't Altenatuurtje 113

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging

voor het Land van Heusden en Altena

113 mei

2020

’t ALTENATUURTJE 39e jaargang nr. 3, mei 2020. Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur. Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981. REDACTIE en redactieadres: W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem Tel. 0183-512165. wjvanrijsbergen@online.nl VORMGEVING: J.A.P. (Jan) van Haaften, Sleeuwijk. Tel. 06-49904862 BESTUUR: voorzitter: secretaris: penningm.: leden:

J. (Jaap) van Diggelen, Almkerk. Tel. 0183-402034 J.H. (Johan) Koekkoek, Emmikhovenseweg 6a, 4286 LH Almkerk. 0183-402231 E. (Erik) Gouw, Woudrichem. Tel. 06-52728142 M. (Margo) van Beem, Babyloniënbroek. Tel. 0416-351772 L. (Len) Bruining, Dussen. Tel. 0416-392373 J. (Jeanette) Pollema, Dussen. Tel. 0416-391654 W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Woudrichem. Tel. 0183-512165 G. (Goof) van Vliet, Woudrichem. Tel. 06-28703838 R.W. (Roel) Wigman, Sleeuwijk. Tel. 06-20753888

INTERNET:

www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur

E-MAIL:

altenatuur@gmail.com altenatuurgastlessen@gmail.com

LEDENADMINISTRATIE: Altenatuur, p/a Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen. LIDMAATSCHAP:

gewoon lid €15,-- en gezinslidmaatschap €20,-- per jaar. Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur. Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar. Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status, het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

Colofon: illustraties ● Atlascontact, blz. 50 ● Birdphoto.nl, blz. 53 ● Brabants Landschap.nl, blz. 37, 38 ● Len Bruining, blz. 7, 8, 9, 29, 46, 47 ● Depositphoto.com, blz. 18, 19, 20 ● Jan van Haaften, blz. 3, 31, 32, 46, 55, 57, 58, 62, 63, omslag achter ● Wendy van der Hart, blz. 22, 23, 24, 25 ● Pixabay.com, omslag voor, blz. 1, 59 ● Rinus Punt, blz. 13, 14, 15 ● Ravon, blz. 10, 11 ● Regionaal Archief Gorinchem.nl, blz. 44 ● Perry de Ronde, blz. 48, 49, 50, 51 ● Kees Schuitmaker, blz. 16, 17 ● Sovon.nl, blz. 1, 6 ● Teus van Tilborg, blz. 36 ● Topotijdreis.nl, blz. 34 ● Trouw.nl, blz. 56 ● Vis à Vis ontwerpers, blz. 21 ● Goof van Vliet, blz. 12, 36, 40, 41, 43 ● Wikimedia Commons blz. 56 ●

o p d e v o o r k a n t . . . .... omdat 2020 is uitgeroepen tot jaar van de wilde eend. De wilde eend is een van de bekendste watervogels in ons land en zeker ook in Altena. Zodra je op de fiets stapt en een rondje rijdt kan het haast niet anders of je ziet wel ergens een wilde eend. Nu dikwijls langs de waterkant genietend van de voorjaarszon. De mannetjes kennen we in het voorjaar door de prachtig groene kop, blinkend in het licht. Daaronder een smalle witte band die overgaat in een donkerbruine borst. Opvallend is ook de gele snavel. Het vrouwtje heeft een onopvallende bruine kleur. Dat is maar goed ook, want zo valt ze nauwelijks op tijdens het broeden! Ze heeft nog wel wat versiering. Net als bij het mannetje is er op de vleugel een mooie blauwe ruit van veren te zien. Op het moment dat ik dit schrijf zie je nog wel paartjes maar ook al regelmatig enkel mannetjes. De vrouwtjes hebben dan al een beschut plekje gevonden om er een nest te maken en eieren te leggen en uit te broeden. Maar dan ...... De wilde eend wordt door Sovon (Vogelonderzoek Nederland) en Vogelbescherming al langere tijd gevolgd. Uit tellingen blijkt dat er een teruggang in het aantal eenden is van 30% ten opzichte van 1990. Uit de gegevens blijkt verder ook dat er geen verhoogde sterfte is van de volwassen vogels. Ook het nestelen gaat als voorheen. Kennelijk gaat er dus iets fout met de jonge kuikens. Is er te weinig voedsel? Zijn er te veel natuurlijke vijanden? Hoeveel jonge eendjes ‘redden’ het? We weten het niet. In het 'jaar van de wilde eend' hopen de eerdergenoemde organisaties daar meer duidelijkheid over te krijgen. Daarom wordt iedereen opgeroepen op te letten en gegevens te verzamelen. Hoe je mee kunt doen staat helder uitgelegd op: https:// www.sovon.nl/nl/content/jaar-van-de-wilde-eend. Geniet van de natuur! ❀

Jan van Haaften

1

In nummer 113

1. Op de voorkant ..... 2. In nummer 113 4. Van redactie en bestuur 6. De faunatoren in Dussen 10. Op zoek naar knakaal 12. Contributie 2020 13. De Winken 16. Natuur in cultuur gebracht 18. Altenatuur gaat voor schone energie in 2030 22. Linda's jeugdrubriek - de bever 26. Notulen ledenvergadering 18 februari 2020 31. Flora 32. Het Almbos (uitgebreide aandacht voor dit mooie natuurgebied) 46. Weidevogelseizoen 2020 48. Tuinjungle 52. X78 56. Specht in opleiding of breeder's block? 60. Waarnemingen van 4 december 2019 t/m 28 maart 2020 63. De kolen van Altenatuur 64. Advertentie - Altena Nieuwe Energie 65. Advertentie - Kringloopcentrum Altena 2

14 bladzijden Almbos!!!

3

Van redactie en bestuur De afgelopen weken moest ik net als velen werken ‘op afstand’. Hoe fijn is het dan om regelmatig even de tuin in te kunnen lopen voor een frisse neus, even weg te zijn van de computer. Van zoomen naar zoemen, van digitaal naar digitalis. Voor je het weet ben je zelf een schermbloem geworden! Het schijnt ook beter te zijn voor je ogen, om de blik regelmatig van het beeldscherm in de verte te laten dwalen. Het advies is ‘twintig minuten scherm, twintig seconden wegkijken’. Dat doe ik graag. Tijdens het werken heb ik op die manier al vele mooie natuurwaarnemingen gedaan, met een laag overvliegende zeearend als hoogtepunt. En natuurlijk ben ik ook blij met alle vogels die de afgelopen weken weer arriveerden uit hun overwinteringsgebieden: tjiftjaf, fitis, zwartkop, tuinfluiter, grasmus, koekoek, alle zwaluwen. Geweldig wat er allemaal aan vogelzang komt aanwaaien door het geopende raam. Als er eens een vliegtuig over komt vliegen in een verder strakblauwe lucht, vraag ik me af hoe het toch mogelijk is dat we het kabaal en de vervuilende condensstrepen van deze zwaar gesubsidieerde energieverslindende milieuverpesters accepteren. Ga weg uit die mooie blauwe lucht!

4

Nu vrijwel alle activiteiten buiten de deur geen doorgang vinden en we allemaal zoveel mogelijk thuis moeten blijven, krijgt onze groene omgeving extra waardering. Er is minder autoverkeer en de dijk wordt veel gebruikt om te joggen, te fietsen of te wandelen. En het lijkt wel of de lucht frisser en schoner is, of beeld ik me dat in? In dit Altenatuurtje een groot artikel over het Almbos. Bestuurslid Goof van Vliet heeft zich in dit bos verdiept en heeft er een mooi verhaal over geschreven. Er was nog weinig over het Almbos gepubliceerd, zo ontdekte hij, iets wat nu helemaal goedkomt. Verder een grote verscheidenheid aan andere artikelen: onder andere de bever, een tuinjungle, een boerenfamilie met een groen hart, knakalen en… Altenatuur gaat voor kolen. Nee, geen steenkolen… kolen om op te eten, op biologische wijze geteeld! In dit nummer ook nieuws over de weidevogelbescherming. Momenteel is het niet mogelijk die net als andere jaren uit te voeren.

Loopgroepen kunnen maar zeer beperkt zoeken en de boeren redden het niet alleen. Len Bruining schrijft er meer over verderop in dit nummer. Zij schrijft trouwens ook (met medeauteur Linda van Zwet) over de totstandkoming van de faunatoren in Dussen, een geweldig project. Over naar het reilen en zeilen binnen de vereniging. Het bestuur vergadert nu via skype. Dat ging de eerste keer nog niet vlekkeloos en was erg wennen. We zijn anders gewend, ik vind het erg ‘kaal’. Je ziet elkaars lichaamstaal niet en voor het kopje koffie geldt ook ‘ieder voor zich’. Maar we doen wat we kunnen en staan niet stil. Margo van Beem heeft haar taken als penningmeester inmiddels helemaal overgedragen aan Erik Gouw, die hier nu zijn tanden mag gaan zetten. Margo blijft bestuurslid en krijgt nu meer tijd om plannen te ontwikkelen voor de plantenwerkgroep. Verder praten we mee over de invulling van de Regionale Energie Strategie, die de gemeenten moeten inleveren bij het Rijk (nu met drie maanden extra tijd). De West-Brabantse gemeenten liggen goed op schema, wel vergt het oplossen van het warmteprobleem (van het gas af) nog veel discussie, denkwerk en overleg. Excursies en lezingen van Altenatuur gaan op dit moment helaas allemaal niet door. Ik raad u aan onze website www.altenatuur.nl en de nieuwsbrief goed in de gaten te houden. We hopen bijvoorbeeld dat we in oktober het 40jarig jubileum feestelijk kunnen vieren en zullen ook andere activiteiten weer oppakken zodra dat weer mogelijk is. Voor nu wens ik u namens het bestuur veel sterkte, let goed op uzelf en blijf gezond. Daar zal de positieve kracht van de natuur in onze omgeving zeker bij helpen! Wouter van Rijsbergen

5

De Faunatoren in Dussen, een groeiend project Linda van Zwet en Len Bruining

Het begon tijdens een mooie warme zomermiddag in 2018, het ‘Jaar van de Huiszwaluw’. Linda vertelde over haar inspectietocht langs de bewoonde nesten van deze bedreigde vogelsoort. Ze reed door de dorpen en het buitengebied van ons eiland Altena en had aan andere vogelaars om tips gevraagd over huiszwaluwkolonies. Ik attendeerde Linda op een prachtige kolonie huiszwaluwen bij de huisartsenpraktijk aan het Vrijheidsplein in Dussen. De huiszwaluwen hadden in de dorpskern van Dussen gebruik gemaakt van de modder voor hun nestmateriaal die tijdens de bouw van basisschool De Dussenaar in 2017 - 2018 volop te vinden was. Verdere inventarisaties van de huiszwaluwkolonies in Dussen bracht enige zorg met zich mee. Een al jaren aanwezige kolonie was niet langer welkom. Wel werden er losse broedgevallen gevonden op verschillende plekken in het dorp. De huiszwaluwen waren duidelijk op zoek naar nieuwe, geschikte broedplaatsen. Ik vertelde over de opening van de huiszwaluwentil in Sleeuwijk, waar ik zowel Roel Wigman van NiA als ook Wilko Voerman, medewerker van de gemeente Werkendam, leerde kennen. “Zou zoiets ook in Dussen gerealiseerd kunnen worden?” vroeg ik Wilko. “Dien maar een mooi plan in”, zei hij. Het voelde min of meer als een opdracht. In mijn achterhoofd dacht ik al aan de nieuwe waterberging tegenover het Kasteel van Dussen. Deze locatie werd toevallig ook door Jeanette Pollema geopperd, toen Linda en Jeanette het over de kritieke toestand van huiszwaluwen in het dorp hadden en verzonnen hoe de zwaluwen geholpen zouden kunnen worden met een eventuele huiszwaluwtil. En zo geschiedde. Linda en ik sloegen de handen ineen en samen gingen we aan de 6 slag.

We wilden geen gewone huiszwaluwentil. Nee, het moest zo tegenover het Kasteel van Dussen iets bijzonders worden. En als we toch iets zouden gaan bouwen, zou het geweldig zijn om niet alleen huiszwaluwen, maar ook andere diersoorten die het lastig hebben te helpen. Linda heeft daarom onderzoek gedaan naar twee faunaflats die in Nederland gerealiseerd waren, één in Assen en de andere in Veenendaal. De stadsecoloog van Assen en ook de natuurwachten van Veenendaal lieten weten wat wel en wat niet werkte bij hun flats. Zodoende konden wij zelf weloverwogen keuzes maken voor doelsoorten die goed pasten in ons project voor de huiszwaluwen, namelijk vleermuizen en insecten. Vanaf de start betrokken we Roel Wigman bij onze plannen wegens zijn ervaring in Sleeuwijk. We schreven een projectplan dat we bij de toenmalige gemeente Werkendam en het Waterschap Rivierenland indienden. Beide organisaties reageerden zonder enige twijfel enthousiast. Ook Nico Korporaal van onze vogelwerkgroep meldde zich aan bij het project en hij was het die ons in contact bracht met architect Victor Helmrich Retel, naast fanatiek vogelaar ook natuurinclusief ontwerper. En zo groeide het project uit tot de Faunatoren die er nu staat. Victor schetste een uniek en origineel ontwerp voor een toren van zes meter hoog, waarop een kraamkamer voor vleermuizen en een voet voor een insectenhotel van opeengestapelde dakpannen getekend stond. De achthoekige vorm van de kap werd de knipoog naar het tegenovergelegen Kasteel. Na anderhalf jaar hadden we de financiën rond en kon de bouw daadwerkelijk beginnen. Met Michel de Hart, bevlogen weidevogelaar en aannemer met een enorm groen hart vonden we een geweldige meedenker in het proces. In de vroege ochtend van 27 januari ging onder zijn leiding de eerste schroefpaal de grond in. In de bouwplaats van collega-aannemer Johan Blijenberg werd voortvarend gewerkt aan de kap, de vleermuizenkasten en insectenhotels.

7

Een maand later al, op zaterdag 29 februari, werd met behulp van een tiental vrijwilligers de stenen voet van Oud Hollandse dakpannen gestapeld. Deze dakpannen werden door firma Bogers Dakpannenhandel gratis ter beschikking gesteld.

De finishing touch was het plaatsen van de kap. Op dinsdagmiddag 17 maart was het zover. Samen met Johan Blijenberg en onder applaus van de aanwezigen werd de til met door Vivara gesponsorde kunstnesten naar de bouwplaats gereden. Door de goede voorbereiding was de klus binnen een uur geklaard. Kroon op het werk is de top op de til! Speciaal voor het project fabriceerden Michel de Hart en Johan Blijenberg een zwart hoedje met daarop een metalen huiszwaluw. Een even waardevol als uniek geschenk dat de Faunatoren vervolmaakt.

8

Bij de invulling van het insectenhotel wilden we de jeugd van de lokale basisscholen betrekken door middel van twee gastlessen. De eerste gastles met theorie over de doelsoorten van de faunatoren hebben we nog kunnen geven. De tweede gastles, waarin we de insectenhotels met

de leerlingen zouden vullen, is helaas niet doorgegaan vanwege het coronavirus. Het voorbereide werk voor deze tweede les staat deels nog klaar bij Linda en bij Sylvia de Blom, ook lid van de vogelwerkgroep, voor later tijden. Om de faunatoren voor alle dieren af te ronden zullen we de insectenhotels nu zelf vullen. We hadden de enthousiaste jongens en meisjes graag ook bij de officiële opening willen betrekken, ware het niet dat het coronavirus nog altijd in Nederland rondwaart en ook de opening is uitgesteld. Op het moment van schrijven moeten de insectenhotels nog op de Faunatoren gemonteerd worden. Dat gebeurt op 18 april. Intussen buigt Roel Wigman zich in Sleeuwijk over het ontwerp van een informatiebord. Als de Faunatoren er eenmaal staat zal dat ongetwijfeld veel bekijks krijgen, zeker als er mensen zijn die Kasteel Dussen bezoeken. Met de onthulling van dit bord zal de officiële opening ooit een feestelijk feit worden, waarbij we ook de leerlingen van de basisscholen weer zullen betrekken. Ondertussen is het voorjaar begonnen!

De huiszwaluwen zullen binnenkort vanuit het verre Afrika terugkeren naar hun vertrouwde dorp in Altena. Het wordt spannend of de zwaluwen de aangeboden woonruimte zullen accepteren. ❀

9

Op zoek naar knakaal Goof van Vliet

Al meer dan 50 jaar worden dode Europese alen gevonden langs de oevers van de Nederlandse rivieren. De vis heeft vaak diepe snijwonden op het lichaam, de ruggengraat kan gebroken zijn, en soms zijn de alen zelfs volledig doormidden ‘geknakt’, vandaar de term ‘knakaal’. Ook zeeprikken treft af en toe dit tragische lot. Diverse onderzoeken wijzen op schade door waterkrachtcentrales en gemalen.

10

knakaal

Als we kijken naar de Waal, waar een groot deel van de knakalen aanspoelt, is de dichtstbijzijnde waterkrachtcentrale te vinden in Duitsland, op meer dan honderd kilometer afstand. Is het werkelijk mogelijk dat de alen die in Duitsland worden geraakt pas in Nederland aanspoelen? Of zorgt een andere boosdoener voor de beschadiging van de Europese aal? Misschien is het u wel eens opgevallen wat voor enorme schepen zich door de Nederlandse rivieren bewegen. Deze schepen worden voortgestuwd met behulp van enorme scheepsschroeven. Zou het kunnen dat deze af en toe een vis raken? En is de kans hierop wellicht het grootst bij laag water, wanneer de schepen vaker moeten varen omdat zij minder kunnen vervoeren?

Het gaat slecht met de paling (Anguilla anguilla, ook wel aal genoemd) en daarom zijn maatregelen om deze soort te helpen dringend noodzakelijk. Inzicht in doodsoorzaken is daarbij heel nuttig. Dit jaar is men een bijzonder tweejarig onderzoek begonnen naar het fenomeen knakaal (Anguilla anguilla of paling). RAVON (Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland) en Sportvisserij Nederland hebben dit opgestart. Bij de uitvoering van het onderzoek maakt men gebruik van de hulp van vrijwilligers. Ook ik tref nogal eens knakalen aan op de stranden langs de Merwede en het leek mij dan ook interessant om aan dit onderzoek mee te doen, samen met wat andere mensen uit Woudrichem. Zo heeft ook Jos Korthout zich aangesloten, hij raapt in Woudrichem wekelijks plastic met andere vrijwilligers. Minimaal één keer per week inspecteren zij de oevers van de Boven Merwede van Woudrichem tot het Oudendijkse Gat. Andere vrijwilligers monitoren het stuk van de haven van Sleeuwijk tot aan scheepswerf De Waal in Werkendam.

knakaal op meetlint

Inmiddels is men niet alleen bij ons in Altena, maar overal langs de Waal aan de slag gegaan om geknakte vissen te zoeken. In 2019 werd voorwerk uitgevoerd, zoals het ontwikkelen van een protocol en een invoermethode om de tellingen goed te registreren. Dat protocol is getest en goedgekeurd door de huidige groep vrijwilligers. Hulp bij dit project is welkom! 11

geknakte zeeprik

Wanneer je een geknakte aal (of mogelijk andere vissen) aantreft op een strand, dan kun je dit melden door te mailen naar knakaal@ravon.nl. Het is ook mogelijk om je op te geven als vrijwilliger via www.ravon.nl/knakaal. Je krijgt dan een veldkit met materiaal, waarmee je onder andere de lengte en het gewicht van de aal kunt bepalen. Dus maak je wel eens een wandeling, ben je aan het vogelen of vis je langs de Waal bij Loevestein of de Boven-Merwede bij de Groesplaat en wil je graag bijdragen aan het herstel van de Europese populatie alen? Meld je dan aan! Over twee jaar hopen we de resultaten ook in ’t Altenatuurtje te kunnen publiceren. ❀ Met dank aan Sam Minekus & Silas Nagtzaam, twee studenten Toegepaste Biologie aan de Hogere Agrarische School in Den Bosch. Zij hebben tijdens hun stage bij RAVON en Sportvisserij Nederland geholpen met het opzetten van het onderzoek en mij daarover geïnformeerd.

Contributie 2020

Binnenkort ontvangt u per e-mail of post een verzoek om uw contributie voor 2020 over te maken. Mogen we erop vertrouwen dat u zelf de overboeking regelt? Dat kan al direct als u dit leest. De contributie per jaar is: € 15,- voor een gewoon lidmaatschap € 20,- voor een gezinslidmaatschap S.v.p. overmaken op bankrekeningnummer NL67 RABO 0301 5243 19 Alvast hartelijk dank! De penningmeester. Altenatuur is opgericht op 5 november 1980 en heeft sinds 1 januari 2011 de ANBI-status. Dossiernummer: 77688; fiscaal nummer: 810362454 ❀ 12

De Winken Rinus Punt

Steeds als ik in de Veldstraat ben en de fruitbomenlaan zie, denk ik aan Cees Wink en aan die mooie tijd die ik met hem mocht hebben. Tegenwoordig heb ik met Jacco de zoon van Kees te maken. Echt een boerengezin met hart voor hun bedrijf en voor de natuur. Graag wil ik vertellen over wat ik met ‘de Winken’ allemaal meegemaakt heb.

Door het weidevogelen kreeg ik meer contact met Kees. In het zoeken was hij geen ster. Maar regelen… prima! Hij kende alle boeren, wist waar hun land lag. En alle boeren luisterden naar hem. Hij was toen al een soort Brabants Landschap. Kees had een bepaalde status. We hebben veel gelopen op de Wijkse Waard. De zwarte sterns, die er toen nog zaten, daar genoot hij van. Toen kwam ook zijn voorstel of ik mee wilde gaan kanoën in de Biesbosch. Dat was echt super. Kano op de auto en op naar het Jeppegat om hem daar te water te laten. We kwamen echt overal, de kreekjes konden niet klein genoeg zijn. Regelmatig moest ik de kano uit om hem met Kees erin door de bijna droge kreek te trekken. Koud weer? Geen probleem, we gingen! En altijd rond één uur ging Kees zijn dutje doen. Dekentje over hem heen en hij was zo in dromenland. Meestal ging ik dan een stukje wandelen. Ik zei dan: “Wel wakker worden, want ik heb geen idee waar we zitten!” Kilometers legden we af, hele gesprekken (discussies soms) hadden we in de kano: “Jij bent eigenwijs!” zei Kees dan. “Nee,” zei ik, “jíj geeft makkelijk toe!”

13

Ook staken we een keer een groot water over. Het waaide flink. Ik zei nog: “Kees, wat denk je, wagen we dat?” Voor hem geen probleem. Maar toen ik hem er later naar vroeg zei hij wel dat het pittig was. Het was best eng met die golven schuin op de kop. Vaste prik maakten we altijd een stop bij het ‘Biesboschvrouwtje Jenny’. Kees kende daar ook iedereen. Ook de mensen van het prachtige huis dat gesloopt is om ruimte te maken voor de doorstroming van de rivier. Doet me goed als ik aan die tijd met hem in de Biesbosch terugdenk. Ook bij hem thuis was je altijd welkom. Dan liet hij zijn winkeltje zien en vertelde hoe alles vroeger was ontstaan. Ook de zorgen om zijn kleinkind deelde Kees met mij. “Zó klein is ze!” zei hij dan. "Een wonder dat ze het heeft gehaald." De laatste keer dat ik bij Kees aanbelde, was achteraf heel vreemd. Ik kwam terug van de kiezenpeuter in Wijk en Aalburg en dacht ik wip even bij Kees aan. Na een paar keer bellen geen Kees. Toen ik later thuiskwam en de post uit de bus haalde, lag er een rouwkaart van Kees. Op mijn bellen zal nooit meer een Kees naar de deur komen. Dat was even slikken. Ik zal hem missen.

14

Nu heb ik meer te maken met Jacco. Ook een echte Wink. Jacco heeft gevoel voor humor. Je moet bij hem wel op je qui vive zijn. De poort is soms spontaan dicht als je na een uilencontrole van de dam af wilt. Zijn mobiel kan veel. Jacco kende ik al uit de tijd met Paul. Mijn eerste uilenmaat, die veel te jong is verongelukt. Dat was in 2001 en hij was pas 36 jaar. Er hing bij Kees al een kast heel hoog in de schuur. Later heb ik daar met hulp van Kees in een open hangar een tweede kast opgehangen, waar gelijk een kerkuil ging broeden. Maar deze hangar ging plat om plaats te maken voor een hele grote stal. Ik heb het gat in de grond gezien dat nodig was voor deze stal. Gigantisch. Dus de kast weer verhangen naar de nieuwe kapschuur. Deze klus met de

verreiker van Jacco. Dit was ook een heel mooi moment. Amy de dochter van Paul was daar op de boerderij. Een emotioneel moment in het bakje van de verreiker met de dochter van Paul en Cora. Haar naam staat nu op de kast. Deze verplaatste kast werd gelijk geaccepteerd door het uilenpaar. Bij onze jaarlijkse controle zaten er vijf uiltjes in. Maar er kwam noodweer aan, het regende pijpenstelen. Wij moesten vluchten naar de nieuwe schuur. Josine, de vrouw van Jacco, was er ook bij. Zij wilde ook graag de uiltjes zien. Van haar kregen we heel mooi uitleg over deze stal. Ik genoot van haar enthousiasme. Fijn als gastgevers zo begaan zijn met hun uilen! Jacco belde. Hij had een gewonde kerkuil in de schuur. Rinus heb je tijd. Uiteindelijk heb ik de uil naar de opvang in Rijswijk gebracht. Hij wilde zijn vleugels niet gebruiken. Ik vraag altijd: als ie opknapt wil ik hem op zijn eigen stekkie loslaten. Het duurde toch een maand voor de opvang mij belde om hem op te halen. Samen met Jeanette hebben we de uil bij Jacco weer losgelaten. Het ging bijna fout. Hij vloog in het gaas van de nieuwe schuur, gelukkig zonder gevolg. Prachtig om zo met elkaar deze uil te beschermen. Van Jacco kregen we nog een rondleiding, waarbij hij ons zijn Japanse Wagyu kalveren liet zien. Enthousiast sprak hij over hoe lekker het vlees is van deze runderen. Voor we de dam af reden, bracht hij nog snel een pakketje vlees. Jeanette heeft het klaargemaakt, het was heerlijk! Ook de steenuilen hebben bij Josine en Jacco zijn op het erf hun stekkie gevonden. Vorig seizoen vier jonge uiltjes. Het steenuilenkastje moet nog wel vervangen worden. Dat doen we na het broedseizoen en na de coronatijd. Tenslotte nog de vraag van Jacco of ik mee wilde kijken waar we een torenvalkenkast op zouden kunnen hangen. Het idee was in een boom. Maar toen we langs de nieuwe schuur liepen, zei ik: “Dáár moeten we hem hangen.” Wat denk je, dezelfde dag nog had hij hem er al hangen! En nog mooier: de torenvalken hebben de kast al gevonden. Zoals gezegd: een echt boerengezin met hart voor het bedrijf én voor de natuur! ❀ 15

Natuur in cultuur gebracht Kees Schuitmaker

Mensen willen overleven. Of je nu kijkt naar de eerste bewoners van moeder aarde of je kijkt hier en nu naar onszelf. We doen er alles aan om in leven te blijven. In deze tijd met een wijd verspreid virus, is alles erop gericht de mensheid in stand te houden. Dat lukt vaak, maar met vallen en opstaan. Het ontstaan van de Biesbosch is een mooi voorbeeld van hoe te overleven.

Ongeveer tot het jaar 1000 was de natuur de baas in dit gebied. De aanleg van een dijk echter resulteerde in een polder, waarin men voornamelijk graan verbouwde. Deze cultuuromslag bracht voedsel voor velen. De Sint-Elisabethsvloed van 19 november 1421 gaf de polder terug aan de zee. Opnieuw stond de mens voor de uitdaging de natuur naar zijn hand te zetten en dat was nodig, want er moest brood op de plank komen. De eerste nieuwe bewoners waren vissers die aan de randen van deze binnenzee hun netten uitzetten. Door de sterke werking van eb en vloed ontstonden in de loop van de tijd zandbanken en daar groeide spontaan een gewas op dat wij kennen als ‘biezen’. De mens plantte die bij bossen aan en zo ontstond de biezencultuur, waar menigeen een boterham aan kon verdienen.

16

De grond raakte echter uitgeput en ook door natuurlijke ophoging verdwenen de biezen. Ze maakten plaats voor riet en met deze stengels van 3 tot 5 meter werd een nieuwe industrie geboren.

Maar de rietvelden ondergingen hetzelfde lot als de biezen. De volgende fase waarin mensen vorm gaven aan de Biesbosch was in de tijd dat de griendcultuur ontstond. Wilgen werden geplant op dijkjes en op hoofdhoogte gekapt, zodat er een knot ontstond waaruit nieuwe takken (tenen) groeiden. Die werden onder andere gebruikt om manden mee te vlechten of zinkstukken voor dijken te maken. Ook hier kwam een einde aan: kunststoffen vervingen de natuurlijke materialen uit de grienden. Ondertussen waren er ook andere manieren om in de Biesbosch een bestaan op te bouwen. Jagers, vissers, eendekooikers en stropers probeerden er elk op hun manier een graantje mee te pikken. Tenslotte verdween er ook steeds meer van de oorspronkelijke Biesbosch doordat de wildernis ingepolderd werd zodat boeren er landerijen konden bewerken. Van wie is die Biesbosch ? De inwoners van de omliggende dorpen hebben in de Biesbosch generaties lang hun brood verdiend en brachten er op zelfgebouwde arken hun vrije dagen door. Ze beschouwden de Biesbosch dan ook als hun eigen Biesbosch. Toen het een nationaal park werd in 1994, was dat voor veel mensen een klap in het gezicht, want hun arken moesten verdwijnen. Dat leidde tot veel commotie en na een strijd die wel twintig jaar duurde, is bijna alle bewoning verdwenen en is de Biesbosch voor iedereen toegankelijk. Het beleid in het gebied is erop gericht de aanwezigheid van mensen te minimaliseren en niet in te grijpen in natuurlijke ontwikkelingen. Zo ontstond een uniek zoetwatergetijdengebied van zo’n kleine 8000 hectare. In de loop van de tijd zijn de inzichten in hoe je met natuur omgaat veranderd. We kunnen niet mateloos uit eigenbelang de natuur naar onze hand zetten. Daar zitten grenzen aan en die bewustwording leidde tot de aanleg van de Noordwaard. In een vorig nummer heb ik daar al uitgebreid over geschreven. Natuur en cultuur… ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een gezonde balans is en blijft een voortdurende bewustwording en zorg. De natuur slaat genadeloos terug als grenzen overschreden worden. Dat blijkt uit het laatste grote virus, dat onze gemoederen bezighoudt. Dat we wijs mogen blijven… ❀

17

Altenatuur gaat voor schone energie in 2030 Goof van Vliet

Tijdens het schrijven van dit stuk zitten we midden in de coronacrisis. Daar lijken alle andere opgaven in Nederland en daarbuiten aan ondergeschikt te zijn. Terecht, het is een enorme bedreiging van ons voortbestaan als we er niets aan doen. Hetzelfde blijft echter gelden voor het stoppen van de klimaatverandering, het verbeteren van de bodem en het invoeren van gesloten kringlopen van producten. We hebben slechts één Aarde en daar moeten we het mee doen. Altenatuur zet zich voor alle drie de onderwerpen in. Dit stuk gaat over onze inzet voor het snel afbouwen van fossiele brandstoffen en het opwekken van schone energie. De overheid moet hierin volgens ons de regie pakken. Bewoners of ondernemers kunnen dat wel voor zichzelf maar het niet voor ons allemaal regelen. De gemeente Altena pakt het gelukkig op, maar maakt het zichzelf moeilijk door de twee meest voor de hand liggende oplossingen (windmolens en zonnevelden) niet of bijna niet te willen. De gemeente denkt dat schone

18

energieopwekking gerealiseerd kan worden door zonnepanelen op daken en door energieopwekking uit water. Altenatuur kiest voor beproefde technieken. Wij vinden windmolens ook niet zo mooi maar ze kunnen weer afgebroken worden als er iets efficiënters is uitgevonden. Vanzelfsprekend werken we nauw samen met energiecoöperatie Altena Nieuwe Energie. Deze coöperatie richt zicht vooral op uitvoering en dat is hard nodig. Altenatuur organiseert bijeenkomsten om de kennis over de

noodzaak en de mogelijkheden van schone energie te vergroten. We willen anderen graag inspireren om tot daden over te gaan. Bijvoorbeeld met het drukbezochte verkiezingsdebat november 2018 over schone energie voor de verkiezing van de eerste gemeenteraad van Altena. Of met een vol fort Giessen in oktober 2019 waar iedereen aan wetenschappers alle vragen op energiegebied kon stellen. En ook met het indienen van onze mening over de Energiestrategie van Altena. In juni van dit jaar moet de Regionale Energiestrategie voor elektriciteitsopwekking en warmwatervoorziening bij het Rijk worden ingediend. Altenatuur doet mee aan de sessies om deze strategie helder te krijgen. We hebben onze berekening van de benodigde energie en de mogelijkheid om dit met schone energie te doen na 4 jaar weer eens goed tegen het licht gehouden. Dat heeft een nog scherper beeld opgeleverd van wat kan en wat mogelijk is. In de bijgaande brief aan de gemeenteraad hebben we ons standpunt kort en bondig

weergegeven. Voor Altenatuur heb ik het woord mogen voeren bij de raadsleden op 25 februari. Jan Derk Stegeman was mee als ondersteuner. We kregen zeer veel serieuze vragen van de raadsleden en konden die goed beantwoorden. Dat gaf een hoopvol gevoel voor de nabije toekomst. Op 26 maart zou er weer een vervolgbijeenkomst zijn op onze sessie met de wetenschappers. Jan Derk Stegeman zou zijn berekening toelichten en vragen beantwoorden. Jan Willem den Besten zou vertellen over het behouden en aanleggen van bossen in de wereld en hoe dat bij ons zou kunnen. Job Beijer, voorzitter van Installatiebedrijven ZuidNederland, zou vertellen hoe de installatiebranche klaarstaat om de energietransitie aan te pakken. Vanwege het coronavirus kon deze bijeenkomst niet worden gehouden. Misschien wel in het najaar?

Op de volgende pagina de tekst van de eerdergenoemde brief.

19

Geacht raadslid, burgerraadslid, burgemeester, wethouder, U staat voor een aantal enorm ingrijpende transities in uw gemeente, zorg en welzijn, circulaire economie, landbouw en op de allereerste plaats de energietransitie. We willen u als raad graag helpen bij het maken van de juiste keuzes. Daar werken we zelf ook graag aan mee. U heeft al eerder bijdragen van ons ontvangen. Ook doen wij mee aan de klimaattafels die uw dagelijks bestuur organiseert en organiseren wij als Altenatuur samen met o.a. Altena Nieuwe Energie informatieve bijeenkomsten en workshops. In 2016 hebben wij een berekening en tekening gemaakt van de behoefte aan energie en de benodigde instrumenten om die schoon op te wekken. Om zo snel mogelijk zo goed mogelijk tot investe-ringen te kunnen overgaan hebben we een herberekening gemaakt op grond van de laatste wetenschappelijke en ervaringscijfers. Het plaatje voor heel Altena, huishoudens en bedrijfsleven, zou er volgens de berekening als volgt uit kunnen gaan zien om te voorzien in onze energiebehoefte: ● 15 zonnepanelen per woning dak (+ ?? op daken bedrijven) ● 100 hectare zonnevelden (+ 100 hectare voor bedrijfsleven) ● 5 windmolens land (4,2 MW) (+ 5 molens op land) ● 1 windmolen op zee (8MW) (+ 1 molen op zee) ● 22.000 e-auto’s gedeeltelijk voor opslag energie We hebben dit nog eens grondig besproken met deskundige bewoners uit ons gebied, een stedenbouwkundige, een architect, een energiedeskundige, een bosbouwkundige, een landschapsdeskundige, een ondernemer, een communicatieadviseur en 2 mensen van Altenatuur. En natuurlijk Altena Nieuwe Energie. We delen het ook met bewoners uit andere kernen en organisaties als Brabants Landschap.

☀ 20

Naast de grote urgentie dat CO2 neutraal moet, hebben wij ook 5 belangrijke randvoorwaarden geformuleerd: ● Pas het 1-2-3 van de duurzame energie toe: o 1. Isoleren/besparen o 2. Zelf opwekken o 3. Duurzaam inkopen ● Leg het probleem niet bij de buren of het nageslacht. We moeten aan de slag, hier en nu! ● Benut Europese en landelijke subsidies, ze zijn er voor om in te zetten ● Word eigenaar van de oplossing. Zelf grootschalig energie opwekken levert winst op die Altena (de regio) ten goede komt (verduurzaming, werkgelegenheid, lokale economie) ● We gaan voor een koppositie op het gebied van nieuwe energie, biodiversiteit en kringlooplandbouw Op de website van Altenatuur is meer informatie te vinden. In de bijlagen treft u het kaartje van de opgave en de toelichting aan. Voor persoonlijk contact kunt u bellen naar Goof van Vliet (06-28703838). ❀

2 windmolens 12 MW op zee

22.663 Ha. 22.000 woningen met warmtepomp + Industrie

22.000 elektrische auto’s

De energie behoefte in 2030 op het eiland Altena De berekening van deze cijfers is gebaseerd op: - alleen de (geïsoleerde) woningen tellen mee, met warmtepomp en bedrijven - geen gebruik van gas, dus alles elektrisch - 1 elektrische auto per huishouden - zonnepanelen op woonhuizen en/of zonneweides / waterplas. totaal 200Ha. - boeren produceren energie op daken, en zonneweides

200 Ha. zonnepanelen 10 windmolens 4,3 MW op land

NIEUW ALTENA - SMART RURALS energie gebruik en opwekking berekening jan. 2020

21

Het grootste knaagdier van Europa is de bever. Dit mooie dier kan wel 70 tot 100 cm lang worden en 15 tot 35 kilo wegen! Ook kan een bever 8 tot 12 jaar worden, soms zelfs 35 jaar! De kans dat je bevers in het echt ziet is niet zo groot, de dieren zijn namelijk nachtdieren, best schuw en leven veel in en bij het water. Je hebt wel kans om sporen van bevers te vinden als je door de natuur wandelt! De bever heeft een heel dikke vacht. Deze is zo dicht en vet dat de bever het lekker warm heeft, ook al zwemt hij door ijskoud water! Goed zwemmen kan de bever omdat er aan zijn achterpoten zwemvliezen zitten. De bever heeft een bijzondere staart. Hij is rond en plat en de bever kan er goed mee sturen en zwemmen. Bij gevaar slaat hij er hard mee op

22

het water.

Wist je dat: De bever grote oranje voortanden heeft? Deze hebben een dikke laag oranje glazuur en zijn zo sterk dat bevers met gemak door alle soorten hout kunnen knagen! Bevers zijn in hun omgeving vaak druk met het knagen aan bomen en struiken. Van boomstammen en takken bouwen ze in of bij het water een burcht om in te wonen. Deze burcht heeft verschillende ruimtes. De ingang van de burcht moet altijd onder water zijn, zo zijn de bevers veiliger voor indringers. Wist je dat: Bevers zelf dammen in het water maken om zo het water op de goede hoogte voor hun burcht te krijgen?

23

Bevers zijn echte planteneters. Ze eten het liefst de bast en schors van bomen zoals

.... en maar poetsen!

populieren en wilgen. Dit hout is lekker zacht. Als het zomer is dan eten bevers ook graag bladeren, planten en waterplanten. Voor de winter leggen de bevers in hun burcht onder water een voorraad met takken aan die ze dan op kunnen eten.

Wist je dat: Bevers geen winterslaap houden? Daarom is een voorraad eten in de burcht erg belangrijk!

Bevers leven alleen, of samen met hun familie in een burcht. Een familie bestaat uit de ouders, jongen van vorig jaar en het jaar daarvoor en de nieuwe jongen. Hun territorium, waar dus echt geen andere bevers mogen komen, kan 100 meter tot wel 13 kilometer zijn! De grenzen van het territorium worden via een sterke geur duidelijk gemaakt. Hiervoor maken de bevers speciale heuveltjes van aarde of plantenresten waar ze de geur uit hun speciale geurklieren aan smeren. Wist je dat: De speciale geur van bevers ‘Bevergeil’ genoemd wordt en dat dit vroeger gebruikt werd in parfum? Pas als bevers 2 of 3 jaar oud zijn, zijn ze volwassen en zoeken ze een eigen 24

territorium. Tot die tijd wonen ze bij hun ouders in de burcht.

Volwassen bevers paren in januari of februari en tussen april en juli worden dan de jongen geboren. Er zijn meestal 2 tot 4 jongen die in de burcht blijven tot de zomer en bij hun moeder kunnen drinken. Bevers zijn heel beschermend voor hun jongen. Ze dragen de kleintjes zelfs in hun voorpoten bij lastige hindernissen of duwen ze vooruit als ze op pad zijn. Ook de jongen van 1 of 2 jaar eerder helpen mee met de opvoeding en verzorging van de kleintjes.

Wist je dat: Bevers met een vacht en open oogjes geboren worden? Ook kunnen ze al meteen zwemmen. Toch blijven ze de eerste 6 weken veilig in de burcht. Bevers kun je dus niet zo gemakkelijk zien maar als je oplet kunt wel sporen van bevers tegenkomen in de natuur! 1. Een beverburcht is goed te zien, het is een flinke berg van takken. 2. Als een bever ergens geknaagd heeft zie je de sporen van het knagen aan de boom en vind je losliggende houtsnippers. 3. Loopsporen zijn mooi te volgen. De bever maakt pootafdrukken waarin je zijn tenen goed ziet, maar vaker zie je de sleepsporen van de grote platte staart. 4. Ook kun je grote doorgangen en glijbanen van 20 tot 30 centimeter breed zien waarlangs de bevers het water in en uit gaan. â?€

25

Notulen Ledenvergadering 18 febr. 2020 Johan Koekkoek, secretaris

Notulen Ledenvergadering 18 februari 2020 Fort Giessen, aanvang 20.00 uur. Aanwezig 32 leden. Afmeldingen: Rob Mulder en Jos Schenkeveld.

26

1. Opening • Onze voorzitter gaat uitvoerig in op het item NIA. Natuur Inclusief Altena. Deze groep onder leiding van Roel Wigman heeft zich aangesloten bij Altenatuur. De groep heeft afgelopen jaar een zwaluwtoren in Sleeuwijk tot stand gebracht. Sleeuwijk kende een bovengemiddelde last van muggen. Met deze toren en een behoorlijk aantal vleermuizen- en vogelkasten hoopt men de komende jaren minder overlast te ervaren. Ook heeft NIA samen met de gemeente de strijd aangebonden met de eikenprocessierups door het aantal koolmezenkasten fors uit te breiden. Op dit moment zetten zij zich in voor de aanleg van een klimaatbos nabij Sleeuwijk. Roel zal ook toetreden tot het bestuur van Altenatuur, maar daarover meer bij het betreffende agendapunt. • Het biodiversiteitsnummer van het Altenatuurtje. Gezien de omvang van de beschikbare kopij is besloten het beoogde volgnummer van het Altenatuurtje achterweg te laten en het tot Jubileumboek te verheffen, 2020 is immers het jaar dat 40 jaar geleden de fundering is gelegd voor de vereniging, zo zegt de voorzitter. Een mooie reden om de toch wel forse uitgave van het boek met een jubileum-etiket de geschiedenis in te laten gaan. • De faunatoren in Dussen heeft zijn fundatie deze week gekregen. De drijvende krachten achter dit bouwwerk: Len Bruining, Linda van Zwet, Roel Wigman en bouwer Michiel de Hart, die de klus als aannemer realiseert. De voorzitter blaast de loftrompet. • Klimaattafels. Begin februari hebben zo’n 120 inwoners gele briefjes geplakt in fort Altena om wensen aan de gemeente kenbaar te maken. De gemeente gaat de briefjes rubriceren en komt dan 2 maart terug om de vervolgstappen te bespreken. In juni moet een belangrijk document richting Den Haag gestuurd worden om aan te geven wat onze inzet is om aan de nationale verplichtingen van Parijs te gaan voldoen.

Jaap leest de 1-2-3 van de duurzame energie nog eens voor: 1 = Isoleren; 2 = Zelf opwekken; 3 = Duurzaam inkopen. We moeten het probleem niet bij buren of het nageslacht leggen, subsidies moeten benut worden, we moeten lokaal eigenaar blijven van de oplossing, zodat de winst ten goede komt van de regio. We gaan voor een koppositie op het gebied van nieuwe energie, biodiversiteit en kringlooplandbouw. CO2- NEUTRAAL MOET!!! • Femke Dingemans van de Brabantse Milieu Federatie is aanwezig. Zij zal straks een kleine presentatie geven. • De Club: aantal leden 440 !! Winst dit jaar van 29 leden! • Er zijn zo’n 100 actieve vrijwilligers. 2. Notulen van 19 februari 2019, gepubliceerd in Altenatuurtje 111 Zijn er opmerkingen? Het blijft stil, conclusie: goedgekeurd. 3. Jaarverslag van de secretaris Alle werkgroepen passeren even de revue. Vanwege de tijd plaatst de secretaris opmerkingen bij enkele details. In de media, maar vooral in het Altenatuurtje en in onze nieuwsbrieven, wordt aan bijna alle activiteiten uitgebreid aandacht besteed. De vergadering stemt in met deze korte mondelinge versie van het jaarverslag. 4. Jaarverslag Penningmeester De penningmeester staat bij een aantal opvallende posten even stil. Bijvoorbeeld bij de financiën van de faunatoren in Dussen. Daar is al veel geld van binnen, maar dat is nog niet uitgegeven. Boekhoudkundig moet dat verantwoord worden. Zo heeft ons bestuur gemeend het in de boeken te moeten zetten. Bij de Balans: het afschrijven van de cv-kachel van de Kringloop door betaling van de Altenatuurtjes door de Kringloop is belastingtechnisch niet geaccepteerd door het administratiekantoor van de Kringloop. Altenatuur moet zelf de rekeningen plus de BTW betalen. Altenatuur en de Kringloop worden niet als één belastingentiteit geaccepteerd. Het zij zo. We gaan het hele cv-dossier met afschrijvingsverplichtingen overdoen aan de Kringloop. Volgend jaar hopen we dat in de balans verwerkt te hebben. Er worden over de cijfers verder geen vragen gesteld. 27

Altenatuur jaaroverzicht 2019 en begroting 2020 inkomsten

begroting werkelijk 2019 2019 Contributie € 6.600 € 7.693 Donaties € 427 Baropbrengst € 100 € 335 Rente+aflossing € 1.450 € 1.387 energie: Archeologen bijdrage energie € 300 € 309 Forteducatie bijdrage energie € 900 € 2.543 BL bijdr energie (2017/2018) € 2.000 € 1.406 teruggave energiebelasting € 1.038 donaties duurzame energie Fort Giessen € 55 Natuurbeheer: subsidie via Part-Ner € 9.490 € 7.842 Vergoedingen EVZ/Alm € 5.320 € 320 Partridge keverbank 2019 € 315 € 315 Opbrengsten en donaties bermbeheer, € 4.000 € 5.735 campus en griendhout subsidie's en bijdragen van donateurs en andere verenigingen: ANV inz weidevogels € 1.000 € 2.000 BL inz weidevogels € 300 € 250 BL inz Nat werkd € 150 € 150 BL diverse vergoedingen € 750 € 250 opbrengsten uit activiteiten: Vogelcursus € 250 € 50 Almkreek 21 dorpenwedstrijd + Stichting € 528 vogels Brabant Bijdrage gem. W-dam 10-10 bijzonderheden: teruggaven griffierechten zwaluwentil en vleermuizenkast

€ €

330 5.865

€

100

€ €

333 5.865

Patrijzenproject Batig Saldo

€

1.651

Faunatoren Dussen

€ 16.305

Strokenteelt Struikwaard

€

245

begroting uitgaven: 2020 7.500 Abonnementen Libernet

begroting werkelijk 2019 2019 250 € 322 240 € 240

€ €

3.500 1.750 250 3.200 500 130 500 160 250 500 750

€ € € €

3.144 774 394 4.244

€ € €

783 134 -

bankkosten Website promotie Altenatuur Verenigingsavonden

€ € € € € € € € € € €

€ € € €

138 433 573 543

€ € € € € € € € € € €

4.500 1.750 400 1.725 750 150 500 200 450 750 750

Vogelwerkgroep Weidevogelgroep

€ €

1.500 2.500

€ €

1.275 2.678

€ €

1.500 3.000

Zoogdierenwerkgroep

€

1.100 500

50 134 260 727

250

€

€ € € €

€

NIA GGG/10-10 verdeling energiebelasting teruggave

€ € €

1.500 500 2.165 P.M.

€ €

5.650 4.000

€ €

1.959 6.352

€ €

2.000 4.000

€ €

875 5.320

€ €

1.690

€ €

1.000 5.500 P.M.

€

250 €

2.407

€

25

€ 16.900 € 500

€

2.073

€ € €

200 1.350

€ € € €

3.075

€ 7.842 € 10.320 € 315 € 4.000

€

1.500

€ € €

250 150 250

Altenatuurtje Bezorgen Altenatuurtje Kantoorkosten en porto Essent+Eneco+BSR+water Bestuur Verzekeringen Griffierechten/leges

FGB Natuurbeheer: Natuurgebieden Bermbeheer/Campus Kachelhout kringloop EVZ/Alm Strokenteelt diversen: Fort

€

3.000 P.M.

Faunatoren Dussen inrichting bar/entree fort Beamer/laptop

€ €

P.M. € €

350 1.000

Duurzame energie Fort Giessen Saldo te kort TOTAAL

€ 16.048 € 39.120

€ 57.132

€ 55.800

begroting 2020 320 240

€

Biodiversiteitsboek Altenatuur Duyls bos Saldo overschot

€

4.095

€ 25.780

TOTAAL

€ 39.120

€ 57.132

500 P.M.

€

4.000 P.M.

€ 55.800

ALTENATUUR BALANS PER 31 DECEMBER 2019

ASN KAS RABOBANK RABO REND REK DEBITEUREN CREDITEUREN KRINGLOOP LENING 2 KRINGLOOP CV CAMPUS LENING

2018 € 30.725,00 € 119,00 € 2.589,00 € -

2019 € 60.048,00 Reserve Natuurgebieden € 133,00 Reserve PV initiatieven € 163,00 Kapitaal Altenatuur € Voorziening verwarming Fort € 1.989,00 751,00- € 2.007,00- Batig saldo forteducatie 1.864,00 Batig Saldo Patrijzenproject 24.845,00 € 24.845,00 Batig Saldo Faunatoren Dussen 11.457,00 € 11.030,00 Batig Saldo strokenteelt

2018 € 20.000,00 € 15.000,00 € 27.237,00 € 5.000,00

€ € € €

€ 70.848,00

Toename kapitaal:

€ 96.201,00

€ € € €

2019 28.500,00 15.000,00 27.194,00 5.000,00

€ 2.000,00 € 1.611,00

€ € € €

3.000,00 3.262,00 14.000,00 245,00

€ 70.848,00

€

96.201,00

€ 25.353,00

Toename kapitaal is o.a. toe te schrijven aan Patrijzenproject, teruggave geld voor Vleermuizen- en zwaluwenproject in Sleeuwijk, sponsoring voor Faunatoren Dussen, meer contributie en ontvangen donaties. €500 van Batig saldo forteducatie is uitgegeven aan zonnepanelen, investering voor duurzame energie fort is gedeeltelijk betaald van de teruggave van de energiebelasting en kapitaal Altenatuur. Voorlopig is €1500 aan batig saldo forteducatie toegevoegd ivm openstaande rekening aan FGB. Correctie Kringloop lening 2 (3% rente): Altenatuurrekeningen worden inclusief BTW van de lening afgehaald, met terugwerkende kracht. De lening is afbetaald in 2019 Campus lening wordt in 20 jaar afgelost en we ontvangen 4% rente, dit jaar werd weer voor 12 maanden looptijd €427 afgelost en €450 rente betaald. Openstaande uitgaven over 2019 (crediteuren): Kringloop Lening 2 afbetaald met Altenatuurtjes (totaal €3144). Kringloop ontvangt in 2020 resterend bedrag voor rekeningen van Altenatuurtjes (€1280). Verdeling energiebelasting teruggave. In 2019 hebben we energiebelasting terug gegekregen. Deze gaan we delen met Archeo, BL en FGB omdat ze ook meebetaalden aan de energiekosten volgens een afgesproken verdeelsleutel (totaal €727 betalen) Openstaande betalingen over 2019 (debiteuren): Rente Kringloop CV in januari 2020 (€496), we ontvangen 2% rente per jaar.

28

openstaande factuur voor de bijdrage energie FGB: €1493. FGB heeft bijdrage voor energie voor 2018/2019 (€2543) deels betaald

5. Verslag kascontrolecommissie Jan de Peuter en Bart Verkade hebben bij Margo de boeken gecontroleerd. Bart en Jan hebben een mooi ondertekend document opgesteld dat door Jan de Peuter aan de voorzitter ter hand is gesteld. Jaap leest het voor. Onder applaus worden Jan en Bart bedankt voor de geleverde prestatie en daarmee wordt de penningmeester dÊcharge verleend van het gevoerde beleid. De kascontrole zal volgend jaar uitgevoerd worden door Bart Verkade en Gerarda van Breugel. 6. Bestuursverkiezing. Margo treedt af als penningmeester en Erik Gouw zal haar opvolgen, als uiteraard de vergadering daarmee instemt. Applaus. Jaap bedankt uitvoerig Margo, ondertussen scharrelt Coby van Diggelen naar achteren om een boeket tevoorschijn te toveren. Om het werk van onze penningmeester bijzonder te waarderen wordt Margo ook een passend cadeau aangeboden. Ook daarvoor wordt weer geklapt. Maar‌ Margo blijft wel in het bestuur, waarvoor wij zeer dankbaar zijn, aldus de voorzitter. Zij gaat zich richten op de plantenwerkgroep. Inmiddels is duidelijk dat Erik Gouw zijn benoeming als penningmeester aanvaardt. Ook hiervoor een stevig applaus. Dan schenkt Jaap aandacht aan de bestuursverkiezing van Roel Wigman. Wij zullen, gezien zijn handicap, minstens eenmaal per jaar in Sleeuwijk vergaderen. Ook zal onze bestuursvergadering op de benedenverdieping gepland worden als Roel aangeeft om aanwezig te willen zijn. De vergadering stemt in met het voorstel om Roel als bestuurslid van Altenatuur te benoemen. Dan komt de rest van de wisseling aan de beurt: Jeanette, Len en Johan. Er klinkt een applaus als zij zeggen dat ze ook weer willen. 7. Rondvraag Jan de Peuter maakt een opmerking: Zonneweides van PV zijn lelijk in het landschap! Dat wilde hij even onder de aandacht brengen. 29

Goof van Vliet doet een oproep om op 26 maart a.s. mee te komen doen aan de discussie over de gevolgen van onze energietransitie in Altena. Hij roept groepjes van dorpelingen op om samen te komen en dan hun visie over de inrichting van ons landschap te etaleren. Zo kan de gemeente Altena zich richten op zaken die we met elkaar willen realiseren. Goof haalt ook klimaatscepticus Marcel Crok nog aan. Hij roept mensen op zijn klimaatmanifest (ontkenning van klimaatprobleem), te ondertekenen op 27 februari. Femke Dingemans, directeur van de Brabantse Milieu Federatie (BMF0, laat verschillende werkvelden even de revue passeren. • Vooral legt zij nadruk op de stikstofdiscussie rond de Natura 2000gebieden. Terzijde: Len Bruining en Herman van krieken hebben stevig mee gedaan aan de mestdiscussie toen er in Meeuwen een mestverwerking geplaatst zou moeten worden . • De BMF maakt zich ook druk over de energietransitie. Zij produceren een manifest waarmee gemeenten en waterschappen aan de slag kunnen als het gaat over zonneparken en windmolens. • Verdozing. Het op grote schaal plaatsen van distributiecentra. De BMF helpt groepen om positie te kiezen in de procedures. Terzijde: Henk Kraaij maakt de opmerking dat online aankopen doen ter discussie moet komen. • Momenteel is de BMF ook druk met de procedures rond het kappen van bomen langs (provinciale) wegen. Aandacht voor verdroging dankzij een geweldige achteruitgang van het bomenbestand. • Als laatste: de BMF verzorgt training van groepen om water in de tuin en in het groen op te vangen. 8. Pauze De voorzitter dankt beide inbrengers na de rondvraag. En sluit het formele deel van de ledenvergadering, waarna de pauze een aanvang neemt. 9. Na de pauze Hans van Tilburg neemt ons mee in een prachtverhaal over de Nieuwe Hollandse Waterlinie. En dat met het geluid van het afschieten van een kanon. We schrikken niet maar horen het wel. Jaap bedankt Hans om 22.10 uur voor zijn verhaal en biedt hem een paar flessen wijn aan. 10. De voorzitter sluit de bijeenkomst. Om 22.25 uur sluit de voorzitter in het bijzijn van de secretaris het hek van Fort Giessen en doet het buitenlicht uit. 30

De secretaris. ❀

F L O R A Als je in het voorjaar door de natuur wandelt of fietst zal het je zeker opvallen dat er veel planten bloeien met gele bloemen. Klein hoefblad, koolzaad en paardenbloemen. En dan heb je ook nog die bloemen met de botergele bloemblaadjes. Glimmend in de zon en prachtig om te zien. De bladeren van deze plant zijn drietallig en diep ingesneden. Het blaadje aan de top heeft zelfs een steeltje. Soms hebben de bladeren een vlekje. De steel is behaard en een enkele keer ook wat roodgekleurd. Van binnen is hij hol. Als je het plantje wilt gaan zoeken kun je het best een bloemrijke dijkhelling zoeken of een wegberm. In Altena moet dat te doen zijn! Het is een voordeel als de bodem niet te rijk aan voeding is en ook wat kalkhoudend. Ja, elke plant heeft zo zijn voorkeuren! Wanneer je het plantje hebt gevonden kun je wat bijzonders zien. De kelkbladeren zijn namelijk naar beneden gevouwen. Typisch voor deze plant. Een tweede bijzonderheid kun je niet direct zien, het zit namelijk onder de grond. Een knolletje als wortel en dat is gelijk de aanleiding voor de naam geweest. Ranunculus bulbosus; Ranunculus geeft de ranonkelfamilie aan en het Latijnse bulbosus betekent bolvormig. Wij noemen de plant knolboterbloem. â?€ Jan van Haaften

31

Het Almbos

Goof van Vliet

De Alm in het Almbos

32

Vanwege het grote belang van bomen voor de biodiversiteit, CO2-opvang, houtproductie, voedsel voor mens en dier en recreatie schrijven we nu al enkele jaren over bomen in het Altenatuurtje. Bomen zijn van groot belang om een leefbare Aarde voor mensen te behouden. Het is niet voor niets dat de provincie Brabant in 2019 heeft besloten 40 miljoen bomen te gaan planten in 10 jaar tijd. ‘Onze’ minister Carola Schouten van Landbouw Natuur en Visserij wil dat er in dezelfde tijd maar liefst 37.000 hectare bos aangeplant wordt in Nederland. Deze ambitie zet zij in om de doelen te halen zoals die zijn vastgelegd in het klimaatakkoord. Die bossen zijn nodig ter verbetering van de biodiversiteit en voor het vastleggen van koolstof. Bovendien moeten de bossen klimaatbestendig zijn. De provincie Brabant neemt een groot deel voor haar rekening.

Over het Almbos bij Giessen / Rijswijk is tot dusverre weinig op schrift te vinden terwijl het met haar 29 hectare toch een belangrijk natuurgebied vormt binnen onze gemeentegrenzen. Vandaar in dit Altenatuurtje een uitgebreid stuk over het Almbos, een van de weinige bossen op het eiland Altena.

Er vond in het kader van de ruilverkaveling een enorme grondhandel plaats van zowel boeren als gemeentes. De boeren kregen grotere en makkelijk bewerkbare percelen grond rond een nieuwe boerderij. Veel kleine boeren moesten stoppen, schattingen zeggen: meer dan 70%.

H e t

Op 14 november 1972 werd de eerste boom door gedeputeerde Willems in het Almbos geplant. Daarvoor was het boerengrond met weides, grienden, boomgaarden en akkers. Eind jaren ’60 heeft in ongeveer 5 jaar een enorme verandering in het landschap van Altena plaatsgevonden. Eén van de laatste ruilverkavelingen oude stijl. Dat betekende dat het totale landschap op de schop genomen werd en alle natuur en geschiedenis werd weggewist. Arie van de Wetering, destijds ambtenaar Grondzaken en Ruimtelijke Ordening bij de gemeenten Andel, Giessen en Rijswijk, vertelt het plastisch: "Er startten 25 bulldozers bij de Heusdense brug en de aannemer kreeg de opdracht om zo gauw mogelijk in Werkendam te eindigen." Alle reliëfverschillen werden gelijk gemaakt, alle kronkels werden rechtgetrokken, honderden kilometers sloot werden gedempt, veel grienden, knotbomen langs sloten en andere bosjes verdwenen. Langs strakke wegen werden volgens plan bomen geplant. Populieren langs de wegen en essen in de plantstroken bij de nieuwe boerderijen. De waterhuishouding werd gereguleerd door 120 stuwen aan te leggen waardoor veel barrières voor het waterleven ontstonden. Er kwamen op diverse plekken diepe waterputten doordat er zand werd gewonnen voor het aanleggen van de wegen en het dempen van de sloten. Het werd een zeer kaal landschap met boerderijblokken van 20 á 30 hectare. Alles ten dienste van een economische bedrijfsvoering voor de boeren. Er waren 'opbouwwerkers' (landbouwvoorlichters) aangesteld die de boeren leerden onder de nieuwe omstandigheden te werken. De boerderijen in de dorpen verloren voor het grootste deel hun functie en er werden nieuwe boerderijen in het lege land gebouwd. Veel landbouwweggetjes werden doodlopend gemaakt.

A l m b o s

Het begin van het Almbos, de grote ruilverkaveling

33

H e t A l m b o s

De gemeentes regelden ruimte naast de bebouwde kommen om nieuwe woningen te kunnen realiseren. Met of zonder bestemmingsplan. Een commissie van boeren en ambtenaren besliste wie welke grond waar kreeg. Er werd niet tot nauwelijks met de natuur rekening gehouden. Dit veroorzaakte een enorme terugval in natuurlijke rijkdom. Alleen de Kornse Boezem bleef bewaard als waardevol gebied en kwam in beheer bij Staatsbosbeheer. Het Pompveld was in bezit van de Familie De Gruyter die het gebruikte als jachtgebied. De gemeente Giessen heeft kunnen bewerkstelligen dat het in beheer van Brabants Landschap kwam. Na aankoop door Brabants Landschap in 1973 is het waterpeil in het Pompveld op het oude peil gehouden: ca 1,25 m boven polderpeil nieuwe stijl (na ruilverkaveling). Het waterpeil wordt met pompen/gemalen hooggehouden. Omliggend land is door inklinking lager geworden (in 2019 is de waterhuishouding eindelijk verbeterd door het ophogen van het afwateringskanaal en het graven van een afwateringskanaal om het gebied heen. Zo is een waterrijke situatie als vroeger weer mogelijk met alle kansen voor flora en fauna). Op https://www.topotijdreis.nl is te zien hoe ingrijpend het landschap is veranderd. Vergelijk bijvoorbeeld de kaarten van 1960 en 1970. De zwarte lijnen zijn sloten.

1960; vóór de ruilverkaveling

34

1970; na de ruilverkaveling, Fort Giessen was al weggetekend!

Giessen heeft gelukkig kunnen profiteren van de kentering in het denken rond de inrichting van het landschap. Die kwam vooral door het boek van Rachel Carson ‘Silent Spring’ (1962, en als ‘Dode Lente’ in 1964 verschenen in Nederland). De hoofdlijn in haar werk is de gedachte dat de menselijke soort maar een deel is van de natuur, terwijl de mens wel over het vermogen beschikt om het milieu te veranderen, in sommige gevallen onherstelbaar. Ze wilde de bevolking waarschuwen voor de effecten van het misbruik van pesticiden. De provincie Brabant zal er ook zachtjes aan mee hebben geholpen want gedeputeerde Willems, die de eerste boom plantte in 1972, prees de gemeente dat zij natuurcompensatie wilde bieden voor de ruilverkaveling-oude-stijl die een grote kaalslag in het landschap had veroorzaakt. (Zie ook het verslag in het Nieuwsblad voor Gorinchem en Omstreken van 14 november 1972 op Bladzijde 46. red.)

H e t

Er was op het eiland Altena weinig verzet tegen de ingrijpende plannen in het landschap. Altenatuur was nog niet opgericht. De sterke wil om geen honger meer te lijden in Nederland leidde tot een enorm aantal ruilverkavelingen in Nederland om de boeren productiever te kunnen laten boeren. Schaalvergroting, kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen waren leidende principes. Natuurwaarden waren ondergeschikt. Tijdens de uitvoering van de ruilverkaveling werd duidelijk wat er allemaal aan natuur vernietigd werd. Dat leidde tot protesten en het zorgde ervoor dat ambtenaar Arie van de Wetering van de gemeente Giessen op zoek ging naar manieren om meer natuur te behouden. Door zijn bezoeken aan boeren over grondaankopen wist hij hoe drastisch het landschap zou gaan veranderen. Hij vond een belangrijke steun in burgemeester Jan Nico Scholten. In de Staatscourant stond dat er door gemeenten niet alleen grond voor wegen, woningbouw en industrie aangekocht kon worden maar ook ten behoeve van natuurbehoud. Een brief aan de toenmalige staatssecretaris van het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, waar Natuur onder viel, kreeg als antwoord dat het ministerie mee wilde werken aan aankoop ten behoeve van een bos. De burgemeester was direct voor het plan van het Almbos als natuurcompensatie maar de gemeenteraad en de ruilverkavelingscommissie van boeren en ambtenaren waren er zeer op tegen: zonde van de goede boerengrond.

A l m b o s

Acties voor natuurbehoud

35

H e t

Aanleg Almbos

A l m b o s

Het plan voor de inrichting van het Almbos als recreatiebos werd gemaakt door het Brabants Landschap. Onderdelen waren de Alm, behoud van zeer oude grienden, behoud van oude boomgaarden, inpassen zandwinningsput, voetbalterrein Giessen, paden, speelweides en nieuwe beplanting. Grondbedrijf Zijlstra mocht de zandput graven onder voorwaarde dat het de paden en bruggen in het plan zou aanleggen. De rest van het zand mocht verkocht worden. In de uitvoering speelde hovenier Arie van Tilborg (vader van Teus) een belangrijke rol. Hij was net als Van de Wetering een echte natuurman en in hun onderlinge maandagse besprekingen groeide het werk. De laatste jaren was hij in dienst van de gemeente om vooral aan het Almbos te kunnen werken. De beplanting werd geleverd door het Brabants Landschap. De gemeente deed het onderhoud van het bos.

Arie van Tilborg plant een esdoorn onder het toeziend oog van zijn vrouw (links), burgemeester L.M. Voster en wethouder A.M. van Suylekom van Woudrichem (foto Teus van Tilborg). Vanwege zijn grote inzet voor het Almbos plantte hij deze boom bij zijn pensionering in 1975. Op de achtergrond de fabriek van HAK.

36

Op de voorgrond de plataan die Willems in 1972 plantte en links de esdoorn geplant door Van Tilborg.

(Meer gegevens van het ontstaan van het Almbos zitten in een map van de gemeente Giessen: Almbos 1970 – 1973. Die map bevindt zich in het Streekarchief Langstraat Heusden Altena. Ten tijde van het schrijven van dit stuk kon deze map niet geraadpleegd worden vanwege de Coronacrisis.)

Nog een bos, het Andels Bos? In het ontwikkelingsplan voor de gemeenten Andel, Rijswijk en Giessen eind 60-er jaren werd naast woningbouw, het industrieterrein Rietdijk en het Almbos ook een Andels Bos voorgesteld. Dit had moeten komen op de plek waar nu het zwembad staat. Globaal tussen de NeerAndelsweg, de Middenweg, de Kammetweg en de zuidelijke uitbreiding van het dorp. Het is er niet gekomen, althans niet wat toen voor ogen stond. Een klein gedeelte, een wat parkachtig geheel met wandelmogelijkheden, is gerealiseerd. In Andel neemt men toch de vrijheid te spreken over het Andels bos.

H e t

Wat natuur betreft zijn Andel, Giessen en Rijswijk goed bedeeld. Ook na de ruilverkaveling en de aanleg van het Almbos. Het Rijswijkse Wiel is gespaard gebleven, Fort Giessen (11,7 ha) is gespaard, gerestaureerd (2017) en ingericht als natuurontwikkelingsfort. Tijdens de dijkverzwaring heeft Altenatuur bevochten dat er 17 ha buitendijks gebied bij de Struikwaard zou komen. De laatste jaren richt het Brabants Landschap de Binnendijkse Struikwaard (45 ha van Brabants Landschap) op ecologische wijze in. Bij de pijl de bloemrijke dijk Dat begon om de patrijs weer terug waarvoor Brabants Landschap de te kunnen krijgen. Die was met 95% onderscheiding 'Pro Flora et teruggelopen in vergelijking met Securitate' ontving van 1950. Er wordt biologische geboerd Deltacommissaris Peter Glas. in haar deel, er is een hopveld De dijk bij Rijswijk behoort ingericht en de schapen zijn van de daarmee tot de nieuwe generatie dijk gehaald zodat daar een dijken! bloemenrijke dijk (14 ha) kan ontstaan. Dat het laatste effect heeft bewijst de prijs voor de meest bloemrijke dijk in Nederland die zij van de gezamenlijke waterschappen in 2020 heeft gekregen. Niet alleen Brabants Landschap heeft de natuur versterkt. Aansluitend aan het Almbos heeft bijvoorbeeld advocaat Zandberg het Slot Rijswijk

A l m b o s

Veel rijke natuur in de oude gemeente Andel/Giessen/Rijswijk (tot 1973)

37

H e t

gerestaureerd en een nieuw parkbos aangelegd. Welzijnsorganisatie Trema legt in 2020 naast restaurant De Jager een biologische moes / pluktuin en boomgaard aan, het 'Groene Hart'. Een deel van de oogst wordt gebruikt in restaurant De Jager. Belangstellenden kunnen er ook in werken en mee-oogsten of genieten van de rust. Beheer Almbos van gemeente naar Brabants Landschap

A l m b o s 38

De gemeente Woudrichem heeft in 2012 het beheer en de revitalisatie van het Almbos overgedragen aan Brabants Landschap, evenals het beheer van de Put aan de Omloop in Uppel en het Rijswijkse Wiel in Rijswijk. In 2018 is de beheerovereenkomst uitgebreid met 115 nieuw geplante hoogstamfruitbomen en te maaien grasstroken langs ruim 3 kilometer pad. De overeenkomst geldt voor 30 jaar omdat dit Brabants Landschap de mogelijkheid geeft om op een gestructureerde wijze de vitaliteit van de natuurgebieden langdurig te bevorderen. Het Almbos is een recreatiebos. Er kan worden gewandeld en paardgereden. Voor een gedeelte van het terrein is het recht op jacht verhuurd aan Wildbeheereenheid Land van Altena. Vanuit Fort Giessen ( (( ( ( (( (( ( ( ( ( ( ( (((( (( ( ( (( ( ( (( (( ( ( ( (( ( (( ((( ((( (( ((( (( ( (( ( ( ( ( ( ( ( (( (( ( (( ((( ((( ( ( ( (( ((((( (((( ( ((((( (( (((( ( (( (( (( ((( (( ( ( ( ( (( (( (( ( ((( ( (((( ((( (( ( ( ((((( (( ( ( ( ( ( (( ( ( ( (( ( ( (((((( (( ( ( ( (( ( ( (( ( (((( (((((( (((((((( ( ( ( ( ( (( ( ( ( (( (( ( ( ( ( ((( ( ( ((( ((( (( ((( ( ( ( ( ( ((( ( ( ( (((( (( ( ( ( ( (( (( ( ( (( ( (( (( (( ( ( ((((( (((((((( ((( (( ( (( ( ( (((( ( ( ( ( (((( (( (( ((((( ( ( (( ( ( (( ( ( ( ( (( ( (((( (( (((( ((( (( ( ( ((( ( ( (( ( ( ( (((( ( ( ( ( ( ( ( ((( (( ( ( ( (( (((( (( ( ((( ( ( ( ( ( (( ((( ( ( ( ( (( ( ((((( (( ( ( (((( (( ( ( ( ( ((( ( ((( ( ((( ( ((( (( ((( ((((( (( ( ( ( ( (( (( ( ( ((((( ( (( ( ( ( ( (( ( ( ( ( (((( ( (( ( (( ( ((( (( ( ( ( ( ( ( (((((((( ( (( (( ( ( (( ( ( (( ( ( ((( ( ( (( ( ( (((( ( ( ( ( ( ( (( ((( (((( ( (( (( ( (( ( ( ((( ( (((( (( ( ( ( (( ( (( (( ( ( ( ( ( ((( (( ( ( (( ( ((( ( (( ( (( (( ( (( ((( ( (( ( ( ( ( ( ( (( (( (( ( ( (( ( ( (( ( ( ( ( ( (( (( (( ( ( (( ( ( ( (( ( ( (( ( (( ( ((( ( (( ( (( (( ( ( (( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( (( ( ( ( (( (( ( (( (( ( (( ((( ( ( ( ( (( ( ((( ( ( (( ( (( ( ( ((( (( ( ((( ((( ( ( ( ( ( ( ( (( ( ( (( (( ( ( ( ( (( ((( ( ( ( ( (( (( ( ( (( (( ( ( ( ( ( (( ( ( ( ( ( ( ( ( ( (( ( ( ( (( (( (( (((( ( ( (((( ( (( ( ((( (( ((( ( ( (( (( ( (( ( (( ( ( (( ((((( (((( (((( (( (( (( ( (( ((( ( ( ( ( (( ( ( ( (( ( ( ( ( (( ( ( ( ((( ( ((( ( ( ( (( ( ( ( ( ( ((((((( ( ( (((( (( (( ( (( ( (( ((((( ( ( (( ( ( ( ( (( ( (( ( ( ( ( ((( ((( ( ( ( ( ((((((( (((( ((( ( ((( ((((( ((( ( (((((( (( (( (((( ( ( (( ( (( ( ((( (((((( ( (( ( ( ((( ( ( ( ( ( (( ( ((( (( (( (( ((( (( ( (( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( (( (((( ((( ( (( (((( ( (( ((( (( ( (((( ( ( ( ( ( (( (((( ( (( (( ( (( ((((( ( ( ( (( ( ( ( (((((( ( (( ( ( ( ( ( ( ( (( ((( ( ( ( ( ( ( (( ( ( ( ((( ((((((( ( (((( (( ((( ( (((( (( (( ( ( ((( ( (( ( (((( (( ((( ((( (((( ( ( ( ( ( ((( (( (( (( (( ( ( ( ((( ( (( (( ((( ( (( (( ((( (((( (( ( (( ((( ( (( ((((( ( ( (((( (( (( (( ( ( ( (( ( ( ( ( (( ( ( (( ( ((( (( ( ((( ((((( (((( ((((( ( ( (( ((((( ((( ( (( (((((( (((((( ( ( ((((( ( ( (((( ((( ((( ( (((( (( ( ( (((( ( ( ( (( ( ( (( (( ( ( (( ((( ( (( ( ( ( ( (( ( ( ( ((( ( (((( (( (( ( ( ( (( (( ( ( ( ( ( ( ( ((( (( (( ((( ( ( ( ( ( ( (( ( (((( ( ( ((((( ((((((((((( ((( (((((((( ( (((( ( (( ( (( ((((((((( ((( ((((( (((( ( (( (( ( (( ( ( (( (( ((( ( ( ( ( (( ( ( ( ( ( ( (((((( ( (( ( ( ( ( ( (((( ( ( ( (( ( ( ((( ( ( (( (( ( ( ( ( (( ( ( ((( ( ((( (( ((((((( (((((((( ((( ((( (( (((((((((((((((((( (( ((( (((( ((((((( ((( ((((( ( ((( ( ( (( ( ( ( ( ( (((( (( ( (( ((((((((( (((( ((((((( ( ( ( ( (((( ( ( ( ((((( ( ( (((((( ((( (( ( ( ( (( (( (( ( (( ( ( ( (( ( ( ((( (( (((((((((((( ( (((((((((((( ( ( (( ( (( ( ((( ( (((((( (((((( ( ((((( (( (((((((((((((((( (( ((( ( ( ( (( (( (( (( ((((( (((((( ( (((((((( ((( (((( ((((((((( (((((( (( ((((( ( ( (((((((((( (( (((((((( ((( ((((( (((( (((((( ( (( ((((( ( ( ( ( (( ( ((((( (( (((( ( ( ( ( ( ( ( ( ( (((((( (((((( ((( (( ( ((((( ( ( ( ((( (((((( ((( ( (( ((( ((( ( ( (( (( ((( ((( ((( ( ( ( (( (((( ( ((( (( ( ( ( (( (( ((( ( (( ((((((((( ((((((((( ( ( ( ( ( (((((( ((( (( (( ((( ( ( (( ((( ( ((( (((( (( (( (( (( (((((( (((((((((((( (( (( ((( ( (((( ((((( (( (((((((((((((((( ((((( (((((((( (( (((((((( ( ( (( ( ((( (( ( ((( (( ( ( ( ((( (( (( ( ( ( (( (((( ((((( ((( ( ( ( ( ( (( ( ( ( ( ( ( (( ( ((( ( ( (( ((( (( (( ((((((( ((((((((((( (((( (((((( (( ( ((( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( (( ( ( ( ( ( ( ( ( ( (( ( (( (( (((((( ( (( (( (( ( ( ( (( (( ((((( (( ( (( (( (((( ( (((( (( (((((( ( (((((( ( ( ((( (( (( ( ((( ( (((( ((( ( ( ( ( ((( (( ( ( ( (( ((((( ( (( ( ( ( (( ( ( ( ( ( ( ( ((((( ( (((((((( ( ( ((( (((((( (( ( (( (( ( ( ( ( ((( ( ((( (((((((( ((((( ( ((( ((((( (( ((((((( ( ( ( ( ( ( ( (( ( ( ( ( ( (( (( ( ( ( (( ((((((((((( ( (( ( ( (( ( (( ( ((( ((((( (( ( (( (( ((( ((( ( (( ( ( ( ((((( (( ( ( ( (( (( ( ( ((( ((((( ( (( ( ( ( (((( ( ( (( ( ( (( (((( ( (( ( ( ( (( ( ( ( ( (((((( (( (( (((((((( (( ((( ((((((((( ((((( (( ( (( ( ( ((( ( ( (( ((( ( ( ( ( (( ( ( (( ( ( (( ( ((( ( ( ( ( ( (( (( (((( ( ( (( (( ( (( ( ( ((( (( ((( ( ((( ( ( (( (( ( ( ( (( (( ( ( (( (( ( (

0

200 Meter

Almbos 1:3.500

°

okt 2011

Legenda Boomgaard Bos Gras ( ( ( ((

( ( Griend Rietkraag Talud Verharding (incl. berm) Water

Wijzigingen Beheer ( Boomweide handhaven ( (( (( (( ( ( Boomweide omvormen tot bos (( ( Niet in beheer BL

Het Almbos bij de overdracht in 2012. Bij Brabants Landschap is ongeveer 29 ha in beheer. De sportvelden en het hertenkamp worden door andere organisaties beheerd.

In 2014 werden 2.700 nieuwe bomen en struiken geplant. In de bosgedeeltes wordt gestreefd naar begroeiing op alle ‘etages’. Dat betekent dat er niet alleen interessante kronen zijn maar dat er ook op de bodem en halverwege de hoge stammen planten groeien en bloeien. De aantallen bomen variëren van 50 – 300. Er is niet gekozen voor snelle groeiers als populier, douglas of spar. Ze nemen wel veel CO2 op maar hebben niet zo veel natuurwaarden als de volgende bomen: els, krent, hazelaar, éénstijlige meidoorn, kardinaalsmuts, zoete kers, inlandse vogelkers, sleedoorn, zomereik, vlier, lijsterbes, linde, iep en gelderse roos. Landschapselementen als de middelhoogstam en

H e t

Er is globaal een omvormingsplan van het Almbos afgesproken. Enkele belangrijke punten: ● Griendbeheer: kapcyclus van 3 jaar. Het vrijkomende hout wordt op de eerste plaats gebruikt voor zinkstukken (beter dan plastic) en in laatste instantie verstookt als biomassa in de Amer energiecentrale. Vroeger werden er manden e.d. van gemaakt. ● Overig hakhout: kapcyclus van 10 tot 15 jaar ● Boomweide: maaien 1 x per jaar waardoor kruidenrijke en faunarijke graslanden ontstaan. ● Boomweide omvorming: er wordt circa 3,5 ha boomweide omgevormd naar gemengd loofbos met eiken, essen, linden en iepen. Enkele groepen Populieren blijven hierbij staan. De bosranden worden aangeplant met struweelvormers, zoals meidoorn, sleedoorn, gelderse roos, hazelaar en inheemse vogelkers. ● Loofbos: wordt deels gedund in de jonge fase. Gevaarlijke bomen langs de paden worden weggekapt. ● Maaibeheer: intensief maaibeheer terugbrengen naar 2x per jaar maaien. Eerste keer na de voorjaarsbloei en de tweede keer in het najaar, het maaisel wordt afgevoerd. ● Er wordt nog naar 0,8 ha grond gezocht om de natuurwaarden te compenseren die door de aanleg van het voetbalveld verloren zijn gegaan.

A l m b o s

wordt in het kader van forteducatie ook gebruik gemaakt van het bos. De hengelsportvereniging huurt het visrecht en de Politiehondenvereniging “Den Alm” traint er haar honden. Elke zomer wordt in het Rijswijkse deel Timmerdorp gehouden. Er is een hertenkamp dat onderhouden wordt door de gemeente. De voetbalvereniging onderhoudt haar terrein zelf.

39

H e t A l m b o s 40

struikfruitbomen worden behouden door onderhoud en indien nodig nieuwe aanplant. Een mooie anekdote komt van een oud-docent van de Prinsentuin. Hij nam leerlingen fruitteelt regelmatig mee naar deze bomen omdat daar alle ziektes die in fruitbomen voorkomen bezichtigd konden worden. Dat verhaal klopt, hoogstam fruitbomen zijn veel sterker en worden veel ouder dan de struikvormen. Die waren echter door de fruittelers veel makkelijker te snoeien en te oogsten. In 2018 heeft Brabants Landschap daarom 113 hoogstamfruitbomen geplant. Heden en toekomst Door de essentaksterfte moesten helaas veel essen in de bosgedeeltes gekapt worden. Tijdens de ruilverkaveling zijn in heel Altena duizenden essen geplant. Het gevaar is groot dat deze allemaal gekapt zullen moeten worden. Wel wordt er zorgvuldig gekeken welke bomen aangetast zijn en welke mogelijk nog gezond zijn. Die gezonde bomen kunnen in de toekomst nieuw entmateriaal leveren. De es is en blijft een waardevolle inheemse boom. Boswachters Jos Schenkeveld (foto) en Henk Vink kunnen boeiend vertellen over de veranderingen die plaatsvinden en hoe die veranderingen een grotere natuurlijke rijkdom opleveren. Vrijwilligersgroep ‘Brabantse Liniewerkers’ verricht op maandagen werkzaamheden in het bos. Ze knotten, planten en snoeien. De groep is 5 jaar geleden opgericht door Brabants Landschap en enkele mensen van Altenatuur. Op de foto een gekapte es. Bij het omzagen bleek dat de wortels helemaal verteerd waren. Hij stond dus heel wankel in het bos en je moet er niet aan denken dat hij onverwacht op een pad gevallen zou zijn. Ook is de typische driehoek van aantasting op de stam te zien: een grijze wig.

Leitmotiv bij de herplant is de vergroting van de biodiversiteit, dus inheemse bomen en struiken. Dat geldt niet alleen voor de bomen, de planten en de bodem maar ook voor de waterkwaliteit. In de Alm laat Waterschap Rivierenland riet groeien en op sommige plekken

Ten zuiden van de voetbalvelden ligt een wilgenbomenlaan. De wilgen zijn eigenlijk te dicht op elkaar geplant waardoor ze allemaal lange stammen en hoge kronen hebben. Na 50 jaar vallen de eerste takken eruit. Ze zullen vanwege het veel belopen pad gekapt moeten worden. Voor de vleermuizen is het zeer belangrijk De wilgenbomenlaan in het dat ze kunnen jagen langs bomenrijen. Daarom zullen er wilgen almbos. of populieren op een grotere afstand van elkaar terug geplant worden. De functie voor de vleermuizen blijft overeind en de bomen kunnen vitaler opgroeien.

H e t

Door de kap van de essen kwam er veel hout vrij. De stammen zijn afgevoerd maar de takken werden in het voorjaar van 2020 gebruikt om takkenrillen te maken, zowel in de bosgedeeltes als op de weides. Bij de takkenrillen op de weides zijn bomen en struiken geplant die er overheen zullen groeien. Ze bieden bescherming, nestgelegenheid en voedsel voor allerlei vogels, insecten en andere dieren. Een aantal van de struiken draagt ook vruchten die zowel door mens als dier gegeten kunnen worden. Op de voormalige boomweide ten oosten van de toegangsweg naar het voetbalveld zijn verschillende struiken geplant. Gelderse roos, hondsroos en de heggeroos groeien over de takkenrillen. Verder plantte men meidoorn, sporkehout, vogelkers, wegedoorn, hazelaar, Gele kornoelje, framboos, walnoot, mispel, linde, tamme kastanje, vlier, zoete en zure kers. Door het Groene Hart zal er een plukfolder met vindplaatsen in het bos worden gemaakt. In 2020 zijn nog eens 70 populieren geplant.

A l m b o s

mogen ook takken onder water liggen. Daardoor kan de kwaliteit van het water verbeteren. Vissen en andere waterdieren krijgen hierdoor vlucht en voortplantingsmogelijkheden. Het water wordt ook doorzichtiger. Dat levert minder vissen maar wel veel meer verschillende waterdieren op. Dit alles volgens de Europese Kaderrichtlijn Water.

41

H e t A l m b o s 42

Tot slot

De komende 10 jaar gaat de provincie Noord-Brabant de bossen toekomstbestendiger maken! Dat gebeurt door 60.000 hectare van de 70.000 hectare bos geleidelijk te vernieuwen. Daarnaast wordt de komende tien jaar 13.000 hectare nieuw bos aangelegd. Achtduizend hectare binnen het bestaande Natuurnetwerk Brabant, en maximaal 5.000 hectare daarbuiten. Dit staat in de Brabantse Bossenstrategie, die door Gedeputeerde Staten is vastgesteld. Een groot deel van de Brabantse bossen is eenzijdig. Het bestaat uit eenzelfde soort bomen, van ongeveer dezelfde leeftijd. De toestand van deze bossen is matig tot slecht. Bossen zijn onze belangrijkste bron van biodiversiteit. Bossen houden water vast en spelen ook een grote rol in de vastlegging van CO2 en stikstof. Daarnaast zijn de bossen voor Brabanders een belangrijk gebied voor recreatie, zorgen ze voor schone lucht en verkoeling in hete zomers. En hoe diverser het bos is, hoe beter al deze functies worden vervuld. Hout als bouwmateriaal is ook een duurzaam alternatief voor veel toepassingen van beton en staal. Meer en vitaler bos is dus van groot belang. Door de bossen robuuster te maken (vooral inheemse bomen, meer soorten, struiken, verschillende groottes) ontstaat een gevarieerd bos van bomen met verschillende levensduur, dat zichzelf daardoor steeds zal vernieuwen. Bedrijven, vermogende particulieren en burgerinitiatieven zoeken naar projecten, zoals nieuwe bossen, waar direct en zichtbaar in geĂŻnvesteerd kan worden als onderdeel van een duurzaamheidsstrategie, imago of maatschappelijke betrokkenheid. Voor de extra bosaanplant binnen het natuurnetwerk staat biodiversiteit voorop. In de opgave daarbuiten staat vooral de verbinding van ecologie en economie centraal: agroforestry (landbouw en veeteelt in bosachtige omstandigheden), voedselbossen, verbinding met recreatieve functies en wonen en houtproductie.

Provincie Noord-Brabant

Help je mee? Er zijn weinig exacte gegevens bekend over de biodiversiteit in Altena vóór de ruilverkaveling. Als vervolg op dit artikel willen we proberen met hulp van velen de natuur te reconstrueren die er voor 1965 was. Als je verhalen, beschrijvingen, filmpjes en foto’s hebt van die natuur bij boerderijen, van rommelhoekjes, knotbomen langs sloten, enzovoort is dat van harte welkom! De griend langs de Alm.

H e t

Ook al is het Almbos maar een postzegel natuurcompensatie ten opzichte van het enorme kale landbouwlandschap, het draagt met andere natuurterreinen en particuliere tuinen wel bij aan het behoud van de biodiversiteit die voor ons een noodzakelijke levensbehoefte is. Met de verrijking door de omvorming naar een meer divers loofbos wordt het niet alleen aantrekkelijker voor de bezoekers maar ook voor alle flora en fauna. Als dezelfde bossen aangeplant zouden kunnen worden in andere kernen van Altena zou dat een zeer goede stimulans voor natuurontwikkeling zijn. Vanzelfsprekend zal er ook het nodige aan de huidige reguliere landbouw verbeterd moeten worden. Gelukkig zijn er veel boeren die hier graag aan mee willen werken en ook al aan het experimenteren zijn gegaan. Ik hoop dat boeren, burgers en Brabants Landschap elkaar vinden in een schone, vitale toekomst van ons eiland Altena. Die 200 hectare nieuw bos kunnen wij ook zeker aanleggen.

A l m b o s

Dit plan van de provincie Brabant biedt dus ook kansen voor Altena. Bijvoorbeeld om het Sleeuwijker bos aan te gaan leggen, het Almbos uit te breiden en op diverse plekken bij kernen kleine bossen aan te leggen die kunnen dienen als ommetjes voor de bewoners, voor houtproductie, voor het uit het zicht werken van zonnevelden en windmolens en natuurlijk voor een rijkere natuur. Als de bomen van 5.000 hectare nieuw bos ‘eerlijk’ over de gemeenten worden verdeeld hebben wij met onze 4% van het provinciaal oppervlak ongeveer recht op ruim 200 ha nieuw bos. *)

43

H e t A l m b o s 44

In het Regionaal Archief Gorinchem staat onderstaand artikel uit

Nieuwsblad voor Gorinchem en Omstreken van14 november 1972. Willemsboom eersteling in toekomstig Almbos (tekst krantenartikel) Giessen – Rijswijk Gedeputeerde J.W. Willems heeft de eerste boom geplant voor het Almbos, een twintig hectaren groot bosgebied dat als rustgevend recreatieproject open zal staan voor de bewoners van dit gedeelte van het Land van Altena. Met forse speten grond gooide de gedeputeerde de kuil dicht waarin de plataan, door burgemeester J.N. Scholten tot Willemsboom gedoopt, wortel zal moeten schieten in de vruchtbare aarde van het noordelijke randje van N.-Brabant. Tijdens een toespraak in restaurant De Jager zei de heer Willems dat er in Rijswijk (op een steenworp afstand van het gelijknamige kasteel red.) een nieuw stuk landschap wordt geschapen in de geest van het oude. Volgens hem is er door de ruilverkaveling-oude-stijl afbreuk gedaan aan het landschap, omdat de oude karakteristiek is verdwenen. “Bomen en boomgroepen hebben moeten wijken; het landschap is een kale vlakte geworden. Ik stel het zeer op prijs dat in een tijd, waarin iedereen de mond vol heeft over welvaart en welzijn, een heraankleding van dit gebied plaatsheeft. We moeten niet alleen aan ons zelf denken, maar ook aan de toekomst. We moeten een milieu om ons heen scheppen waarin we iets van de oude gezelligheid van het landschap terugvinden. Ik wens dat de gehele bevolking een goed gebruik van het Almbos zal maken”, aldus de gedeputeerde die namens het provinciaal bestuur waarderende woorden sprak aan het adres van de bestuurders van dit gebied.

Dit artikel kwam mede tot stand door bijdragen van Arie van de Wetering, Teus van Tilborg, Henk van der Laan, Ernst-Jan van Haaften, Jaap van Diggelen en niet in de laatste plaats Jos Schenkeveld. Allen heel hartelijk dank voor hun bijdrage! *) Rekensom planten 40.000.000 bomen 2020 – 2030 (13.000 ha) Provincie Brabant is 5081 km2, Altena is 212 km2 en daarmee iets meer dan 4% van de provincie. 1 km2 = 100 ha = 1.000.000 m2. 13.000 hectare nieuw bos is 130 km2. Dat is 130 : 50,8 = 2,5%. 2,5% van ons oppervlak van 212 km2 = 5,25 km2 = 525 hectare. Als de provincie dus naar percentage bomen zou verdelen over de gemeenten zouden wij 525 hectare bomen aan mogen planten! We willen ons landschap niet heel dicht maken maar we kunnen daar toch aardig wat bosjes van planten. Een bos bij Sleeuwijk moet zeker kunnen. En bij andere kernen kunnen er ook wel wat bossen komen, zeker voor het goed inpassen van de zonnevelden en de windmolens. Shell wil ook 5 miljoen bomen bijplanten in Nederland. Daar kunnen we ook wel een deeltje van planten op Altena. ❀

H e t

Meer informatie ● www.waarneming.nl: welke meldingen van flora en fauna zijn door bezoekers gedaan. Het geeft een prachtig beeld van soorten vogels, paddestoelen en planten die zijn aangetroffen. ● Op www.wikipedia.nl , www.altenatuur.nl en www.brabantslandschap.nl is over bijna alle natuurgebieden in Altena informatie te vinden ● Op de website van het Regionaal Archief Gorinchem zijn alle kranten gedigitaliseerd. Het is heel leuk om daar met zoekopdrachten in het verleden te speuren. ● Op www.topotijdreis.nl zijn voor heel Nederland digitaal over 200 jaar kaarten te bekijken.

A l m b o s

“Tot 1 januari garandeer ik u de goede zorg en daarna hoop ik dat Groot-Woudrichem er voor zal zorgen”, zo zei burgemeester Scholten, die het gemeentebestuur van Giessen een pluim op de hoed stak voor het aankopen van de gronden, een bezigheid die aanvankelijk met enige aarzelingen gepaard ging. De burgemeester wilde vooral de ambtenaren Van de Wetering, De Feijter en Van Tilborg lof toezwaaien. Een drietal dat veel heeft bijgedragen aan de opbouw van het landschap. In het nieuwe bos zullen 33.000 bomen en planten worden uitgepoot. De totale kosten bedragen ruim vier ton; een groot gedeelte van dat bedrag wordt gesubsidieerd.

45

Weidevogelseizoen 2020 Len Bruining

Het is bizar om op dit moment, op 15 april nota bene, al vast te stellen dat het Weidevogelseizoen van 2020 desastreus zal verlopen. Alle tekenen wijzen erop dat het een ongewoon voorjaar zal worden. Dat begon al met de onverwachte komst van het coronavirus. Maar ook de wekenlange droogteperiode die erop volgde gaat de weidevogels dit voorjaar parten spelen. 46

Met de komst van het coronavirus zat de schrik er bij veel vrijwilligers aanvankelijk goed in. Maar het bloed kruipt toch waar het niet gaan kan en een week later al, toen het stof was neergedaald konden de meesten het toch niet laten en in groepjes van slechts twee personen probeerden ze nog te redden wat er te redden viel. Dat is niet zo gezellig, want hoe graag deel je de vondst van je allereerste nestje niet met elkaar? Omdat de loopgroepen zo klein zijn, zullen er dit jaar zeker nesten over het hoofd gezien worden. Inmiddels zijn de boeren eraan gewend om zelf goed op te letten welke vogels er op hun land broeden. Maar in dit ongewone jaar dreigen niet-gemarkeerde nesten ongewild toch verloren te gaan tijdens het ploegen of maaien. Daarom stuurde het Brabants Landschap begin maart een brief naar zoveel mogelijk bedrijven om extra alertheid te vragen en hen te vragen contact te houden met de vrijwilligers van de loopgroepen. Op akkers en weilanden kom je nog grote groepen kieviten tegen en ook dat is ongewoon voor deze tijd van het jaar. Na de langdurige regenval in januari en februari is er na de droge periode in combinatie met nachtvorst een keiharde aardkorst ontstaan, waardoor de wijfjes met hun snavels nauwelijks aan voedsel kunnen komen om zich optimaal op te vetten voor een broedperiode van gemiddeld 25 dagen. De kleigrond is veranderd in een gort- en gortdroge woestijn met grote en diepe scheuren waar de eieren en kuikens bijna invallen. Er is geen vocht, er zijn geen insecten, en dat voor het derde jaar op rij. Het is zelfs onmogelijk om de nestjes, die gewoontegetrouw in een mandje geplaatst worden, met een eenvoudig tuinschepje uit te graven. Daar moet een stevige spade aan te pas komen. Alleen rondom de kruidenrijke plasdrasweilanden waar baltsende weidevogels elkaar luidruchtig achter na zitten is het een drukte van belang. Het gaat erop lijken dat onze weidevogels het in de toekomst van deze vochtige graslanden moeten hebben. Het rijke bodemleven in combinatie met bloemrijke akkerranden is een belangrijke voedselbron voor de kwetsbare kuikens. Wie weet is er nog een sprankje hoop voor de tweede legsels van de voedselzoekende kievit kuikens. Wat weidevogels ook nodig hebben, zijn enthousiaste vrijwilligers, boeren en loonwerkers die tijdens de landbouwbewerkingen eendrachtig met elkaar samenwerken. â?€

47

Tuinjungle Perry de Ronde

Rijdend via Hagoort en de Meeuwensedijk naar het werk of op weg naar het Bos van Meeuwen aan de Dijksteeg geniet ik altijd van de hagen en tuinen die het asfalt omzomen en een biodiverse buffer vormen tussen de belendende groene woestijnen. Er is daar veel moois te zien. Hagoort, nu voortlevend als straatnaam van een oorspronkelijk stukje dijk langs het Oude Maasje, was een buurtschap dat ruim honderd jaar geleden verdween na het graven van de Bergsche Maas. Vanuit Drongelen gezien is Hagoort op één boerderij na alleen bebouwd aan de oneven, linkerkant. De tuinen vormen daar een nagenoeg aaneengesloten weelderig front. Waar Hagoort overgaat in de Meeuwensedijk werd vorig jaar een schapenweide van twee en een halve hectare te koop aangeboden. Globaal de helft is aangekocht door een jong stel uit Almkerk, ze willen daar hun paarden gaan weiden. Op een deel van het perceel zijn al diverse bomen en struiken geplant. De ietwat gammele fruitboom, eind vorige eeuw flink aangetast door een felle fatale brand in de belendende, illegale wooncontainer, mag gelukkig blijven staan. Sterker nog, er is een bomendokter bij gehaald! Vaak zie je dat nieuwe eigenaren met groot en zwaar materieel hun ideeën laten verwezenlijken. Hier wordt de natuur gewoon met spa en kruiwagen een handje geholpen, goed bezig! 48

De Meeuwensedijk wordt de eerste 300 meter omgeven door Engels raaigras. De smalle strook rechts was een aantal jaren een Solabio-strook (project SOorten en LAndschappen als dragers voor BIOdiversiteit), maar nadat de subsidie stopte, werd het daar weer monotoon groen. Daar bekruipt mij het gevoel dat stadsecoloog Remco Daalder *) wel eens meer dan gelijk kan hebben als hij stelt dat je in een stad meer soorten planten en dieren aantreft dan op het platteland. In Amsterdam leven meer dan honderd soorten broedvogels, zestig soorten vissen en zeven soorten vleermuizen, cijfers waarbij je eerder denkt aan een natuurgebied dan aan een stad. Ter hoogte van de grote wilg begint het feest weer. Deze wilg is een markante boom die op de lijst stond om gekapt te worden. De verantwoordelijke man van gemeentewerken vond dat gelukkig toch niet nodig en zou de boom laten kandelaberen, d.w.z. fors terugsnoeien tot net aan de hoofdstam. Zo te zien zijn eigenlijk alleen de mogelijk gevaarlijke takken verwijderd, dus echt gekandelaberd is de wilg (nog) niet. Na deze monumentale wilg wordt de weg omzoomd door hagen van diverse pluimage (laurierkers, beuk, haagbeuk, forsythia, meidoorn, veldesdoorn, liguster, mahonie, enz.) gesnoeid op heup- tot keukentraphoogte en hier en daar zelfs flink hoger. Je waant je op de Meeuwensedijk soms in een tunnel zonder dak. Achter deze hagen zijn de meters diepe tuinen van verschillend allooi, van redelijk aangeharkt tot totale wildernissen. De paardenweides en een geitenwei bij een boerderij vergroten het broedsucces in de steenuilenkasten op deze route. 49

Onlangs moest ik onwillekeurig denken aan een boekrecensie van het boek ‘De Tuinjungle’ van Dave Goulson. Recensent René de Vos schreef op de website van de Vogelbescherming: ‘In De Tuinjungle maakt Goulson inzichtelijk wat er mis ging met de natuur in de afgelopen driekwart eeuw. Vooral de industriële landbouw krijgt ervan langs; niet de boeren, maar de politiek en de machtige lobby van de voedingsindustrie en de ‘gewasbeschermings’multinationals. Als een dappere en beslist niet dwaze Don Quichot geeft hij met zijn tuin tegengas tegen het steriliseren van het platteland. Hij gelooft oprecht dat het tij gekeerd kan worden als maar genoeg tuinbezitters, net als hij, het kleine leven koesteren. Een gezonde tuin trekt veel insecten, waaronder bestuivers, wat weer veel vogels en andere dieren trekt vanwege de rijkdom aan fruit, noten en zaden. Goulson heeft het overigens niet op tuincentra als bron voor een fraai ogende tuin; potplanten zijn opgekweekt in steeds schaarser wordende veengrond. En elk onberispelijk uitziend plantje is indringend behandeld met insecticiden. Arme hommels, bijen, vlinders die je tuin bezoeken… En vogels natuurlijk!’ **) Op de website van uitgeverij Atlascontact vind ik nog citaten uit de juichende recensie van Casper Jansen, die het boek in de Volkskrant vier sterren toebedeelt:

50

‘Een betere wereld begint in eigen tuin', schrijft de Britse bioloog Dave Goulson. Maar dan moet je het wel goed doen. Met veel kennis en enthousiasme wijdt hij zijn lezers in. (…) Goulson beschikt over het zeldzame talent uitvoerig verslag te doen van de ecologische catastrofe die zich binnen en buiten Engeland afspeelt en tegelijkertijd zijn goede

humeur en gevoel voor humor, althans op papier, te bewaren. Dat resulteert in hilarische beschrijvingen van bijvoorbeeld de Britse obsessie met het gladgeschoren gazon. (….) Je moet wel heel cynisch zijn – of ecomodernist of pesticidenverkoper – wil je tegen zoveel enthousiasme, kennis en overtuigingskracht zijn bestand.’ ***) Ga ik het boek nu zelf bestellen? In onze tuin en in het Bos van Meeuwen wordt onder geen beding gif gebruikt. Het is bij ons een rommelig samenraapsel van her en der bij elkaar gesprokkelde of spontaan opkomende bomen en planten, tuincentra hebben aan ons een slechte klant. Tussen het groen, op de grond en in de bodem wemelt het van zaden, noten, bessen, vogels, zweefvliegen, spinnetjes, pissebedden en wormen. Maar een mens is nooit te oud om te leren en een beetje Engelse humor in deze tijd van Coronarampspoed kan ook geen kwaad dunkt me, dus…

Meer informatie: *) Remco Daalder, stadsecoloog in Amsterdam en auteur van (o.a.) Baltsen tussen baksteen (2003), Stadse beesten (2005), De gierzwaluw (2014), De Meerkoet (2017) **) https://www.vogelbescherming.nl/actueel/ bericht/de-tuinjungle-dave-goulson. Recensie van René de Vos. ***) Dave Goulson, De tuinjungle (2019), uitgeverij Atlas Contact. Zie ook www.atlascontact.nl ❀

51

X78

Herman van Krieken

Op 21 juli 2019 hadden we in de vogelwerkgroep een discussie over het al dan niet waarnemen van een roodpootvalk (Falco vespertinis). Interessant om eens in te duiken. Op mijn zoektocht stuitte ik op een artikel in De Takkeling (het blad van de Werkgroep Roofvogels Nederland), waarin ook over een bijzondere waarneming van een roodpootvalk in het noorden van ons land wordt gesproken.

52

Het valt niet mee om al die valken uit elkaar te houden, zo bleek ook op 24 oktober 2019 in de Eemshaven. Martin Morsman zag daar twee valken die hij in eerst instantie negeerde omdat hij dacht dat het torenvalken waren. Toch trok één van de valken even later zijn aandacht omdat ze stond te bidden boven de dijk, dan weer ging zitten om een prooi op te eten en af en toe een stukje door het gras liep. De vogel vloog soms met grote snelheid op Martin Morsman en zijn metgezellen af om op het laatste moment een zwenking te maken. Een paar decimeter boven het gras vlogen

veel libellen. Aanvankelijk dachten de vogelaars daarom dat het om een jonge boomvalk ging, hoewel dat zo laat in het jaar ongebruikelijk is. De gemaakte foto’s werden op waanneming.nl gezet en al vrij snel kwam er een mail van Hanneke Sevink die de vogel herkende als een roodpootvalk. Een juveniele roodpootvalk lijkt op een jonge boomvalk. De contrasterende witte wangen en de gele washuid zijn echter kenmerken voor de roodpootvalk. De vogel droeg een kleurring X78 die verwees naar een plaats in Zuid-Hongarije. De vogel was hemelsbreed 1252 km van huis!

De roodpootvalk heeft een groot verspreidingsgebied dat zich uitstrekt van Oost-Europa tot Centraal Siberië. In Europa broedt de roodpootvalk vooral in de streek die wordt aangeduid als het Karpatenbekken. Rusland huisvest 85% van de gehele populatie, Oekraïne 9%, Roemenië 3%, Hongarije 2%, en Servië 1%. De Europese populatie telt tussen de 30.300 en 63.400 paren. De biotoop is voornamelijk gelegen in laagland, zoals (bos) steppe, akkerland, moerassen en weilanden met bosschages, bomen en hagen. Buiten het broedseizoen zijn ze te vinden in vergelijkbare biotopen. De roodpootvalk jaagt graag vanaf een zitpost of lopend op de grond. Het voedsel bestaat vooral uit (vliegende) insecten. Kort voor het vangen staat hij vaak even te bidden. De insecten worden vliegend gegeten, waarbij de roodpootvalk de prooi met een poot naar de snavel brengt. Ook woelmuizen en kleine vogeltjes staan op het menu. De roodpootvalk wordt in Nederland vooral tijdens de voorjaarstrek gezien. Ze overwinteren in het Congobekken, een reis van 6000 á 8000 km waar ze zo’n negen dagen over doen. De trek verloopt lusvormig; naar de overwinteringsplek oostelijk langs de Middellandse Zee, terug naar de broedlocatie volgen ze een meer westelijke route.

De najaarstrek speelt zich af tussen augustus en half oktober. De voorjaarstrek begint in april, piekt in mei en loopt begin juni af. Bij aanhoudende oostelijke winden tijdens de voorjaarspiek kunnen er honderden roodpootvalken ons land passeren. Dit was bijvoorbeeld het geval in 1992 en 2008. Zomerwaarnemingen zijn zeldzaam. Pleisterende vogels hebben een voorkeur voor grote heide- en

53

hoogveengebieden en grootschalige agrarisch cultuurlandschap. Buiten het broedseizoen verzamelen roodpootvalken zich in groepen van honderden tot duizend vogels op een slaapplaats. De laatste jaren zijn er in de herfst altijd wel een handjevol roodpootvalken aanwezig in Nederland, zowel juvenielen als adulten. Deze zitten vaak meerdere weken op dezelfde locatie zodat er vrijwel dagelijks waarnemingen worden gemeld.

54

Hongaarse onderzoekers zijn de spil in de studie naar de biologie van deze valk, zij hopen beschermingsmaatregelen te vinden die de bedreigingen kunnen verminderen. Deze bedreigingen worden zichtbaar in de gestage afname gedurende de afgelopen decennia, parallel aan een verslechtering van de leefgebieden. Onderweg naar de overwinteringsplek hebben de roodpootvalken in Zuid-Europa ook nog last van de jacht. Zelfs in WestEuropa zijn ze niet veilig, getuige een jong mannetje dat in september 2015 in Cambridgeshire (Verenigd Koninkrijk) werd geschoten. Deze vogel was, net als die in de Eemshaven, buitengewoon tam en goed benaderbaar. Hongarije is voor Nederland de meest nabije hotspot voor de roodpootvalk. Het Nationale Park Kórós-Maros is een belangrijk onderzoeksgebied. Het omvat onder meer 170 ha landbouwgrond waar gezocht wordt

naar economische duurzaamheid door middel van diversiteit van gewassen en wisselteelt. Dat zou een beter en constanter voedselaanbod voor de valken moeten opleveren. Met uiteenlopende maatregelen worden daarnaast de roeken beschermd, de leveranciers van de nesten voor de valken. Aftakeling en versnippering van bossen en bosjes wordt tegengegaan door heraanplant van bomen, in de hoop roeken meer nestmogelijkheden te bieden. Voorlichting aan boerenorganisaties én wetenschappers is een belangrijk onderdeel van het beschermingsplan. Roodpootvalk X78 werd geboren aan de rand van dit grote Nationale Park. Waarschijnlijk was de vermeende waarneming op 21 juli bij ons in Altena een vergissing. Als dit niet het geval is, dan was het een uiterst zeldzame waarneming. In onze gemeente zijn vanaf mei 2011 t/m mei 2016 slecht zes waarnemingen te vinden op waarneming.nl, waarvan drie waarnemingen in 2013. Alle waarnemingen werden gedaan in mei of september. Zie ook het artikel: Hongaarse roodpootvalk in De Takkeling Jaargang 28 (2020) nummer 1. ❀

Op het laatste nippertje kwam deze waarneming van Jan Willem den Besten nog binnen van de roodpootvalk!

55

Specht in opleiding of breeder's block? Jaap van Diggelen

Regelmatig dringen zich zaken in de natuur aan mij op om een stukje over te schrijven. Op een of andere manier heb ik vervolgens de rust niet om dat ook te doen. Het is geen ‘writer’s block’ maar een ‘writing-block’. Ik houd de hoofdlijnen van zo’n stukje een aantal dagen in mijn kop, waardoor het ook rijpt, maar vervolgens komt het er niet van om het te schrijven. Op zijn best worden die stukjes een bestandje in mijn digitale map ‘ideeën voor stukjes’, waarvan ik dan vaak na jaren nog weet, oh ja, dat wilde ik toen daar en daar over schrijven. Als ik zo’n bestandje open dan vind ik een reeks steekwoorden waarlangs mijn denkdraad van destijds zich snel weer aftekent in mijn hoofd en ik het stukje weer voor me zie. Vandaag begin ik de dag heel rustig, met lezen in de zaterdagkrant. Maar al snel doen zich dingen voor, dit keer moet ik ook echt een stukje schrijven. De Canadezen hebben hun nationale korstmos gekozen lees ik in een minicolumn op pagina 2. Maar liefst 18.000 stemmen werden uitgebracht op Cladonia stellaris, met de prachtige Nederlandse naam kerststukjes-rendiermos.

56

In een ver verleden waren korstmossen onderwerp van mijn eerste doctoraalonderzoek en diep van binnen heb ik er nog altijd iets mee. Dit in tegenstelling tot de meeste landgenoten die het als ‘vuiligheid’ op muren, tuintegels en wat ook van steen, het liefst met hoge drukspuit weg-kärcheren. De Canadezen leven gemiddeld met een half mens per vierkante kilometer, geen wonder dat je dan dichter bij de natuur staat, maar toch erg curieus, zo’n verkiezing. Ik blader door, lees een interessant interview met zielknijper Damiaan Denys, maar wordt gestoord door een opvallend tik-geluid buiten. Wie is er nu weer elektrisch zijn omgeving aan het kuisen, denk ik geërgerd. Maar dit geluid is anders, het klinkt vinnig maar niet echt hard en het is te onregelmatig om van een of andere machine te zijn. Ik loop naar de achterpui en kijk de tuin in. Een mannetje koolmees hamert op ons kleine nestkastje alsof zijn leven ervan afhangt. Ik haal hem dichterbij met mijn kijkertje. Hij bijtelt zeer fanatiek in en rond het invlieggat, stopt, probeert of hij erin past, te klein, en hamert door. Zijn kop lukt natuurlijk wel maar zijn schouders, zal ik .. maar zeggen, die lopen klem. Ik kan zien N. A D dat er al verse spaanders af zijn geslagen, T, E I maar hij komt toch niet echt verder. ON

Z

In bossen worden metalen plaatjes om invlieggaten van netkastjes gedaan om te voorkomen dat spechten ze open hakken. Zou deze koolmees uit de bossen komen en zichzelf een specht denken te zijn? 57

Dat de koolmees er niet in past is geen toeval. Pimpelmezen passen door een invliegopening van 28 mm doorsnede, waar koolmezen 32 mm nodig hebben. Dat verschil is nodig omdat pimpelmezen verjaagd worden uit kastjes als koolmezen er ook in kunnen. Als hij 32 mm nodig heeft betekent dat dat onze vriend hier rondom uit het gat 2 mm hout moet wegkappen. In dit kastje is al een aantal keer gebroed, dat moeten dus pimpelmezen geweest zijn dan….. ik kan het me niet direct herinneren. Gelukkig biedt de database van waarneming.nl uitkomst, in 2018 heb ik een ‘bezet nest’ van de pimpelmees in onze tuin in gevoerd, dat moet dit kastje zijn geweest. Coby komt beneden en ik vertel haar het verhaal van het hamerende koolmeesje. Het was haar ook al opgevallen en ze had het me ook al verteld zei ze. Ook dat ben ik alweer vergeten….. waarschijnlijk probeert ie al een week om dit huisje te kraken. Zonder veel succes dus. Een gevoel van groot medelijden voor deze koolmees maakt zich van mij meester. Waarom hier, waarom geen andere boomholte of nestkast gevonden? Zal ik hem gaan helpen, het arme beest. Dit is veel erger dan een writer’s block, dit is een breeder’s block. Hij probeert deze houten baarmoeder met al zijn krachten te openen, maar hij faalt. Alsof hij een keizersnede nodig heeft, nog ruim voor de conceptie. Met gemak kan ik de invliegopening een tikkie groter maken. Maar dan sluit ik voor altijd een pimpelmees uit, grote kans dat die dan door zijn neefje de koolmees eruit wordt gebonjourd. 58

Hét verschil tussen de mens en het dier is het artefact, het kunstmatig voortgebrachte. Mijn woonomgeving is op zaterdagochtend een en al geluiden van menselijke artefacten: bladblazers, heggenscharen, maaimachines, kettingzagen, en wel de ergste, de kärcher hogedrukreinigers. Mijn ergernis hierover heb ik al eerder in een stukje met u gedeeld. Artefacten, ontstaan in de eindeloze ruimte van onze gedachten, worden gerealiseerd binnen onze technische mogelijkheden en ... worden gebruikt om onze fysieke beperkingen op te heffen. Het artefact herken je aan zijn geluid: eentonig, vast ritme, hinderlijk. Daarom wist ik gelijk dat het een beestje moest zijn toen ik het tikken hoorde in mijn tuin: onregelmatig, in tempo zowel als in volume, het zal toch zeker geen specht zijn in deze vierkante-postzegelnieuwbouwtuin? Opnieuw de gedachte, zal ik het gat iets groter zagen, met een klein schrobzaagje, vriendelijker gereedschap is er toch niet? En die pimpelmees dan? Een duivels dilemma.

of ...

Toch maar niet, laat maar zitten. De fysieke beperking houdt de aarde leefbaar, onze artificiële almacht heeft de mens veel goeds gebracht, maar tegelijkertijd duwt onze grenzeloze onbeperktheid nu vele soorten van de aarde af. We helpen organismen het meest door ze voldoende leefruimte en voor iedere soort de eigen fysieke beperkingen te laten. Want zeg nou zelf, had dat nestkastje er eigenlijk wel moeten hangen? ❀ 59

Waarnemingen van 4 december 2019 t/m 28 maart 2020 Doorgegeven aan Rinus Punt

Datum

Waarneming

4 dec. 15 6 dec. 1 8 dec. 1 12 dec. 10 18 dec. 15 dec. 7 17 dec. 7 21 dec. 7 18 23 dec. 4 9 11 24 dec. 1 26 dec. 21 22 29 dec. 7 30 dec. 1 1 jan. 1 1 2 jan. 1 2 jan 1 3 jan. 2 7 4 jan. 1 5 jan. 1 9 jan. 1 10 jan. 60 14 jan.

1 10

patrijzen ijsvogel ijsvogel patrijzen ransuilen patrijzen patrijzen ooievaars grote zilverreigers patrijzen staartmezen patrijzen kerkuil patrijzen ransuilen patrijzen sperwer groene specht ijsvogel steenuil steenuil fazantenhennen, fazantenhanen koereiger bl. kiekendief (v) groene specht ijsvogel staartmezen

Plaats en waarnemer

Hank/Dussen, Kortveldsesteeg, Jan de Graaf Dussen, Hoek, Martin Hoogerwaard Almkerk, langs de Alm, Elma Nederveen Uppel, Uppelse Steeg, Jan van Haaften Almkerk, Molenstraat, Elma Nederveen Dussen, sportvelden, Rinus Punt Genderen, rotonde, Rinus Punt Eethen, Oude Weidesteeg, Wim Smits Eethen, Oude Weidesteeg, Rinus Punt Genderen, Rinus Punt Drongelen, Achterstraat, Henk van Mersbergen Drongelen, Hagoort 7, Peter Anema Dussen, Kornpad, Jeanette Pollema & Rinus Punt Almkerk, Molenstraat, L. ten Hage Giessen, Rietdijk, Wim Smits Sleeuwijk, in de boomgaard, Hylke Tromp Sleeuwijk, Munnikendreef, Greet & Gert-Jan Boer W' chem, Almkerkseweg, Jan van Haaften Uppel, Uppelse Steeg, Jan van Haaften Sleeuwijk, in de boomgaard, Hylke Tromp Almkerk, Midgraaf, Paul Raams Eethen, Martin Hoogerwaard Giessen, in de tuin, Hans Akkermans & Lisette Kant Almkerk, golfbaan bij hole 8, Cobie Hoekstra Sleeuwijk, in de boomgaard, Hylke Tromp

Datum

Waarneming

15 jan.

1 50 6 7 16 jan. 7 18 jan. 8 22 jan. 22 23 jan. 12 24 jan. 1 2 27 jan. 1 38 1 28 jan. 1 3 30 jan. 1 3 febr. 1 7 5 febr. 7 10 febr. 130 12 febr.

1 5

13 febr. 14 febr. 18 febr. 19 febr.

19 febr. 21 febr. 22 febr.

1 1 4 21

1 9 1 1

patrijzen wulpen patrijzen patrijzen patrijzen staartmezen patrijzen patrijzen havik tafeleenden ijsvogel ransuilen velduil kerkuil barmsijzen grote bonte specht ijsvogel putters patrijzen wulpen padden gaai staartmezen grote groep kieviten sperwer wulp ooievaars grote zilverreigers buizerds blauwe reigers nijlgans met kuikens ijsvogel ijsvogel

Plaats en waarnemer

Genderen, Hoofdstraat, Huib v.d. Mooren Welseind, uiterwaarden Aalburg, dijk Aalburg, Hakkeveld Veen, Groeneweg, allen door Jan Honcoop Andel, in de tuin, Reino Nauta Genderen, brandweerkazerne, Rinus Punt Genderen, ’t Zwaantje, Mary Kwetters Almkerk, golfbaan Marvin van Haaften Wijk & Aalburg, ijsbaan, Sjaak Schreuders Dussen, in twee bomen, Marjolein de Koning Almkerk, Duyls Bos, Jan van Mersbergen Werkendam, in de tuin, Nelleke Jurriens Dussen, Hoek, Martin Hoogerwaard Sleeuwijk, Munnikendreef, Greet & Gert-Jan Boer Werkendam, in de tuin, Nelleke Jurriens Eethen, nabij tuincentrum, Hans Thur Genderen, uiterwaarden, Rinus Punt Dussen, Hoek, Martin Hoogerwaard Werkendam, in de tuin, Nelleke Jurriens Drongelen, bij het pontje, Elly Kamerman Giessen, in de tuin, Rinus van Eethen Eethen, Biesheuvelweg Almkerk, omgeving Duyl

Waardhuizen, alle Jan & Irene de Graaff Werkendam, dokvijver, en Werkendam, achter het huis, Nelleke Jurriens

61

Datum

25 febr. 26 febr. 27 febr. 3 mrt. 5 mrt. 8 mrt. 11 mrt. 13 mrt. 14 mrt. 18 mrt.

21 mrt. 23 mrt.

24 mrt.

28 mrt.

Waarneming

Sleeuwijk, Munnikendreef, Greet en Gert-Jan Boer

1 1 2 2 2 1

Almkerk, Almweg, Sjaak Schreuders Drongelen, Tol, Joost den Dekker Wijk en Aalburg, Veldstraat, Joost den Dekker Wijk en Aalburg, Polstraat, Wim Smits Almkerk, Laagt, Sjaak Schreuders

kerkuil (dood) paar patrijzen patrijzen patrijzen wulpen paar blauwe kiekendieven 3 dodaarzen

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! â?€ 62

Plaats en waarnemer

1 fazant (m) 1 zwarte roodstaart 1 grote bonte specht padden 1 ooievaar 1 fazant (m) 1 paar patrijzen 2 grote zaagbekken 2 paar patrijzen 1 paar patrijzen 1 paar patrijzen 1 staartmees, dood

Dussen, Hoek, Martin Hoogerwaard Woudrichem, in de tuin, Emiel Versluis Bos van Meeuwen, Cees de Gast Genderen, rotonde, Rinus Punt Andel, op de Maas, Cees van Andel Genderen, Rinus Punt Wijk en Aalburg, Klaverplak, Wim Smits Wijk en Aalburg, Klaverplak, Sjaak Schreuders Sleeuwijk, De Kooikamp, Jan van Haaften

Wijk en Aalburg, Hakkeveld, Jan Honcoop Wijk en Aalburg, dode Maasarm, Hestia Kamphuis

Met vriendelijke groet, Rinus Punt 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

De

K O LEN van Altenatuur

Bij Altenatuur maken we ons niet alleen zorgen over het rap teruglopen van de biodiversiteit maar we pakken het ook op allerlei manieren aan. We houden dus geen klaagzangen maar zijn wel realistisch en volgen de feitelijke ontwikkelingen. Daardoor weten we dat we het niet gaan redden met het behoud van enkele natuurgebieden. Vooral in de landbouw zal er veel moeten veranderen, de grond moet weer vitaal worden. Door goede omstandigheden te creëren kunnen planten, schimmels en insecten met elkaar samenleven. We noemen dat natuur-inclusieve landbouw. We gebruiken geen kunstmest en geen chemische bestrijdingsmiddelen. De stappen op weg naar deze goede vorm van landbouw hebben we al aangekondigd. In de laatste nummers van ’t Altenatuurtje en op de website van Altenatuur kunt u al aardappelen bestellen die worden geteeld door ‘strokenteelt’ toe te passen. Dat telen doet de Agra-Natuurbeheergroep *). Deze methode gaan we nu ook toepassen op de teelt van drie verschillende kolenrassen. Dat doen we op het akkertje bij fort Giessen. Op de boerderij van Rens Kolf aan de Bloemweg in Uppel worden de kolen, later dit jaar, als streekproduct verkocht. De kolen zijn er in het rood, wit of spits! Als het zover is melden we dat op onze website. Houd die goed in de gaten! *) De Agro-Natuurbeheergroep is samengesteld uit natuurliefhebbers van de beheercommissie van Altenatuur en de liniewerkers van Brabants Landschap. ❀

63 63

✓ Opgewekt in Altena op De Bloemplaathoeve! ✓ Al 3 jaar de groenste energieleverancier

es de groenste energie! ✓ Zónder winstoogmerk

a mee om!

✔ Opgew Nederland ( ook in A

a mee om!

✔ Al 3 jaar d energiele

es de groenste energie!

Kies de groenste energie! Ga mee om!

✔ Zón winstoo

Pak uw verbruiksgegevens erbij en vergelijk op www.altenanieuweenergie.nl

64

Kringloopcentrum Altena Héél divers! NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

✔ Inzameling bruikbare goederen ✔ Educatie & Voorlichting

✔ ✔

Verkoop bruikbare goederen Recycling

Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk. tel. 0183-403080

www.kringloopcentrum.nl

65

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: ● Beheercommissie natuurgebieden: J. (Jaap) van Diggelen, Almkerk. Tel. 0183-402034 ● Fort-educatie: J.H. (Johan) Koekkoek, Almkerk. Tel. 0183-402231 ● Gastlessen op basisscholen: H. van Diest, Sleeuwijk. E-mail: altenatuurgastlessen@gmail.com ● Natuurinclusief Altena: R. (Roel) Wigman, Sleeuwijk. E-mail: natuurinclusiefaltena@gmail.com ● Milieu en Klimaat: G. (Goof) van Vliet, Woudrichem. Tel. 06-28703838 ● Plantenwerkgroep: M. (Margo) van Beem, Babyloniënbroek. Tel. 0416-351772 ● Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik, Woudrichem. Tel. 0183-304193 ● Weidevogelbescherming: L. (Len) Bruining, Dussen. Tel. 0416-392373 ● Altena Nieuwe Energie, www.altenanieuweenergie.nl ● Kringloopcentrum Altena: Almkerk. www.kringloopcentrum.nl. Tel. 0183-403080

Activiteiten: ● Natuurwandelingen ● Lezingen ● Diverse inventarisaties ● Nationale Nachtvlindernacht ● Nacht van de vleermuis

wandelen over het Liniepad 66