա ժպտաց ու սրբեց ճակատը: Արդ, ասաց, Աստված վկա, բոլորս հոգնած ենք: Հատկապես՝ ես: Ուստի գնանք տուն: Խնդրում եմ, էլ էդ մասին չենք խոսում:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [27]


ՍԱՌԱԾ ԱՏԱՄՆԵՐՈՎ ՆԿԱՐԻՉԸ

թնշաղը նստեց քաղաքի վրա, ու դաշտերից մեղմ քամի փչեց: Քարե շենքերը հառաչեցին՝ արձակելով իրենց տաքությունը: Շենքի վերին հարկերից մեկում մի տղա դուրս եկավ պատշգամբ, որը վերևից նայում էր փողոցին: Ողբացյալ թռչունի պես՝ նա նստեց լուսամուտի գոգին ու սկսեց երգել: Նա երգում էր մի ջահելի մասին, որը հեռացել էր տնից՝ սարերում կռվելու իր ժողովրդի համար, ու այլևս չէր վերադարձել: Մնալով միայնակ՝ նահատակված ռազմիկի կինը ողբում էր: Նա ողբում էր իր ամուսնու համար, նաև՝ իրենց զավակի համար, ��րն աճում էր իր ներսում: Նա ողբում էր իրենց սիրո հավիտենական վաղանցիկության համար: Սենյակը հանդարտ էր: Հոսանքն անջատել էին: Կինն ու ամուսինը սառը ջուր էին խմում: Զրուցում էին մթնշաղի մեջ: Օրվա ընթացքում նրանք այցելել էին մի փոքրիկ թանգարան՝ տունը մի նկարչի, որը մահացել էր: Նկարիչը շատ երկար էր ապրել, բայց կարծես թե մնացել էր ջահել: Նրա ջահելության վառվռուն գույները ցողված էին բազմաթիվ կտավների վրա: Մինչև մահվան օրը նա նկարում էր՝ հիշելով գյուղի իրենց տունը, հիշելով իր մորն ու հորը, երբ վերջիններս ջահել էին, հիշելով որդ գտնելու համար այգում հողը քչփորող թռչուններին: Գյուղի եկեղեցու նկարն էլ կար: Եկեղեցու առջև նորապսակներ էին կանգնած. հարսնացուն ու փեսացուն նայում էին նկարչին, որն իրեն էլ էր նկարել՝ առաջին պլանում մի մեծ քարի վրա

Մ


William M ich ae lian

[30] The Old Language

նստած, դեմքով դեպի զույգը: Թանգարանում նրանք զրուցել էին նկարչի դստեր հետ, որը հպարտորեն նրանց ամեն ինչ ցույց էր տվել: «Ես այս սենյակում էի քնում,- ասել էր նա:- Հիմա այնտեղ լրիվ հայրիկի աշխատանքներն են: Առաջ նա ներքևում էր նկարում: Երբ մեծացանք, նա ամբողջ տունը գրավեց: Խեղճ մայրիկը խոհանոցում էր մնում: Ուրիշ տեղ չուներ գնալու»: Նրան հետևելով՝ ամուսինները դուրս եկան այգի: - Ինքն է տնկել այս ծիրանենին,- ասաց աղջիկը:- Տեսեք ինչ սիրուն է պտուղը: Եկեք: Օգտվեք: Ծառի ստվերում կանգնած՝ նրանք ուտում էին հասուն, մեղրահամ, ոսկեգույն ծիրանները: Նկարչի դուստրն ասաց, որ ինքն էլ է նկարում, բայց ոչ այնքան լավ: «Իմ կյանքն ուրիշ է,- ասաց նա: - Ես չափազանց զբաղված եմ ու եսամոլ, ուստի արվեստս տուժում է: Այսօր աշխատողներիս համար այդպես է, բայց քչերն են հոժարությամբ ընդունում: Պատճառներից մեկը, թե ինձ ինչու չեն սիրում»: Առժամանակ անց, ամուսինները գնացին ժամանակակից արվեստի թանգարաններից մեկը՝ դիտելու այդ կնոջ նկարները: Բոլորովին նման չէին հոր նկարներին: Սառն էին ու մռայլ, քանի որ պատկերում էին քաղաքի վատ կողմը: Կտավներից մեկում մի ծեծված մարդ էր՝ կեղտոտ փողոցի վերջում պատի տակ ընկած: Նրա կողքին մի շուն էր ոռնում: Վաղ առավոտ էր, կամ երեկո՝ դժվար էր ասել: Երբ մտան այդ սրահը ու տեսան մարդկանց՝ այդ կնոջ նկարները դիտելիս, սոված տեսքով մի մարդ՝ սև, խռիվ մազերով, հագին՝ կեղտոտ շորեր, բարձրաձայն հարցնում էր, թե ինչու են ժամանակ վատնում պատկերասրահի այդ մասում: Մարդիկ փորձում էին չնկատել նրան, բայց սա սկսեց վիճաբանել՝ ասելով, թե «սրա նմանները» իրավունք չունեն իրենց նկարիչ անվանել: Ի վերջո, ամուսինները համարյա փախան: Դրսում շատրվան կար, բայց ջուրն անջատած էր: Փոխանակ երեխաները չոփչոփացնեին ու խաղային սառնորակ ջրի մեջ՝ այդ մեծ ավազանը դատարկ էր ու չոր: Եզրին ծերունիներ էին նստած զրուցում՝ մեջքով դեպի վաղ կեսօրվա արևը: Ամուսինները ետ նայեցին պատկե-


րասրահի մուտքին: Կատաղածը հայտնվեց դռան արանքում ու քայլեց իրենց կողմը: Բայց շուտով նրանք տեսան, որ մարդը իրենց չէր նայում կամ՝ առհասարակ ինչ-որ մեկին: Նա կանգ առավ շատրվանի մոտ, ձեռքը մեկնեց՝ հասնելու չեղած ջրին, հետո ձեռքը դեպի բերանը տարավ՝ խմելու: Նստած ծերունիներից մեկը ծիծաղեց: «Զգո՛ւյշ, կաց, նկարիչ,- գոռաց,- ատամներդ կսառչեն»: Սառած ատամներով նկարիչը նայեց ծերունուն ու ժպտաց: «Հե՜յ,- ասաց՝ համարյա երգելով,- էս ջուրը մաքուր է. քաղաքից չէ, սարերի աղբյուրից է գալիս»: «Աստված քեզ պահապան,- երգելով պատասխանեց ծերունին:- Քո էդ ազնիվ քաղաքը նավի պես խորտակվում է»: Այստեղ երկուսն էլ ծիծաղեցին: «Վա՜յ,- կանչեցին իրար:- Վա՜յ»: Քանզի երկուսն էլ գիտեին, որ աշխարհը մի խենթ վայր է, ու բոլոր մարդիկ՝ խենթ, ու թե ինչքան խենթ՝ էդ երկուսի ու մնացածի գործն էր: «Վա՜յ»,- ասացին նրանք՝ ծիծաղելով իրենց հասկացողության անժխտելի ճշմարտության վրա: Ինքն իրենից անասելիորեն գոհ՝ նկարիչը հեռացավ: Հետո, ասես հրաշքով, քաղաքը ցնցվեց, ու շատրվանը հորդաց: Պաղ, զուլալ ջուրը ցայտեց քարի վրա՝ ողողելով ավազանը: Ծերունիները քահ-քահ ծիծաղեցին: Շուտով մի ջահել կին մոտեցավ՝ չծնված երեխայի հետ: Ինքն իրեն ժպտալով՝ հղի մայրը ձեռքը թաթախեց ջրի մեջ ու սրբեց ճակատի խոնավությունը: Եվ ամուսինները հիմա տուն գնացին՝ գոհ այն ամենի համար, ինչ պատահեց: Եվ հիմա գիշեր էր: Տղան պատշգամբում դադարեց երգել, հոսանքն էլ՝ եկավ: Ամուսինները համբուրվեցին, անջատեցին լույսն ու պառկեցին քնելու: Մինչ հինավուրց քաղաքը քնած էր, բաց պատուհանից մեղմիկ քամի փչեց՝ զովացնելով նրանց մաշկը:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [31]


ՆԱՆԵՆ ՈՒ ՁՄԵՐՈՒԿԻ ԳՈՂԵՐԸ

նչքան բարձր բոռաս, ասաց, էնքան աշխարհը քեզ քիչ կլսի: Շշնջա, ու սարերը դիմացդ կփռվեն. կհիշե՞ս էդ: Խելացի ապրիր: Խելացի՛ ապրիր ու մի՛ ավելացրու աշխարհի թշվառությունը: Հիմար մի եղիր: Առանց էդ էլ՝ չորս բոլորը հիմարներ են: Լուռ ու հնազանդ՝ գլխով էի անում մեծ տատիս: Էս աշխարհի վերջը վատ է լինելու, ասաց: Հա, Նանե, ասացի: Հիմա իջիր նկուղ ու բեր ամենամեծ ձմերուկը: Ոնց թե, էնտեղ ընդամենը մի ձմերուկ կա, ասացի: Ես քեզ հարցրեցի՞, թե նկուղում քանի ձմերուկ կա, կտրեց մեծ տատս: Չէ, Նանե: Բա ի՞նչ ասացի: Ուզում եմ, որ բառերս ճիշտուճիշտ կրկնես: Ասացիր՝ բեր ամենամեծ ձմերուկը: Հա, ուրեմն ականջներ ունես: Գոնե էդքանը իմացանք: Թողեցի Նանեին իր կաղնու սեղանի մոտ ծխելիս ու գնացի դեպի նկուղ: Էդ ո՞ւր ես գնում, կանչեց հետևիցս: Ձմերուկդ բերելու, ասացի: Լավ: Չմոռանաս, ամենամե՛ծը կբերես, ասաց՝ բարձրացնելով աջ ձեռքը՝ ծխախոտը մատների արանքում: Օքեյ, ասացի: Բացեցի նկուղի դուռը, թափով քաշեցի լույսի շղթան ու աստիճաններով իջա: Երբ ներքև հասա, պարզ էր, որ նկուղում ոչ մի ձմերուկ էլ չկար: Մրգի հանդեպ անհագուրդ

Ի


William M ich ae lian

[34] The Old Language

ախորժակի պատճառով , Նանեն արդեն խժռել էր ամենավերջին ձմերուկը՝ 30 ֆունտանոց գեղեցիկ քլոնդայքը: Բայց ամենից զարմանալին այն էր, որ մեծ տատս ձմերուկը կերել էր նախորդ օրվա իմ այցելությունից հետո: Ընդամենը 15 ժամում, քնի ժամերը չհաշված,նա խժռել էր 30 ֆունտ ձմերուկ, այսինքն՝ ժամում մի ամբողջ երկու ֆունտ, հետո ամեն ինչ մոռացել: Երկար մնացի նկուղում, ահավոր անհանգիստ էի: 13 տարեկան էի, կրակ ու պատիժ, ոնց որ ասում են, բայց մեծ տատիս ջղայնացնելու ցանկություն չունեի: Կիսախավարում հետ ու առաջ էի քայլում ու հաշվում թթվի, խաղողի թփի ու ջեմի բանկաները, ու հիշեցի եղբորս՝ Ալեքսին: Խեղճ Ալեքս, Տեր Աստված, մտածեցի, պաշտպանիր ինձ, եթե մեծ տատիս երբևէ էդքան կատաղեցնեմ: Երբ Ալեքսը ութ տարեկան էր, ծեր կնոջը «շանորդի» անվանեց: Առանց չարության ասաց, մանկան անմեղությամբ, բայց էդպիսի մանրամասները Նանեի համար ոչինչ են: Որպեսզի մի լավ դաս տա Ալեքսին, նա եղբորս լեզվին կարմիր պղպեղ ցանեց ու լացացնելով դուրս արեց փողոց: Գնա պատմիր աշխարհին, կանչեց նրա հետևից: Գնա, գնա աշխարհին պատմիր, թե հարազատ տատիդ ինչ ես ասել: Փորձեցի մտածել անելիքս: Մի կողմից, եթե Նանեին ասեի, որ նկուղում ձմերուկ չկա, ինձ ստախոս կանվաներ: Այս հեռանկարն ինքնին սարսափելի չէր: Բայց այդ դեպքում հաստատ կասեր՝ էստեղ բեր ձմերուկը, ու ծխախոտի քնթուկը ափսեի մեջ կճզմեր, որպես նշան այն բանի, թե ինչ կպատահի ինձ հետ, եթե հանկարծ ձմերուկ չճարեմ: Մյուս կողմից, եթե նրան ասեի, որ ձմերուկը շատ ծանր է ու չեմ կարողանում բարձրացնել, նա կծիծաղեր իմ փոքրիկ կատակի վրա: Բայց հետո անհամբեր կդառնար ու կասեր՝ հրաշալի է, տղաս, դե հիմի ձմերուկը բեր: Ի վերջո, ևս մի տասը րոպե հետուառաջ անելուց հետո, վերև բարձրացա՝ հատուկ պլանով: Ոտնաթաթերի վրա աստիճաններով բարձրացա ու տեսա՝ Նանեն նստած, իր համար փստացնում է ու երազկոտ նայում է հեռուներին: Որտե՞ղ էիր էսքան ժամանակ, հարցրեց նա, երբ ես ցցվեցի ուղիղ նրա առաջ: Նկուղում, ասացի: Ես էլ մտածեցի՝ արդեն մեռած կլինես, ասաց Նանեն: Արդեն ուզում էի հորդ կանչել:


Մեռած չեմ, ասացի: Բայց դրա մնան մի բան: Բա ձմերուկն ո՞ւր է, ասաց Նանեն՝ արհամարհելով վերջին ակնարկս: Նկուղում, ասացի: Ի՞նչ է անում էնտեղ, հարցրեց: Նանեն նոր ծխախոտ դրեց բերանը: Վառեցի լուցկին ու պահեցի: Բան էլ չի անում, ասացի: Բայց չթողեցին ձմերուկը վերցնեի: Էդպես էլ էնտեղ մնաց: Չթողեցի՞ն: Ո՞վ չթողեց: Գողերը, ասացի: Ի՞նչ գողեր: Էն նկուղի երկու գողերը: Նկուղում մարդ չկա, ասաց Նանեն: Ինչ գող, ինչ բան: Երևի դրանց հենց էդպես էլ պիտի ասեի, ասացի: Ո՜ւֆ: Իսկ կոնկրետ ինչ ասացիր: Ասացի՝ կներեք, բայց այս ձմերուկն ինձ պետք է: Այսինքն՝ քաղաքավարի էիր: Հետո՞: Նանեին է պետք, ասացի: Էդ Նանե՞ն ով է, հարցրեց գողերից մեկը: Մեծ տատս, ասացի: Ձմերուկն էլ իրենն է: Հետո կռացա, որ վերցնեմ: Ապրես, ասաց Նանեն: Ցավդ տանեմ: Հետո նույն գողն ասաց՝ այ տղա, եթե ձմերուկը վերցնես, մենք էլ քո կյանքը կվերցնենք: Վեր կացավ ու սկսեց բեղը ոլորել: Բայց ես գիտեի, որ շատ-շատ ես ձմերուկ ուզում, վերցրեցի ձմերուկն ու բարձրանում էի աստիճաններով: Մել էլ՝ ուսիս զգացի գողի թաթը: Մենք քեզ կսպանենք, ասաց, քեզ ու էդ ցնդած պառավին: Նանե, բերանից էլ այլանդակ հոտ էր գալիս: Ոնց որ սխտորի ու ոչխարի հոտած մսի հոտը: Ոնց որ քո քեռի Արամի՞ց, հարցրեց: Իսկը նույն հոտը, բայց ձմերուկը չգցեցի, չէ: Քեզ կտամ ձմերուկը, ասացի էդ հոտած գողին, եթե ինձմի բան խոստանաս: Ի՞նչ բան, ասաց գողը: Ձմերուկը քոնն է, եթե խոստանաս մեծ տատիս պատմել իրավիճակը: Թե չէ չի հավատա ու կկարծի, որ ես

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [35]


William M ich ae lian

[36] The Old Language

եմ վերցրել ձմերուկը: Արդար գործարք է, գոհ ժպտալով ասաց Նանեն: Հետո առաջ թեքվեց ու ավելացրեց. նշանակում է՝ ձմերուկը դեռ կա՞: Բա ոնց, ասացի: Նանեն նորից ժպտաց: Ուրեմն՝ էն գողը սկսեց միտք անել: Հետո շուռ եկավ ու էն մյուսի ականջին ինչ-որ բան շշնջաց: Էդ երկրորդը գլխով արեց: Մի քանի վայրկյան անց ինքը ինչ-որ բան շշնջաց առաջին գողի ականջին: Նանեն վերջացրեց ծխախոտն ու անմիջապես նորը կպցրեց: Էն մյուս գողի վրայից, որ ասում ես հարցրեց, էլի քո քեռի Արամի հո՞տն էր գալիս: Չէ, ասացի: Բայց մենակ մի աչք ուներ ու մի մեծ խոռոչ, որտեղ որ մյուսը պիտի լիներ: Ո՜ւֆ, ասաց Նանեն: Օքեյ, ասաց գարշահոտ գողը ու կրկնեց մեր պայմանագրի կետերը: Ձմերուկը մերն է, ասաց: Փոխարենը՝ էդ վերևի պառավին ասում ենք, որ կյանքդ չուտի: Եղա՞վ: Էն էլ ոնց եղավ, ասացի: Ու երկուսի ձեռքն էլ սեղմեցի: Հա, էս էլ դու, կտրուկ ասաց Նանեն: Ողջ ու առողջ. բա էդ ձմերուկն ո՞ւր է: Էդ եմ ասում, էլի, ասացի, ողջ ու առողջ, իսկ ձմերուկ չկա: Նանեն ոտքի ելավ: Հիմի ե՛ս կխոսեմ դրանց հետ, ասաց: Ես հետդ կգամ, ասացի: Չէ: Տեղդ նստիր: Մենակ կգնամ: Նանեն մոտեցավ նկուղի դռանը: Իջավ աստիճաններով: Ու մի կես ժամ չկար: Երբ վերջապես վերադարձավ, ես նրա ծխախոտն էի ծխում վերջացնում: Խոսեցի՞ր հետները, հարցրեցի: Չէ, ասաց: Ման եկա, ման եկա, բայց արդեն փախել էին: Երևի լավն էլ էդ է, ասացի: Ձմերուկը թողե՞լ էին: Ո՜ւֆ, ողբաց Նանեն, իհարկե չեն թողել: Հետները


տարել են: Ափսոս, ասացի: Դու մեղք չունես, ասաց Նանեն: Էսօր որ կողմը նայես՝ ձմերուկի գողեր են:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [37]


ՊԵՏՐՈՍ ԲԻՁԱՆ

ետրոս բիձան մի գյուղից մյուսն էր քայլում, ձեռքին՝ մի երկար փայտ, որը ողորկվել էր տարիներով օգտագործվելուց: Մեր գյուղում սովորաբար առաջինը նրան տղաներն էին տեսնում՝ գետում լողանալիս: Տղայական հիացմունքով նրանք հիանում էին ծերունու մարմնով, նրա՝ բրդի պես սպիտակ մազերի անտառով ու էն բանով, որ կախ էր ընկած, երբ ինքը դուրս էր գալիս ջրից: Պետրոսն ինքը չէր ամաչում: Երբ տեսնում էր, որ իրեն գաղտագողի դիտում են թփերի ու ծառերի հետևից, գոռում էր, կանչում տղաներին, որ գան, խոսեն հետը: Ավելի պստիկները մեկ-մեկ վախենում էին դուրս գալ, մնում էին թաքնված ու նայում, թե ինչպես իրենցից մեծ զարմիկները, եղբայրներն ու ընկերները կանգնում էին Պետրոսի առաջ ու ծիծաղում նրա պատմածների վրա: Երկար ժամանակ Պետրոսը նստում էր քարերի վրա ու արևից չորանում: Տղաներին պատմություններ էր անում ու երգում: Երգերից մի քանիսը տղաները գիտեին, որովհետև լսել էին գյուղում: Բայց Պետրոս բիձան շատ երգեր գիտեր՝ տարբեր գյուղերից, նույնիսկ մի քանի գյուղերից, որոնք թուրքերն ավիրել էին, երբ ինքը երեխա էր: Երբ չորանում էր, ու երբ տղաները նրա համար մի քիչ հատապտուղ էին բերած լինում, Պետրոսը հագնվում էր ու տղաների հետ գնում գյուղ: Գյուղում Պետրոսին կերակրում էին. թարմ հաց, մա-

Պ


William M ich ae lian

[40] The Old Language

ծուն, պոպոք, խաղող, պանիր: Հետն էլ՝ լիքը թթի օղի: Ամեն անգամ նրան օղի տալիս հարցնում էին, թե՝ մի՞թե դա գյուղի լավագույն օղին չէ: Նա միշտ ասում էր. «Չէ, էս աշխարհի լավագույն օղին է»: Այսպես նա գիտեր, որ հաստատ մի բաժակ էլ կլցնեն: Պետրոսը ճգնավոր էր: Ապրում էր սարերում, մի փոքրիկ քարայրում: Սակայն նրա համար «աշխարհը» բովանդակ Հայաստանն էր՝ իր ծառերով, սառնորակ գետերով, քարե օջախներով, հուշարձաններով, ուստրերով ու դուստրերով: Երբ շատ ծեր չէր, երեք-չորս տարի չէր երևում, հետո մեկ էլ կհայտնվեր՝ ոնց որ մի վայրենի: Երբ ծերացավ, դարձավ իննսունն անց, սկսեց հաճախակի հայտնվել մարդկանց ու խոսել հետները: Գուցե մենակությունից էր: Գուցե պատրաստվում էր մեռնել և ուզում էր իր ժողովրդին «հաջող» ասել: Պետրոսը ծերանում ու ծերանում էր, բայց չէր մեռնում: Ոնց որ ձիթենի լիներ կամ գետ: Մյուսները մեռնում էին, շատերը՝ 1896-ից մինչև 1915-ի ջարդերը վերապրածները, բայց Պետրոսը՝ չէ: Պետրոսն ապրում էր: Ոմանք ասում էին՝ պատճառն էն է, որ Պետրոսը Աստծո սուրհանդակն է: Ոմանք էլ ասում էին, որ Պետրոսը չի մեռնում, որովհետև վաղո՜ւց դաշինք է կնքել սատանայի հետ: Տեր Թաթուլը՝ մեր գյուղի տերտերը, ասում էր. «Բոլորս էլ մեռնելու ենք, եթե Աստված միտքը չփոխի: Նույնիսկ նրա Որդին խաչվեց: Հետևաբար ենթադրելի է, որ Պետրոսը մի օր կփակի իր աչքերն ու այլևս չի բացի»: Բայց մի անգամ տեսնելով, թե Պետրոսն ինչպես է թունդ օղու երեք բաժակն իրար հետևից կլլում, Տեր Թաթուլը ժպտաց ու ասաց. «Երևի Աստված էս մարդուն թերագնահատել է: Ապրենք՝ տեսնենք»: Ի վերջո, Պետրոսը եկավ մեր գյուղում ապրելու: Տարին երկու-երեք անգամ տղաներին իր սարերի անձավն էր ուղարկում՝ կենդանիներին դուրս քշելու, բայց ինքը հեռու էր մնում: Մկանները ձգլիկ էին, մարմինը՝ տարիքից կքած: Ձմեռը դանդաղ էր քայլում: Երբեմն, կրակի մոտ նստած, հեչ չէր շարժվում: Հետո, գարնանը, Պետրոսը սառած գետի պես


կենդանանում էր, ձեռքերին ու երեսին գույն էր գալիս տաքուկ արևից: Մի անգամ Պետրոսը եկավ մեր տուն: Տեսավ՝ հայրս դրսում աշխատում է: Ասաց. «Աստված ողորմած է: Թե ինձ համար մի պուճուր տեղ տաս քնելու, էդ քո գործը կանեմ»: Հայրս ասաց. «Պետրոս, էս քո տունն է»,- ու գնաց բացեց դուռը: Ներսում մորս կանչեց. «Մարիամ,- ասաց,- Պետրոսն է: Էստեղ է ապրելու»: Մայրս եկավ Հովիկին՝ փոքր եղբորս գրկած: - Ի՞նչ գործ ունես ինձ համար,- լուրջ-լուրջ հարցրեց Պետրոսը: Մայրս ծիծաղեց:- Յոթ երեխա ունենք,- ասաց:- Դու էլ հարցնում ես, թե ինչ գործ ունենք: Պետրոսը ժպտաց: Դիմացի ատամները չկային: Այդ օրից Պետրոսը մեր տան հյուրն էր: Իհարկե, գիտեինք, որ ոչ մի գործ էլ չի կարողանում անել, բայց դա կարևոր չէր: Հայաստանում հյուրը աչքի լույս է, գլխի վրա տեղ ունի: Երբ հյուրը տարիքն առած է, առավել ընդունելի է: Հատկապես մայրս հասկանում էր սա: Ու քանի դեռ Պետրոսը մեր տանն էր ապրում, մայրս նրան իր պապի պես էր նայում: Օրվա մեծ մասը Պետրոսը խոսում կամ երգում էր: Գիշերը չէր քնում, բայց մեկ էլ տեսար՝ ցերեկներն աչքերը փակվում էին, բերանը բացվում էր, ու գլուխը կախ էր ընկնում: Այդ ժամանակ մայրս ասում էր. «Հազիվ մեր էրեխեն քնեց»: Այստեղ եղբայրներս ու քույրերս հո չէին ծիծաղում այն մտքից, որ Պետրոսը «երեխա» է: Չէին հասկանում, որ մորս ասածի մեջ նաև տխրություն կա: Ես մի քիչ մեծ էի, ուստի հասկանում էի, բայց հասկանում էի նաև, որ մորս չափ չեմ հասկանում: Գիշերները, երբ եղբայրներս ու քույրերս քնած էին, պառկում էի մթնում ու լսում Պետրոսին: Չգիտես ինչու, էս մարդու լեզուն հանգիստ չուներ: Գուցե պատճառն այն էր, որ նրա սիրտն ու միտքը միշտ լիքն էին, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ մարմինը, թվում էր, թե կպած է գետնին: Մեկ-մեկ մտածում էի. «Պետրոսն ավելին է, քան մարդ: Պետրոսը գյուղ է»: Ու նրա ձայնը կպատասխաներ երգով՝ մեր երկրի հինավուրց քարերի մասին, ու կողբար Եփրատում թափված հայերի արյան համար:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [41]


William M ich ae lian

[42] The Old Language

Էսքան էլ ցավ: Էսքան էլ վիշտ: Ու ես հասկացա, թե ինչու էր Պետրոսը որոշել քարանձավում ապրել: Ավելի լավ է ապրել սարերի ու կենդանիների հետ: Ավելի լավ է խմել առվակներից, քան արյունոտ գետերից: Ավելի լավ է լսել ծառերի սոսափը, քան քո ժողովրդի տառապանքի ձայնը: Հայրս ասում էր. «Հա, Պետրոսը մեզնից հեռու է եղել, բայց հո չի թաքնվել: Մենակ լինելով՝ նա ավելի պարզ է տեսնում մեր ցավը: Մեր վիշտը, հայերիս էս երկա՜ր վիշտը իրենն է: Էդպես էլ կմնա»: Մի հին ասացվածք կա. Աստված վիշտը սարերին տվեց՝ չտարան. մարդուն տվեց՝ տարավ: Ես տեսնում եմ Պետրոսին մտքիս մեջ: Նա քայլում է ոսկորներով լցված անապատում: Կռանում է, մի հատիկ ոսկոր վերցնում, ու պարզում արևին: Այդ պահին հայտնվում է Աստված: Երբ Պետրոսն ուզում է Աստծուն հանձնել ոսկորը, Աստված հանկարծ լալիս է ու չի ընդունում ոսկորը: Եվ Պետրոսն ասում է Աստծուն. - Շատ լավ: - Թող վիշտը մեր բախտը լինի: - Թող մեր ժողովուրդը վշտինը լինի: - Չենք վախենում: - Կերգենք, բայց ձայններիս մեջ տխրություն կլինի: - Կաշխատենք, բայց վիշտը կկիսի մեր հացը: - Կծիծաղենք, բայց մեր սիրտը վիշտը կզավթի: - Կփառաբանենք Քեզ՝ վշտի օրհներգով: - Կսիրենք՝ վշտով: - Կամուսնանանք՝ վշտով: - Երեխաներ կբերենք աշխարհ՝ վշտով: - Մեր կյանքերն արցունքներով կմկրտվեն: - Այսպե՛ս: - Բայց այնպես արա, որ վիշտը չլինի մեր ուսուցիչը: - Այնպես արա, որ վիշտը մեր բարեկամը չլինի: - Եվ վերջապես, այնպես արա, որ վի՛շտը չօգնի, որ մենք ողջ մնանք:


*** Պետրոս բիձան երկու տարի ապրեց մեր տանը: Վերջում կուրացավ, բայց լեզուն էլի հանգիստ չուներ: Մի անգամ, մեռնելուց առաջ, հայրս, Տեր Թաթուլն ու ես գյուղում էինք, ու հայրս կատակով ասաց. «Տեր հայր, ասա իմանանք՝ Պետրոսն Աստծո սուրհանդա՞կն է»: Տեր Թաթուլը լրջացավ: Հետո հանդարտ ձայնով ասաց. «Գուցե Պետրոսը հենց Աստված է: Ի՞նչ իմանամ»: Ու ժպտաց: Մի քանի օր անց Պետրոսը մեռավ: Գյուղացիները եկան մեր տուն, հետո ուղեկցեցին մեզ դեպի գերեզմանոց: Թաղումից հետո ես օգնում էի հորս ու նրանց, ովքեր Պետրոսին թաղեցին: Եթե նա Աստված էր, ապա նա երկարամա՜զ, ալեհե՜ր հայ էր՝ ծռմռված մարմնով, անատամ: Եթե նա Աստված էր, ապա նա ապրում էր մեր գյուղում, մեր տանը: Եթե նա Աստված էր, ապա նա երգում էր իմ քույրերի ու եղբայրների համար ու պատմություններ պատմում: Գիտենք, որ Պետրոսն ընդամենը մարդ էր: Բայց նա մեզ հույս տվեց, որ հայը կարող է ողջ մնալ այս խելակորույս աշխարհում:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [43]


ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՆ ՈՒ ՀԱՅԸ

ախևառաջ, որպես բանաստեղծ, ես երբեք սրանից լավ չեմ զգացել: Այս առավոտ գլխումս լիքը գաղափարներ էին եռում: Մյուս կողմից, որպես հաց վաստակող, այնպես եմ զգում, ոնց որ ոտս թրիքի մեջ դրած լինեմ: Աստիճանի վրա հինգ ժամ ուժասպառ լինելուց հետո՝ խոսելու տրամադրություն չկա: Գրողը տանի,- ասում եմ կնոջս:- Ձենդ կտրիր: Թող մի հինգ րոպե շունչ քաշեմ քանի դեռ երեխեքը չեն եկել: Նամակ կա՞: Կինս ժպտում է ու տոտիկ-տոտիկ գնում խոհանոց: - Էդ ինչի՞ վրա ես ժպտում,- գոռում եմ ես:- Հա՜, գնա եփիր քո լափը: Տնաշե՜նը, սրա ցուցակնե՜րը: Նոր սիգար եմ կպցնում ու, նամակների կույտը ձեռքիս, փլվում պատառոտված աթոռին՝ դաշնամուրի մոտ, միակը, որի վրա կինս թույլ է տալիս նստեմ, երբ ներկարարի շորերով եմ: Երեք հատ հաշիվ, երկու մերժում, ձիարշավագրավի մի առաջարկ: Այլ կերպ ասած՝ ամենօրյա բաներ: Մի տասը վայրկյան կատաղած փստացնում եմ, հետո հանգցնում սիգարնայնքան դանդաղ, որ դեմքիս հեգնական ու դառը ժպիտ հայտնվի: Զննում եմ սենյակը՝ թերություններ փնտրելով: Արդեն հազարերորդ անգամ նկատում եմ թախտի մոտի կարպետին մնացած սիգարետի հետքը: Թեպետ ինքս եմ պատասխանատու դրա համար, բայց սիրտս լցվում է

Ն


William M ich ae lian

[46] The Old Language

հպարտությամբ: Նայում եմ հեռացույցի տակ ու տեսնում, որ կծիկը, որով հիանում էի վերջին երեք օրը, էլ չկա. հաստատ այս կնոջ փոս ընկած փոշեկուլին զոհ է գնացել: Շուտով հասկանում եմ, որ ամբողջ սենյակն անբիծ է: Դաշնամուրի փոշին առած է. վրան ընտանեկան նկարներ են՝ մեր չորս երեխաները, անմեղ, պսպղուն, դարչնագույն աչիկներով, նաև՝ հորաքույրների, քեռիների ու զարմիկների սարսափելի տեսականին, նաև՝ ցնդած մի պապ՝ ծովափղի բեղով ու անճոռնի քթով, ու նրա մանկահասակ հարսնացուն՝ հին երկրից. խեղճ կին, թեպետ փորձանքից շատ ժամանակ է անցել: Տեր Աստված, նույնիսկ պատուհանն է պսպղում՝ հրավիրելով նայելու մեր պատատուկին, որը դեպի վեր է ոլորվում կեսօրվա մուգ կարմիր լույսի միջով ու փաթաթվում քիվերին: Ամեն ինչ պատրաստ է, որ մարդ նստի ու լացի: Տներ ներկելը բանաստեղծի համար ահավոր գործ է: Որ ճիշտն ասենք, բանաստեղծի համար ցանկացած գործ էլ ահավոր է, եթե այդ գործը բանաստեղծություն գրելը չէ կամ դրանց մասին երազելը՝ գիշերվա վաղանցիկ ժամերի մեջ, և սքանչանալը, եթե ոչ բանաստեղծությունների գեղեցկությամբ, ապա գոնե դրա հնարավորությունից: Թեպետ, տները լավ եմ ներկում, պիտի խոստովանեմ: Վրձնի հետ շատ լավ եմ: Բայց, որ ճիշտն ասեմ, մարդկանց լոգարանները քսմսելուց առանձնապես բավականություն չեմ ստանում: «Ձենդ կտրի ու ներկի,- ինչպես իմ սիրելի հայրիկն էր ասում,- փող ես աշխատում, չէ՞»: Իհարկե, հայրիկ, իհարկե: Ինչպես տեսնում ես՝ էսքան տարի անց էլի պատ եմ ներկում, մինչ դու հազարավոր այլ հաստագլուխ հայերի հետ էսքան տարի հանգիստ պառկել ես Արարատ գերեզմանատանը: Ոչ էլ ծույլ եմ, դու հո գիտես: Մենակ թե՝ օրական հինգ ժամից ավելի չեմ աշխատում. շաբաթական միայն երեք օր, բայց, ոնց տեսնում ես, երեխեքը տկլոր ման չեն գալիս: Կինս տանն է, կար է անում, ճաշ եփում ու իր փոս ընկած փոշեկուլով փոշի ման գալիս: Կամ գուցե էսքանը քի՞չ է: Գուցե պիտի հաճո՞ւյք ստանամ տներ ներկելուց: Պարզապես, չես աճում: Ասածս էդ է: Հա: Հասկացա: Հիշի՛ր, Միհրան քեռիդ բանաստեղծ էր: Տեսա՞ր ինչ


եղավ վերջը: Գժություն է: Գրպանը դատարկ՝ մեռավ: Նաև՝ շատ հպարտ ու տաղանդավոր մարդ էր: Տխմարի մեկն էր: Տխմարների տխմարը: Այլ կերպ ասած՝ ինձ պես: Էդ ես չասացի: Լսի՛ր, հայրիկ: Քեզ առաջ բացատրել եմ: Մարդն առանց ընտրության է գալիս այս աշխարհ: Ոչ մի դիմում չի լրացնում: Էն է, ինչ է՝ ընդունի, թե չընդունի: Պա՛հ: Ասում ես «պա՛հ», բայց ճշմարիտ է: Մասնագիտության մասին ենք խոսում: Դու կարծում ես, թե որոշել ես կահույքագործ դառնալ, բայց իրականում դրա համար ես ծնվել: Փայտի հետ աշխատելն էն գլխից քո մի մասն է եղել, ոնց որ իմը՝ բանաստեղծ լինելն ու բառերի հետ աշխատելը: Հիմարություն: Ի՞նչ հիմարություն: Ես կահույքագործ դարձել եմ միայն ու միայն մի պատճառով: Որ փող աշխատեմ: Որ պարտքերս մարեմ: Բա ինչո՞ւ ոսկերիչ կամ ապահովագրական գործակալ չդարձար: Ձեռ ե՞ս առնում: Կարող էիր ֆերմեր լինել: Զզվում եմ միջատներից: Լավ, բորսայի միջնորդ: Այսինքն՝ ամբողջ օրը նստեի՞: Տեր Աստված: Զգում եմ, որ պիտի վերջացնեմ. դժվար է վիճաբանել մեռած մարդու հետ, հատկապես, երբ մարդը հայրդ է: Բայցևայնպես, մեկ-մեկ էդ տեսակի զրույց ենք անում: Բայց մայրս ուրիշ է: Ընդամենը երկու տարի առաջ մահացավ և առանձնապես կռվարար չէր: Նա հասկանում էր, թե ինչպես բանաստեղծություն գրելը կարող է գրավել մարդուն, մինչ մեկ ուրիշը իրավագիտություն է սովորում, որ մարդկանց դատի տա՝ այն, ինչ Արթն է անում՝ կրտսեր եղբայրս: Մի բառով ասած՝ Արթը փչան է: Փողի համար ամեն ինչ կանի: Ֆրեզնոյի լավագույն թաղամասում մի չքնաղ տուն ունի (կարծես թե նման բան գոյություն ունի),

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [47]


William M ich ae lian

[48] The Old Language

ամեն տարի նոր Կադիլակ է առնում ու Զատկի տոնին կանգնեցնում եկեղեցու առաջ: Հա, Արթը ի ծնե փչան է: Ստելը նրա համար նույնքան կարևոր է, որքան ինձ համար՝ բանաստեղծություն գրելը, կամ կահույքը՝ հորս համար: Բացի այդ, նա իր փառահեղ շիկահեր քարտուղարուհուն մի փեշ փող է տալիս, որ իր փոխարեն ստի, երբ ինքը գնում է գոլֆ խաղալու: Պիտի խանութ գնամ,- հանկարծ ասում է կինս,- բրինձս վերջացել է: Ո՞նց կարող է քո բրինձը վերջանալ: Մոռացա շաբաթ օրն առնել: Հիմի հատուկ պիտի ճանապարհորդե՞նք բրնձի համար: Լավ: Ուրիշ բան կսարքեմ: Մակարոն ու պանիր: Էհ,- ասում եմ:- Անօգուտ է: Ինքս կգնամ: Որ էդպես է՝ համեմունք էլ է պետք: Քեզ համեմունք պետք չէ. քեզ գլխիդ վրա մի ծակ է պետք: Ի՞նչ համեմունք: Ես պարապ չեմ ամբողջ օրը: Բիբար: Տե՜ր Աստված: Ինչո՞ւ պատրաստի ճաշեր չենք առնում ու հարցը լուծում: Ինչպես միշտ, հենց որ պատրաստվում եմ իսկական ճառ ասել, նա գնում է խոհանոց, բացում է ծորակն ու չխկչխկացնում իր թավաները: Ուրեմն, գնում եմ խանութ: Էստեղ ես կորած եմ: Տարեցտարի ավելի եմ շփոթվում. հազար տեսակի զուգարանի թուղթ, հազար տեսակի օճառ, զիբիլի անվերջանալի միջանցքներ: Ամեն ինչ տեղավորեցի մի անկյունում՝ բանջարեղեն, գառան միս, հաց, ձու, լոբի: Բիբարի համար խանութ գնալն այնքան էլ հեշտ չէ, որքան կարող է թվալ: Ախ, հա, թեթևսոլիկ ժպիտով աղջկան հարցնում եմ տեղը, բայց ի՞նչ օգուտ: Գնում եմ նրա ասած տեղը, իսկ էնտեղ շաքար է: Ինձ շաքար պետք չէ, ինձ բիբար ու բրինձ է պետք: Վերջապես ինքս եմ գտնում ու դուրս գալիս: Իհարկե, բոլոր ուղիները զբաղված են: Ավելին՝ էքսպրես ճամփան փակ է: Ծուղակն եմ ընկել: Կատաղած՝ հետ ու առաջ եմ գնում՝ մինչև որ գտնում եմ ամենակարճ հերթը ու կանգ առնում՝ ոտքերս թփթփացնելով: Հետո պատահում է վատթարագույնը: Հենց իմ հետևում կանգնածը հայ է՝ բոյը մի սյուն, քաշը՝ մի տոննա, որից կեսը քիթն է: Ձևացնում


եմ, թե չեմ նկատում, բայց նա արդեն աչքով է անում. վերցնում եմ ամսագիրն ու ուշադիր նայում շապիկին: Սիրունիկ կնոջ լուսանկար է: - Էսօր փլավ ենք ուտում, հա՞,- մեջ է ընկնում հայը: Բարձրացնում եմ գլուխս ու փորձում ժպտալ: - Րոջըր,- ասում է ու մեկնում ձեռքը:- Րոջըր Մելիքյան: Ես երջանիկ եմ: Իրար ձեռք ենք սեղմում: Խոսում ենք դեսից-դենից, էսպես ու էնպես, էս ինչ փոքր աշխարհ է, պատահաբար հո «Ֆաուլերի» Մելիքյաններից չե՞ս, կամ «Պարլյերի» Մելիքյաններից, կամ էն ռեստորանատիրոջ: Հա՞, լո՞ւրջ: Չէ, չգիտեի: Եվ այդպես շարունակ, ad nauseam*: Ահա,- ասում է Րոջըրը,- այցեքարտս: Օքեյ: Շնորհակալություն: Քարտի վրա գրված է. «ՐՈՋԸՐ Ա. ՄԵԼԻՔՅԱՆ, ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼ», ու անմիջապես հասկանում եմ, թե ինչի համար է «Ա»-ն: Անցիր, կճաշենք: Կանցնեմ: Հետո, ժամացույցի պես ճշտորոշ, նա տալիս է անխուսափելի հարցը, որը ես ատում եմ: Ի՞նչ բանի ես: Բայց ես, բարեբախտաբար, պատրաստված եմ: Առանց տատանվելու՝ ես Րոջըրին ասում եմ, որ գիտնական եմ, ներկայումս ուսումնասիրում եմ գամմա-դելտա պոզիտորները և նրանց կողմնակի գալարաձև ազդեցությունը սև անցքերի վրա: Լո՞ւրջ: Շատ հետաքրքիր է: Էն էլ ոնց: Իսկն ասած, հենց նոր միջազգային մի գիտական հանդես իմ հոդվածն է տպել: Էս մեկի համար հատկապես հպարտ եմ, որովհետև ռուսերեն է: - Օ՜: Ի վերջո, բարեբախտաբար, Րոջըրի աչքերը սկսում են պսպղալ. բոլոր մկանները շարժվում են գլխի մեջ, որը, ճակատագրի հեգնանքով, տանձի է նման: Շուտով նա արդեն կաթվածահար է: Իր զոհին խոցող սարդի պես՝ ես նրան փաստեր եմ մատուցում չեղած բաներից: Որպես վերջնական հարված՝ ես պատմում եմ նրան Եվգենի Բագելմանի՝ աշխարհահռչակ աստղագետի հետ իմ

*զզվելու չափ (լատ.):

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [49]


William M ich ae lian

[50] The Old Language

համագործակցության մասին՝ համոզվելով, որ Րոջըրը զգում է իր կատարյալ տգիտությունը: Վերջապես մեր հերթը գալիս է: Վերցնում եմ իմ բիբարն ու բրինձը, Րոջըրն՝ իր T- աձև մսակտորները: Արդեն դրսում ենք: Հրաժեշտ եմ տալիս խանութի դիմաց, կարծես բեմի վրա լինենք: Ես բարձրաձայն ծիծաղում եմ, նա սրտանց ժպտում է ու ցնցում տանձանման գլուխը: Ես ձեռքով եմ անում, նա ձեռքով է անում. հետո նա գնում է, ես մնում եմ: Ինքս ինձ ժպտալով, դանդաղ կպցնում եմ սիգարս՝ համոզվելու, որ իմ նոր ընկերը՝ Րոջըր Մելիքյանը, չի տեսնի, որ նստում եմ 1964-ի արտադրության խամրած Շևրոլեն, որի թափքը լիքն է ներկերով ու մաշված կտավով: Ես ողբերգական կեցվածք եմ ընդունում: Մտազբաղ փստացնելուց հետո նստում եմ մեքենան ու քշում դեպի տուն. հպարտ հայ բանաստեղծս՝ իմ բանաստեղծական մտքերով:


ՈՉ ԻՐ ՄԵՂՔՈՎ

և , թախծոտ աչքերով մի ծեր ավանակ սայթաքեց ծաղիկների ու զամբյուղների բեռան տակ: - Շտապի՛ր,- գոռաց ավանակի տերը,- օրն անցնում է: Նայիր արևին: Մենք պետք է շուկայում լինեինք երկու ժամ առաջ: Եթե շուտ չհասնենք, ես ոչ մի ապրանք չեմ վաճառի: Չափազանց լավ ընկալելով մարդու ձայնում եղած ողջ զայրույթը՝ խեղճ կենդանին հավաքեց ուժերը և հազիվհազ քարշ եկավ: Գեղեցիկ, շաբաթօրյա առավոտ էր: Գյուղի ճանապարհն արդեն լեփ-լեցուն էր քաղաք գնացող մարդկանցով: Նրանք, իրենց ապրանքով, կանուխ էին դուրս եկել, որպեսզի շուկայում տաղավար գտնեն և պատրաստվեն աշխատանքային եռուզեռով լի օրվան: Ուշ տեղ հասնելը նշանակում էր տաղավար ունենալ խղճուկ տեղում, երբեմն էլ՝ առևտուր անել ընդհանրապես առանց տաղավարի: Երբ նրանք վերջապես տեղ հասան, մարդը հասկացավ, որ ամեն ինչ ավելի վատ է, քան ինքը կարծում էր: Եղած միակ ազատ տարածությունը շուկայի ծայրին էր, կիզիչ արևի տակ, մի ծեր, կույր կնոջ կողքին, որը գետնին նստած, սերմեր և հացահատիկ էր վաճառում: Մինչ նա դատարկում էր ավանակի բեռը, հոգնած անասունը, պատահաբար, թափով դիպավ ծեր կնոջ մեծ պարկերից մեկին՝ գետնին շաղ տալով մի քիչ գարի:- Վա՜խ, վա՜խ,ասաց կինը՝ ձեռքերով շոշափելով թափված գարին, տես

Ս


William M ich ae lian

[52] The Old Language

ինչ արեցիր: Ես չգիտեմ, թե դու ով ես, բայց ստիպված կլինես փոխհատուցել ինձ այս վնասի համար: Մինչ մարդը պատրաստվում էր բացատրել ծեր կնոջը, որ նրա գարու միայն մի փոքր մասն է թափվել, ավանակը խրտնեց, և ոտքը դրեց ուղիղ պարկի մեջ:- Վա՜խ, էս ի՞նչ է: Հիմա իմ գարին ապականված է: Ով կգնի էն գարին, որի մեջ ավանակ է մտել: Անցանկալի ուշադրությունից խուսափելու համար՝ մարդն արագ վճարեց ծեր կնոջը փչացած գարու դիմաց: Հետո դարձավ դեպի ավանակն ու հայհոյանքի տարափ տեղաց:- Ծեր տխմար,- ասաց նա,- էս ամենը քո մեղքով է: Սակայն ծեր կինը, լինելով կույր, մտածեց, որ այդ անտաշ խոսքերն իրեն են ուղղված:- Ահա՜թե ինչ,- ասաց նա,- դու էդպես ես վարվում նրանց հետ, ովքեր քեզնից պակաս հաջողակ են: Չես էլ ամաչում: Տեղին կլիներ հիշեցնել քեզ, երիտասա՛րդ, որ, չնայած իմ կույր լինելուն, ես ինչ-որ մեկի մայրն եմ: Մարդն ինքն էլ վաթսունին մոտ էր ու չէր կարողանում հավատալ իր չար բախտին: Դժվարությամբ փորձելով հանգստություն պահպանել՝ նա բացատրում էր ծեր կնոջը, որ ինքը խոսում էր իր ավանակի, և ոչ թե նրա հետ:Ապրուստի միջոց վաստակելը հեշտ չէ այս հիմար անասունի հետ, որն անընդհատ խանգարում է,- ասաց նա,- եթե պետք է լրացուցիչ ապացույց՝ օրվա կեսն անցել է, իսկ ես դեռ չեմ դատարկել իմ ամբողջ ապրանքը: Այս տեմպերով, համոզված եմ, կմատնվեմ քաղցի: - Թո՛ւհ,- ասաց ծեր կինը՝ թափահարելով ձեռքերը,- ի՞նչ տեսակ մարդ ես դու. քո պրոբլեմնրը բարդում ես խեղճ ավանակի՞ վրա: Բացի դրանից, դու պետք է ունենաս սայլ, ինչ��ես ամեն մարդ: Երբ մարդն ասաց նրան, որ միջոցներ չի ունեցել սայլ գնելու համար, կինը ծիծաղեց:- Ես էլ հենց մի սայլի տեղ գիտեմ քեզ համար,- ասաց նա:- Այն կանգնած է դաշտում, հենց քաղաքի սահմանին: Մարդը հարցրեց, թե ում է պատկանում սայլը:- Ոչ ոքի,- ասաց նա,- տեր չունի: Իմ որդին է պատմել ինձ դրա մասին: Նա արդեն ունի սայլ, այլապես ինքը կվերցներ: Ճիշտ այդ ժամանակ մոտեցան մի քանի գնորդներ, ովքեր կամենում էին գնել կույր կնոջ գարուց: Օգտվելով բարենպաստ առիթից, մարդն ավանակի վրայից վերցրեց մնացած ծաղիկներն ու զամբյուղները և, որքան կարող էր,


գեղեցիկ դասավորեց գետնին: Երբ ծեր կնոջ գնորդները, գնելով գարին, անցնում էին, կանգ առան նայելու այդ գունագեղ ցուցահանդեսը: Սակայն, ի զարմանս նրա, ոչ ոք ոչինչ չգնեց: Երբ գնացին, մարդը դիմեց ավանակին զզվանք արտահայտող ձայնով: - Նրանք մի բան կգնեին,- ասաց նա,- եթե դու աչքերդ չռած ու էդպես կիսամեռ չնայեիր նրանց: Լսելով այս, ծեր կինն անմիջապես հակառակ մեղադրանքը ներկայացրեց. - Ինչպե՞ս ես համարձակվում,- ասաց նա,- դու երեխա չես, այլ հասուն մարդ: Դու գիտես, որ ես չեմ կարող խուսափել այն ուղուց, որին նայում եմ: Մեկ անգամ ևս, մարդը ստիպված էր բացատրել վաճառող-գործընկերոջը, որ ինքը խոսում էր իր թշվառ ավանակի հետ: Եվ կրկին ծեր կինը պատասխանեց՝ ասելով, որ նա իրավունք չունի բարդելու իր սխալները խեղճ, անպաշտպան կենդանու վրա, հատկապես, երբ մոտակա դաշտում նրան անտեր սայլ է սպասում:- Դա լավ սայլ է,- ասաց նա:- Նույնիսկ այնպիսի տկար ավանակը, ինչպիսին քոնն է, ի վիճակի է քաշել այն: Օրը դանդաղ էր ընթանում: Անցնող յուրաքանչյուր ժամի հետ ծեր կինն ավելի ու ավելի շատ գարի վաճառեց: Մինչդեռ մարդը դժվարությամբ վաճառեց մեկ իր: Կեսօրվա վերջին ծեր կինը վաճառել էր ամբողջը և պատրաստ էր տուն գնալ: Այնինչ մարդը կանգնած էր իր թոշնած ծաղիկներն ու զամբյուղները ավանակին բարձելու և խորտակված հույսերով գյուղ վերադառնալու աղետալի հեռանկարի առջև: Նա կյանքում երբեք այսքան դժբախտ չէր եղել: Հետո մտածեց. «Ինչո՞ւ չթողնել ամեն ինչ այստեղ, վերցնել ավանակին և գնալ սայլի հետևից: Այդ դեպքում, տունդարձի երկար ճանապարհը կհեշտանա, իսկ օրն ամբողջությամբ ձախողված չի լինի»: Վճարելով մի փոքրիկ տղայի՝ իր ունեցած-չունեցածը հսկելու համար, նա և ավանակը ճանապարհ ընկան:- Դու հետո շնորհակալ կլինես ինձ,- կանչեց կինը նրա հետևից:Հաջորդ շաբաթ դու կլինես իսկական առևտրական, իսկական սայլով: Բոլորը կնայեն քեզ և կցանկանան գնել քո ապրանքը: Բայց մարդը չպատասխանեց:- Խելառ կնիկ,- խոսեց նա իր ավանակի հետ:- Երանի՜ թե նրան

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [53]


William M ich ae lian

[54] The Old Language

երբեք չտեսնեի նորից, բայց վայ թե դա լինի շուտով: Հետո նա ծիծաղեց իր մտքերի վրա և ափով սիրալիր շպպացրեց ավանակին: Շատ չանցած, նրանք հասան քաղաքի եզրի առաջին դաշտը: Ոչ մի սայլ չկար: - Պետք է որ լինի մի քիչ հեռվում,- ասաց մարդը ավանակին, ու նրանք շարունակեցին քայլել: Կես ժամ քայլելուց հետո էլ սայլը չէր երևում:- Տարօրինակ է,- ասաց մարդը:- Ես համոզված եմ, ծեր կինն ասաց, որ սայլը կանգնած է դաշտում, հենց քաղաքի եզրին: Կուզենայի իմանալ՝ որտե՞ղ է: Ավանակը նայեց մարդուն իր թախծոտ, սև աչքերով:- Հը՞: Ի՞նչ ես մտածում,- ասաց մարդը,- թե գիտես՝ ասա՛: Միայն մի՛ կանգնիր էդտեղ: Մարդը սևեռուն հայացքով զննեց տարածությունը:- Ոնց որ թե տեսնում եմ,- ասաց նա վերջապես:- Հրե՛ն: Հաստատ մեր նոր սայլն է: Նրանք նորից ճանապարհ ընկան: Էլի մի քանի րոպե քայլելուց հետո կանգ առան մի այնպիսի հին սայլի առաջ, որի նմանը մարդը երբևէ չէր տեսել:- Վա՜յ,- ասաց նա,հապա մի նայիր դրան: Այս սայլը պետք է որ օգտագործած լինի ինքը՝ Նոյը: Նա մոտեցավ սայլին և նայեց հիմքին: Այն կիսով չափ փտած էր: Ակներն ավելի վատ վիճակում էին: Մեկ քացին էլ բավական էր, որպեսզի առաջին ակը ջարդվեր: Երբ դա արեց, սայլը ծանր հառաչանք արձակեց և թեքվեց կողքի: - Անտեր սա՜յլ, բա ո՜նց,- բղավեց մարդը:- Էս է մի ծեր, կույր կնոջը լսելու խերը:- Նա ուժեղ հրեց սայլը՝ պարպելու իր զյրույթը: Այդ պահին ակը, որին նա խփել էր ոտքով, հեռանում էր ու հեռանում: Ոչինչ չէր մնում անել, քան շրջվել ու վերադառնալ քաղաք: Նրանց տեղ հասնելու պահին վրա հասավ մութը: Շուկան դատարկ էր, տաղավարները՝ փակ: Տղան, որ պիտի հսկեր զամբյուղներն ու ծաղիկները, գնացել էր, չկային նաև զամբյուղների և ծաղիկների մեծ մասը: Մնացել էր միայն ծեր, կույր կինը:- Որդիս չեկավ,- ասաց նա:- Անհանգիստ եմ: Մտածում եմ՝ գուցե նրան սպանել են: Մարդը նայեց ծեր կնոջը: Իրենց բացակայության ընթացքում նա, կարծես արմատներ էր գցել հողի մեջ: Նստած այստեղ, կինն այնքան տխուր տեսք ուներ, որ մարդը նրան չանհանգստացրեց սայլի մասին հարցում -


ներով:- Ես համոզված եմ, որ ձեր որդու հետ ամեն ինչ կարգին է,- ասաց նա:- Ես ոչ մի դժբախտ պատահարի մասին չեմ լսել: Այնուհետև, կարծես նրա խոսքերը հաստատելու համար, հայտնվեց որդին՝ մի գեղեցիկ, ամուր սայլով:- Հե՜յ, մայրի՜կ,- երջանիկ ձայնով կանչեց նա,- ներիր, որ ուշացա: Հիշո՞ւմ ես այն սայլը, որի մասին քեզ պատմեցի: Բարի լուր. վերջը որոշեցի վերցնել այն: Ծեր կնոջն ու նրա որդուն սպանելու ցանկությունը զսպելու համար մարդը շպպացրեց ավանակին, ու երկուսով անհապաղ շարժվեցին տուն:- Էս ամենը քո մեղքով է,- ասաց նա, երբ նրանք ճամփա ընկան: Իսկ ավանակը թախծոտ աչքերով նայեց նրան:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [55]


ԱՊՐՈՂԱՑ ՀԵՏ

նձ վախեցնողն էն է, որ օրվա վերջին բոլորը տուն են գնում, իսկ ես էստեղ եմ մնում: Չեմ ասում, թե հակառակը պիտի լիներ: Գիտեմ, որ պատրաստ չեմ գնալու: Իսկապես վախենում եմ էդ մտքից: Պարզապես, երևի լավ կլիներ, եթե նրանք մի քանի գիշեր էստեղ մնային ու զգային, թե ինչ տեղ է սա: Գիշերային պահակներից մի քանիսը շատ լավ գիտեն: Աստված վկա, նրանցից մի քանիսը նույնիսկ տեսել են իմ տեսածը: Նրանցից շատերի տեսքը դեռ տեղը-տեղին է. էդ տղերքը հիանալի մկաններ ունեն: Ինչ կա որ՝ վատ չէ: Լավ է: Հաշվի առնելով էստեղի մի քանի գժերին՝ կարգուկանոնը պահպանելու համար մեզ մի քանի լավ ռեգբիստ է պետք: Հա: Բան էի ասում: Ասում էի, որ չեմ սիրում, երբ ինչ-որ մեկի աշխատանքի մի մասն եմ ու ընդամենը անուն՝ էն տխմար հաստիքացուցակում: Չեմ սիրում, երբ մարդիկ ժամը հինգին դուրս են գալիս, գնում տուն, լվանում ձեռքերը, գարեջուր խմում, դիտում լուրերը, ուտում իրենց մակարոնը, վիդեո նայում, համակարգչային խաղեր խաղում, պառկում քնելու իրենց կանանց, ամուսինների, ընկերների, ընկերուհիների հետ, մինչ ես էստեղ նստած փտում եմ: Նրանք, իհարկե, ասում են, թե իմ խնդիրներից մեկն արագ դատողություններ անելն է: Գուցե: Բայց դա չի նշանակում, թե ես բութ եմ: Դա չի նշանակում, թե ես չգիտեմ ինչ է կատարվում աշխարհում, կամ չգիտեմ, թե մարդիկ դրսում ինչով են զբաղված:

Ի


William M ich ae lian

[58] The Old Language

Ես էլ էի մի ժամանակ էնտեղ, դրսում: Ցավոք, մի գիշեր, երբ դուրս եկա ու տուն պիտի գնայի, ոտից գլուխ ցեխոտվեցի փոսի մեջ: Բայց մեղքն իմը չէր: Կարծեցի, թե փոսը չոր է: Չմտածեցի, թե փոսի մեջ դեռ մի քիչ ջուր կլինի: Էդպես էլ փորձանքի եկա: Սկզբում միայն կոշիկներս ցեխոտվեցին, բայց հետո ոտքս քարին, թե ինչ-որ ուրիշ բանի առավ ու բերանքսիվայր ընկա: Իսկական արվեստի գործ: Վրաս ամբողջովին մուր ու մամուռ էր, բերանիս մեջ՝ շերեփուկներ: Վեր կացա, շարունակեցի քայլել, բայց ամեն անգամ, երբ փորձում էի փոսից դուրս սողոսկել՝ նորից ջրի մեջ էի ընկնում: Ի վերջո հաշտվեցի, մնացի փոսի մեջ ու քայլեցի դեպի տուն: Ողջ գիշեր քայլեցի: Բայց որքան քայլում էի, այնքան տուն չէի հասնում: Տեսա գործարանի բամբակազտիչ վերհան մեքենան ու հասկացա, որ փորձանքի մեջ եմ ընկել: Թաքնվեցի կամրջի տակ՝ գորտերի, փայտերի, հին կոշիկների, կեղտոտ տակաշորերի, շշերի, պահածոյատուփերի ու ապակու ջարդոտած կտորների կողքին: Վերհան մեքենան ինձ բանտ թվաց, բայց չէի հիշում՝ պրծնելու համար ներս եմ գնալու, թե՝ դուրս: Սարսափելի ծխել էի ուզում: Մի քանի սիգարետ ունեի, բայց թրջվել էին: Մեկը քանդեցի ու թութունը կերա: Ահավոր էր: Ամեն դեպքում՝ լուցկի չունեի: Հայրիկս մի գլուխ գոռում էր վրաս, թե ինչքան եմ բութ: Դրա համար էլ դուրս եկա տնից ու անմիջապես մոլորվեցի: Նա ասաց՝ ապուշի մեկն ես, թողնեն՝ մենակ ցախավելը ձեռքիդ քարշ գաս էդ գրողի տարած պահածոների գործարանում, իսկ երբ էնտեղ չես, բրդուճ ես ուտում: Բրդուճ ուտելուց բացի ուրիշ բան չե՞ս կարող անել: Ասացի՝ սիրում եմ բրդուճ, ի՞նչ է եղել, որ: Ասացի՝ քե՞զ ինչ է եղել: Որ էս մեծ, սիրուն տանն ապրում ես՝ չի նշանակում, թե անթերի ես: Իրավունք չունես իմ բրդուճին կպչելու: Ասաց՝ գրողը քեզ տանի, քսանութ տարեկան ես, հիմա պիտի ինքդ գլխիդ ճարը տեսած լինեիր: Պիտի ամուսնացած լինեիր ու երեխեք ունենայիր: Հավատալս չի գալիս, որ իմ տղան անբան անարժանի մեկն է: Դուռը շրխկացրեցի նրա դեմքին ու դուրս եկա: Բայց փողոց դուրս գալուց առաջ թաքուն պտտվեցի մորս սենյակի շուրջը, ներս նայեցի լուսամուտից, որ «ցտեսություն» ասեմ: Պառկած էր անկողնում, նայում էր առաստաղին, աչքերը մեծ էին, փայլուն ու կարմիր, որովհետև լաց էր լինում: Հասկացա,


որ ամեն ինչ լսել է, որովհետև հայրիկն ու ես իսկապես գոռում էինք: Նրա դուռը փակ էր: Դրսում մութ էր, ու ներսը երևում էր, բայց նա ինձ չէր կարող տեսնել: Փակեցի պատուհանն ու ձեռքով արեցի: Նա նայեց լուսամուտին: Այնքան մոտ էի, որ շնչիցս ապակին խոնավանում էր: Նա վեր կացավ ու մոտեցավ լուսամուտին: Ասացի՝ մա, ու նա մատը դրեց այն կետին, որտեղ ապակին խոնավանում էր: Ասացի՝ մա, ու լաց եղա, որովհետև նրան դժբախտացնելուց բացի ուրիշ բան չէի արել: Հետո շուռ եկա ու վազեցի: Գրողը տանի, գիտեմ, որ խելոք պիտի լինեի: Գիտեմ, որ ոչ մի լավ բան չեմ արել: Ինքս ինձնից ամաչում եմ: Բոլորին քաշել եմ, ամբողջ կյանքում: Երեխա ժամանակ բեյսբոլից բանի պետք չէի, զամբյուղի մեջ գնդակ չէր մտնում, որովհետև մկաններս բութ էին ու չէին աշխատում: Նույնիսկ վազել չէի կարողանում, երազում էի վազելու մասին ու ինչքան ջանադրաբար էի վազում, էնքան դանդաղ էի առաջ գնում: Իսկ հետևիցս միշտ ինչ-որ մեկն ընկած էր: Էդ մեկը երբեք չեմ մոռանա: Ինչպիսի զգացում:Ինձ միշտ ծուղակն էին գցում երկար միջանցքներում, բազմահարկ շենքերում կամ ստորգետնյա կոյուղիների ՝ առնետներով ու պատերից շղթաներով կապված մարդկանցով լի սիստեմներում: Ուրեմն, փախա ու մորս թողեցի լուսամուտի մոտ, ու դա վերջին անգամն էր, որ տեսա նրան: Հիմա նույնիսկ չգիտեմ՝ կենդանի՞ է, թե՝ ոչ: Բայց հայրս ողջ է: Գիտեմ, որովհետև մեռնելու համար չափազանց ստոր է: Միայն մի անգամ եկավ էստեղ ու նույնիսկ չնայեց վրաս: Սենյակում փակեք դրան ու դեն շպրտեք բանալին՝ միայն էս միտքն էր նրա ուղեղում: Ազատվեք էդ շանորդուց: Ի՛մ տանը մոտ չթողեք դրան՝ միայն էս եմ լսել: Ուրեմն, նայում էի էդ վերհան մեքենայի ստվերին ու մտածում՝ դուրս թե ներս, ներս թե դուրս, ո՞ր կողմ գնամ: Սպասեցի լուսարձակին, բայց այն չկար: Սպասեցի, մինչև շները կհաչեին, կգային վրաս, բայց այդ էլ չարեցին: Սպասեցի, որ միջիցս դուրս գար խինդի ու ծիծաղի մի կայծ, բայց այդ էլ չեկավ: Ու լաց եղա: Ձեռքս խոթեցի ջրի մեջ, մի սատկած խեցգետին դուրս քաշեցի ու ասացի՝ Աստված ջան, ախր, մեկ-մեկ պիտի ներքև նայես ու օգնես մեզ: Ասացի՝ Աստված, աշխարհով մեկ կամուրջների տակ թաքնված ենք ու քո օգնության կարիքն ենք զգում: Գթա, ասացի: Գթա քո խեղճ, հիվանդ

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [59]


William M ich ae lian

[60] The Old Language

արարածներին: Պարտավոր ես իջնել ու օգնել մեզ: Պարտավոր ես արդար լինել: Ու Աստված խոսեց ինձ հետ: Այդ պահին լսեցի նրա ձայնը մեռած եղեգների մեջ, հողաթմբի մոտ: Նա ասաց՝ թե կարողանայի՝ կօգնեի, բայց չեմ կարող: Ասաց՝ ուժս գնացել է: Ասաց՝ ներող եղիր: Ու ես ոտքի ելա: Աստվածդ թաղեմ, ասացի: Աստվածդ թաղեմ: Հետո լսեցի Աստծո լացը, նրա արցունքները թափվեցին, ու անձրև տեղաց: Ձեռքերիս ու ծնկներիս վրա սողալով՝ դուրս եկա փոսից: Վերհան մեքենայի մոտ ոչ ոք չկար: Մենակ կանգնել էի ճամփին, տնից առնվազն տասը մղոն հեռու: Չի կարելի Աստծուն անիծել, անկախ նրանից՝ նա գոյություն ունի, թե ոչ: Պարզապես ճիշտ բան չէ: Վատ բան է անիծելը: Անառողջ: Ոչ ոք ուրիշին անիծելու իրավունք չունի, ոչ ոք իրավունք չունի նույնիսկ ինքն իրեն անիծել: Էստեղի մարդիկ փորձում են ինձ օգնել: Գիտեմ, որ դա նրանց աշխատանքն է, իրենց մի կտոր հացն է: Առանց էստեղից ստացած փողի՝ սովամահ կլինեն: Գիտեմ, որ նրանցից ոմանք թքած ունեն: Հետո՞ ինչ: Ես թքած չունեմ: Ես մտածում եմ նրա՛նց մասին: Յուրովի՝ ես փորձում եմ այնպես անել, որ նրանք լավ զգան: Նույնիսկ եթե ստիպված լինեմ գժվել, կգնամ էդ քայլին: Ողջ գիշեր, էս սենյակում նստած, երբ հեռվում չի լսվում ճռիկի ճռոցն ու կովի բառաչը, երբ չկա լուսնաշող, այլ միայն պատեր, հեռու՝ խոտի, տերևների, երաժշտության, աղմուկի, զբոսախնջույքների, պարերի, զբոսավայրերում իրար ձեռք գրկած ծերուկների ու պառավների, թիթեռներին նայող երեխեքի աշխարհից, ամեն ինչից հեռու, մտածում եմ՝ այնպես կուզենայի էնտեղ լինել, նորից քայլել ապրողաց հետ, բայց եթե դեռ չի եկել դրա ժամանակը, ուրեմն՝ չի եկել: Կյանք է, էլի: Ամեն ինչ էլ կպատահի: Գոռացի հորս վրա ու ընկա ցեխը: Իսկ դա նշանակում է, որ գիժ եմ: Ուրախ եմ, որ փախչելուց առաջ մորս տեսա: Հուսով եմ, որ նա ինձ չի մոռացել: Մի օր ես կասեմ, թե որքան եմ սիրում նրան: Մի օր ես կասեմ նրան, որ հիշում եմ, երբ մենք նպարեղենի խանութում էինք, ատամնաբույժի մոտից վերադառնալիս, ու ինքը ինձ կոնֆետ առավ: Հիշում եմ, ոնց ինձ աչքով արիր, մա: Դու գեղեցիկ կին էիր, հիմա էլ ես գեղեցիկ: Եվ այն ամենը, ինչ նա արել է ինձ համար՝ խնամելը, երեխա ժամանակ կերակրելը, ինձ լողացնելը, տակաշորս փոխելը, զբոսանքի, իսկ հետո ՝


դաշնամուրի դասերի տանելը, ստեղներին տկտկացնելս լսելը՝ մինչ ինքն ամաններն էր լվանում, թխվածք ու կարկանդակ թխում, մաքրում վառարանի կափարիչը, անկախ նրանից, մաքրելու կարիք կար, թե ոչ, ավլում էր հատակը, նամակներ գրում, Սուրբ Ծննդյան բացիկներ ուղարկում բարեկամներին, որոնց տարիներով չէր տեսել ու երբեք չէր տեսնելու: Այսպիսի սենյակում հենց այսպիսի մտքեր ես ունենում: Հաճախ գժվում ես, ու քեզ ստիպված կապում են մահճակալին, բայց հետո խաղաղվում ես ու սկսում օրհնանքներ սփռել: Ու սովորում ես երազել, սողալ ու ճախրել խավոտ թևերով, որոնք ոչ ոք չի տեսնում, ու հանկարծ հասկանում ես, թե որքան ես բախտավոր, երբ նույնիսկ բանտարկյալ ես, որովհետև իրականում դա նրա՛նց մտածածն է, իսկ այս վայրը բանտ է նրանց համար, ովքեր կարծում են, թե իրենք առողջ են՝ այն իմաստով, որ առողջը վսեմ է: Դրա համար եմ ես խղճում էստեղ աշխատողներից ոմանց, որովհետև ներքուստ էնքան վախեցած են, որ էդ վախը կպել է նրանց դեմքերին, նրանց խզված ձայնալարերին, կարծես նրանց կոկորդներում միայն սառած սարդոստայն է, որ ճեղքվում ու ճաքում է, երբ կծծահոտի միջով ստեր են փչում, ինչպես խորշակը՝ աղբակույտից: Տուն էի քայլում, երբ շերիֆի մեքենան կանգ առավ, տեղակալը դուրս եկավ ու ատրճանակը պահեց վրաս: Մենակ երկուսով էինք աստղերի տակ: Մի քանի մղոն հեռու, էստեղից արևմուտք, ռադիոաշտարակների շարանի վրա լույսեր էին կայծկլտում: Ես ծիծաղեցի: Տեղակալն էլ ծիծաղեց: Բայց ատրճանակը չհեռացրեց: Լավ, ասացի: Շատ լավ: Տեղով փորձանք ես: Ի՞նչ է եղելքեզ: Երբ ասացի, որ կորցրել եմ ճանապարհն ու փոսն եմ ընկել, ասաց՝ Տեր Աստված, դու ցիրկ ես: Հետո ասաց, որ նստեմ մեքենան: Նստեցի հետևի նստարանին, գերմանական գամփռի կողքին: Տեղակալը տարուբերեց գլուխն ու միացրեց շարժիչը: Էս ինչ բան է, գրողը տանի, ասաց: Ի՞նչ ես կեսգիշերին թրև գալիս, ժամը երեքն է: Նորից ասացի, որ մոլորվել եմ: Բա ոնց, ասաց: Մոլորվել է: Որտե՞ղ ես ապրում: Ձերոնց հետ: Չէ՞: Հորդ տանը, չէ՞, քառասուներեքի վրա: Էն պոպոքի ծառերի մո՞տ: Ճի՞շտ եմ ասում: Ասացի, որ ճիշտ է ասում: Բա որ գիտես որտեղ ես ապրում, ասաց, ո՞նց ես մոլորվել: Ասացի՝ միշտ էլ մոլորված եմ եղել: Ծնվածս օրից մոլորված եմ եղել:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [61]


William M ich ae lian

[62] The Old Language

Երկար ժամանակ տեղակալը լուռ էր: Լավ, վերջապես ասաց, քեզ տուն կտանեմ: Դրանից հետո ծերուկիդ գործն է: Երբ տեղ հասանք, հայրս դրայվուեյի մոտ սպասում էր՝ սուրճի բաժակը ձեռքին: Նա ժպտաց տեղակալին, երբ վերջինս հարմար կանգնեցրեց մեքենան ու ասաց՝ օքեյ, Թեդ: Շնորհակալություն: Կներես էս բռնոցիի համար: Հետո նայեց ինձ ու ասաց՝ էս քո վերջին երգն էր, տղա՛: Էս քո վերջին երգն էր: Հետո նայեցի, թե նա ինչպես շուռ եկավ ու թքեց գետնին:


ՀԻՆ ԼԵԶՈՒՆ

երունին կանգ առավ ճամփեզրին՝ սպասելու դպրոցից տուն վերադարձող թոռանը: Մոտեցող վառ դեղին ավտոբուսը տեսնելիս՝ նրա սիրտը միշտ ուրախությամբ էր լցվում: Շուտով ավտոբուսը կկանգնի տան դիմաց, դուռը կբացվի՝ դուրս թողնելու իր թոռանը, ու տղան վազելով կմոտենա... շատ շուտով դա տեղի կունենա, և աշնան տաք արևը կշողա տղայի մազերի վրա՝ վերափոխելով դրանք ցորենի հասուն արտի, և նա տղային խաղող կառաջարկի, տարվա լավագույն խաղողը՝ այն, որ պահվել է բերքահավաքից հետո: Տղան սիրում էր պապին: Նրան ընդհանրապես չէր մտահոգում այն, որ երբեմն ծերունին խաղողների անունները հիշում էր իր անունից առաջ. Մուսկաթ, Սպիտակ Մալագաս: «Ոչ ոք այլևս չի աճեցրել դրանցից,ասում էր նրա հայրը,- որովհետև ոչ ոքի դուր չէին գալիս կարծր կորիզները»: Խաղողի ողկույզներ՝ հին ժամանակներից ի վեր, երբ երկրի վրա ապրում էին դաշտագայլեր, սկյուռներ, օձեր և եղջերավոր գարշելի արարածներ: «Դուք այդ չեք հիշում,- ասում էր նրա հայրը,- դա մինչ ձեր ծնվելն էր»: Եվ տղան կհամաձայներ գլխի շարժումով, եթե նույնիսկ հիշեր էլ: Ծերունին հետաքրքիր հոտ ուներ, հնացած կեղտի նման: Նա ամեն օր հագնում էր միևնույն գույնի վերնաշապիկ: Վերնաշապիկները կանաչ էին, ունեին երկար թևքեր և քրտնքի մուգ բծեր թևերի տակ: Օրվա վերջին նա

Ծ


William M ich ae lian

[64] The Old Language

դրանք կախում էր իր սենյակի պատի պահարանի կախիչից՝ հաջորդ առավոտյան հանելու և կրկին հագնելու, ինչը տղայի մոր համար դժվարացնում էր լվանալը: Ժամանակ առ ժամանակ նա հարցնում էր իր սկեսրայրին՝ արդյոք չի՞ ցանկանա, որ իր վերնաշապիկները լվացվեն, բայց նա միշտ մերժում էր: Մեկ օր անց կամ ավելի ուշ նա վերնաշապիկների կույտը կգտներ լվացքի մեքենայի կափարիչի վրա: Դա նրանց փոքրիկ ծեսն էր: Երբ ավտոբուսը մոտեցավ, ծերունին տեսավ, որ լուսամուտները մեծամասամբ բաց էին: Հանդարտ մթնոլորտը կենդանացավ խոսակցության ու ծիծաղի աղմուկով: Նա դժվարությամբ էր լսում և չէր կարողանում տարբերել թոռան ձայնը: Ավտոբուսը կանգ առավ, դուռը բացվեց: Մի փոքրիկ աղջիկ հայտնվեց դռան մոտ և աստիճաններով ներքև ցատկեց: Ավտոբուսի վարորդը հրաժեշտ տվեց և ձեռքով արեց: Հետո փակեց դուռն ու հեռացավ: - Որտե՞ղ է նա,- հարցրեց ծերունին աղջկան: Աղջիկը ժպտաց.- Նա արդեն իջել է,- ասաց նա,- այսօր նա խաղում է Էդդիենց տանը: Հիշո՞ւմ եք: - Էդդի՞...Չէ... Ո՞վ է Էդդին: - Մեր հարևնը: Էդդին: Էդդի Լոֆթընը: - Հա՜: Էդդին: Ճիշտ է: Շատ լավ տղա է: Ծերունին ժպտաց՝ համոզված, որ աղջիկը կմտածի, թե ինքը հիշեց Էդդիին: Հետո նա մեկնեց խաղողի մի փոքր ողկույզ: - Ահա,- ասաց նա:- Դու սիրունիկ ես: Ես ինչ-որ բան եմ բերել քեզ համար: Աղջիկը վերցրեց խաղողի ողկույզն ու մի հատիկ դրեց բերանը: - Շնորհակալություն, պապիկ,- ասաց նա: Ծերունին զարմանք կտրած դիտում էր, թե ինչպես է աղջիկը բերանը դնում մյուս հատիկը: Ծերունին չգիտեր, թե նա ով է, բայց սիրեց նրան իր ողջ էությամբ: Աղջիկը գնաց ներս: Ծերունին մի պահ մտորեց: Նայեց ճանապարհն ի վար երկու ուղիներին, հետո սկսեց քայլել դեպի արևելք, ավտոբուսի եկած ճամփով: Իր պատկերացմամբ, այնտեղ մի սպիտակ երկհարկանի գեղեցիկ տուն պետք է լիներ: Տունը պատկանում էր Էդդի Լոֆթընի ընտանիքին: Նա ինքն իրեն ասում էր, որ պետք է հասնի այնտեղ և լինի իր թոռան հետ: Եվ նա քայլեց՝ բավա-


կանություն ստանալով ճանապարհի թուխ մակերեսին հյուսված սարդոստայնների ճեղքերից, ուժասպառ, արմատից չորացած մոլախոտերից և մրջնաքաղերի սարքած ձագարաձև որջերից: Նա քայլեց երկար, հետո հանեց թաշկինակը, սրբեց պարանոցի ու ճակատի քրտինքը: Ծարավը հագեցնելու համար կերավ ճամփեզրի խաղողի այգում գտած խաղողի մի փոքրիկ ողկույզ: Խաղողի հյութը հովացրեց նրա սիրտը... Հին լեզվով, իր պատանեկության լեզվով, նա սկսեց երգել. «լուսնի տակ, սիրահարները տիրել են միմյանց խենթ գրկախառնումների մեջ...», և նոր լեզվով, այս տարեց հասակի լեզվով, նա ասաց. «ախ, այս կինը, ես գիտեմ նրան, ես լավ գիտեմ նրան...», և ծերունին արտասվեց. ավելի լավ լեզու չկա՝ բացատրելու նրա կորուստը: Տղաները փայտերով հետապնդում էին միմյանց, երբ տեսան նրան: Նույնիսկ հեռվից, չնայած աչքերի մեջ փայլող, կեսօրվա պայծառ արևին, թոռը ճանաչեց պապին: Նրանք, որքան կարող էին, արագ վազեցին այնտեղ, ուր ընկել էր ծերունին: - Ապրեք, տղաներ,- ասաց ծերունին՝ նայելով վեր՝ նրանց: - Ահա, եկել եմ խաղալու ձեզ հետ: Եկեք խաղանք: Ես պատրաստ եմ: Ես գտել եմ մեծ, սպիտակ տունը... Էդդիի տունը... այնպես չէ՞: Խաղողը, որ բերել էի ձեզ, տվեցի էն փոքրիկ աղջկան...ձեր քրոջը... հա՞... ձեր գեղեցիկ քրոջը... Ծերունին լռեց: Էդդի Լոֆթըն անունով տղան, խիստ վախեցած, վազեց տուն՝ օգնություն կանչելու: Մյուս տղան մնաց: Նա բռնել էր իր պապի ձեռքը: Բարկ արևն իջնում էր: Հողը բարձրացավ՝ դիմավորելու նրանց: Մի մեծ, դեղին ավտոբուս էր գալիս՝ հավաքելով երեխաներին: Երեխաները խոսում էին օտար, նոր լեզվով... Խաղողի ողկույզները հասունացել էին... Նրանք ընկան, մեկը մյուսի հետևից, ինչպես աստղերն անապատի վրա:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [65]


բանաստեղծություններ


William M ich ae lian

[68] The Old Language

ԵՍ` ԼԵՈՆԱՐԴՈՍ Ես` Լեոնարդոս, վերջին ասելիքս ունեմ, օրն այն չէ ինչ պատկերացնում եք- կամ աշխարհը, կամ մարդը, Կամ մահկանացու կավը: Կյանքը մի կույր հողմ է, շունչի շունչն ինքնին, և թույն որ հակաթույն է: Միսուարյուն իմ, զավակս զավակիս, սովորիր այս երգը և լավ երգիր: Մենք որբեր ենք Այս ճամփի վրա: Մենությունն է մեր ցնծությունը:


ԲԱՐԱԿ ՍԱՌՈՒՅՑ Ա՜հ: Վերջապես ստացվեց: Բայց, խնդրում եմ, մի փրկիր ինձ դեռ: Ուզում եմ, որ այս զգացումը Մի քիչ երկար տևի:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [69]


William M ich ae lian

[70] The Old Language

ՊԵՐՃԱՆՔ Տերևները կանաչ են, բայց աշխարհը կարող է վերջանալ նախքան տերևաթափը:


ՍԵՐ Քնքույշ մի ձեռք որը հիշում է թե որտեղ է եղել:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [71]


William M ich ae lian

[72] The Old Language

ՏՐՏՈՒՆՋ Քամու երգը որ ցրում է ամենուր սառն ու գունատ աճյուն:


ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅՈՒՆ Ամեն ինչ երգում է. դաշտ ու ջիղ, ժայռ, ծառ, ու գեղձ: Լսեք թռչուններին. նրանք լավ գիտեն: Հարցրեք քամուն: Թե այդպես չլիներ, մենք կգժվեինք վաղուց` սպասելով հնչյունի

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [73]


William M ich ae lian

[74] The Old Language

ԱԹՈՌՆԵՐ Ոչ բոլորն են երջանիկ. ոմանք հիշողությունից տնքում են ու երազում են հայտնվել մյուս սենյակում: Ոմանք ողբում են իրենց մենությունը, կամ անհանգստանում երեխաների համար, մինչ փոխվում է լույսն ու ստվերներն են իջնում: Վաղ արթնացած` ես նայում եմ նրանց կիսախավարում. Հետաքրքիր է` որո՞նք են Վախենում դիմավորել լուսաբացը:


ԿՈՒԶԵԻ ԻՄԱՆԱԼ Պատուհանը բաց է, օդը` սառը: Հենց նոր լսեցի մեկի ծիծաղըմի կնոջ ծիծաղը, առտու Կուզեի իմանալ նրա ծիծաղի պատճառը: Դուք չէի՞ք ուզի:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [75]


William M ich ae lian

[76] The Old Language

ՀԱՐՑՐՈՒ ԻՆՔԴ ՔԵԶ Պատկերացրու մի տերև որն ընկնում է բայց երբեք տեղ չի հասնում, հետո հարցրու ինքդ քեզ թե դու իսկապես կուզես ապրել հավերժ: Հարցրու ինքդ քեզ. արդյոք դո՞ւ ես թանկ, թե՞ ձիրքը որ կրում ես:


ԴԱՇՆԱՄՈՒՐ Վարպետ, բա էն ստեղնե՞րը որոնց չենք դիպչում: Հանուն նրանց, մենք պարտ ենք ընկալել լռությունը:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [77]


William M ich ae lian

[78] The Old Language

ԺԱՄԱՑՈՒՅՑՆ ՈՒՂՂԵԼԻՍ Մայրիկիս հին Սեթ Թոմաս ժամացույցը միշտ մի քանի րոպե հետ է ընկնում: Երբ առաջ եմ տանում սլաքները, մայրս չգիտի որ ես ինձ գող եմ զգում:


ԱՄՈԹ Հոգսերս պատմեցի հայելուն ու ստացա պատասխանը այս. գոնե մի անգամ մտածե՞լ ես թե ես ոնց եմ:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [79]


William M ich ae lian

[80] The Old Language

ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԵՔ ԲԱՌԵՐԸ, ՈՐ ՄԱՐԴՆ ԱՐՏԱԲԵՐԵՑ Ես մենակ եմ հետո ասաց էդ ի՞նչ ձայն էր ու էդ օրից նա գժվեց


ՀԻՆ ՇՈԳԵՆԱՎԸ Այն գալիս-անցնում է տարին մեկ թե երկու անգամ, և ամեն անգամ հարցնում եմ ինքս ինձ, ինչո՞ւ ենք ուրախանում այդ ողբալի ձայնը լսելիս, և արդյո՞ք միշտ այսքան լավ ճանաչել ենք իրար:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [81]


William M ich ae lian

[82] The Old Language

ՊԱՊՍ 1985

Պապս ծնված Սեբաստիա 1896 նստածէ շվաքում չգիտեմ թե ինչ է խորհում անցյալ ներկա գալիք կամ գուցե ազատվում է փորի գազերից ճաշին ձմերուկ շատ ուտելուց հետո մեն մենակ էն մաշված նստարանին ետնաբակում սև թզենու տակ Ֆրեզնոյում ամռան մի շոգ օր տեսնես մենա՞կ է զգում հիշելով կնոջը կամ հին երկիրը երբ մի փոքր տղա էր կամ գաղթի ճամփան կամ իր Հայկ որդուն որ սպանվեց երկրորդ աշխարհամարտում հարցնում եմ պապ լիմոնադ կխմե՞ս ժպտում է ու ասում հարկավ մի քիչ լիմոնադ բեր ու ես մտածում եմ հրաշք է պապ ունենալ ծնված Սեբաստիա 1896 բախտս բերել է թեկուզ չգիտեմ թե ինքն ինչ է մտածում


ՏԱՏՍ 1974 Տատս երգում է «Առավոտ լուսո» ուտում է «բաց հաց» պանիր ու ամբողջ օրը դիտում «օճառային օպերաների» շաշ ամերիկուհիներին ովքեր մի լավ քսված են գողանում են իրարից ամուսիններ ծնում երեխեք «ամոթ» ասում է աչքերիս չեմ հավատում թե էս ինչ են անում ովքեր են էս կնիկները ինչի են ուզում ամեն ինչ ցույց տալ երբ ես ջահել էի մայրիկս երեք տակ շոր էր հագնում աղջիկն իր պատվի համար կռիվ էր տալիս հիշում եմ Սիրանույշ Գուլյանը ինքնասպան եղավ խեղճին բռնաբարել էին նրա խեղճ մերը գժվեց իսկ էս աղջկերքին նայիր բերանները միշտ բաց է բոզերի պես մտքներին միշտ էն է հա խաղող կեր նստիր տեսնենք դպրոցում դասերդ ոնց են անջատիր էդ բանը զզվում եմ էս կեղտոտ ամերիկացիներից մոտ նստիր ձագուկ

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [83]


William M ich ae lian

[84] The Old Language

ՄԵԿՆՈՒՄ Մի սափորիկ հող: Վանակնի երկու կտոր: Մի խճաքար Սևանա լճից: Չգիտեմ ինչի տերևներ: Պետրոս Դուրյանի բանաստեղծությունները ընկերոջս մակագրությամբ: Պարույր Սևակի բանաստեղծությունները: Երկու բաժակ: Երեք շիշ կոնյակ: Մի ծոցատետր: «Անուշի» ծրագիրը: Մի ձայնապնակ Կոմիտասի խմբերգային մշակումներով և Լուսինե Զաքարյանի «Առավոտ լուսոն», «Ծիրանի ծառը», «Կռունկը», «Տիրամայրը» և այլն, Շարականներ երգող մի տերտերի ձայներիզ: Մի մոխրագույն Luxus գլխարկ, չափը՝ 58: Երկու տուփ «Ախթամար»: Լիքը չերևակված ֆոտոժապավեններ: Շորեր, ածելի, ատամի խոզանակ և այլն: Մնջացած հոգի: Տխրություն:


ՀԱՐԱԶԱՏՆԵՐԻՆ ՍՊԱՍԵԼԻՍ Չգիտենք կգան թե չէ գուցե ճամփան են կորցրել Վահանը հո գիժ է հիշում եմ մի անգամ քշում էր Հայուեյ 99-ով Ֆրեզնոյից մինչև Բեյքըրզֆիլդ Շրջադարձի ճիշտ տեղ էր փնտրում: Երկու ժամ նրա կինը աղաչում էր էստեղից շրջվիր խնդրում եմ բայց Վահանը հպարտ է ու նույնիսկ Դելանոյում ասում է կնոջը ձենդ կտրի կին ճամփան չենք կորցրել էդ դու ես կորած: Հիմա արդեն դրսում մութ է պառկում ենք քնելու մեկ էլ գալիս է Վահանը ջղայնացած գոռում է հայհոյում չի ասում որ ուշացել են կներեք և նման բաներ նստում է բուխարու առաջ և պատրաստ է ուտելու: Կինս ասում է աման մյուս անգամ կկողպենք դուռը

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [85]


William M ich ae lian

[86] The Old Language

քո քեռին չէ Վահանը փաշա է խեղճ Մարիամին նայիր ամեն անգամ արտաքնոց է վազում ու էնտեղ թաքնվում: Ես ասում եմ քեռուս Վահան մտածեցինք գուցե ճամփան կորցրել էիր Վահանը նայում է ինձ ասում Ֆրեզնո Բեյքըրզֆիլդ տարբերություն չկա ամեն տեղ էլ նույնն է մենք բոլորս որբ ենք էդքան բան գիտեմ:


ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅՈՒՆ Եթե կարողանայիր լսել, թե ինչպես է մարդու սիրտը կոտրվում՝ այսպե՛ս կհնչեր: Կամ մի առասպելական ջրվեժ, որ զարկվում է քարերին՝ ճգնավորի քարանձավի մոտ: Կամ այրու հառաչանքը, երբ ավարտված է պատերազմը, ու ինքը՝ մեն-մենակ:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [87]


William M ich ae lian

[88] The Old Language

ԿՈՏԵՄ ՔԱՂԵԼԻՍ Բլուրներում թաքնված մի խաղաղ առու կա, որի մոտ կոտեմ ենք քաղում: Լցնում ենք դույլերը՝ եկեղեցու մոտ նստած ծերերի համար. առաջ նրանք էին գալիս այստեղ: Երբ նրանք ժպտալով ուտում են հոտեղ, կանաչ տերևները, մենք տեսնում ենք մեզ՝ հասունացած:


ՔԱՆԻ՞ ՔԱՐ Քանի՞ քար է ծածկում երկիրը, քարացած՝ ինչպես հսկայի արցունքները, կամ ինչպես նրա խելառ երազները՝ ժամանակի պես սառցակալած: Չես իմանա, որովհետև մեր ցեղը աղում է քարը, աղացածը ալյուր դարձնում, ալյուրը՝ հաց իր սիրասուն ու խելառ երեխեքի համար: Չես իմանա, որովհետև մեր երեխեքը կլլում են գաղտնիքը և պահում իրենց մարմնի մեջ, որտեղ ճշմարտությունը ոսկոր է դառնում, ծիծաղ ու լույս: Քարերը խոսում են իրար հետ խենթ գույների լեզվով: Նույնիսկ արևը, որ հասունացնում է ծիրաններին և մեղր դարձնում նրանց, պաշտում է քարերին: Իսկ երեխեքը աճում են իրենց խելառության մեջ, մինչև որ հասկանում են, որ ապագան զորեղ է՝ բանտելու համար իրենց երազները, որոնք հետո չվում են: Բայց մթին գիշերվա մեջ

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [89]


William M ich ae lian

[90] The Old Language

նրանց միտքը քարերի հետ է: Ու մինչ նրանց միտքը քարերի հետ է, ապագան դանդաղ դառնում է անցյալ: Երազանքները քար են դառնում: Քանի՞ երազանք՝ չես իմանա:


հուշագրություն

ՔԱՐՏԵԶԸ ՍՐՏԻՍ

ի քանի մենավոր ճամփեք կան, որ իրար են կապում Քալիֆորնիայի Սան Խոակին հովտումանցկացած մանկությանս հիշողությունները: Այդ ճամփեքը նեղ են, չորացած մոլախոտով եզրագծված ու էնքան տաք, որ վառում են ոտքերը, էնքան տաք, որ կարելի է վրան ձու խաշել: Իհարկե, ճամփեքին ձու խաշած չկամ, ոչ էլ ճամփեզրին. չգիտեմ էլ, թե մեկնումեկն արել է նման բան: Բայց էդ ճամփեքով երկա՜ր-բարակ մի ճռճռան հեծանիվ եմ քշել ու բախտս բերել է, որ էն կատաղած շները ոտքերս չեն պոկել. գիտեն իրենց տարածքը ու լավ հսկում են: 66-րդ Ճանապարհը դրանցից մեկն է՝ հազիվ երկու մղոն հեռու այն տնից, որտեղ մեծացել եմ: 66-րդ Ճանապարհը ձգվում է հյուսիս-հարավ, ճամփեզերքին խաղողի այգիներ են ու մրգատու ծառեր: Այս երազկոտ ճանապարհը փռված է ամռան անամպ երկնքի տակ, ու մի ժամ, երբեմն նույնիսկ ավելի, պիտի սպասես, մինչև մի ավտո, բեռնատար կամ տրակտոր անցնի: Տեղ-տեղ՝ պարապսարապ ու արևահարված տղաների անհանգիստ ոտքերն են շարժվում: Շրջակայքում լիքը ճագար կա, ագռավ, սկյուռ, օձ, փասիան, լոր ու բորենի: Հիմնականում էստեղ քամի չի խաղում: Ամեն ինչ տժժում է: Օդը կախվում է կպչուն ու սև մակերեսի վրա, իսկ հեռվում տեսիլքներ են երևում, ու էնպես է թվում, կարծես ճամփան լճի միջով անցնի: 66-րդ Ճանապարհի արևելյան կողմում, 404-րդ Պողո-

Մ


William M ich ae lian

[92] The Old Language

տային միանալու հատվածից ոչ շատ հեռու, թթի ծառերի շվաքում մի հին, սպիտակ տուն կա: Հայրս հենց էստեղ է ծնվել, ոնց որ հիմա է թվում՝ հեռավոր ժամանակներում: Էն ժամանակներում, երբ տները ջեռուցում ու հոսանք չունեին, երբ խմելու ջուրը պոմպով էին մղում: Էն ժամանակներն էին, երբ լույս աշխարհ եկող երեխեքի ծնունդը թողնված էր մորը, տան տարեց կնոջը կամ հայ տատմորը, որի ձեռքերին սոխի կլեպներ էին, իսկ մնացածը ոչ մի գրքում չկար գրված: Պապս տունը կառուցեց երկու հազար դոլարով՝ տատիս հետ 1917-ին ամուսնանալուց հետո: 1918-ին նրանք հարբուխ ընկան ու քիչ մնաց մեռնեին: Տարիներ շարունակ պապս կրկնում էր, թե ինչպես վարը կիսատ մնաց, ու թե ինչպես էր ինքն ամեն օր հազիվհազ քայլել դաշտում, ձիերի ետևից՝ փորձելով շունչ քաշել ու ուժերը ետ բերել: Ասում էր՝ մեկ-մեկ հոգնածությունից լաց էր լինում: Շուտով ծնվեցին երեխեքը՝ երեք տղա ու մի աղջիկ: Մեծ դեպրեսիայի տարիներին ընտանիքն ապրում էր լոլիկով, սոխով, բադրիջանով, վարունգով, բիբարով ու սեխով, որ աճեցնում էին իրենց այգում: Հարևան մեղվապահից հինգ գալանանոց բաքով մեղր էին առնում: Մորթում էին առանց էդ էլ սովից մեռնող անասունին: Տատս պանիր էր սարքում, նաև՝ մի սարի չափ «բաց հաց», որ պապս թխում էր փայտի վառարանում, ու երբ հացը սառչում էր՝ այն պահում էին փսյտե տակառի մեջ: Շուրջբոլորը մի քանի հայ ընտանիքներ կային: Մեծ պապս ու տատս ապրել էին էդտեղից մի մղոն դեպի արևելք. 74-րդ Ճանապարհի ու 404-րդ Պողոտայի անկյունում գտնվող մի փոքրիկ, անգույն տան մեջ: Թերզյանները հարևաններ էին, ինչպես նաև Քեթերջյաններն ու Այլանջյանները: Երբ հայրս երեխա էր, նրանք հերթով իրար հյուր էին գնում: Երբ հայրս տասներկու տարեկան էր, տատս նրան նշանակեց գլխավոր սրճեփող: Հայրս վարպետացավ հայկական սուրճ պատրաստելու մեջ՝ փրփուրի շերտը միշտ մակերեսին պահելով: Նա սուրճ էր մատուցում հյուրերին, ովքեր նստում էին շվաքին՝ մրգի փայտե արկղերի վրա, պատմում էին Հին Երկրից ու քշում ճանճերին: Նրա մյուս պարտականություններից էր խոհանոցն ավլելը, որը նա ծուլորեն էր անում, երբ մայրը չէր


նայում: Վաղ հասակից նա ստանձնեց նաև այգու գործը: Ինչ-որ բան աճեցնելը նրա արյան մեջ էր: Հայրս ապրեց որպես հողագործ ու հողագործ էլ մահացավ: Հողի հանդեպ սերը նա փոխանցեց ինձ: Սովորեցրեց՝ ոնց կտրատել տունկերը, տրակտոր քշել, ու էն ամենը, ինչ կարելի է անել դաշտում: Մինչ օրս հետևում եմ եղանակին: Տնկում եմ այգիս, ուրախությամբ ու տխրությամբ հիշում հորս հետ դաշտում անցկացրած ժամերը: Հիշում եմ որդատունկի երկար շարքերը, ու թե ինչպես էր խաղողը դանդաղ դեղնում արևի տակ: Հիշում եմ հասունացող դեղձերի ու ծիրանի հոտը՝ գիշերային տաք օդում: Հիշում եմ քաղցած մեղուների բզզոցը՝ նարնջի անտառակում աշխատելիս: Նաև հիշում եմ, թե դաշտի ողջ բերքը ոնց էր փչանում գարնանային կարկուտից, որը մի հինգ-տասը րոպե էր տևում: Երբ մեծանում էի, շատ էի լսում Հին Երկրի մասին: Ավելի վաղ՝ ինձ խնայել ու չէին պատմել այն, ինչ հայերն այս հովտում անվանում էին «Եղեռն»: Երբ տասնմեկտասներկու տարեկան էի, իմացա, որ պապիս հայրը՝ Միքայելը, 1896-ին սպանվել է Սիվասում՝ թուրքի ձեռքից: Պապիս ծնվելուց մի քանի օր առաջ Միքայելը տնից դուրս է եկել ու այլևս երբեք չի վերադարձել: Էլբիզը՝ նրա կինը, Ամերիկա եկավ 1906-ին, ուրիշ ընտանիքով, երբ պապս տասը տարեկան էր: Նրանք, ովքեր մնացին երկրում՝ մահացան: Թրոյում (Նյու Յորք) մի քանի ամիս անցկացնելուց հետո (մի սենյակում, որտեղ, պապիս ասելով՝ էնպիսի ցուրտ էր, որ պատերին սառույց էր կապել) ինքն ու Էլբիզը տեղափոխվեցին Ֆրեզնո: Նրանցից առաջ մի հորաքույր ու հորեղբայր արդեն այնտեղ էին, մի խորտկարան էին բացել, որն սկզբնապես օգնում էր հայ տղամարդկանց՝ անցման համար փող վաստակելու: Պապս սովորեց անգլերեն: Ֆրեզնոյի կենտրոնում գործ ճարեց, փողոցում թերթ էր վաճառում, ոնց որ Վիլյամ Սարոյանը տարիներ անց, կամ ոնց որ շատ ու շատ հայ տղերք, ովքեր մի քիչ փող պիտի հասցնեին տուն: Հետագայում Էլբիզը նորից ամուսնացավ: Նոր ամուսինը՝ Բենիամինը, համիդյան ջարդերից էր փախել. նրան թուրք ընտանիքներ էին թաքցրել՝ մինչև Ամերիկա մեկնելը: Էլբիզը Բենիամինին միացավ Դանուբայում՝ հողա-

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [93]


William M ich ae lian

[94] The Old Language

գործական մի քաղաք՝ Ֆրեզնոյից երեսուն մղոն դեպի հարավ-արևելք: Նրանք ունեցան մի տղա և երկու աղջիկ: Մեծ Պապան փոքր-մոքր մարդ էր՝ կոկ արտաքինով ու ինչ-որ փիլիսոփայի պես մի բան: Հարևանությունը նրան սիրում էր: Ժամեր շարունակ բեղն էր խուզում-սիրունացնում, զրուցում էր թափառական վաճառականների հետ, որոնց երբեք չէր վռնդում: Մնացած ժամանակն անցկացնում էր տանն ու բակում քայլելով, մտածում էր կյանքի ու նրա դժվարությունների մասին: Ինչպես լինում է մտածող բոլոր մարդկանց դեպքում, նա կարողացավ իր փորձառությունն ամփոփել մի ողբերգական և ճակատագրական նախադասության մեջ, որը կրկնում էր տարիներ շարունակ, այն է. «Մեռնեինք՝ պրծնեինք»: Խեղճ Մեծ Պապա: Ինչ լավ էր հասկացել: Ու ինչքան էր չհասկացված: Ընտանիքի անհամբերները մրթմրթում էին ու ասում, որ նա ծույլ է: Ասում էին. «Էս մարդը գործ չի անում: Ամբողջ կյանքը հանգստացել է: Կնիկը ճաշ է եփում, հավի ձվերը հավաքում, անասունին հետևում: Էս՝ հեչ, մենակ թողնես՝ խոսի»: Բայց, մի բան բաց էին թողնում. այն, որ նրա խոսքը հետաքրքիր էր, ու ասածի մեջ իմաստ կար: Մեր գերդաստանում քչերի մեջ իմաստ կար: Մինչև էսօր՝ մեզանից շատերը վախեցած են ու ջղային, որովհետև աշխարհը նրանց ուզածով չէ: Մենք ամբարտավան, մելամաղձոտ, լիուլի ու ծիծաղելի մարդիկ ենք, ովքեր հարմար չեն էս կյանքին ու ոչ էլ ուզում են հարմարվել: Կարճ ասած՝ մենք խղճուկ արարածներ ենք ու էդպես էլ գերադասում ենք մնալ: Մյուս կողմից՝ Բենիամինը մեղմ էր: Նա արդեն կյանք տեսած մարդ էր ու գիտեր, որ մեծությանու շահի համար թափած ջանքերը զուր են: Նրա համար ամենակարևորն իր բակի փշատի հոտն էր ու իր բաց լուսամուտից ներս թափանցող յասամանի անուշ բուրմունքը: 1938-ի ամռանը, երբ հայրս տասնհինգ տարեկան էր, նա գործ ճարեց. ձմերուկ էր դարսում: Ինչո՞ւ եմ սա հիշում, որովհետև հայրս համարյա սպանում էր իրեն՝ տապին տասներկու ժամ աշխատելով: Մի քանի տարի հետո էլ՝ էլի սպանում էր իրեն՝ ահավոր բարձր ջերմաստիճանի տակ խոտանոցում խոտ դիզելով: Տուն եկավ կապտած, ու մորս սիրտը քիչ մնաց վախից կանգ առներ: Մեկ ուրիշ անգամ


էլ, երբ տրակտորը քշելուց հետո հոգնած քնեցինք, զարթնեցինք տեսանք՝ ոռոգման փոսի մեջ է ընկնում: Ամառ էր, փոսում էլ չորս ոտնաչափ ջուր էր լցված: Ասածս անուղղակիորեն էն չի, որ հայրս աշխատանքից չէր վախենում: Ինչ էլ լիներ՝ նա վախենում էր չաշխատելուց: Կարծում եմ, ինչ-որ բան նրան մղում էր դեպի աշխատանքը, բայց՝ չգիտեմ թե ինչ: Սովորական վախը չէր, կամ սոված մնալը: Հպարտություն կար, նաև՝ անսահման սեր իր գործի նկատմամբ: Էդ, մեկէլ՝ ամեն ինչ գերազանց անելու ցանկությունը: Օրհնված՝ լիուլի եռանդով ու մկանունքով՝ նա կարող էր բոլորին գերազանցել, նույնիսկ իր հորը, որը մոլագարի համբավ ուներ, երբ ֆիզիկական աշխատանքի հարց կար: Մոլեռանդորեն նվիրյալ՝ պապս նույնիսկ արևին քնից կհաներ, որպեսզի սկսեր աշխատել: Հայրս գերադասում էր արևածագը դիտել իր տրակտորի միջից. այն տրակտորի, որ քշել էր ողջ գիշեր՝ լույսերը վառած: Բայց, իհարկե, ես չափն անցա: Այլապես՝ հայրս ինչո՞ւ պիտի ինձ էդքան անգամ տաներ ձկնորսության: Ինչո՞ւ պիտի գար դիտեր իմ բեյսբոլի խաղերը: Ինչո՞ւ պիտի մորս, եղբայրներիս ու ինձ տաներ սարերը՝ ճամբարելու: Պատասխանը շատ պարզ է. նա ամեն ինչ էր անում: Հիմա նա չկա: Սրտիս քարտեզի վրա գյուղական անձուկ ճամփեքի գծերն են: Էդ ճամփեքով արյուն է հոսում՝ իմ հիշողության արյունը, նաև՝ ողբերգության ու հարության արյունը: Ընդսմին՝ նրանք հուսո ուղերձ են տանում ու մի երգ, որը նույնքան քաղցր է ու ջինջ, որքան մեր հովտով վազող մարտյան սառցաշունչ քամին: Ես հավիտյանս թափառելու եմ էս ճամփեքով: Հիմա հաստա՛տ գիտեմ: Ես եղել եմ Հայաստանում, եղել եմ Երուսաղեմում, արանքում՝ էլի շատ տեղերում, բայց տա՛ն ճամփեքն են ինձ տարել այդ վայրերը: Շնորհիվ նրանց և իմ հոր, և իմ հոր հոր, բովանդակ աշխարհն իմ տունն է: Բայց տակավին 30-ականներին, երբ ձմեռ էր ու տնկիներն էտելու ժամանակն էր, հարևանության հայ տղամարդիկ խմբվում էին ու հերթով կտրատում իրենց ու միմյանց խաղողի այգիները: Երբ մեկից պրծնում էին, անցնում էին մյուսին: Այսպիսով, ոչ մեկը միայնակ չէր անում էդ տառապագին գործը, բացի այդ՝ նրանք

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [95]


William M ich ae lian

[96] The Old Language

հնարավորություն ունեին իրար հետ զրուցել մայրենի լեզվով: Նաև՝ բա՜րձր երգում էին՝ ի զարմանս ամերիկացի հարևանների: Մեր տանը եղբորս լուսանկարած Մասիսը կա՝ շրջանակի մեջ: Երկինքն ամպոտ է, բայց սարերը հստակ տեսանելի են: Լույսը փափուկ է: Առջևում ՝ խաղողի այգի է: Ամեն անգամ նկարին նայելիս՝ ես տեսնում եմ մեր հինավուրց երկրի քնած վեհությունը: Նաև տեսնում եմ Սան Խոակին հովիտը, ու մեր հին հարևանությունը: Իմ մանկության տնից մի քանի մղոն դեպի արևելք, կաղնեպատ ստորոտների հետևում, որոնք ասես հսկայական քնած կենդանիներ լինեն՝ Սիեռա Նևադան է ուրվագծվում: Առավոտ կանուխ, ճիշտ արևածագից առաջ, ամբողջ լեռնաշղթան տեսանելի է: Սարերը բաց բոսորագույն են, ու հատու գագաթների ուրվագիծն ասես մեխված է երկնքում: Բառացիորեն կարող ես լսել, թե ոնց է հողը շնչում: Առնում ես հողի համն ու մեղմ ցողառատ բուրմունքը, որ բարձրանում է խաղողի մրգատու այգիներից: Ձմռանը, հատկապես մրրիկից առաջ, ձյունածածկ գագաթները, թվում է, թե մի քանի քայլի վրա են: Ամենաբարձրերը (ավելի քան տասներեք հազար ֆուտ) ամբողջ ձմեռ պատված են ձյունով: Ներքևում, հովտում, տղամարդկանց ձայներն են լսվում, խոսքն ու երգը՝ հեռվում թողած տխրությունը, Հին Երկրի անտակ վիշտը: Միաժամանակ՝ բնությունը ժպտում է: Բնությունը զբաղված է անձեռակերտ նկարներ ստեղծելով: Սա իսկական մխիթարություն է նրանց անհանգիստ սրտերի համար և զորություն՝ առաջ գնալու: Չեմ ասում, թե կյանքը լավացավ: Պարզապես՝ հեշտացավ: Պապս ապրեց իննսունչորս տարի: Մի անգամ, նրա մահից երկու-երեք տարի առաջ, իմ մանկության տան մեջ նա երգեց «Կանչե կռունկը»՝ ամենատխուր ձայնով, որ հնարավոր է պատկերացնել: Նա երգում էր կորովով ու իմաստությամբ, ցասումով ու հպարտությամբ ու դառը հիասթափությամբ: Երբ վերջացրեց, նայեց ինձ: Նրա ձայնը դողում էր հուզմունքից, երբ ասաց. «Էս երգն էսպես են երգում»: Երբեք չեմ մոռանա այդ պահը:


Սրտիս քարտեզը գծագրված է ճամփեքով, բյուրավոր կնճիռներով՝ ժամանակի դեմքին: Բոլոր ճանապարհները դեպի տուն են տանում: Բայց ես չգիտեմ, թե որտեղ է տունը: Դանուբա կոչվող փոքրիկ քաղաքո՞ւմ: Օրեգոն նահանգի Սալեմո՞ւմ, որտեղ ես ապրում եմ: Սեբաստիայո՞ւմ, Բիթլիսո՞ւմ, թե՞ Մուշ��ւմ, որտեղից եկան իմ նախնիները: Երևանո՞ւմ, Էջմիածնո՞ւմ: Ի՞նչ է տունը՝ ճշգրտորե՛ն: Գուցե տուն ունենալու զգացո՞ւմն է: Բավարարվածության զգացո՞ւմը՝ օրվա վերջին: Ընտանեկան նկարնե՞րը՝ պատից կախված: Չգիտեմ: Չեմ էլ ձևացնի, թե գիտեմ: Ինձ համար՝ այս պահին այստեղ նստած՝ տունն այն գիտակցումն է, որ անում եմ սիրածս գործը, մինչ կինս ու երեխաներս իրենց գործերով են զբաղված, որպեսզի ինձ չխանգարեն: Է՛դ էլ է ինձ հերիք:

Վիլ յամ Միքայել յան

Հին լեզուն [97]


© Villiam Michaelian (self-portrait)

Ծնվել է 1956թ.: Մեծացել է Դանուբայից (Ֆրեզնո, Քալիֆորնիա) ոչ հեռու գտնվող ագարակում: Հեղինակ է երկու վեպերի, պատմվածքների երեք ժողովածուների, պոեզիայի և արձակի ինքնակենսագրական գրքի, բազմաթիվ հոդվածների: Ապրում է կնոջ և երեխաների հետ Սալեմում (Օրեգոն): Born in 1956, he grew up on a farm near Dinuba, a small town southeast of Fresno, California. He is the author of two novels, three collections of stories, a daily journal in two volumes, an autobiographical book of poetry and prose, and many essays, poems, and reviews. He lives with his wife and children in Salem, Oregon.


The Old Language

By William Michaelian A Listening Thing (2011) Primitive: Selected Drawings in Pixel, Pencil & Pen (2010) The Thing About Strawberries: 31 Dreams (2010) One Hand Clapping (2010) No Time to Cut My Hair (2009) The Painting of You (2009) Winter Poems (2007) Another Song I Know (2007) The Old Language (Armenian, 2005) A Map of My Heart (Armenian, 2004) Among the Living and Other Stories (2000)



William Michaelian. The Old Language.