Issuu

't ALTENATUURTJE januari 2026

nr. 130

Altenatuur De natuurbeschermingsvereniging van Altena

’t ALTENATUURTJE

45e jaargang nr. 2, januari 2026. Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur. Opgericht 5-11-1980, ingeschreven KvK 15-10-1981.

REDACTIE Wouter van Rijsbergen, redactie@altenatuur.nl, 06-38045664.

VORMGEVING Jan van Haaften, Sleeuwijk, 06-49904862.

DRUKWERK RAD, Dordrecht.

BESTUUR

Voorzitter Secretaris Penningmeester Leden

INTERNET

Jaap van Diggelen, Almkerk. 0183-402034. Margo van Beem, Hillsestraat 12, 4269 VG Babyloniënbroek. 06-55772591. Erik Gouw, Woudrichem. 06-52728142. Len Bruining, Dussen. 0416-392373. Marga Oerlemans, Wijk en Aalburg. 06-20548893. Goof van Vliet, Woudrichem. 06-28703838.

www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur

E-MAIL

info@altenatuur.nl secretaris@altenatuur.nl penningmeester@altenatuur.nl

LIDMAATSCHAP

Ledenadministratie Altenatuur, Weth. Kentiestraat 2a, 4285 CL Woudrichem. Keuze uit: gewoon lid €15,-- of gezinslidmaatschap €20,-- per jaar. Triodosbank NL02 TRIO 0320 0045 54 t.n.v. penningmeester Altenatuur. Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie of e-mail Altenatuur. Beëindiging van het lidmaatschap kan schriftelijk voor 1 december van het lopende jaar. Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status, het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

op de voorkant . . . Jan van Haaften

De spreeuw… om z’n mooie verenpak. Maar er is meer. Natuurlijk, het pak van de spreeuw straalt in de zon met groene en paarse tinten. Dat is bij velen van ons bekend. In de winter maken de witte uiteinden van de veren dat verenpak nog schitterender. Mijn ervaring van de laatste jaren is dat je de spreeuw niet meer zo vaak ziet. Vroeger kwam hij veel voor dankzij de bloemrijke weilanden met grazende koeien of paarden. Daar was de spreeuw graag bij want de hoeven lieten de bodem trillen en zo kwam er nog wel eens een worm omhoog, of werden kevers of andere insecten actief. Dat is allemaal wat minder geworden. Spreeuwen zijn nog wél massaal te zien na hun najaarstrek vanuit het noorden of oosten van Europa. Op zoek naar een slaapplaats strijken grote groepen met spreeuwen dan in de avondschemering neer in bomen of struiken. Maar eerst laten ze nog de prachtigste wolken zien, waarin wij als toeschouwer soms ware afbeeldingen herkennen. Ongelooflijk hoe gecoördineerd het vliegen gaat. Superwendbaar vliegen ze heen en weer en een eventuele roofvogel weet zich geen raad met hun pijlsnelle capriolen en geeft het jagen op. Spreeuwenwolken zijn nog wel tot in maart te zien. Len Bruining zag deze spreeuwenwolk afgelopen jaar in Dussen. Prachtig. ✤ 11

In nummer 130

10 Gouden Uil voor Arie en Henk

Op de voorkant

In nummer 130

Redactioneel

Van het bestuur

Fotowedstrijd 2025

10.

Gouden Uil voor Arie van den Herik en Henk Kraaijkamp

12.

Help de patrijzen met voedselbossen

15.

Vogels op gekke plekken

18.

Mantis religiosa in de Meinweg

22.

Nieuwe Vogels, welkom bij Altenatuur Sebastiaan Messemaker

36 Natuurdagboek van Kim

48 Gouden Leeuwerik voor Meeuwis

24.

Column: Blad, blad en nog meer blad

26.

Uitnodiging Algemene Ledenvergadering2026

27.

Alles is politiek

31.

Ekster

34.

Strokenteelt Struikwaard 2025

36.

Natuurdagboek van Kim Renders

40.

Stompie

41.

Flora

42.

Voedselbossenwerkgroep verwelkomt 100ste lid

44.

Kruidenweetjes - de paardenbloem

48.

Gouden Leeuwerik 2025 voor Meeuwis Millenaar

50.

Vogelwerkgroep Altenatuur

53.

Schooltuin Eethen op zoek naar vrijwilligers

54.

Waarnemingen van 1 sept. t/m 29 nov. 2025

57.

Klimaatrampen veranderen het gedrag niet

66.

2026: Jaar van de steenuil

68.

De activiteitenagenda winter 2026

72.

Advertentie - Kringloopcentrum Altena

73.

Colofon

73.

Advertentie - Altena Nieuwe Energie

winter

Redactioneel * Wouter van Rijsbergen

Mijn vorige redactioneel sloot ik af met een verzuchting over de opmars van de halsbandparkiet. Maar... er is iets veranderd. Ik ben nu werkelijk dól op de halsbandparkiet (psittacula krameri). Wat een geweldige vogel is dat zeg. Ooit was ik in de ban van de ijsvogel: de blauwe schicht die zich met hoge snelheid in een rechte lijn laag over het water voortbeweegt. Best aardig maar dat stelt toch eigenlijk niets voor bij de vrolijke felgroene flits van de halsbandparkiet, die zijn vlucht als bonus ook nog verlevendigt met welluidende enthousiaste kreten! Een ijsvogel? Oersaai… geef mij de halsbandparkiet! Leve de volièrebezitter die op een onbewaakt ogenblik de eerste exemplaren van deze geïmporteerde exoot de vrije vlucht gunde in het Nederlandse luchtruim, waarna deze begonnen aan een trage tropische triomfmars vanuit randstedelijk gebied. We hebben in Altena véél te lang moeten wachten -slechts een handvol waarnemingen elk jaar gedurende het afgelopen decennium- maar nu is het dan eindelijk zover: wát een feest! In 4

noordelijk Altena (Werkendam, Sleeuwijk, Oudendijk, Woudrichem) klinkt dit jaar hun zuidelijke roep en op steeds meer plaatsen siert hun felgroene verentooi de bomen. Een vleugje Vondelpark, we horen er helemaal bij! Ik hoop dat de inwoners van de andere kernen snel delen in de feestvreugde! Waarschuwing: bovenstaande tekst is echt een product ontstaan uit persoonlijke klimaatadaptatie. Dankzij onze milde kwakkelwinters gaat het de halsbandparkiet voor de wind en is hij binnenkort overal te zien en te horen. ‘Wen er maar aan’ is dan ook het motto. Daarom ‘adapteer’ ik mezelf en word fan van de halsbandparkiet. Ik gooi al mijn bedenkingen overboord en moedig iedereen aan datzelfde te doen, om collectief chagrijn te voorkomen. Mij hoort u niet meer over ‘nestholte-inpikkende, fruitoogstreducerende, trommelvliesschadende exoten’. Nee, ik gooi het over een andere boeg en spreek alleen nog in positieve bewoordingen over ‘onze nieuwste aanwinst’. Zit het tenslotte niet allemaal tussen de oren? In dit nummer leest u eveneens over andere vogels: kauw, ekster, patrijs, fazant. Daarnaast komen ook flora (cotoneaster, paarse dovenetel, paardenbloem) en insectenrijk (bidsprinkhaan) aan bod. Verder aandacht voor terugblikken (op 2025) en vooruitkijken (de gemeenteraadsverkiezingen in mei). Ook melden we veel feestelijks: de uitslag van de fotowedstrijd, onze gestage groei richting 650 leden, de werkgroep voedselbossen noteerde het100e lid, Arie van den Herik en Henk Kraaijkamp (vogelwerkgroep) kregen de Gouden Uil uitgereikt en Meeuwis Millenaar de Gouden Leeuwerik. Fantastisch: de natuur is in ruste momenteel, maar Altenatuur bloeit en groeit. Veel leesplezier! Kopij voor nummer 131 zie ik graag tegemoet, hartelijk dank! Mailt u deze uiterlijk 1 april naar: redactie@altenatuur. Heeft u foto’s bij uw artikel? Graag! Vermeld u dan wel de naam van de fotograaf. *Disclaimer: dit redactioneel kan sporen van cynisme bevatten. ✤

Van het bestuur Marga Oerlemans

Het is bijna december als ik dit schrijf, het meeste blad is van de bomen en we hebben de eerste nachtvorst achter de rug. Als je aan het einde van het jaar het stukje ‘van het bestuur’ mag schrijven is het voor de hand liggend om het jaar nog eens goed te evalueren. Dat is natuurlijk leuk, maar ik ben doorgaans niet zo van het terugkijken. Wat achter je ligt is voorbij, niets meer aan te doen. Anders is het natuurlijk als je terug kunt kijken op successen. Je kunt er niet lang genoeg van nagenieten.

Struikwaard

Zo eindigden we 2024 met een ledenbestand van ongeveer 600 leden. Op dit moment naderen we de 650 al, dat zegt eigenlijk alles wel over de bloei van onze vereniging. Flinke groei en belangrijker: steeds meer enthousiaste actieve leden. Sinds het verschijnen van het vorige Altenatuurtje in oktober hebben we volle bak gedraaid bij de lezingen over wilde bijen en over paddenstoelen. De avond op 15 november over de energietransitie was druk en zeer levendig en we hadden niet genoeg aan één avond, er werd in december een vervolgavond gepland. De vogelwerkgroep heeft de oeverzwaluwwand in de Struikwaard schoongemaakt (foto), opnieuw gevuld en afgedopt voor het geval er hoog water komt. Klaar voor het voorjaar!

De uilenwerkgroep heeft het jaar afgesloten en opnieuw enkele (steen-) uilenkasten geplaatst en Henk van Diest verzorgde en passant ook nog eens 27 uilenlessen op basisscholen in Altena. Over zichtbaarheid gesproken! Arie van den Herik en Henk Kraaijkamp zetten zich al 25 jaar in voor steen- en kerkuilen in Altena en ontvingen hiervoor dit jaar de Gouden Uil (foto), beschikbaar gesteld door Brabants Landschap. De werkzaamheden in de grienden zijn ook weer begonnen, traditioneel voor de eerste keer op de Natuurwerkdag waarbij er ondanks het weer een grote groep mensen present was in de griend langs de Wijde Alm in Uitwijk. Ook blijven we in gesprek met de gemeente over een breed scala aan onderwerpen op het terrein van natuur en milieu. Nieuw is, dat we ook actief de dialoog met de politieke partijen hebben gezocht. Verderop in dit Altenatuurtje valt daar meer over te lezen. En dit is dan nog maar een greep uit de activiteiten van het laatste kwartaal. Het vervult me toch wel met enige trots hoe veelzijdig we met zijn allen bezig zijn. Terugkijken is zo een feestje. Op dit moment is het misschien niet altijd aantrekkelijk om naar buiten te gaan, maar gelukkig is er in de tuin ook vanaf mijn bank van alles te zien. Verrekijker ligt altijd binnen handbereik en wat is het dan leuk om de puttertjes (wat een prachtige vogeltjes zijn het toch) de cichorei af te zien 'grazen' die langs onze vijver groeit. Af en toe zie ik kramsvogels en koperwieken, die het

Putter

Pimpelmees

fruit dat is blijven hangen in dank aanvaarden. Op het balkon hangt allerlei vogelvoer waar vooral mezen zich te goed aan doen. De kraaien hebben inmiddels uitgevonden hoe je vetbollen die in een ijzeren dispenser aan een paar bomen in de tuin hangen met grof geweld in brokken op de grond kunt laten vallen. Daarna kunnen eksters, kauwtjes en kraaien daar fijn ruzie over maken. Heerlijk, er is eigenlijk altijd wel wat te zien buiten. En er is ook veel om je op te verheugen, want nog even dan gaan de dagen weer lengen en dan komt de lente er weer aan. Ik reken op volle nestkastjes, want 'mijn' mezen zijn zeker weldoorvoed de winter doorgekomen. Ik ben benieuwd hoe mijn nieuw toegevoegde struweelhaag, met dank aan Plan Boom, zich gaat ontwikkelenstraks vormt die een bron van voedsel en beschutting. Alweer zo’n mooie activiteit, georganiseerd door Altenatuur. Maar vooral sta ik natuurlijk te trappelen om de wei weer in te mogen bij het begin van het weidevogelseizoen, samen met die ruim 100 vrijwillige weidevogelbeschermers. Vanaf februari ben ik weer in het veld te vinden, want dan komen de grutto’s terug, gaan de kieviten weer buitelen en is het tijd om samen met de boeren zoveel mogelijk nesten te beschermen. Als we met zoveel mensen binnen Altenatuur de schouders eronder blijven zetten, gaan we beslist weer mooie dingen bereiken in 2026! ✤

Fotowedstrijd 2025 Len Bruining

Fn hett jaar va

Dirk Jan Bouman uit Wijk en Aalburg werd afgelopen november de winnaar van de fotowedstrijd die ieder jaar door Altenatuur wordt uitgeschreven. Dirk Jan maakte de sfeervolle foto op 7 november op de Maasdijk bij Wijk en Aalburg in de richting van de Steenfabriek.

De foto werd afgedrukt op de kerstkaart die Altenatuur stuurde naar honderden personen en instanties waar de vereniging mee samenwerkt. Voor de jury is het ieder jaar weer moeilijk om een keuze te maken uit de prachtige foto’s die fotografen insturen. Steeds meer inwoners worden zich bewust van de rijkdom van hun leefomgeving in Altena. Altenatuur ziet deze bewustwording als een positieve ontwikkeling. We danken alle inzenders hartelijk voor hun prachtige beelden!

Nelma Lankhaar (foto Kornsche Boezem) en Sylvia de Blom (foto Almbos) verdienden met hun foto allebei een eervolle vermelding. ✤ 9

Gouden Uil voor...

Een bijzonder moment tijdens de vergadering van de vogelwerkgroep op 30 september 2025. Na de gebruikelijke opening van de vergadering door Arie van den Herik (voorzitter) nam Henk van Diest het woord…

Beste vrijwilligers, Er zijn gewone vergaderingen van onze werkgroep, maar soms komt het voor dat er iets bijzonders gaat passeren. En dat geldt zeker voor deze vergadering. Er zijn namelijk twee vrijwilligers die zich in de afgelopen jaren verdienstelijk hebben ingezet voor de vogelbescherming. In dit geval gaat het specifiek om de uilenbescherming. Beiden hebben zich ruim 20 jaar intensief beziggehouden met de bescherming van de steen- en kerkuilen. En dat feit verdient een nadrukkelijk accent. Het is aan mij de eer om beide heren namens Brabants Landschap te decoreren met de Gouden Uil. Het laat zich langzamerhand wel raden aan wie deze eervolle onderscheiding wordt toegekend. Het zijn Arie van den Herik en Henk Kraaijkamp. Graag een geweldig applaus. Uit de bijgaande brief van Brabants Landschap citeer ik nu even: ‘We hopen dat de vrijwilligers het speldje met trots zullen dragen en zich nog vele jaren als uilenbeschermer zullen inzetten’. Daar voeg ik nog aan toe dat wij als ‘gewone’ beschermers respectvol met Arie en Henk zullen omgaan! Na de opspelden van de Gouden Uilen was er natuurlijk iets lekkers bij de koffie en konden de gedecoreerden even bijkomen van deze onverwachte onderscheiding! ✤ 10

Arie van den Herik en Henk Kraaijkamp

Help de patrijzen met voedselbossen Wijnand Veth

Als weidevogelaar was ik actief in het gebied rond Uppel en het zal rond 2014 geweest zijn toen ik hoorde dat er plannen in de maak waren om de landbouw in dat gebied meer natuur-inclusief te maken. Enkele jaren later startte het Partridge-project. In de jaren die volgden raakte ik betrokken bij dit project en zag ik met eigen ogen de veranderingen tot stand komen. Ik leerde de patrijs (Perdix Perdix) en zijn specifieke behoeften ook beter kennen.

We zijn nu 10 jaar verder en de patrijs houdt nog steeds stand in Altena. Met wat geluk kun je tijdens een fiets- of wandeltocht deze schuwe veldhoenders tegenkomen. Gemakkelijk heeft de soort het echter nog steeds niet. De inrichting van veel van onze polders is desastreus voor biodiversiteit, klimaat en de gezondheid van mens en dier.

Onze voedselbos-leden, waarvan velen ook echt een voedselbos of eetbare structuur aan het ontwikkelen zijn, merkten op dat de patrijzen graag te gast zijn in deze paradijsjes. Ze voorzien vaak precies in de behoeften die de patrijs heeft. Het niet of

heel laat maaien is er daar één van. Dit levert plekjes op om veilig te kunnen broeden en insecten om de klucht met kuikens mee groot te brengen. In de wintermaanden zijn patrijzen ook graag in het voedselbos, de vele zaden van kruiden zijn belangrijk voedsel om de winter mee door te komen. Ook de rust, die onderdeel is van het beheer van een voedselbos, blijkt bijzonder positief uit te pakken voor de patrijs. De gevarieerde inrichting van een voedselbos trekt natuurlijk een verscheidenheid van leven aan. Ook de buizerd en de vos komen er regelmatig langs. Maar in de weelderige begroeiing kunnen de alerte patrijzenouders hun nesten gelukkig goed verstoppen en lopen die minder gevaar. In februari beginnen de patrijzenhaantjes hun territorium al af te bakenen met hun roep. Als je vóór zonsopkomst de polder ingaat, kun je het onmiskenbare geluid misschien horen. Dit wil nog niet zeggen dat er daadwerkelijk een nest komt, maar het aantal roepende haantjes geeft wel een indicatie van de omvang van de populatie patrijzen. Wij van de werkgroep voedselbossen en de grondeigenaren zijn superblij dat we de kwetsbare patrijs een plek met voedsel en dekking kunnen bieden. We hopen deze zomer de kluchten met jongen waar te nemen. Het idee om voedselbossen in Altena te omarmen is een recent idee en de realisatie ervan is ook nog in de opstartfase. Het positieve effect op de biodiversiteit is vanaf het begin al waarneembaar en ook wel verwacht, maar dat er zó snel al een kwetsbare soort als de patrijs profiteert van de aangelegde eetbare structuren, verrast ons in positieve zin. De patrijs is als een soort barometer voor de gesteldheid

van onze leefomgeving: als het goed gaat met de patrijs, gaat het ook goed met veel andere soorten. Bij het opstarten van ons voedselbosnetwerk hebben we een aantal doelen geformuleerd. Eén ervan was het vergroten en versterken van de biodiversiteit. De leden die voorop lopen en nu beloond worden met patrijzen op hun landje, tonen dat dat echt haalbaar is! Stefan Nijenhuis en Jonas van den Berg, studenten Bosen Natuurbeheer aan Wageningen University, werken momenteel aan een onderzoek naar patrijzen in een omgeving met een voedselbos nabij strokenteelt. We zijn natuurlijk razend benieuwd naar de resultaten. Heb je grond in bezit en wil je de patrijs helpen? Overweeg dan eens om ook mee te doen en een eetbare structuur aan te leggen. Je vergroot de biodiversiteit én kunt zelf oogsten! Wil je op de hoogte blijven van onze activiteiten, stuur dan een mail naar Thea en vraag naar de nieuwsbrief. Mail naar: voedselbossenwerkgroep@altenatuur.nl (zonder streepje) ✤

Vogels op gekke plekken Rinus Punt

Dit wil ik jullie meegeven. In Altenatuurtje nr. 123 stond een verhaal van Herman van Krieken over een luxe nestkast: in een lege legercontainer bleek een zwarte roodstaart te broeden. Mijn gedachten gingen terug naar mijn werkzaam verleden bij Verolme in Heusden. Ook hier trof ik vogels op onverwachte plekken aan. Op de werf van Verolme maakt ik mee dat op wel zes plaatsen roodstaartjes broedden. Op de vreemdste plaatsen bouwden ze hun nestjes. Herrie of stof? Het maakte ze niets uit. Ze bouwden hun nest, gingen broeden en brachten hun jongen groot. Zelfs zonder gehoorbeschermers. Eén nestje lag in de klinkslee. Dit is het laatste obstakel om een schip vast te houden op de helling vlak voor de tewaterlating. Laat men de pinnen vallen in de slee dan glijdt het schip te water. Prachtig dit nestje. Gelukkig waren de jongen uitgevlogen voordat de slee werd geplaatst. Ook het nestje van een roodstaartje onder de helling was een complete verrassing. Geen boerenzwaluw maar een roodstaartje vloog uit het nestje toen ik daar was voor een storing. (foto)

Roodstaart in boerenzwaluwnest.

Koolmezennest in potje.

Nu ik toch aan het terugblikken ben, komen er nog meer bijzondere plaatsen van nestjes naar boven. Wat denk je van deze koolmees (foto’s). Zij broedde haar nestje uit in een ijzeren potje waarin in de winter een brander zat om de rails ijs of sneeuwvrij te maken. Dit broeden gebeurde allemaal tijdens het gebruik van de kraan en volop in de zon.

Houtduif in het stroppenhok.

Of de postduiven met jongen in de kippenkooi van een hopperzuiger. De kippenkooi zit onder in het ruim van de zuiger waar volop werd gewerkt. En deze houtduif op een ijzeren balk in het stroppenhok. De kraandrijversbaas was niet blij met al die stront. (foto) 16

Het wordt nog gekker. Twee kraaiennesten. (foto’s) Was wel wennen om er hoog boven de grond op het bordes langs te lopen. Je komt de trap op en op een halve meter kijkt de kraai op haar nest je aan.

Ik maakte ook mee dat ik gebeld werd over een vreemde vogel in de timmerloods. Ik ernaartoe, bleek het een fuut te zijn. Deze watervogel had een halve kilometer gelopen om vanaf de Bergse Maas daar te komen. Bij het vangen pikte hij wel dwars door mijn werkhandschoenen heen. En toen ik hem losliet, werd ik ook nog toegesproken door een hoofdbaas ‘wat ik daar aan het doen was aan de waterkant’.

Jonge kraaien.

Er zijn nog vele verhalen te vertellen over het vogelleven op de werf. Dus waar je ook werkt, er is altijd wel een plekje te creëren voor onze gevederde vrienden! Probeer het ze wat makkelijker te maken door nestvoorzieningen te maken. Denk aan nestkastjes en geriefbosjes. Of kleed een kaal parkeerterrein mooi aan met wat groen. Wat is er mooier als je de vogels op je werk kunt beschermen en er dan van kan genieten. De productiviteit wordt er zeker niet minder door! ✤ Nestinspectie.

Mantis religiosa in de Meinweg Jaap van Diggelen

Sommige dieren hoef je maar één keer te zien, ook al is het op foto of tekening, om ze voor altijd te kennen. Bij vogels is dat bijvoorbeeld de ijsvogel, een blauwe schicht die over het water langs je heen scheert en die, met enig geluk, vervolgens op een tak gaat zitten waar je hem kunt bekijken. Verwarring is dan uitgesloten. Dit geldt ook voor het dier waar dit verhaal over gaat. Het laatste weekend van augustus nodigden onze zoon Tom en zijn vrouw Jacky ons uit voor een weekend op een camping bij Herkenbosch. Het leek ons heel leuk en het weer was prima, dus maakten we tijd en togen er met de caravan heen. Het was een camping grenzend aan het prachtige natuurgebied De Meinweg. De Meinweg spreekt al jaren tot mijn verbeelding omdat het een van de weinige natuurterreinen is waar alle drie de Nederlandse slangensoorten kunnen worden aangetroffen. Met nadruk op kúnnen, want het aantreffen van een slang in de vaderlandse natuur is mij nog nooit overkomen, zelfs niet op plaatsen waar ze door velen recent nog werden gemeld. Zaterdagmorgen huurden we fietsen en met z’n vijven (kleinzoon Isa in het zitje) vertrokken we voor een tocht door het

grote natuurgebied. Na een flink eind fietsen over verharde paden, gevolgd door nog een eind zandpad stopten we bij de Rolvennen. Geen toeval natuurlijk, want ik had ergens gelezen dat er hier kans is op adders. Rond de aanwezige picknicktafel maakten we spontaan een hele mooie driegeneraties foto. Ik ben de man met pet achteraan. Er schiet mij een krachtige slogan voor natuurbehoud uit de vorige eeuw te binnen: ‘We hebben de aarde niet geërfd van onze ouders maar geleend van onze kinderen’.

Isa, Tom en Jaap.

Nog voor ik koek en zopie goed en wel op heb, loop ik een paadje in richting een van de Rolvennen. Ik kijk goed om me heen… het verlangen naar adder, hè. Aan de overkant van het ven lopen twee mensen. Lopen is niet het juiste woord, ze schuifelen tussen de heidestruiken door, het hoofd gebogen, geconcentreerd de grond om zich heen afspeurend. Ik veronderstel dat ze een inventarisatieroute lopen voor reptielen. Ze gaan overal waar gewone stervelingen niet mogen komen, dus ze zullen hiervoor gemachtigd zijn. Ze zijn helaas te ver weg om ze aan te spreken, want dan had ik kunnen vragen wat ze gezien hadden. ‘En nog wat gezien?’ is misschien wel de meest gestelde vraag tussen natuurliefhebbers. Net als bij hengelaars: ‘Nog wa gevonge?’ ‘Neeje, alleëen drie verspeuld’. Terwijl de inventariseerders uit zicht verdwijnen speur ik het wateroppervlak van het ven af. Het is compleet dichtgegroeid met waterleliebladeren. In het beeldveld

Meinweg, 3 dichtgegroeide rolvennen.

van mijn kijker verschijnt iets dat beweegt. Het is een klein fuutje, een dodaars, juveniel nog. Ik kijk vervolgens met ongewapend oog naar dezelfde plek in de groene zee van leliebladeren. Het beestje gaat bijna helemaal op in zijn omgeving en duikt ook nog regelmatig onder. Na goed rondkijken, met en zonder kijker, ontdek ik nog 2 dodaarsjes. Om het plankier heen waarop ik sta, is het moerassig en ik hoor getik, alsof je je twee vingernagels telkens van elkaar laat afschieten, met tussenpauzes van seconden. Het komt van de moerassprinkhaan, ik ken het geluid uit de natte weilanden van de Kornsche boezem. Ik zoek nogmaals nauwkeurig het hele venoppervlak af met m’n kijkertje om zeker niks te missen (ringslang? witsnuitlibel?) En dan zie ik iets heel vreemds. Een redelijk fors insect stuntelt en klautert over de waterleliebladeren die klem tegen elkaar liggen met hier en daar opgeklapte randen. Het is niet te geloven maar dit is een Europese bidsprinkhaan! Absoluut zeker. Hij probeert van blad tot blad te gaan en ergens aan land te komen. Zo’n beest heeft vleugels maar vliegt niet echt, is hij door de wind naar een ongewenste plek gevoerd? Het zijn niet-te-missen grote beesten, vrouwtjes kunnen wel 7 cm lang zijn. Ik ken ze alleen uit het buitenland. De wetenschappelijke Latijnse naam is Mantis religiosa. Beide termen duiden iets vergelijkbaars aan: Mantis betekent ‘ziener, profeet’ en religiosa spreekt voor zich. Kortgezegd 19

heet ‘ie in het Latijn dus iets van ‘Gelovige gelovige’ of ‘profeterende profetes’. Vreemd dat nergens in de wetenschappelijke naam het bidden wordt genoemd, waar de naam in diverse andere talen dat wel doet: bidsprinkhaan, praying mantis (Eng.); Gottesanbeterin (Dts); Prie-Dieu (ZuidFrankrijk). Iconisch mag je wel zeggen, dit dier.

Europese bidsprinkhaan, vrouwtje.

Afbeeldingen van de bidsprinkhaan kom je regelmatig tegen, het insect heeft als rolmodel gediend voor allerlei beeltenissen van aliens en andere SF types. Dit heeft vast te maken met de robotachtige manier van bewegen, de driehoekige kop met grote ogen en de gladde metaalachtige looks. Mythisch ook. Al voordat Linnaeus er in 1758 voor het eerst een naam aan gaf, was het dier uit verhalen over goden- en geestenwereld in tal van culturen bekend. Mijn eerste waarneming van dit beest is van 21 juli 2003 in het 20

plaatsje Lalley onder Grenoble, ik vind het bijgeschreven in mijn insectengids. De bidsprinkhaan is een mediterrane soort, die van warmte houdt en op alle werelddelen voorkomt. De naam bidsprinkhaan heeft te maken met de wat schuin opgerichte houding van het insect, waarbij het zijn voorpoten over een groot deel samenvouwt, een soort biddende houding (zie foto). Het doel van deze samengevouwen poten is verre van devoot: doodstil zittend wacht het insect op een argeloze voorbijganger (klein beestje). Zodra deze binnen bereik is klappen de doornige voorpoten in een twintigste van een seconde uiteen en klemmen zich om de prooi. Niet alleen de houding van het beest maar ook de meesterlijke onbeweeglijkheid en vervolgens het genadeloos toeslaan spreken al eeuwen tot de verbeelding. Nog excentrieker wordt het dier bij de paring. Het mannetje is aanzienlijk kleiner dan het vrouwtje. In alle behoedzaamheid nadert hij haar, iedere beweging die hij maakt is een uitdaging, hij verstijft geheel als zij in zijn richting kijkt of ook maar de geringste beweging maakt. Bidsprinkhanen zien bewegende objecten perfect, maar stilstaande objecten missen ze. Ook bekende bewegingen negeren ze, daarom swingt het naderende mannetje in de cadans van een in de wind bewegend blad. De gehele toenadering van ‘kort in beweging komen en weer stoppen’ kan uren duren. Als het uiteindelijk tot een paring komt, gaat het vrouwtje soms zover dat ze de kop van het

mannetje opeet, wat de paring verlengt omdat sturing vanuit de kop wegvalt. Uiteindelijk eet ze het hele beest op. Deze maaltijd direct na de paring zou ten goede komen aan de eiproductie. Het geheel wordt aangeduid als ‘seksueel kannibalisme’ en komt bij veel soorten bidsprinkhanen voor en ook bij andere ongewervelden.

bij ons inheems zou worden. Ook in 2024 en 2025 werd in hetzelfde gebied voortplanting aangetoond. Waar dit was? Precies: in de Meinweg! Het stuk Nederland dat op de kaart van Limburg als een rechthoekig aanhangsel Duitsland insteekt. Het is exact hier waar de bidsprinkhaan voor het eerst als nieuwe soort (voortplantend) voor ons land werd Over soorten gesproken. In Midden- en vastgesteld. Ik was van dit alles Zuid Europa komen 18 soorten absoluut niet op de hoogte toen we op bidsprinkhanen voor (Orde Mantodea; 30 augustus het natuurgebied inreden. Familie Mantidae), wereldwijd zijn het Toevallige waarnemingen blijven de er 2400. Hoewel hun naam anders doet leukste! vermoeden zijn ze meer verwant aan de kakkerlakken dan aan de Zonder twijfel zal deze spectaculaire sprinkhanen. ‘Geen soorten in NL’ nieuwe soort ook in Altena worden vermeldt mijn insectengids uit 1986. ontdekt, het is alleen de vraag Ook de bijbel voor de biodiversiteit in wanneer. Gezien zijn naam mag een ons land, De Nederlandse Biodiversiteit lichte voorkeur voor onze streek niet uit 2010, vermeldt voor de Mantodea worden uitgesloten… ✤ nog 0 soorten. Inmiddels zijn er bijna 140 waarnemingen van de Europese bidsprinkhaan in ons land sinds 2009. Een aantal waarnemingen hiervan betreft waarschijnlijk exemplaren die na vakantiereizen zijn meegelift uit zuidelijke oorden. Meer dan 90% van de waarnemingen zijn vanaf 2020 gedaan. Op het kaartje hiernaast zijn alle locaties van waarnemingen in deze eeuw weergegeven. In 2023 is voor het eerst voortplanting vastgesteld: jonge dieren (nymfen) en oötheca (kapsel met eitjes) werden gevonden. Sindsdien wordt de soort als inheems beschouwd. Deze warmteminnende soort rukte op in Duitsland en België, duidelijk geval van klimaatreiziger. Je kon er op wachten Verspreiding waarnemingen Europese dat de bidsprinkhaan op korte termijn bidsprinkhaan in ons land in deze eeuw. 21

s l e g o ✔ e w u Nie

Welkom bij Altenatuur: Sebastiaan Messemaker Erik Gouw interviewt nieuwe leden

Op het Vroege Vogel-Festival eind september op Fort Altena sprak bestuurslid Goof van Vliet met ecoloog Sebastiaan Messemaker, een veertiger met jong gezin uit Wijk en Aalburg, die zeer geïnteresseerd was in wat Altenatuur allemaal deed. We kijken altijd om ons heen naar mensen met kennis van biologie en natuur, wie weet om ons op termijn te komen versterken. Daarom waren we ook zeer verheugd dat hij zich kort daarna aanmeldde als lid van Altenatuur en aanwezig was bij de lezing over wilde bijen. Hij hielp ook mee op de Natuurwerkdag, waar ik hem vroeg of hij het leuk vond om geïnterviewd te worden als ‘Nieuwe Vogel’. Dat vond hij prima! Sebastiaan is 46 jaar en komt oorspronkelijk uit Eethen. Als kind was hij al gegrepen door de natuur, ging op ontdekking en las natuurboeken en het magazine van Brabants Landschap. Boswachter worden was wat hij toen wilde. Na de middelbare school in Waalwijk kiest hij toch voor de techniek, want ook die is razend interessant. Hij vertrekt naar Eindhoven en gaat Werktuigbouwkunde studeren aan de Fontys Hogeschool en Industrial Design aan de Technische Universiteit. In die periode leert hij ook zijn vrouw Elske kennen.

Na de studie trekt het stel voor het werk richting het westen en strijken ze uiteindelijk neer in Berkel en Rodenrijs. Sebastiaan werkt voor Consolidated, de dakbedekkingsspecialist uit Gorinchem, waar hij werkt op de R&D-afdeling ‘Daklab’. Een erg mooie tijd waarin hij zich bezighoudt met duurzame innovaties op het gebied van daksystemen, zoals groene-energie en waterbufferende daken. De bouwcrisis in 2012 luidt helaas het einde in van deze afdeling. Hij richt dan zijn eigen bedrijf Flattalk Infographics op en richt zich samen met een ander bedrijf op IOT-systemen (Internet of Things). Na een aantal jaren keert hij weer terug bij Consolidated, maar nu als leidinggevende. In de tussentijd is in 2016 zoon Boudewijn geboren en ontstaat de wens ruimer te wonen en meer in de buurt van familie en vrienden. In 2018 vinden ze een boerderij aan de dijk in Wijk en Aalburg en keren ze terug naar Altena. Snel daarna volgen dochter Jorinde (2019) en zoon Valérian (2021) en is het gezin compleet. Maar is het leven ook compleet? Inmiddels is hij de 40 gepasseerd en wordt de drang steeds groter concreet bij te dragen aan een groenere meer duurzame wereld. Na vele gesprekken met verschillende mensen en het lezen van diverse boeken en artikelen besluit hij uiteindelijk bosen natuurbeheer te gaan studeren aan Hogeschool Larenstein. In deze studie komen zijn interesses ecologie, landschap en cultuurhistorie mooi samen. Al tijdens zijn studie lukt het hem om een baan te vinden die helemaal aansluit bij zijn wensen en ambities. Hij gaat aan de slag als landschapsecoloog bij Waardenburg Ecologie in Culemborg. Hier werkt hij aan mooie natuurherstelprojecten voor voornamelijk provincies, waterschappen en terreinbeherende organisaties. Hij begint enthousiast te vertellen over het rangordemodel, de verschillende lagen (klimaat, geologie, hydrologie, bodem, cultuurhistorie, vegetatie, fauna, mens) waaruit het landschappelijk systeem is opgebouwd en waarom bodem- en waterhuishouding zo bepalend zijn in dit systeem. Vanuit deze methodiek stelde hij onder andere een Natuurherstel- en ontwikkelingsvisie op voor de Vuchtpolder bij Breda met een ontwerp voor een robuust natuurnetwerk met integratie van landbouw en recreatie. Deze zomer rondde hij zijn studie af en kwam er naast tijd voor de kinderen ook tijd vrij voor nieuwe dingen, bijvoorbeeld Altenatuur. Hij is niet alleen lid geworden om geïnformeerd te worden, maar is voornemens ook actief een bijdrage te leveren aan een mooier Altena en zijn kennis en ervaring hierbij in te zetten. In eerste instantie door bij lezingen aanwezig te zijn en de handen uit de mouwen te steken bij werkochtenden. Maar tijdens ons gesprek heeft hij ook veel vragen over wat Altenatuur precies doet en hoe we georganiseerd zijn. Dus wie weet wat er daarna komt. Hier zijn wij natuurlijk ontzettend blij mee - van harte welkom Sebastiaan! ✤

COLUMN

Simone van Heiningen

BLAD, BLAD EN NOG MEER BLAD

Wanneer ik dit schrijf, is het nat en grauw. De herfst is nu toch echt begonnen. Het werd tijd. Want hoewel de meteorologische en de astronomische startdata al lang achter ons liggen, had de zon het memo kennelijk niet ontvangen. Strakblauwe luchten, in november nog 17 graden – genieten, maar ook wel een beetje eng. Hoe dan ook, de vele bomen in mijn tuin kunnen kennelijk wel op de kalender kijken, want de blaadjes zijn al een tijd aan het vallen. En dat betekent: mouwen opstropen, harken en na 10 minuten je vestje aan een tak hangen want zweten. Overigens verlaat dat blad mijn tuin niet. Wat tussen de planten ligt, laat ik sowieso onaangeraakt. Niks is zo leuk als zien – en horen – hoe vogels en egels die bladdeken te lijf gaan, op zoek naar lekkers. Het blad op de paden ligt mij persoonlijk ook wel best. Ik ervaar zelfs een kinderlijk genoegen, wanneer ik door een hoopje krakend blad loop. Weet u nog? Zo'n schaatsende beweging en dan schoppen met je kaplaarsjes. Kiks voor Niks – en dat is geen tikfout! –, noemden Koot en Bie dat in hun Bescheurkalender. Nog eentje: een bundel oude kranten op de grond laten vallen. Ook zo fijn. Enfin, het blad: voor mijn rolstoelende echtgenoot zijn die bladhoopjes minder fijn, dus weg ermee. Op het gras hark ik het blad ook weg. 'Anders wordt je grasmat kaal en mossig', aldus de biljartlakenbezitters. Nu is mijn grasmat dat toch wel, vanwege de schaduw van diezelfde bomen, maar vooruit.

Al dat blad prop ik in mijn eigengemaakte bladkorf. Die zit snel mudvol, maar een week later kan er met wat aanstampen best een nieuwe lading bij. De boel verteert vervolgens tot prima bladaarde voor de moestuin. Ik heb het ook eens geprobeerd met vuilniszakken: volstouwen, zonodig een beetje nat maken, dichtbinden en er een paar gaten in prikken. Werkte prima, maar na 20 vuilniszakken begon de boel wel erg op een vuilstort te lijken. Ik prop ook nog wat blad in mijn muizenruiter. Mijn wat? Mijn muizenruiter. Je maakt een wigwam van een paar lange, dikke takken, dan knutsel je daar met nog meer takken en wat touw een paar 'plateaus' in en je vult het binnenste met stro, takjes, blad enzovoorts. De bedoeling van dit alles is dat er muisjes in trekken, die op hun beurt weer uilen aantrekken. Benieuwd naar mijn ervaringen? De enige die er de afgelopen drie jaar in is getrokken is mijn vaste zwerfkat en de ransuilen roesten langs de straat, in een berk even verderop. Het is op het randje van beledigend. Maar leuk staat het wel… ✤ 25

Uitnodiging Algemene ledenvergadering 10 februari 2026 Fort Giessen, aanvang 20.00 uur, inloop 19.30 uur. 1. Opening. 2. Notulen ledenvergadering van 20 februari 2025 (Zie Altenatuurtje 128, mei ‘25, pag. 26-31). 3. Jaarverslagen: de secretaris en vertegenwoordigers van de werkgroepen presenteren wat er in de vereniging/werkgroepen het afgelopen jaar is gebeurd en de plannen voor 2026. 4. Financieel jaaroverzicht 2025/begroting 2026 door de penningmeester. Stukken liggen vanaf 19.40 uur ter inzage op de bestuurstafel. 5. Verslag kascontrolecommissie. 6. Bestuursverkiezing. Aftredend en herkiesbaar: Margo van Beem, Len Bruining, Marga Oerlemans, Erik Gouw en Goof van Vliet. Voordracht nieuw bestuurslid: Sjaak Kant. 7. Rondvraag. 8. Sluiting. Hierna is er een gezellig samenzijn onder het genot van een hapje en een drankje. Even voorstellen Mijn naam is Sjaak Kant. Sinds afgelopen zomer ben ik aangesloten bij het bestuur van Altenatuur. Bij de volgende ledenvergadering wil ik mij graag verkiesbaar stellen om bestuurslid te worden van onze mooie vereniging. Mijn roots liggen in Altena: ik ben geboren en getogen in Altena en woon met mijn vrouw Wilma in Hank. Mijn ouders hadden hier een agrarisch bedrijf en als oudste zoon zou ik hen gaan opvolgen maar het liep anders. Na een lange loopbaan bij de rijksoverheid ben ik drie jaar geleden vervroegd gepensioneerd. Naast wandelen, fietsen, tuinieren doe ik graag vrijwilligerswerk, onder andere als digitaalmaatje bij de bibliotheek en bij Plukroute Hank.

Alles is politiek Doelstellingen Altenatuur ingebracht bij lokale politiek Sjaak Kant

Na de landelijke verkiezingen van 29 oktober jongstleden hebben we volgend jaar op 18 maart opnieuw een moment dat we mogen stemmen. Ditmaal de verkiezingen voor de gemeenteraad. Dit zal dan de 3e keer zijn dat we een nieuwe raad kiezen voor onze mooie gemeente Altena. Dit na de fusie van Werkendam, Woudrichem en Aalburg in 2019. Met die fusie is er toen ook een (middel)grote gemeente ontstaan met maar liefst ruim 58.000 inwoners en een landoppervlakte van 200 km2 (plek 45 van de 342 gemeenten in Nederland). Met maar liefst 21 kernen. In de huidige gemeenteraad is er een heel brede coalitie (75% van het aantal zetels) die de gemeente bestuurt. Zetelverdeling huidige gemeenteraad Altena

Gegeven die verkiezingen heb ik, bij het kennismaken met het bestuur, voorgesteld dat ik mij voor Altenatuur ga bezighouden met het versterken van de verbinding tussen Altenatuur en het gemeentebestuur en de politieke partijen die in de gemeenteraad zitten. Dit om bij hen onze doelstellingen nadrukkelijker dan voorheen voor het voetlicht te brengen. We hopen daarmee dat politiek en bestuur in onze gemeente zich meer achter die doelstellingen gaan scharen. Aldus heeft het bestuur ook besloten. De eerste vraag daarbij is dan natuurlijk “Wat zijn onze doelstellingen?” In het verleden heeft Altenatuur die natuurlijk bij diverse gelegenheden geformuleerd. Als start van mijn activiteiten heeft het bestuur eerst de doelstellingen opnieuw tegen het licht gehouden en de formulering daarvan opgefrist. Zie bijgaand kader. Ook hebben we een analyse gemaakt van de verkiezingsprogramma’s van alle partijen en die naast onze doelstellingen gelegd. De belangrijkste doelstellingen van Altenatuur zijn: 1. Behouden en versterken van de bestaande natuurgebieden in de gemeente Altena;

1. CLOPPENWAARD 2. SLEEUWIJKERWAARD 3. GROESPLAAT 4. ZEVENBANSCHE BOEZEM 5. UITWIJKSCHE VELD 6. WIJDE ALM 7. STRUIKWAARD 8. WIJKSCHE WAARD 9. POMPVELD 10. KORNSCHE BOEZEM 11. OUDE MAASJE 12. ALMBOS 13. DYULS BOS

Natuurgebieden in Altena.

2. Versterken en uitbreiden van de bestaande structuur van ecologische verbindingszones (EVZ) tussen de verschillende natuurgebieden in Altena; 3. Versterken van de biodiversiteit in Altena, onder andere door in te zetten op een natuurvriendelijk maaibeleid, een verantwoord en divers bomenbeleid en tegen het gebruik van pesticiden. Verder pleit Altenatuur voor ecologisch groen in de kernen en verbetering van de waterkwaliteit; 28

4. Sterker gemeentelijk beleid om klimaatverandering tegen te gaan door een grotere bijdrage te leveren aan de energietransitie. Wij zijn voorstander van het plaatsen van windmolens (in aansluiting op de bestaande infrastructuur) en zonnepanelen; 5. Bevorderen van het op een duurzame en natuurinclusieve manier bouwen van woningen. Dit wil zeggen dat Altenatuur voorstander is van het zogenaamde ‘biobased’ bouwen en van een natuurinclusieve inrichting van de woonomgeving;

6. Altenatuur is voorstander van een open buitengebied, beperking van de verstedelijking en voorstander van groene ‘aankleding’ van bedrijven(terreinen); 7. Een vergroting van de bewustwording bij de inwoners van Altena op het brede terrein van natuur- en milieu; 8. Een natuurinclusieve landbouw. Vervolgens hebben we de besturen en raadsfracties van alle politieke partijen in de gemeente uitgenodigd om met ons in gesprek te gaan. Bijna alle partijen hebben positief gereageerd op onze uitnodiging. Inmiddels zijn er op moment van schrijven al gesprekken gevoerd met vertegenwoordigingen van de fracties van het CDA, de SGP en de ChristenUnie. We weten inmiddels ook dat er gesprekken komen met de VVD en Progressief Altena. Een mooi resultaat!

Bij deze gesprekken verkennen we waar de standpunten gezamenlijkheid hebben dan wel waar de verschillen zitten, waar het eventueel ‘schuurt’. Dit vanuit het perspectief van de gemeentelijke taken en bevoegdheden. De belangrijkste onderwerpen zijn hierbij: • de bermen als belangrijk onderdeel van het ecologische netwerk in Altena met daarbij onze nadrukkelijke wens om bij het maaien daar zoveel mogelijk rekening te houden, dat wil zeggen, minimale maaifrequentie en zoveel mogelijk afvoeren van het maaisel. Hierdoor kunnen er meer verschillende plantensoorten groeien en bloeien en komen er meer insecten; • de rol van de gemeente bij de energietransitie, met name het standpunt van de meeste partijen en het college van B&W dat ze geen grote windmolens willen toestaan in de gemeente. Het standpunt van Altenatuur hierbij is dat, ondanks de bezwaren die er zeker zijn, de energietransitie onvoldoende lukt zonder die grote windmolens, bijvoorbeeld bij bedrijventerreinen zoals de Rietdijk bij Giessen; • ‘biobased’ bouwen, het circulair en milieuvriendelijk bouwen met natuurlijke materialen. Het blijkt bijvoorbeeld dat er in Altena door boeren circa 120 hectare vlas wordt geteeld die je kan gebruiken voor toepassing in isolatiematerialen. De rol van de gemeente kan hierbij zijn het voorschrijven van de toepassing van dergelijke materialen bij vergunningverlening; • versterking van de rol van de gemeente bij voorlichting / communicatie bij deze en andere onderwerpen zoals bijvoorbeeld de nuttige functies van meer ‘groen’ in de kernen om hittestress tegen te gaan en mogelijke wateroverlast bij monsterbuien te bestrijden. Ook hebben wij gepleit voor een voorlichtingspakket voor (nieuwe) inwoners met informatie over het natuurinclusief en duurzaam bouwen, wonen en handelen. En tot slot hebben we bij deze gesprekken ingezet op het leggen van een blijvende verbinding met de lokale politiek. We hebben voorgesteld elkaar periodiek te ontmoeten om de situatie omtrent natuur en milieu in onze mooie gemeente Altena te bespreken en daarbij steeds te kijken of we elkaar kunnen vinden in benodigde (aanvullende) maatregelen. Wordt vervolgd. Het volledige document met de doelstellingen van Altenatuur en de uitgebreide toelichting hierbij, kan door iedereen opgevraagd worden bij info@altenatuur.nl. ✤ 30

Ekster Jopke van Mersbergen

Rondom het huis en vooral in de achtertuin is het altijd een drukte van belang en is de bevolkingsdichtheid van eksters nogal hoog. Het is half januari geweest en de mussen schrapen hun kelen en oefenen voor straks. Zodra de waterbak ontdooid is, komen ze een bad nemen. De merel laat zich niet verjagen door een horde mussen voor de luxe van een dagelijks bad. Het is een komen en gaan. De ransuilen slapen rustig door. Roodborst en winterkoning kan het niet veel schelen. Het is ze kennelijk om het even wie er in de bomen slapen. Ook vinken en gaaien trekken zich er niets van aan. Wel de kraaien want die houden de wacht en als de eksters hun alarmkreten slaken dan komen de kauwen en kraaien massaal te hulp. Ze schieten met een behoorlijke snelheid met z’n allen richting de boom waar de uilen zitten. Maar die kennen hun klassiekers en laten zich niet intimideren. Bovendien hebben ze weinig animo om zich te mengen in het dagelijkse leven.

31 31

Opeens is er vroeg in de middag een gekrakeel van eksters die alarmkreten slaken. Ik ken die kreten inmiddels en dat betekent: gevaar. Als de uilen in de ochtendschemering aankomen dan klinken die geluiden ook en de merel laat zich dan ook niet onbetuigd. Ook nu is er duidelijk iets aan de hand want dat hoor je. Er klinkt een noodsignaal en ik snel naar het raam om te zien wat daar nu zo ernstig is in de ogen van de vogels. Op het grasveld ligt een dode ekster. Net nog maar, want zo’n tien minuten geleden lag hij er nog niet. Van alle kanten komen de eksters en kauwen aanvliegen en de eksters gaan er één voor één naast zitten terwijl andere in de berk erboven toekijken. Ze wisselen elkaar af en het lijkt of ze zich afvragen – aan hun onrustige bewegingen en blikken heen en weer – hoe dit nu toch mogelijk is. Maar er is duidelijk een hiërarchie in de groep want er zit een volgorde in wie gaan kijken en wie wat verder weg op hun beurt moeten wachten. Ik ga kijken als de ceremonie is afgelopen, kennelijk leggen ze zich sneller bij het onvermijdelijke neer dan de mens dat doet. Ik zie nog verse bloedsporen en een gewonde snavel. Wat er is gebeurd is niet te achterhalen maar de ekster is niet meer. Ik haal een schep en begraaf hem onder de wilg waar hij (of zij) vaak in vertoefde. Het leek er in ieder geval veel op dat de eksters rouwden om hun metgezel. Ook de grote bonte specht heeft die middag voor het eerst dit seizoen weer op het stalen schoorsteenpijpje zitten roffelen. Vorig voorjaar deed hij dat ook in de hele vroege ochtenduurtjes. Dit tromgeroffel kwam kort na de eksterceremonie 32 32

en de eenvoudige begrafenis en ik kan me haast niet aan de indruk onttrekken dat hij zijn boodschap luid verkondigde als een soort van klokgelui, zoals mensen dat doen. Januari is tenslotte nog wel erg vroeg voor dat spechtenritueel en zeker midden op de dag. De invloed van de mens reikt kennelijk verder dan wij denken: waar je mee omgaat…. Dat eksters schrander zijn is genoegzaam bekend. In mijn groententuin hebben ze de gewoonte om halve walnootdoppen in de bodem te werken. De opening naar boven en de bovenrand loopt met de grond gelijk. Nadat ik de boontjes aan het begin van de zomer had gezaaid, zag ik ze wel heel ijverig bezig in mijn net aangelegde perkje en wat bleek… ze waren de zaaiboontjes aan het opgraven en stopten ze in een nauwkeurig ingegraven oude halve walnootdop. In één van de doppen pasten zelfs 2 boontjes. Her en der door de tuin waren er al doppen verwerkt. Zo leggen ze kennelijk een voorraadje aan voor de winter zoals gaaien dat ook doen met eikeltjes. Het zit in de familie, zullen we maar zeggen. Intelligent zijn ze wel, want ze hebben natuurlijk gezien dat ik die boontjes in de grond heb gestopt en hebben vervolgens rustig gewacht tot ik was vertrokken. De bonen ontkiemen op deze manier niet of nauwelijks. Slim hoor! ✤

Tsja, waar heeft Jopke die boontjes nu gelegd?

33 33

Strokenteelt Struikwaard 2025 Jaap van Diggelen

? 6 2 0 2 n i e e Wie doet er m Afgelopen jaar werd voor de zesde maal het project Strokenteelt Struikwaard uitgevoerd. In een collectieve tuin in de Struikwaard bij Giessen kweken deelnemers gezamenlijk groenten zonder gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Duurzaam, biologisch, samenbindend en lokaal. Dit zijn de kernwoorden van ons project.

2025 pakte goed uit!

Teeltseizoen 2025 Afgelopen jaar startten we met een afgeslankte opzet. De groenten werden gekweekt op een perceel van circa 900 vierkante meter. Lekker overzichtelijk, dicht bij de watertoevoer (sloot), en goed bewerkbaar met een kleinere groep deelnemers. De start was gunstig, begin april konden we starten met bewerken, poten en inzaaien. Het hele seizoen pakte goed uit, korte perioden van droogte werden opgevangen met beregening. Grote plagen van slakken of coloradokevers bleven dit jaar uit. De opkomst van de deelnemers was buitengewoon goed. Er werd met veel plezier gewerkt en de oogsten waren overvloedig. We kijken terug op een zeer geslaagd seizoen. Komend teeltseizoen In 2026 gaan we door op het kleine perceel. Helaas haken er evenals vorige jaren enkele deelnemers af. Daarom zijn we op zoek naar nieuwe mensen die samen met ons in een collectieve tuin, groenten willen kweken, zonder gebruik van kunstmest of bestrijdingsmiddelen.

Zin om mee te doen? Voor € 55,- per jaar neemt u deel aan dit project. Vanaf begin juli is er wekelijks oogst mee te nemen. Ook komend jaar zullen weer veel gewassen worden geteeld. Diverse rassen van aardappelen, verschillende soorten kool, uien, rode bieten, sperziebonen, wortelen, pompoenen en courgettes. Als nieuwe groenten worden rabarber, venkel, knolselderij en broccoli genoemd. Wij vragen de deelnemers om een bijdrage te leveren aan de werkzaamheden en het oogsten. Er wordt op woensdagavond en zaterdagochtend gewerkt, om iedereen de gelegenheid te geven 1x per week mee te werken. Het werk wordt gecoördineerd en gestuurd door een kopgroep van vijf personen. Communicatie vindt plaats d.m.v. een whats-app groep en uiteraard op de tuin zelf. Voor komend jaar zijn we op zoek naar 5 – 7 nieuwe deelnemers. Belangstelling? Meld u uiterlijk 30 januari aan bij: info@altenatuur.nl. Wilt u meer weten voordat u zich aanmeldt, stuur dan een mailtje en u wordt in contact gebracht met leden van de kopgroep. ✤

Om onze tuin heen hebben wij een haagje gemaakt. Wij wilden hiervoor een struik gebruiken die tegelijkertijd nuttig is voor dieren én decoratief. Vandaar onze keuze voor de cotoneaster.

36 36

Deze struik ziet er, vooral in de herfst en winter als de bessen oranjerood kleuren, heel feestelijk uit. Uiterst decoratief en je zou denken: geschikt voor kerststukjes -maar wees gewaarschuwd! De hele plant en vooral de bessen zijn giftig, dus altijd handen wassen nadat je de plant aangeraakt hebt!

De donkergroene bladeren blijven in het najaar lang hangen en vallen pas tegen de winter.

37 37

De cotoneaster of dwergmispel behoort tot de rozenfamilie. Dit komt duidelijk naar voren in de kleine bloemen die 5 kroonbladeren, 5 kelkbladeren en talrijke meeldraden hebben.

Verder heeft de bloem ook een vruchtbeginsel waarin zich 2-5 steenvruchten kunnen vormen. De bloemen bloeien in mei en juni. De bloemen bij onze cotoneaster zijn wit, maar er zijn ook soorten die roze tot zelfs rode bloemen hebben.

En er zijn nogal wat soorten, zo’n 90 verschillende. Deze komen met name in de gematigde streken van Azië voor, met als belangrijkste gebied de Himalaya en Zuidwest-China. Verder komen ze ook in Midden en Zuid-Europa en Noord-Afrika voor. 3838

In Nederland is maar 1 soort inheems, de cotoneaster integerrimus. Deze struik komt alleen op kalkrijke gronden in Zuid-Limburg voor en is daar zeer zeldzaam. Door het onderzoek voor dit natuurdagboek ben ik er nu achter gekomen dat de andere cotoneastersoorten zelfs als invasief voor Nederland worden beschouwd. Het is dus niet zo handig om deze soorten nabij kwetsbare natuur (vooral kalkrijke zandgronden) aan te planten. Toch denk ik dat deze struik in onze bebouwde wereld veel waarde kan hebben.

Cotoneasters leveren in het voorjaar nectar voor bijen en hommels en in het najaar vormen de bessen voedsel voor vogels en kleine zoogdieren. Verder biedt de struik door zijn dichte bebladering ook veel schuilmogelijkheden voor allerlei dieren. Misschien geldt ook hier weer, net zoals met alles, gebruik je verstand! 39 39

Stompie Jeanette Pollema

Vorige winter ontdekte ik tussen mijn dagelijkse kauwen (ongeveer 15 stuks) een kauw met maar anderhalve poot. Ik noemde hem Stompie. Hij viel op door zijn gehinkepink, maar ook doordat de andere kauwen hem steeds wegjoegen. Toch kwam hij steeds terug. Dat ging een aantal weken zo door. Toen het voorjaar werd, zag ik Stompie niet meer. Had hij het toch niet gered? Ik bleef iedere dag naar hem uitkijken, totdat ik eind mei langs de vijver achter mijn straat liep… Wat zag ik daar? Stompie! De enige kauw die tussen de eenden aan het eten was! Dus toch verstoten uit de groep? Ik besloot dat ik, als ik daar weer ging wandelen, wat eten voor hem mee zou nemen: je weet maar nooit! Het duurde een tijdje voor ik hem daar weer zag, hij zat nu alleen op het grasveld bij de vijver. Nu kon ik hem gelukkig wat meer geven. Tja, deed ik daar goed aan? Maar er zat zo’n levensdrang in dat beestje! Enkele weken later zag ik hem weer en… wat een verbazing! Hij was nu niet alleen… maar met een vrij groot jong, dat onvermoeibaar bij hem (haar?) aan het bedelen was. ‘Oh, ook dat nog!’ was mijn eerste gedachte. Weer wat later lieten Stompie en jong zich samen zien op het grasveld voor het huis en nog weer later hoorde ik aan het schreeuwen van het jong, dat Stompie weer bij de andere kauwen in de achtertuin was. Stompie had het zwaar, want hij werd nog steeds niet echt geduld in de groep en dan ook nog een jengelend jong de hele dag om je heen. En nu? Inmiddels zijn de rollen omgedraaid! Het jong staat garant voor de ouder en samen zoeken ze het dichtst bij mijn huis het voer op. Ze zijn welkom! ✤

F L O R A Jan van Haaften

Dit plantje is niet het meest uitbundige in de plantenwereld. Sober bloeiend dicht bij de grond. Die grond is vaak ruig. Of er is pas in gerommeld. Daar voelt het zich thuis. Vaak zomaar een paar plantjes. Algemeen in Altena. Sommige familieleden groeien veel uitbundiger. Maar die hebben dan weer niet die mooie wit-roze lipbloempjes. In de top bruin-paarse blaadjes met gezaagde bladrand. Een vierkante stengel. Een familiekenmerk. Ook donker van kleur. Soms bloeien ze de hele zachte winter door. Gunstig voor de vroege en late insecten. Het plantje is eenjarig. De zaden dragen een mierenbroodje. Mieren gaan er mee aan de wandel. Zo komt er straks weer her en der een paarse dovenetel (Lamium purpureum). ✤

41 41

Voedselboswerkgroep Altenatuur Wijnand Veth

Deze zomer hebben we het 100ste lid mogen verwelkomen bij ons voedselbosnetwerk. Een bijzonder moment om te vieren. We hadden nooit durven dromen dat we zoveel mensen zouden samenbrengen in zo korte tijd! Wat een inzet voor biodiversiteit en voedsel uit eigen omgeving. Willeke en Arie de Vos (en hun kinderen) zijn ons 100ste lid geworden. Als cadeau hebben zij twee spillen van perenbomen ontvangen, geënt door leden Stefan en Cindy. Het enthout is in Almkerk geknipt van een ‘Roem van Altena’ en een ‘Jut’, beide ouder dan 100 jaar. De spillen hebben een mooie plek gekregen in hun pluktuin en staan symbool voor de groei die de werkgroep doormaakt en natuurlijk nog hoopt te gaan maken. Deze pluktuin genaamd ‘Pluk Vrolijk’, is gelegen aan de Boompjes in Almkerk. Je kunt hier voor een eerlijke prijs een prachtig boeket samenstellen, natuurlijk volledig biologisch. Op de website van ‘Pluk Vrolijk’ is nog veel meer lekkers te vinden. Pluktuinen sluiten goed aan bij voedselbossen, beide hebben het doel de biodiversiteit te vergroten. De grote kracht van de voedselboswerkgroep zijn de leden die voor elkaar hun tuinen openstellen om kennis te delen. Ook weten we elkaar steeds vaker te vinden om planten te ruilen of om elkaar te inspireren de tuin met eetbare planten en bomen groener en meer klimaat-adaptief te maken. Wij van de voedselboswerkgroep hebben er alle vertrouwen in dat de nieuwe enten een verrijking zullen zijn voor de pluktuin, de gasten en het gezin! En we hopen natuurlijk dat onze werkgroep nóg verder zal groeien!

42 42

verwelkomt

100 ste lid

Voedselboswerkgroep Altenatuur: Arie en Willeke staan in het midden, met hun kinderen. Van links naar rechts: Stefan, Thea, Mark, Wijnand en Cindy.

43 43

Kruidenweetjes - de paardenbloem Rieneke van der Neut-Ravensbergen, student kruidengeneeskunde

Het is hartje winter, de bomen zijn kaal en er groeit niet veel meer boven de grond. Voor de kruiden een tijd van terugtrekken en rust. Dat zou ons mensen ook goed doen. Lekker binnen bij een haardvuurtje met een warm dekentje en een kop warme kruidenthee, wachtend op het aangename voorjaarsweer… En als straks de eerste tekenen van het voorjaar zichtbaar worden, dan begint het bij veel mensen te kriebelen: tijd voor de voorjaarsschoonmaak! Voorjaarsschoonmaak Vaak eind januari of begin februari komen de eerste kruiden alweer boven de grond. En deze vroege kruiden kunnen we juist goed gebruiken. Want het zijn allemaal kruiden die een reinigend effect op ons lichaam hebben. Van oudsher werd in de winter weinig vers gegeten. In de moestuinen groeiden vooral kolen, zoals boerenkool en witte kool. Allemaal typen groente die zwaar zijn om te verteren. Daarnaast was er natuurlijk het voedsel dat in de herfst ingemaakt 44

was om te bewaren en de winter mee door te komen. Weinig vers voedsel betekent zware kost voor de spijsvertering. Het voorjaar was dan de tijd bij uitstek om het lichaam te reinigen en dat deed men met de verse kruiden die dan beginnen te groeien, zoals brandnetel, paardenbloem en kleefkruid. Maar ook vogelmuur, zevenblad, daslook en look-zonderlook kwamen weer boven de grond en deze frisse kruiden waren aangenaam voor de spijsvertering. Wij kennen vaak

nog wel de voorjaarsschoonmaak van ons huis. Alle kastjes worden leeggehaald en weer fris schoongepoetst. Maar ons lichaam kan ook zo’n frisse poetsbeurt gebruiken. Zeker na de decembermaand waarin wij vaak ook zwaar en te veel eten. Geneeskracht Een voorjaarskruid dat hier uitermate geschikt voor is, is de paardenbloem. Al vroeg zie je de eerste blaadjes weer boven de grond verschijnen. De bladeren zijn goed herkenbaar en in het voorjaar nog lekker mals om te eten. De hele plant is eetbaar van wortel tot bloem en zit boordevol

belangrijke stoffen waardoor je lever harder gaat werken, je hele stofwisseling wordt gestimuleerd en de reiniging gaat van start. En dit ga je merken! De paardenbloem heeft niet voor niets de bijnaam ‘pissebloem’. Je lichaam gaat de afvalstoffen lozen via de nieren en je moet dus vaker plassen, een teken dat het werkt. Naast reinigende stoffen bevat de paardenbloem ook vitamines en mineralen die in ons lichaam weer aangevuld worden. Zoals vitamine A, B1, B2, B3, B6, C, D, E en K. En de mineralen: kalium, calcium, natrium, silicium, selenium, ijzer, mangaan, magnesium, koper en fosfor. Nooit meer mopperen… Dus mopper niet op dit bijzondere, vrolijke wonderplantje als het in je gazon verschijnt. Dat heeft de paardenbloem niet verdiend en je hebt het plantje dus juist hard nodig. En jij niet alleen. De paardenbloem bloeit als één van de vroegste bloemen. Veel insecten hebben hier baat bij omdat er nog niet veel anders bloeit. Daarnaast zorgt de stevige penwortel voor meer lucht in de grond, waardoor andere planten weer beter kunnen groeien en overtollig water beter wegstroomt. En de vrolijke, okergele kleur is toch prachtig om weer te zien na de winter! Symboliek Binnen de kruidengeneeskunde heeft elke plant zijn eigen symboliek. Van oudsher staat de paardenbloem symbool voor de zon, maan en sterren. De zon is zichtbaar als hij volop bloeit. 45

De maan zie je in de pluizenbol en de sterren als de wind de pluiszaadjes meeneemt. Daarom is de traditie dat je een wens mag doen als je alle pluisjes in één keer eraf blaast, want je blaast de sterren in de lucht! En het zijn niet zomaar sterren. Elk pluiszaadje heeft de vorm van een parachute. Nog maar kortgeleden is ontdekt door wetenschappers van de Universiteit van Edinburgh waarom paardenbloempluisjes zo hoog en zo ver worden meegenomen door de wind. Aan de bovenkant van het pluisje vormen zich luchtcirculaties waardoor de zaden opgeheven worden. En de paardenbloem laat zijn pluisjes niet los bij de eerste en beste wind die langskomt. Nee, hij wacht, op een droge, warme, gelijkmatige stijgwind en dan laat hij zijn parachuutjes gaan (M. de Cleene, Het Vernuft van Planten, 2021). 46

Culinair Op culinair gebied kun je heel veel met de paardenbloem. Van de wortels kun je koffie maken als je ze roostert. Het jonge malse blad kun je verwerken door salades, stoofschotels, soepen pannenkoekjes, noem maar op... Van de bloemen kun je jam maken en zelfs honing! (zie recept) En de bloemblaadjes zijn natuurlijk leuk voor het versieren van gerechten. Thee kun je maken van de wortel, het blad of de verse bloem. Wil je een voorjaarskuur volgen met paardenbloemthee? Dan kun je het beste kiezen voor een combinatie van de wortel en de bladeren. Neem dan max. 3 kopjes thee (150ml per kopje) per dag, maximaal 3 weken lang. Daarna is je lichaam gereinigd. En schoon is schoon. Je huis blijf je ook niet elke dag grondig poetsen als je net klaar bent met de voorjaarsschoonmaak, voor je lichaam is dit dus ook niet nodig.

Creatief Leuk om met kinderen te doen, is het rijgen van een ketting van de uitgebloeide bloemhoofden die nog net niet opengaan. Pluk een schaaltje vol dichte uitgebloeide bloemhoofden die al een beetje opengaan. Rijg deze aan een koord en hang deze binnen op een warme plek, bijvoorbeeld voor een raam waar de zon schijnt. De pluisbollen gaan door de warmte open en dan heb je een prachtige slinger die wekenlang goed blijft. Kinderen vinden het erg leuk om de knoppen langzaam open te zien gaan! Een ander idee is het plukken van de pluizenbollen als ze mooi open en rond zijn. Deze stop je voorzichtig in een glazen pot met deksel. Zo kun je de kunst van de natuur op je eigen keukentafel zetten… Zoals je ziet: volop mogelijkheden om aan de slag te gaan dit voorjaar. Geniet ervan! En ik wens je voor straks een mooi gereinigd voorjaar toe! NB: als je kruiden medicinaal wilt gebruiken, vraag dan altijd advies aan een gediplomeerde deskundige.

Recept Paardenbloemenhoning (bijnaam ouwe-lui’s honing) Ingrediënten: • ½ literglas vol paardenbloemhoofden • water • rietsuiker • ½ citroen Bereidingswijze: 1. oogst de paardenbloemen op een droge, zonnige dag 2. leg deze op een doek en geef de tijd aan eventuele insecten om eruit te gaan 3. doe zoveel water in een pan dat de bloemen net onder water staan en breng dit aan de kook 4. laat de bloemen 10 minuten pruttelen 5. laat ze één nacht staan in het aftreksel 6. zeef de volgende dag het mengsel 7. voeg suiker toe in de verhouding 1:1 en voeg het sap van de citroen toe 8. kook het mengsel al roerend in op lage temperatuur totdat het net zo taai is als honing 9. giet de hete honing in potten met schroefdeksel en sluit deze Tip: ouwe lui’s honing smaakt net als bijenhoning, dus heerlijk op een boterham of door de yoghurt! ✤

Gouden Leeuwerik 2025 voor... Marga Oerlemans

bloemblokken Op 12 december ging Meeuwis Millenaar samen met zijn zoon Bart sinds lang weer eens een vroege vader-zoon ochtendwandeling maken. Onwetend dat er zich op die ochtend naast zijn voltallige familie een groep mensen op zijn erf verzamelde van onder andere Vogelbescherming, Brabants Landschap, BoerenNatuur Brabant en Altenatuur. Ook de wethouder van Natuur en Milieu, Anneloes van Hunnik was present. Geen enkel vermoeden, dat hem die ochtend een bijzondere prijs toegekend zou gaan worden… de Gouden Leeuwerik! Jaarlijks zet Vogelbescherming een akkerbouwer in het zonnetje, die werkt aan een natuurlijk landschap. Een landschap waarin naast voedselproductie ook ruimte is voor vogels, insecten en andere dieren. Zij reiken daarvoor een wisseltrofee uit, de Gouden Leeuwerik, en een mooi geldbedrag om de biodiversiteit op het bedrijf verder te helpen. Het leidt geen twijfel, dat Meeuwis al vele jaren werkt aan de biodiversiteit op zijn bedrijf, door onder andere de aanleg van een 48

Meeuwis Millenaar

plas-dras

keverbanken prachtige plas-dras, keverbanken en gevarieerde bloemblokken. Waar de patrijs, een akkervogel bij uitstek, dreigt te verdwijnen uit ons land hebben ze het bij Meeuwis prima naar hun zin. Net zoals vele andere weide- en akkervogels. Bovendien is Meeuwis op dit terrein een echte ambassadeur, dus een zeer terechte winnaar van deze prachtige prijs. Maar dat wist hij dus niet toen hij thuiskwam van zijn ochtendwandeling. Wat een prachtige blijde verbazing op zijn gezicht, die alleen maar groter werd door de mooie toespraken die hem ten deel vielen. Het hele gezelschap kreeg natuurlijk nog een rondleiding over zijn bedrijf waarbij Meeuwis opnieuw zijn passie voor deze manier van ondernemen liet zien, maar ook zijn begrip en waardering onderstreepte voor boeren die het anders doen. “Als ik het nou zo doe en mijn buurman meer traditioneel, dan komen we er samen wel”. ✤ 49

Vogelwerkgroep Altenatuur Rinus Punt

Henk van Diest (vogelwerkgroep) vroeg me of ik interesse had mee te gaan om kerkuilenkasten te controleren in de Noordwaard. Leek me nuttig, want twee jaar terug heb ik ook een start willen maken in de natte Biesbosch. Dat had nog steeds geen vervolg gehad. Hier een verslag van deze dag op pad met Henk, twee mannen van Staatsbosbeheer en een ‘Rijkswaterstater’. Allereerst een fijne ontvangst op de Emmahoeve waar werkplaats en kantoor van Staatsbosbeheer zijn. Na kort overleg met een bak koffie allemaal in de wagen van Staatsbosbeheer. Een grote kar erachter voor de ladder. Onze eerste stop was bij een prachtige, maar verlaten manege. Wel stil zo zonder paarden. Dat er uilen huisden, was wel te zien aan de braakballen die er lagen. Ook twee kerkuilen vlogen er rond. Jammer: we vonden ook drie dode uilen. De uilenkast stond hier op het overzichtshuisje. Na mijn klimwerk zag ik in de kast veel spinrag. Conclusie: al even niet gebruikt. Wel verpulverde braakballen. Schoonmaken was nog niet nodig. Er zaten hier veel poedersporen op de ramen en de spiegel in de uitloopruimte. Sporen van uilenbotsingen. Superidee van de mannen: spiegel eraf gehaald en plakbandstrepen op de ramen. Mocht er een nieuwe eigenaar komen voor deze manege, dan kan de kast altijd nog tegen de achterwand geplaatst worden. 50

Op naar de tweede locatie: De Mauritshoeve. Ik had al zo’n donkerbruin vermoeden dat ik daar meer was geweest. Klopte. Mijn gevoel was goed. Ik had daar verschillende keren buiten gestaan en genoten van de huiszwaluwen. Ook met Jeanette heb ik daar genoten van de vele huiszwaluwen met hun nesten onder de dakgoot. Het was wel kicken voor me om binnen te kijken in deze oude schuur. Eenmaal binnen, vloog er gelijk een uil rond die ons vanaf een dikke balk bleef observeren. Wat voor stoorzenders kwamen daar onverwacht binnen? Weer een prachtige kast, geplaatst op een dikke balk. Deze werd volop gebruikt. Driekwart vol met verpulverde braakballen. Even schoonmaken. Henk startte ermee met goede moed. Wat een troep zat erin toen ik het van hem overnam. Gelukkig konden we alles door een opening achter in de schuur naar buiten gooien. Weer een nuttige klus. Ook hier de ramen beplakt. In het huis erachter was het ook een aardig zooitje. Overal stront en braakballen, hier konden de uilen naar binnen via klapraampjes. Na alles besproken te hebben, gingen we naar buiten. Daar heb ik nog even piano gespeeld op een buitenpiano. Wel apart. Gewoon buitengezet. Het gras groeide tussen de toetsen!

Maar wat denk je? Het zal eens niet zo zijn als je met Punt op pad gaat: altijd iets bijzonders. De politie! Alarmmelding: inbraak boerderij. Fijn dat er een werknemer van rijkswaterstaat bij was. Ze dachten eindelijk iemand te betrappen, maar het was gelukkig loos alarm. Wij weer terug naar ons startadres. Daar hingen ook twee kasten. Eén in een open schuur. En één binnen, vrij hoog tegen de muur, met een gat naar buiten. Ladder ernaast en maar kijken wat erin zou zitten. Terwijl ik hem opende, zag ik dat de opening dichtzat met twee keukendoeken. Ook een verrassing voor de staatsbosbeheermannen. Ik kon duidelijk zien dat er een bijenkolonie in had gezeten. Stukken raat lagen er nog in. Wel jammer dat de keukendoeken er nog in zaten nadat de imker was geweest. Na wat materiaal weggezet te hebben konden we ook bij de kast buiten. Ooit heb ik hier het advies gegeven om een kast te plaatsen. Een kerkuil maakte er nu gebruik van. Er lagen braakballen in.

Na een afspraak voor juni gemaakt te hebben, gingen we voldaan naar huis. We roken niet okselfris meer na al het schoonmaken. Op de terugweg zwaaide de zeearend ons netjes gedag. En nog nooit heb ik zoveel kuifeendjes bij elkaar gezien. Wat een nuttige dag in een prachtig gebied! ✤ 52

Schooltuin Eethen op zoek naar vrijwilligers Elke week is een klas van de Prins Willem Alexander school in Eethen in de schoolmoestuin, elk kind heeft een eigen tuintje en we hebben ook een kas. Met vijf vrijwilligers verzorgen we de lessen en zorgen ook voor het onderhoud in de tuin. We willen alle kinderen leren hoe ze zelf groenten kunnen kweken en hoe lekker gezonde voeding kan zijn, daarnaast willen we ze kennis over en respect voor de natuur bijbrengen (je kunt niet beschermen wat je niet kent), maar vooral dat het leuk is om (fysiek) bezig te zijn in de tuin en met een beetje geduld ook nog te kunnen oogsten van je zelfgekweekte plantjes! Voor het onderhoud van de tuin zijn we op zoek naar vrijwilligers. Taken omvatten wieden, water geven, het onderhouden van paadjes en snoeiwerk. Daarnaast zaaien we regelmatig in de kas om de kosten voor plantjes te verlagen. We zoeken ook extra vrijwilligers die het leuk vinden om kinderen te begeleiden tijdens de lessen, veel kennis van tuinieren is geen vereiste, enthousiasme en goed om kunnen gaan met kinderen is belangrijker! Ook wie alleen incidenteel kan helpen is van harte welkom! Nieuwsgierig geworden? Neem contact op via: https://www.altenavoorelkaar.nl/hulpvragen/421732 of stuur een mailtje naar schoolmoestuineethen@gmail.com en we zorgen voor een rondleiding door de tuin.

Waarnemingen van 1 september t/m 29 november 2025 Doorgegeven aan Rinus Punt

In deze rubriek staan alle waarnemingen in Altena gedaan door oplettende natuurliefhebbers. Doet u ook een bijzondere waarneming? Geef die dan door aan Rinus via 06-48638377 of mlpunt@hetnet.nl.

Datum Waarneming 1 sept. 11 grote zilverreigers 3 blauwe reigers 1 purperreiger 1 ooievaar 4 sept. 1 bunzing

Plaats en Waarnemer

Giessen, Eendenveld, Jeanette Pollema en Rinus Punt Sleeuwijk, achtertuin, Huib Hartman

Bunzing

8 sept. 15 grote zilverreigers 16 sept. patrijzenpaar met 5 jongen 20 sept. 2 appelvinken 26 sept. 3 patrijzen 28 sept. 10 staartmezen 28 sept. 1 paar roodborsttapuiten 54

Babyloniënbroek, Natasja van Rijswijk Wijk & Aalburg, Klaverplak, Dick van Mersbergen Genderen, Michel de Hart Sleeuwijk, De Roef, Carine vd Knijff Woudrichem, in de tuin, Carine vd Knijff Woudrichem, langs de Merwede, Carine vd Knijff

Datum Waarneming 30 sept. 1 goudhaan, 2 ijsvogels, 1 zanglijster, 1 zwartkop

Plaats en Waarnemer

Duijls Bos, Sylvia vd Horst – de Blom Zanglijster

IJsvogel

10 okt. 12 okt. 15 okt. 15 okt. 19 okt. 19 okt. 23 okt. 25 okt. 25 okt. 25 okt. 27 okt. 29 okt. 29 okt. 30 okt. 1 nov.

4 2 1 1 1

halsbandparkieten lepelaars ijsvogel, groene specht patrijzenpaar met 8 jongen 11 wulpen 18 buizerds (ov) 1 ijsvogel 7 patrijzen 1 ijsvogel 1 ijsvogel 1 ransuil 2 jonge torenvalken 250 kramsvogels (ov) 20 kramsvogels 4 halsbandparkieten 1 bunzing

Sleeuwijk, Marjolein Konings Almkerk, De Laagt, Sjaak Schreuders Dussen, Erik Korsman Andel, rond de boerderij, Hanny van Andel Eethen, Biesheuvelweg, Wim en Sjanie Smits Bab.broek, Pompveld, Cees en Hanny van Andel Giessen, Eendenveld, Amber Westerlaken Almkerk, Almkerkseweg, Sylvia vd Horst - Blom Waardhuizen, Stenenheul, Hubert Westerlaken Giessen, Fortgracht, Wim Smits Almkerk, Gerrit Roel Rodermond Genderen, in kast, Ina van Wijk – Vos Genderen, Henk Kraaijkamp en Rinus Punt Rijswijk, Rijswijksewaard, Cees van Andel Giessen, Guldenaerde, Wim Smits Almkerk, bij kippenhok, Sjaak en Marjolein Koekkoek

Datum 3 nov. 6 nov. 9 nov. 9 nov. 9 nov. 12 nov. 13 nov. 13 nov. 17 nov. 18 nov. 19 nov. 20 nov. 23 nov. 25 nov.

Waarneming Plaats en Waarnemer 30 ooievaars Genderen, begraafplaats, Sjac Wijers 9 halsbandparkieten Sleeuwijk, Ineke Roubos 1 keep in groep vinken Wijk & Aalburg, Marga Oerlemans 6 halsbandparkieten Woudrichem, begraafplaats, Ron Brouwers 1 wulp (ov) Genderen, Tol, Henk Kraaijkamp 34 ooievaars Genderen, Lange Pad, Rinus Punt 1 wulp Genderen, Lange Pad, Henk Kraaijkamp 32 ooievaars Genderen, Lange Pad, Henk Kraaijkamp 1 goudhaan Genderen, in de tuin, Hans Brouwers 1 sperwer Giessen, in de tuin, Wim Smits 1 ijsvogel Genderen, Meerstraat, Jeffrey Bouman 1 zwarte ibis Bab.broek, Midgraaf-Pompveld, Dick van Mersbergen 8 ransuilen Genderen, Henk Kraaijkamp 1 zanglijster Wijk & Aalburg, Klaverplak, in tuin, Petra Furster

Zanglijster

27 nov. 13 ransuilen 29 nov. 100 wulpen (ongeveer)

Genderen, Jeffrey Bouman Rijswijk, Veldweg, Loes en Peter Voogt

Wulpen Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om nieuwe waarnemingen te noteren!

Met vriendelijke groet, Rinus. ✤

Klimaatrampen veranderen het gedrag niet, werkende – goedkope – schone energie opwekkers en elektrische toepassingen wel Goof van Vliet

Goed rentmeesterschap Op 5 november had Altenatuur weer de jaarlijkse update over schone energie in Altena georganiseerd. Nu in 2 blokken. De eerste over klimaatrechtvaardigheid en de tweede over geld. De eerste zeggen we belangrijk te vinden (zie de – mislukte COP 30 in Brazilië) maar de tweede lijkt wereldwijd toch de belangrijkste motivatie om iets te doen. Julian van Vugt (foto) die aan het

promoveren is op klimaatrechtvaardigheid aan de Universiteit voor Humanistiek legde de aanwezigen uit hoe belangrijk het is dat wij de klimaatellende niet afwentelen op armere landen en op onze kinderen. Dit

waren zeer belangrijke thema’s op de 30e IPCC-bijeenkomst van alle landen in Belèm. Het werd een sof, bijna geen geld naar de arme landen die het meest door de klimaatverandering worden geraakt en ook ons nageslacht blijft nog langer met fossiele brandstoffen opgezadeld dankzij olieproducerende staten als MiddenOosten, Verenigde Staten en Rusland.

Geld Het 2e uur had een heel andere insteek. Naast moraliteit en goed rentmeesterschap werd hier ook de financiële kant van het verhaal nadrukkelijk belicht. De inschatting van Jan Derk Stegeman en mij is dat ook in Altena investeringen van bewoners niet zozeer door rechtvaardigheid worden 57

gedreven maar door geld, zowel besparingen als meeropbrengsten. Vandaar dat we de ZLTO, Vattenfall, Green Q, energiecoaches, 2 bewoners en onze energie coöperatie hadden uitgenodigd om met concrete bespaaroplossingen te komen. Jan Derk zou vooral laten zien dat de ontwikkelingen wereldwijd zo snel gaan dat het er helemaal niet toe doet dat de gemeente Altena en haar bewoners/bedrijven niet zo snel lopen. Zij zullen meegesleept worden in de vaart der volkeren. Als het kalf verdronken is dempt men de put (dus niet) Onze gründliche Oosterburen hebben een interessant onderzoek gedaan. Op LinkedIn stond een samenvatting. In 2021 is er een enorme hoosbui in het Ahrdal geweest, zo extreem door klimaatverandering, dat ruim 180 mensen zijn overleden en er voor miljarden euro’s schade is ontstaan.

Tot verbazing van de onderzoekers heeft dit bij 13.000 onderzochte betrokkenen niet geleid tot veranderde gedachtes over klimaat en de keuzes die nodig zijn. De les: angst en rampen 58

zijn geen instrument voor verandering. Mensen veranderen door iets anders. Wat werkt, is het ervaren van een concreet alternatief. Niet het grote verhaal, maar de tastbare werkelijkheid van iets dat beter werkt, prettiger is, of gewoon logischer voelt. Verandering krijgt pas betekenis wanneer je kunt zien en voelen hoe het nieuwe eruitziet. Daarnaast verschuiven mensen wanneer ze merken dat hun eigen omgeving verandert. Niet door massacommunicatie, maar doordat anderen in hun netwerk dat doen. Bijvoorbeeld zonnepanelen op je dak omdat de buren er zoveel voordeel van hebben. Of een elektrische auto van jouw collega die heel makkelijk blijkt te rijden en in aanschaf en verbruik goedkoper is dan een benzineauto. De echte doorbraak komt dan als het systeem, overheid en bedrijfsleven erdoor gaan veranderen. Dat laatste is heel belangrijk, we hebben krachtige bestuurders/politici nodig die op basis van grondig wetenschappelijk onderzoek durven te besluiten om voor een langere tijd ingrijpende investeringen te doen. Denk in Nederland aan de aanleg van de Afsluitdijk na hevige overstromingen langs de oevers van de Zuiderzee. Of aan de Deltawerken na de watersnoodramp in 1953. Ik heb zelf ook wel de neiging om het sombere verhaal van de toenemende klimaatrampen te laten zien en er over te vertellen. Maar het helpt dus niet om verandering te krijgen.

Inspirerende voorbeelden van beter en goedkoper Er waren zoveel interessante sprekers dat we een tweede bijeenkomst op 3 december hebben georganiseerd met nog meer bezoekers. Kern van beide avonden en dit stuk zijn vooral de projecten die al bewezen hebben goedkoper te zijn dan fossiel of die noodzakelijk zijn voor de energietransitie. De presentatie van ZLTO van Sander van der Stelt over biogas is nog in ontwikkeling, hetzelfde geldt voor het verhaal van Cees de Bas van Altena Nieuwe Energie over Local4local en voor het verhaal van QGreen. Ze zijn in ontwikkeling maar nog niet in werkelijkheid goedkoper. We wekken wel meer lokaal gas en stroom op waardoor we minder afhankelijk zijn van andere landen. Altenatuur volgt het met belangstelling en beveelt haar leden aan zich nu aan te melden bij Altena Nieuwe Energie om met de proef Local4local in 2026 mee te doen. Het gaat erover hoe buren elkaar kunnen helpen aan elektriciteit. De verwachting is dat het lokaal aan elkaar verkopen van energie goedkoper zal zijn dan via de grote energiebedrijven. Ondernemers kunnen verder ondernemen Martijn van Berlo van Vattenfall hield een zeer stevig verhaal hoe de komende jaren met aanhoudende netcongestie de energievraag in Altena alleen beantwoord kan worden met grootschalige opwek met onder andere

windturbines. Hij heeft berekeningen gemaakt voor onder andere HAK, hoe zij van het gas af kan komen en voor het bedrijventerrein Rietdijk waar bedrijven nu niet verder kunnen groeien vanwege de netwerk schaarste op het hoofdnet. Transportbedrijf Van Wijk wil

naast de huidige 6 e-trucks er binnenkort nog eens 80 aanschaffen. De windmolens kunnen ook de elektriciteitsvraag van woningen voor warmtepompen en het opladen van elektrische auto’s oplossen. Niet iedereen vindt windmolens mooi maar ze leveren wel betaalbare energie die in combinatie met opslag en zonneenergie het lokale net van de benodigde elektronen kunnen voorzien. Daarnaast leveren zij in de winter en bij slecht weer energie wanneer zonnepanelen dat niet of nauwelijks kunnen. De geluidsoverlast kan voor een belangrijk deel worden ondervangen door nieuwe technieken aan de rotorbladen en noise-cancelling in de gondel. Bij vogeltrek kunnen ze worden stilgezet. Aanwezigen hebben het aanbod gekregen om zo’n nieuw windpark te bezoeken. Er waren zo al 10 mensen die mee willen.

We hadden Vattenfall gevraagd of een kleine modulaire kernreactor een goede oplossing voor het lokale energievraagstuk zou kunnen zijn. Klein valt tegen, de hele Struikwaard (100 hectare) zou er voor nodig zijn. De reactor zelf is namelijk wel klein, maar alle bijgebouwen en randinfrastructuur hebben ook ruimte nodig. Ook moet de splijtstof beschikbaar zijn en de kosten van zo’n 4 miljard euro per stuk kunnen worden gefinancierd. Op dat vlak wordt thorium vaak besproken als mogelijke betaalbare oplossing. Alleen bestaan er nog helemaal geen commercieel exploiteerbare thoriumcentrales. Het eerste experimentele model is pas in 2025 in

de woestijn in China in gebruik genomen. Daarvoor is dus nog minimaal 15 jaar geduld nodig. De kosten van bouw en exploitatie van (zelfs kleine) kerncentrales met alle infrastructuur en toeleveringsketens zijn zo hoog dat geen enkel commercieel bedrijf bereid is het investeringsrisico hiervoor te dragen. Enkel met verregaande overheidssteun is het mogelijk, en daar kan een gemeente niet op gaan zitten wachten.

Vliegdekschepen, atoomonderzeeërs en ijsbrekers zijn de uitzonderingen. Door het grote aantal sprekers kreeg Abo Rassa tijdens de bijeenkomst kort de tijd om het verhaal van Q-Green toe te lichten. Daardoor kon hij niet ingaan op concrete rekenvoorbeelden. Op verzoek volgen die hierbij alsnog, in het kort. Q-Green is een initiatief van boeren uit de Oostwaard en ondernemers uit de haven van Werkendam. Met lokale wind- en zonne-energie willen zij de eigen energievoorziening veiligstellen, de binnenvaart elektrificeren én de voedselketen verduurzamen met algen. Voor de eiwit- en omega-3-consumptie van de bijna 60.000 Altenaren zijn in de klassieke veehouderij honderden hectares nodig; met moderne algenteelt kan dat op enkele tientallen hectares. Algen kunnen per hectare meerdere keren zoveel CO₂ vastleggen als een gewoon bos. Voor de binnenvaart is dat net zo concreet: als 1.000 binnenvaartschepen per jaar in Werkendam volledig elektrisch zouden laden, is daar

ongeveer 20-30 miljoen kWh per jaar voor nodig. Eén moderne windturbine van 7,5 MW levert grofweg 23 miljoen kWh per jaar. Met één turbine kun je dus die 1.000 schepen deels al van schone stroom voorzien; een klein windpark kan bovendien de algenteelt en andere lokale gebruikers bedienen. Dat betekent minder ruimtebeslag, lawaai en fijnstof, schonere lucht én extra werk voor maritieme bedrijven en boeren. Abo gaf aan dat de kennis, bedrijven, mensen én technologie er al zijn, nu nog lokale ambitie. Q-Green verbindt dat via coöperatieve samenwerkingsmodel, zodat de opbrengsten in Altena blijven en bijdragen aan lokale én bredere welvaart. Hij komt graag langs voor meer toelichting en voorbeelden. Woningen: warmtepomp, thuisbatterij, dynamisch contract en afschaffen saldering zonnepanelen Jop Duyvendak en Erik Gouw uit Woudrichem hebben niet gewacht tot alles helemaal uitgevogeld zou zijn en zijn zelf aan de slag gegaan. Veel zonnepanelen eigenaren zijn bang dat ze geld gaan verliezen op hun zonnepanelen als de saldering in 2027 wordt afgeschaft. De energiecoaches Altena hebben uitgerekend dat het nog steeds voordelig zal zijn. Het terugverdienen gaat wat langer duren. Financieel wordt het nog interessanter als je de zonnestroom zelf gebruikt als hij schijnt (auto opladen, wassen, warmtepomp huis een graad of meer voorverwarmen). Je kunt de stroom ook tijdelijk opslaan in een thuisbatterij, e-

auto of water-accu (boiler). Delen met de buren kan schelen. Een dynamisch energiecontract kan helpen maar een energiemanagementsysteem is dan wel handig. Energiecoaches sparren graag met je over de aanpak en de kosten (besparing). Bestel er een via www.altenawoontslim.nl.

Jop Duyvendak met 2 hybride warmtepompen voor zijn grote maar goed geïsoleerde huis. Na een jaar is hij overtuigd van het grote financiële voordeel van een warmtepomp in plaats van een centrale verwarmingsketel. Voor doorsneewoningen levert het ook winst op.

(WP = warmtepomp) 61

Wat zelf doen? 1. 60 - 50 en 40 graden proef 2. Isoleren, isoleren, isoleren 3. 60 - 50 en 40 graden proef 4. Afgiftesysteem verbeteren door radiatorventilatoren, LT radiatoren en vloerverwarming 5. Hoge temperatuur warmtepomp 6. Plaats en geluid bepalen Binnen 3 jaar heeft hij de kosten terugverdiend, daarna zal hij een zeer lage energierekening hebben vanwege zijn warmtepomp. De nieuwe warmtepompen zijn tegenwoordig zo goed dat je niet per se meer vloerverwarming nodig hebt. Erik Gouw heeft een HomeWizard thuisbatterij aangeschaft van 2,7 kWh.

Deze slaat overtollig opgewekte zonnestroom van zijn zonnepanelen op, om te gebruiken wanneer de zon niet meer schijnt. Een stekkerbatterij hoeft niet geïnstalleerd te worden door een elektricien, maar steek je eenvoudig in een stopcontact. Hij biedt voordelen zoals verhoogde zelfconsumptie, financiële besparing door het vermijden van terugleverkosten en het slim benutten

van de dynamische tarieven die hij sinds begin dit jaar heeft. Klap op de vuurpijl door Jan Derk Stegeman Zowel 5 november als 3 december heeft Jan Derk zijn factcheckwerk van wereldwijde, Europese en Nederlandse ontwikkelingen laten zien. Dat was alweer zeer imponerend, sommige aanwezigen wisten dat hij het goed had uitgezocht maar vonden intuïtief dat het niet klopte. Ja, daar kun je dus niks mee. Het ging over de onhaalbaarheid van kernenergie. Ook waren er twijfels of elektrische auto’s en bestelbusjes al goedkoper als benzine of dieselvarianten zouden zien. Na de bijeenkomst is iemand nog gaan googlen en kwam er achter dat de VW ID3 toch echt veel duurder is dan de VW Golf. Jammer, maar hij gebruikte chat-GPT en niet de bedragen van het Volkswagenconcern zelf. Een belangrijke constatering is dat Europa goed op weg is geweest met het afbouwen van broeikasgassen (CO2) en met schone opwek. China heeft echter de afgelopen 10 jaar een enorme inhaaloperatie voor elkaar gekregen. Zij produceert nu zoveel massa’s windmolens, zonnepanelen, elektrische auto’s, vrachtwagens, bussen en snelle treinen dat Europa – en de Verenigde Staten onder Trump helemaal – ver in kennis- en productiecapaciteit gaan achterlopen. Europa heeft nog steeds een grote honger naar olie en gas. Ze wil zelfs haar fossiele auto-industrie langer in leven houden. Dat is het paard achter

de wagen spannen. De olie-leverende landen kennen deze honger naar olie en gas en laten de Europeanen die graag betalen. Van de gigantische inkomsten worden enorme stedenbouwkundige projecten gefinancierd en enorme zonnevelden aangelegd. Die schone energie wordt nu al in grote hoeveelheden in Arabische landen gebruikt, het levert namelijk een goedkopere elektriciteitsprijs dan van hun eigen gas! Door de oliehonger van Europa gebeurt er nog iets bijzonders. Armere landen kunnen deze olie niet betalen en zonneenergie blijkt wel veel goedkoper op te wekken. Een land als Ethiopie heeft er bijvoorbeeld voor gekozen om alleen

maar in elektrische auto’s te investeren! De meeste e-auto’s per hoofd van de bevolking worden in Nepal gekocht. Nog meer dan in topland Noorwegen. India wil namelijk geen benzine leveren. Pakistan is een van de armste landen van de wereld en heeft ook weinig geld voor olie/ benzine. Tot verrassing van veel energiedeskundigen is in enkele jaren tijd 20% van de energie uit particuliere zonnepanelen gekomen. Individuele bewoners blijken zonder bemoeienis van de overheid spotgoedkope panelen uit China te hebben gekocht en op hun eigen dak gelegd te hebben. In India worden razendsnel de zeer populaire benzine tuk-tuks vervangen door elektrische.

Grafiek: Vroege gebruikers - rijke landen hebben niet het grootste aandeel in EV's.

In China gaat het in nog grotere getallen: • In 2024 zijn 11,3 miljoen elektrische auto’s verkocht waarvan 6,3 miljoen volledig elektrisch. • Aantal e-vrachtauto’s. In 2020 nul (0, alles diesel) en in 2024 was het 22% van de zware trucks. Dit jaar wordt 46% verwacht en volgend jaar 60% (Gelukkig begint het in Nederland nu ook heel snel te groeien). • In de eerste helft van 2025 heeft China 167 TWh zon en 79 TWh wind bijgebouwd waardoor er minder kolen zijn gestookt ondanks een toegenomen vraag. China bouwt elk jaar evenveel zon en wind bij als Duitsland gebruikt, 500 TWh. Europese prijsknaller: Volkswagen ID3 Veel mensen kennen de VW Golf, een zeer populaire auto. Vergelijkbaar qua grootte is de elektrische VW ID3. Deze is nu stukken goedkoper in aanschaf (€ 29.990,- versus €36.990,-), onderhoud

en in brandstofkosten. Elektriciteit, zeker van eigen zonnepanelen of via een dynamisch energiecontract is veel goedkoper dan benzine. Een nobrainer dus als je een nieuwe VW gaat kopen. De verkopen van de 10 populairste auto’s in nov 2025 is ook sprekend. Met bestelbusjes gaat het net zo hard. In 2015 98% diesel en enkele tientallen elektrische. In 2025 nu 95% elektrisch en de rest benzine en diesel. Een Renault Master diesel kost in 2025 € 51.000,- en een Master Electric met 450 km bereik kost € 46.000,- Zware vrachtwagens worden nu ook in Nederland elektrisch, dat zal waarschijnlijk net zo snel gaan als in China. Het voorbeeld in Altena van transportbedrijf Van Wijk noemde ik al. Over waterstof in vrachtwagens en treinen hoor je niemand meer. Het is veel te duur in vergelijking met zon- en

Top 10 autoverkoop Nederland nov. 2025, elektrisch 48,3% en hybride 42%.

windenergie. Allerlei zware machines in de bouw en de weg- & waterbouw worden nu in Nederland ook elektrisch. En kernenergie dan? Dat gaat toch alles redden? Nee, het is 2 tot 3x zo duur als energie uit zon en wind. Het duurt minstens 15 jaar voordat er een centrale gebouwd kan worden, waarbij de landelijke overheid het daarin voor het zeggen heeft. Op termijn kan kernenergie een onderdeel van de fossielvrije energiemix worden. Maar er moet nog veel water door de Merwede stromen voor dat zo ver is. Bedrijfsleven en aandeelhouders willen er op dit moment niet in investeren. Het wordt de overheid en dus de belastingbetaler die ervoor op zal draaien. De kerncentrales zullen nog duurder in het gebruik worden omdat ze 90% van de tijd stil zullen staan omdat er dan veel goedkopere wind en zonenergie is. Het is schitterende techniek, het zou wetenschappelijk interessant zijn als er af en toe nog een gebouwd wordt om de kennis up to date te houden. Kunnen we dan maar beter wachten tot het ons overkomt? Nee, investeringen in schone energie besparen je op de korte en middellange termijn geld. Samenwerken kan versnelling en kostenbesparing geven. Windmolens plaatsen in Altena kunnen deze extra elektriciteitsvraag ook snel genoeg dekken. Zo kunnen we de Chinezen van Nederland worden.

Sheets ontvangen en/of mee op excursie naar Vattenfall? Om wijzer te worden kun je de sheets van de sprekers aanvragen en desgewenst meegaan met excursie naar Vattenfall. Geef je op voor het een en/of het ander bij goofvanvliet@gmail.com. Dat kan tot 20 januari. Eind januari wanneer het hard waait zal de excursie plaatsvinden. Als er minstens 10 aanmeldingen zijn vertellen wij graag nog een keer het verhaal over de snelle ontwikkelingen. ✤

Windturbine Vattenfall voor Hollandse kust. Goof van Vliet, 10 dec 2025 In coöperatie met Jan Derk Stegeman, Altena Nieuwe Energie, energiecoaches, Vattenfall, GreenQ, ZLTO en 2 bewoners.

2026: Jaar van de steenuil Uilenwerkgroep Altenatuur

De steenuil is de kleinste uil van Nederland. Deze charismatische soort met zijn sprekende blik is altijd een feest om te mogen aanschouwen. Helaas zien we tegenwoordig veel minder steenuilen op paaltjes of oude schuurtjes zitten dan vroeger. Samen met Vogelbescherming Nederland en de landelijke steenuilenwerkgroep STONE vraagt Sovon Vogelonderzoek daarom in 2026 extra aandacht voor de steenuil.

Het jaar van de steenuil Een nominatie, die misschien doet vermoeden dat het heel goed gaat met de steenuilen. Maar helaas is het juist een oproep voor meer aandacht. De steenuil staat op de Rode lijst met de vermelding 'kwetsbaar'. In de vijftiger jaren was de steenuil een veel voorkomende broedvogel in ons kleinschalig, halfopen agrarisch landschap met ongeveer 25.000 broedpaartjes. Maar in de afgelopen jaren is er door de intensivering van de landbouw veel veranderd. De laatste schattingen blijven steken op ongeveer 9.000 broedpaartjes. Ook de ruilverkaveling in de jaren ‘60 in Altena heeft de leefomgeving sterk verslechterd. Een gebrek aan nestgelegenheid is door het plaatsen van de kasten grotendeels opgevangen. Het overzicht hierna geeft aan dat we in Altena een redelijk stabiele populatie kennen. Zonder deze nestkasten zou het dramatisch zijn geworden. Komend jaar werken Vogelbescherming, STONE (steenuil overleg Nederland) en Sovon samen met als doel de steenuilpopulatie weer te laten toenemen. Ongetwijfeld zal onze werkgroep uilenbescherming gevraagd worden medewerking te verlenen. Overzicht van de uitgevlogen jonge steenuilen vanuit steenuilkasten vanaf 2017 tot heden in Altena.

2017

133 steenuilen

2018

134 steenuilen

2019

166 steenuilen

2020

153 steenuilen

2021

162 steenuilen

2022

167 steenuilen

2023

197 steenuilen

2024 (erg nat) 129 steenuilen 2025

150 steenuilen

In 2025 zijn er 177 steenuilkasten in Altena aanwezig.

Ook de ransuilen verdienen onze aandacht. Heeft u een roestplaats opgemerkt, dan ontvangen we graag een melding op ons email-adres uilenwerkgroep@altenatuur.nl. Hartelijk dank. ✤ 67

de activiteitenagenda PROGRAMMA WINTER 2026 Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen. Let ook op onze website en op Facebook voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl en facebook.com/altenatuur. Voor vragen: info@altenatuur.nl

Lezing: 'Pad uit de Put' door Raymond Creemers (RAVON) Donderdag 22 januari, zaal open om 19.30 uur, aanvang 20.00 uur.

Plaats: Fort Giessen, Giessensesteeg 2, 4283 HP Giessen. In de komende jaren willen we in Altena gericht aan de slag met het terugdringen van amfibieënsterfte in straaten trottoirkolken. Uit onderzoek blijkt dat jaarlijks duizenden padden, kikkers en salamanders onzichtbaar verdwijnen in het rioolstelsel doordat zij tijdens de voorjaars- en najaarstrek via trottoirranden in kolken terechtkomen. Om dit in Altena goed in beeld te krijgen, starten we in het voorjaar een veldonderzoek in samenwerking met RAVON. Daarvoor hebben we vrijwilligers nodig die in de eerste weken van de paddentrek (voorjaar 2026) in hun eigen dorp of buurt willen kijken waar padden precies langs lopen en waar ze mogelijk in de problemen komen. Het gaat hierbij nadrukkelijk om kijken, signaleren en melden, vrijwilligers hoeven geen putten te openen. 68

Tijdens deze avond vertelt Raymond Creemers (foto), landelijk projectleider van ‘Pad uit de Put’, over de omvang van het probleem, welke oplossingen er zijn en wat kunnen vrijwilligers doen? ► We zoeken enthousiaste vrijwilligers

uit alle kernen van Altena, die tijdens de paddentrek (maart-april) enkele avonden mee willen lopen op vooraf geselecteerde trajecten of losse waarnemingen willen doorgeven. Graag aanmelden voor de lezing of als je belangstelling hebt om mee te doen, via: info@altenatuur.nl. Meer info op paduitdeput.nl.

Algemene ledenvergadering 2026 Dinsdag 10 februari, zaal open om 19.30 uur, aanvang 20.00 uur. Plaats: Fort Giessen, Giessensesteeg 2, 4283 HP Giessen. Het bestuur nodigt u uit voor de jaarlijkse ledenvergadering. De uitnodiging staat op pagina 26. 69

Basiscursus Bodem Donderdag 19 maart, zaal open om 19.30 uur, aanvang 20.00 uur. Plaats: Fort Giessen, Giessensesteeg 2, 4283 HP Giessen. We weten veel van de bodem, maar er is nog veel meer onbekend. En de kennis die we wel hebben, gebruiken we maar zeer beperkt. Dat is extra jammer, omdat de meeste problemen bij planten hun oorzaak in de bodem hebben. Wist je bijvoorbeeld dat onze bodems in Altena zeer rijk zijn aan ijzer, maar dat veel van onze planten juist een ijzertekort hebben? En ijzer is juist noodzakelijk voor fotosynthese, misschien wel hét belangrijkste proces in planten. Om meer te weten te komen over de bodem organiseert Altenatuur deze kennissessie. De volgende punten komen aan de orde: ► Wat is de bodem eigenlijk en waaruit bestaat het? ► Wat leeft er allemaal in de bodem en hoe functioneert de bodem? ► Hoe kun je jouw bodem verbeteren? Deze avond wordt gepresenteerd door Cindy van Goor en Stefan Nieuwenhuijsen van SoilGecko. Zij werken als adviseurs op het gebied van bodem- en plantgezondheid. Daarnaast hebben zij hun eigen voedselsysteem Nutriëntrijk, met jong voedselbos, no-dig moestuin en kassen en maken zij samen met Martijn Aalbrecht de Bodem & Plant podcast. Wil jij meer weten over jouw bodem, kom dan naar Fort Giessen!

Lezing over waternatuur en Kader Richtlijn Water in Altena April: datum volgt nog in media en Nieuwsflits. Medewerkers van WSRL praten ons bij over natuur en kwaliteit van het water in binnendijks Altena.

Nieuws over de cursus Wilde Planten In het voorjaar van 2026 willen we een cursus Wilde planten organiseren. Het gaat om basiskennis: bouw van de plant en bloem, bestuiving/voortplanting, kenmerken van de belangrijkste plantenfamilies, determineren op basis van kenmerken, tips en trucs voor herkenning in het veld, vegetatietypen van Altena naar biotoop (bos, weide, ruigte) en bodem (klei, zand, nat – droog). Na de oproep in het vorige Altenatuurtje heeft een aantal leden zich al aangemeld maar we hopen met deze oproep nog meer mensen te enthousiasmeren. De cursus zal bestaan uit een aantal theorieavonden op dinsdagen en enkele excursies in het veld (data worden in overleg met de groep vastgesteld) in de maanden april en mei. Bent u geïnteresseerd? Meld u aan op info@altenatuur.nl. Degenen die zich al hebben aangemeld hoeven niet opnieuw te reageren, verdere info volgt.

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE De komende periode zoeken we weer vrijwilligers die een handje willen helpen bij het onderhoud van natuurgebieden. De volgende werkochtenden staan gepland:

Zaterdagen 17 januari en 21 februari: Griendonderhoud: opruimen van wilgenhout. Plaats: Waardhuizen, Griend zuidkant Wijde Alm (kant Waardhuizen), gelegen langs de N322 tegenover ‘inrit’ dorp Waardhuizen. Er wordt gewerkt van 8.30 -12.00 uur. Materiaal is aanwezig, maar heeft u zelf goed gereedschap dan is het misschien wel handig om dat mee te brengen. Laarzen, regenkleding en werkhandschoenen aanbevolen. Nadere informatie: www.altenatuur.nl ✤ 71

Kringloopcentrum Altena Héél divers! NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Jan van Haaften, blz. 28, 30

Bezoek de Kringloopwinkel

Bel dinsdag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag zondag

winkel

inname bruikbare goederen

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur ---------------------

--------------------09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur ----------------------------------------09.00 - 15.00 uur

● Inzameling bruikbare goederen ● Educatie & Voorlichting

● Verkoop bruikbare goederen ● Recycling

Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk. tel. 0183-403080

www.kringloopcentrumaltena.nl 72

Colofon; foto's en illustraties ◆ altenanieuweenergie.nl, blz. 73 ◆ altenawoontslim.nl, blz. 61 ◆ Sylvia de Blom, blz. 2, 6, 7, 9, 11, 31, 55, 66, 67 ◆ Dirk Jan Bouman, blz. 9 ◆ Len Bruining, blz. 1 ◆ Henk van Diest, blz. 51 ◆Jaap van Diggelen, blz. 18, 34, 35 ◆ Petra Furster, blz. 56 ◆ Google Maps, blz. 19 ◆ Cindy Altena van Goor,✓ blz.Opgewekt 12, 14 ◆ Erik in Gouw, blz. 62 ◆ Jan van Haaften, blz. 28, 30 ◆ Ellen Hartman, blz. 43 ◆ Huib Hartman, blz. 54 ◆ Simone van Heiningen, blz. 25 ◆ houtconnect.be, blz. 29 ◆ op De Bloemplaathoeve! houtskelet-limburg.be, blz. 29 ◆ Wilma Kant, blz. 26 ◆ Sjaak Koekkoek, blz. 55 ◆ kringloopcentrumaltena.nl, blz. 72 ◆ Nelma Lankhaar, blz. 9 ◆ nl.linkedin.nl, blz. 57, 70 ◆ naturetoday.com, blz. 69 Marga Oerlemans, blz. 2, 7, 8, 48, 49, 57 ◆ paulipuurfotografie, ✓ Al 3 jaar de◆groenste blz. 32 ◆ pixabay.com, blz. 3, 11, 44, 46, 47 ◆ Jeanette Pollema, blz. 40 ◆ Rinus Punt, blz. 15, 16, 17, 50,energieleverancier 51, 52 ◆ qgreen.nl, blz. 60 ◆ ravon.nl, blz. 69 ◆ Kim Renders, blz. 2, 36, 37, 38, 39, 54 ◆ Wouter van Rijsbergen, blz. 4, 27 ◆ Saxifraga, blz. 68 ◆ Saxifraga/Rutger Barendse, blz. 45,✓47 ◆ Saxifraga/Willem van Kruijsbergen, blz. 41 ◆ Saxifraga/Ed Zónder Stikvoort, blz. 41 ◆ Saxifraga/Jan van der Straaten, blz. 31 ◆ Schoolmoestuin Eethen, blz. winstoogmerk 53 ◆ schutterstock, blz. 20 ◆ soilgecko.nl, blz. 70 ◆ Staatsbosbeheer, blz. 22 ◆ Jan Derk Stegeman, blz. 58, 63, 64 ◆ ttm.nl, blz. 59 ◆ Vattenfall, blz. 65 ◆ Vogelbescherming Nederland, blz. 2 ◆ vogeldagboek.nl, voorkant, blz. 13, 33 ◆ volkskrant.nl, blz. 60 ◆ Peter Voogt, blz. 56 ◆ waarneming.nl, blz. 21 ◆

s de groenste energie! mee om!

Voor het laatste nieuws, de agenda en achtergrondinformatie ga je naar www.altenatuur.nl.

a mee om!

✔ Opgew Nederland (e ook in Al

✔ Al 3 jaar de energielev

Het keurmerk voor verantwoord bosbeheer

es de groenste energie!

✔ Zón winstoog

Kies de groenste energie! Ga mee om!

Pak uw verbruiksgegevens erbij en vergelijk op www.altenanieuweenergie.nl 73

Het doel van Altenatuur • De mooie flora en fauna in het rijkgeschakeerde landschap van Altena in beeld, en onder de aandacht van de inwoners te brengen. • De bestaande milieukwaliteit en voorkomende biodiversiteit in Altena te behouden en waar mogelijk te verbeteren. • Bijdragen aan besef dat wij als inwoners verantwoordelijk zijn voor een gezonde leefomgeving en rijke biodiversiteit, voor nu en de toekomst. Altenatuur is betrokken bij: • Altena Nieuwe Energie

www.altenanieuweenergie.nl

• Kringloopcentrum Altena

www.kringloopcentrumaltena.nl

• Fort Giessen Beheer

www.fortbijgiessen.nl (o.a. Fort-educatie)

Activiteiten

• Diverse inventarisaties • Educatie • Nacht van de Vleermuis • Lezingen • Natuurwandelingen • Nationale Nachtvlindernacht

Werkgroepen

Voor contact:

• Beheercommissie

Jaap van Diggelen, Almkerk. 06-55570961

natuurgebieden • Gastlessen op basisscholen Henk van Diest, Sleeuwijk. gastlessen@altenatuur.nl • Natuurinclusief Altena

Jan van Haaften, Sleeuwijk. info@altenatuur.nl

• Milieu en Klimaat

Goof van Vliet, Woudrichem. 06-28703838

• Plantenwerkgroep

Margo van Beem, Babyloniënbroek. 06-55772591

• Voedselbossen Altena

Wijnand Veth, Nieuwendijk. 06-83083579 of voedselbossenwerkgroep@altenatuur.nl

• Uilenwerkgroep

Henk van Diest, Sleeuwijk. uilenwerkgroep@altenatuur.nl

• Vogelwerkgroep

Arie van den Herik, Woudrichem. 0183-304193

• Weidevogelbescherming

Marga Oerlemans, Wijk en Aalburg. 06-20548893 of weidevogelbescherming@altenatuur.nl

• Zoogdierwerkgroep

Jan van Haaften, Sleeuwijk. 06-49904862 of info@altenatuur.nl