't Altenatuurtje 111

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging

voor het Land van Heusden en Altena

111 oktober

2019

’t ALTENATUURTJE 39e jaargang nr. 1, oktober 2019. Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur. Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981. REDACTIE: W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem Tel. 0183-512165. Tevens redactieadres. VORMGEVING: J.A.P. (Jan) van Haaften, Sleeuwijk. Tel. 06-49904862 OMSLAG: Foto akkerrand Babyloniënbroek, Jan van Haaften

BESTUUR: voorzitter: secretaris: penningm.: leden:

J. (Jaap) van Diggelen, Almkerk. Tel. 0183-402034 J.H. (Johan) Koekkoek, Emmikhovenseweg 6a, 4286 LH Almkerk. 0183-402231 M. (Margo) van Beem, Babyloniënbroek. Tel. 0416-351772 L. (Len) Bruining, Dussen. Tel. 0416-392373 J. (Jeanette) Pollema, Dussen. Tel. 0416-391654 W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Woudrichem. Tel. 0183-512165 G. (Goof) van Vliet, Woudrichem. Tel. 06-28703838

INTERNET:

www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur

E-MAIL:

altenatuur@gmail.com altenatuurgastlessen@gmail.com

CONTACTADRESSEN:

Beheercommissie Natuurgebieden: J. (Jaap) van Diggelen, Sportlaan 24, 4286 ET Almkerk. Tel. 0183-402034 Plantenwerkgroep: E.A. (Ernst-Jan) van Haaften, Woudrichem. Tel. 06-52318842 Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik, Woudrichem. Tel. 0183-304193

LEDENADMINISTRATIE: Altenatuur, p/a Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen. LIDMAATSCHAP:

gewoon lid €15,-- en gezinslidmaatschap €20,-- per jaar. Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur. Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar. Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status, het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

o p d e v o o r k a n t . . . omdat het najaar ook nog wel een kleurtje verdient! Ieder jaar geniet ik weer van de prachtige akkerranden die er in onze omgeving worden aangelegd door de boeren. Een kleurrijk fenomeen dat je ook in andere delen van het land ziet. Boeren beseffen steeds meer dat ze als beheerder van de buitengebieden een bepaalde verantwoordelijkheid hebben voor de biodiversiteit. 'Zo'n akkerrand inzaaien is een vorm van maatschappelijk verantwoord ondernemen'. Zo vertelde een boer in Noord-Brabant. Daar staat tegenover dat er ook subsidie wordt ontvangen voor ieder hectare die wordt ingezaaid. Maar goed, wat is dan die bijdrage aan de biodiversiteit? Als ik langs zo'n strook fiets en zeker wanneer ik er tussen loop zie ik ontzettend veel insecten. Hommels, bijen, zweefvliegen, sluipwespjes, sprinkhanen, kevertjes enzovoort enzovoort. Vlinders zie ik er in verhouding wat minder. Maar vergeleken met het perceel maïs dat ernaast staat is het een wereld van verschil. Dus aanmerkelijk diverser dan een akker met alleen maïs of suikerbieten. Nog rijker zijn de stroken waar ik ook nog granen en eiwitgewassen zie. Daar kunnen in de winter de veldleeuweriken, kwikstaarten en graspiepers zich mee voeden. 's Zomers zouden dan de insecten weer voedsel zijn voor de jonge vogels die er opgroeien! Een win-win situatie! Temeer daar je door zo'n rand ook veel 'plaagorganismen' op een natuurlijke manier bestrijdt. Bestrijdingsmiddelen zijn dan veel minder nodig! ❀ Jan van Haaften

1

In nummer 111 1. 2. 3. 4. 8. 10. 12. 16. 18. 23. 26. 30. 32. 36. 38. 40. 45. 46. 52. 54. 56. 61. 66. 69. 72. 73. 2

Op de voorkant ..... In nummer 111 Redactioneel Van het bestuur Altenatuur ook actief op de Golfbaan Mag ik me even voorstellen De hazelnootboorder Kwestie van kiezen Linda's jeugdrubriek - de egel Zwart weeskind Onze uilen Flora Monumentendag 2019 Zooo, dat is lekker! Aardappels van Altenatuur Weidevogelbescherming Linda's jeugdrubriek 'extra' - biodiversiteit Linda's puzzel Notulen ledenvergadering 2019 Altenatuur Zeearenden en windturbines De geschiedenis van de Biesbosch Waarnemingen van dec. 2018 t/m sept. 2019 Duurzaam bomen Uilenparadijs De activiteitenagenda Advertentie - Altena Nieuwe Energie Advertentie - Kringloopcentrum Altena

Redactioneel

Waar het de bedoeling was al vóór de zomer een speciale editie te verzorgen, gewijd aan de biodiversiteit in Altena, hebben we dit noodgedwongen uitgesteld tot eind van dit jaar. Binnenkort is het zover en valt een overzicht van de actuele staat van diverse soortgroepen in Altena (vogels, vlinders, planten enz.) bij u op de deurmat. Inclusief aanbevelingen voor de toekomst: hoe behouden en vergroten we de biodiversiteit. We verheugen ons op het verschijnen van deze bijzondere uitgave en hopen dat u het ook het wachten waard zult vinden! Maar voor nu eerst deze ‘gewone’ editie! Een dikke editie weer! We konden niet alle ingezonden artikelen plaatsen, helaas. Wel bevat dit Altenatuurtje álle waarnemingen die u nog van ons tegoed had! Verder vliegen u de golfballen om de oren, verschijnen er zwarte weeskinderen in Almkerk, steenuilen op bruiloften, ongenode gasten in hazelnoten en leest u over een Duitse wetenschapper van 300 jaar geleden die nog verrassend actueel blijkt. Ook kunt u investeren in piepers (niet de vogels!) en beleefde de weidevogelbescherming in 2019 een recordjaar! Kortom: heel veel leesplezier met dit nieuwe Altenatuurtje gewenst! ❀ Wouter van Rijsbergen Kopij voor nummer 112 ontvang ik graag uiterlijk 1 december. Heeft u ook foto’s bij uw tekst? Die zijn heel erg welkom! Redactieadres:

W.J. (Wouter) van Rijsbergen Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem 0183-512165 wjvanrijsbergen@online.nl 3

Van het bestuur Johan Koekkoek

In deze rubriek schrijft één van de bestuursleden een stukje over wat hem of haar bezighoudt of motiveert. 1

4

Inleiding Het is 1 oktober als ik op voordracht van onze redacteur Wouter aan een nieuwe versie begin van ‘Van het bestuur’. De oorzaak van het nieuwe huiswerk is gelegen in het verschuiven van de datum van Altenatuurtje 111. Dit nummer was oorspronkelijk bestemd voor het voorjaar-/zomernummer 2019. Al in 2018 leefde bij een aantal min of meer vaste schrijvers (m/v) het idee om een apart nummer samen te stellen met artikelen over biodiversiteit. Zo gezegd, zo besloten, alleen de uitwerking bleek meer tijd te kosten dan gedacht. Nummer 111 wordt nu het herfstnummer van 2019 en het themanummer gaat verschijnen onder de titel ‘Biodiversiteit in ALTENA’.

2

Bestuurswisseling Eind 2018 maakte Herman van Krieken duidelijk dat hij zich niet kon verenigen met het meerderheidsstandpunt van het bestuur omtrent de regelgeving van de ruimtelijke inrichting van ons landschap. Herman vond dat wij daar te veel ruimte gaven aan het persoonlijk initiatief van bewoners. En dat we dus als bestuur te weinig nadruk legden op de controle door de overheid. Op de ledenvergadering van 14 februari 2019 heeft onze voorzitter Herman uitvoerig bedankt voor zijn inzet. We zijn blij dat Herman in de werkgroepen actief blijft. Goof van Vliet meldde al snel dat Erik Gouw wellicht belangstelling zou hebben voor een bestuursfunctie. In de bestuursvergadering van mei is Erik al zo betrokken bij zijn aspirant bestuurslidmaatschap, dat hij zijn oude laptop meebrengt om in de presentatieruimte meer bedrijfszekerheid te kunnen bieden. Uiteraard zal Erik pas bij een besluit van de volgende ledenvergadering als volwaardig bestuurslid kunnen toetreden. Immers zo zijn de regels. Verderop in dit Altenatuurtje stelt hij zich voor.

3

Het biodiversiteitsnummer Zo halverwege 2018 wordt het plan gelanceerd om biodiversiteit stevig op de doe-agenda van onze vereniging te plaatsen. Naast een informatiebijeenkomst met ‘doeners’, zoals Goof van Vliet dat uitdrukt, wordt er ook een werkgroepje geformeerd rond de redacteur van het Altenatuurtje, Wouter van Rijsbergen. Zij zullen van verschillende soorten uit ons ecosysteem de stand van zaken inventariseren. Data die de kwaliteit van ons ecosysteem vaststellen, vormen immers het fundament van onze vereniging. In de loop van de zomer merk ik bij Goof dat het best een ambitieuze klus is. Vooral als Goof getroffen wordt door een evenwichtsstoornis. Hij moet het omgaan met de computer beperken. Bij andere auteurs is ook een zekere vertraging ontstaan. In de bestuursvergadering van september wordt dan ook

5

uitvoerig aandacht besteed aan de voortgang. Bij het rubriceren van de onderdelen voor het themanummer blijkt, dat er voor het bodemleven, als min of meer eigenstandig gegeven van ons ecosysteem, geen plaats ingeruimd te zijn. Dat vind ik best jammer. We hebben toen besloten om dit onderdeel alsnog toe te voegen. Waarvoor ik teken.

4

5

6

Fort Giessen Beheer De opening van de natuurtentoonstellingsruimte van het fort vond plaats op 22 april. Het zijn mooie panelen met afbeeldingen, voorwerpen en teksten over planten en dieren van ons landschap. Brabants Landschap en onze voorzitter krijgen het voor elkaar dat een kleine poule van gidsen actief wordt betrokken bij rondleiding en serviceverlening aan bezoekers. Het is best wennen aan de nieuwe beheerstructuur.

Duyls Bos en de EVZ Het beheer van de EVZ (Ecologische Verbindingszone tussen Pompveld en Kornsche boezem) is in de praktijk al bij onze beheercommissie in uitvoering. De schriftelijke verantwoording met de bijbehorende financiĂŤle afhandeling met de gemeente is op een oor na gevild. De visie achter de natuurontwikkeling van de EVZ gaat duidelijk in de richting van samenwerking met het Duyls Bos van de stichting die de eigenaar, tevens lid van onze beheercommissie, Jan van Mersbergen, in het leven heeft geroepen. Wij zien het als een mooie kans om het landschap bij de entree van de polder Den Duyl nabij Almkerk, met natuur te verstevigen. Als Altenatuur hebben we besloten een stevige band te onderhouden met de stichting Het Duyls Bos.

6

Wijk aan Zee Er is een zekere traditie aan het ontstaan om één keer per jaar een zogenaamd heiweekend te hebben met het bestuur en aanverwanten. Coby van Diggelen en Margo van Beem hebben dit jaar een pracht van een weekend verzorgd in een natuurverblijf in Wijk aan Zee. Ervaringen zouden wel enkele bladzijden in beslag kunnen nemen. Vooral het gezamenlijke ontbijt levert, wat mij betreft, veel plezier op evenals de fietstocht langs de walstrobremraap, wat wil je nog meer. Ja, een hippende strandloper, of een goed glas wijn. We vergeten gewoon het roet van de uitstoot van Tata Steel. De hieraan gelieerde milieuperikelen zijn wel even aangestipt, maar zijn zeker niet dominant geworden tijdens onze discussies.

7

De golfbaan De dorpenwedstrijd. Onze vogelaars zijn een stevige relatie aan het opbouwen met de greenkeepers van de golfbaan. Excursies worden gehouden, waarbij men vroeg uit de veren moet. Er is ook een bijdrage geleverd aan de door de golfbaan georganiseerde dorpenwedstrijd, waarbij vier spelers van elk dorp hun slagvaardigheid moesten bewijzen door een bal in een drijvend ‘nest’ te slaan. De slagballetjes moesten gekocht worden. Elk balletje dat in het bakje kwam leverde Altenatuur geld op. In totaal is ruim € 400,gescoord. Dit bedrag zal worden overgemaakt aan onze Weidevogelwerkgroep! Veel leesplezier. ❀ 7

Altenatuur ook al actief op de Golfbaan! Len Bruining

Altenatuur werd door de directie van Golfpark de Almkreek uitgenodigd om op zaterdag 31augustus met een informatiekraam aanwezig te zijn tijdens de 21-dorpenwedstrijd. De directie wil de voornemens van het vergroenen van het park extra onder de aandacht van de spelers brengen. Daarnaast werden de deelnemers uitgenodigd om zoveel mogelijk golfballetjes in een daarvoor speciaal aangelegd weidevogelnest in een vijver te slaan. De opbrengst van de verkoop van de golfballetjes komt ten goede aan de Weidevogelbescherming. De hoofdprijs: een mooie steenuilenkast die op het Golfpark opgehangen wordt met de naam van de winnaar erop. Daarnaast werden onder het mom van ‘een Tweede Woning’ (vogel)nestkastjes te koop aangeboden die volgend voorjaar verspreid over het Golfpark aan diverse bomen bevestigd zullen worden. Aan het einde van de dag bleek dat de sportieve en enthousiaste golfers in hun hilarische match voor maar liefst € 416,50 aan balletjes geslagen hebben om als allerbeste voor de dag te komen. Menigeen kon de verleiding niet weerstaan om met de aankoop van steeds meer balletjes winnaar van de dag te worden. Het was uiteindelijk Jan Boer die heel kunstig maar liefst vijf balletjes het nest insloeg. Ook voor de verkoop van de nestkastjes was veel animo. In februari, vlak voor het broedseizoen, zullen de nestkastjes op advies van de vogelwerkgroep in aanwezigheid van de gulle kopers opgehangen worden. Over de besteding van het geldbedrag wordt door de Weidevogelgroep nog druk overleg gevoerd. En zo hebben we er weer een nieuwe traditie bij, want ook volgend jaar zijn we weer welkom op de golfbaan voor dit evenement. Ook op de Internationale Birdwatching Day die in mei gehouden wordt, zal Altenatuur present zijn. Voor dag en dauw, wanneer langzaamaan een ware kakofonie aan vogelgeluiden losbarst, nemen ervaren vogelaars geïnteresseerde golfers mee om de bijzondere vogelpopulatie op de baan te inventariseren. ❀ 8

9

Mag ik me even voorstellen? Erik Gouw

Een nieuwe kandidaat voor het bestuur stelt zich voor Mijn naam is Erik Gouw, ik ben 41 jaar en samen met mijn vrouw Nelleke en onze 2 zoontjes woonachtig in Woudrichem. Ik ben hier 3 jaar geleden weer komen wonen na tijdens mijn studietijd in Breda en daarna een kleine 15 jaar in het centrum van Gorinchem gewoond te hebben. Toen onze tweede zoon onderweg was deed zich de mogelijkheid voor mijn ouderlijk huis te kopen en sindsdien wonen we hier met veel plezier. In het dagelijks leven ben ik werkzaam als freelancer in de SAP consultancy. SAP is software die gebruikt wordt door honderdduizenden bedrijven wereldwijd en zodoende kom ik bij veel verschillende organisaties over de vloer.

10

De afgelopen 10 jaar is natuur steeds belangrijker voor me geworden. Tijdens het mountainbiken in de bossen, het racefietsen over de dijken of het wandelen in de bergen, merkte ik dat een mooie natuurlijke omgeving een positieve en rustgevende invloed had op me.

Daarnaast ben ik me steeds bewuster geworden van de vernietigende impact die de mensheid heeft op de aarde en ben ik tot de conclusie gekomen dat we het roer drastisch om moeten gooien. Als ik kijk naar de feiten en wanneer ik weer eens in de krant lees hoe slecht het op veel plekken in de wereld gaat, word ik wel eens moedeloos, verdrietig of boos. Maar ik probeer me te richten op de zaken waar ik wĂŠl invloed op kan hebben en dat is ook de reden waarom ik in het bestuur van Altenatuur ben gegaan. Ik wil graag een bijdrage leveren aan een mooiere wereld. En we kunnen best hoopvol zijn in Altena, de laatste jaren is er veel mooie natuur bijgekomen. Op de racefiets heb ik de Noordwaard zien transformeren van een strakke polder vol bieten, mais en raaigras naar een prachtig natuurgebied waar tienduizend vogels terecht kunnen en waar ieder weekend honderden mensen op afkomen om van de natuur te genieten. Ook de vorming van de nieuwe gemeente Altena zie ik positief. Het duurzaamheidsvraagstuk lijkt serieus te worden opgepakt en ik hoop dat er eenduidiger en groener beleid komt, bijvoorbeeld op het gebied van bermbeheer, nieuwbouwvoorschriften en energievoorziening. Vanaf volgend jaar zal ik het penningmeesterschap van Margo van Beem overnemen, zodat zij zich meer kan richten op de plantenwerkgroep, haar echte passie! Ik doe ook de administratie van mijn eigen bedrijfje, dus ik heb hier ervaring mee. En verder ga ik gewoon lekker de handen uit de mouwen steken tijdens werkochtenden en hoop veel leuke en interessante mensen te ontmoeten bij bijeenkomsten van Altenatuur. Wellicht tot binnenkort! â?€

11

De hazelnootboorder Perry de Ronde

12

Er staan bij ons verschillende soorten volgroeide hazelaars, soms duurt het wel 10 jaar voor een hazelaar fatsoenlijke noten produceert. Niet alleen wij, maar ook vogels, muizen en andere knagers vinden hazelnoten lekker. Gelukkig wonen er op de klei geen eekhoorns, anders waren er nog meer kapers op de kust geweest. Onze honden Louie en Doenja, Engelse Staffords met nogal sterke kaken, lusten ze ook. Als we hazelnoten rapen, snuffelen en kraken ze gezellig met ons mee. Niet alle soorten hazelaars leveren even goede noten, van vrij grote met teleurstellende inhoud tot kleinere van constante kwaliteit. Voor het verzamelen even testen of ze goed gevuld zijn, anders is het raapwerk voor niets. Inmiddels

weten we welke bomen de betere noten leveren, de rest laten we lekker voor de ‘concurrenten’ liggen. Soms zit er een klein gaatje van 1 à 2 mm in een hazelnoot. Als je zo’n noot kraakt blijkt deze dan steevast leeg te zijn. Als er een klein gaatje in een hazelnoot zit, dan is de hazelnootboorder langs geweest. Deze kleine bruingele, gespikkelde snuitkever zet haar eitje af in de jonge noten wanneer de vruchtwand nog zacht is. Ze kan in totaal zo’n 40 eitjes leggen. De larve eet de vrucht helemaal leeg en boort zich daarna door de verhoute wand heen een weg naar buiten. De larve graaft zich vervolgens in tussen plantenwortels op een diepte van 10 tot 15 centimeter. Hier brengt de larve de winter door, om in het volgende seizoen te verpoppen. Uit de pop komt ten slotte de volwassen kever tevoorschijn waarna de kringloop opnieuw begint. De hazelnootboorderlarve is monofaag: het voedsel bestaat uit een enkele plant, in dit geval dus een hazelnoot. De volwassen kever is minder kieskeurig en leeft van verschillende plantendelen zoals vruchten, bloesem en bladeren van verschillende planten. Ook fruit wordt gegeten, de kever zuigt met de zuigsnuit sappen uit de vruchten. In Zuid-Europa waar de hazelnoten geteeld worden voor de handel kan de hazelnootboorder een spoor van vernieling aanrichten. Soms gaat wel 80% van de oogst verloren, in onze tuin in Drongelen is dat op zijn hoogst 0,8 %. Aangezien de larve van de hazelnootboorder eerst in een hazelnoot leeft en daarna diep in de bodem zit, is de inzet van insecticiden bij de hazelnootteelt niet effectief. Een alternatief is de inzet van aaltjes die de hazelnootkeverlarven in de bodem doden. Wat ook helpt zijn scharrelende kippen onder de hazelaar. Kippen zijn dol op de in de bodem levende larven. Wij hebben krielkippen die voor ons de hazelnootboorders in toom houden.

13

Naast de hazelnootboorder bestaat ook de eikelboorder. Ik had nooit bewust een eikel met een gaatje in de tuin zien liggen, maar nu ik van het bestaan van de eikelboorder afweet, toch maar de eikels eens beter bekeken en ja hoor, ook de eikelboorder is bij ons in de tuin actief.

Door te struinen op het hedendaagse wereldwijde web kwam ik aardig wat wetenswaardigheden tegen over de hazelnootboorder. In onze boekenkast stond echter al het hele verhaal in een boekje uit 1937: De dierenvertellingen van Ingvald Lieberkind.

14

De reeks dierenvertellingen omvat 12 deeltjes genummerd A t/m M. Elk deeltje bevat een aantal korte verhaaltjes met verschillende dieren als hoofdpersoon, geïllustreerd met een gravure. Elk verhaaltje wordt voorafgegaan door een beknopte beschrijving van het dier waarover het verhaaltje gaat. De boekjes zijn vertalingen van de Deense reeks met de titel Dyrefortællinger. Ze zijn geschreven door Ingvald Lieberkind (Kopenhagen, 1897 – 1972), zoöloog, leraar en populairwetenschappelijk schrijver. De korte verhaaltjes van Lieberkind, vertaald door A.J. Kjeldgaard-Valeton, zijn bijna een eeuw later nog steeds goed leesbaar, onderhoudend en leerzaam. De boekjes zijn ingebonden met harde kaft met opgeplakte gekleurde voorplaat. Ze zijn geïllustreerd met gravures van Oscar Knudsen. De boekjes zijn in 1937 gelijktijdig uitgebracht in Nederland door Quaker Oats Havermout. Ze werden gratis verstrekt tegen inlevering van 2 uitgeknipte afbeeldingen van de havermoutverpakking. ❀

't is nog te lezen ook!

15

Kwestie van kiezen! Herman van Krieken

De verstening van ons buitengebied is mij al jaren een doorn in het oog. Vlakbij Almkerk staat een kippenbedrijf dat steeds groter is geworden. Waar liggen de grenzen van de groei? Stoppen we pas als heel Almkerk stinkt naar het kippenbedrijf? De voormalige pekingeenden-boerderij van Jamin wordt momenteel omgetoverd naar een intensief bedrijf met twee grote nieuwe schuren. Weer meer verstening, meer risico op stank-en stikstofoverlast in de directe omgeving, meer fijnstof, kortom meer hinder in het buitengebied. Vlakbij natuurparel landgoed het Uitwijksche Veld, een gebied van 220 hectare met nog 60 hectare hakgriend. Nog meer stikstof voor dit mooie natuurgebied, in de context van milieuvervuiling voornamelijk ammoniak en stikstofoxiden.

16

Nijmegenaar Johan Vollenbroek stapte vorig jaar namens Mobilisation for the Environment (MOB) met succes naar het Europese Hof om te protesteren tegen het Nederlandse stikstofbeleid. Sinds hij met succes het stikstofbeleid aanvocht, zijn tal van projecten stilgelegd. De overheid gebruikt sinds 2015 een creatieve methode om ten koste van beschermde natuur toch volop wegen, woonwijken en industrieterreinen aan te kunnen leggen. De Raad van State oordeelde eind mei dat die methode (Programma Aanpak Stikstof, PAS) onwettig is, omdat zij niet voldoet aan de Europese regels. Duizenden bouwen infrastructuurprojecten, waaronder de uitbreiding van vliegveld Lelystad, moeten nu worden stilgelegd of afgeblazen. Volgens Johan Vollenbroek zijn vooral intensieve veehouderij, industrie en verkeer grote boosdoeners. In de industrie en het transport is volgens Johan Vollenbroek veel verbeterd, mede door de procedures die zijn gevoerd. In de intensieve veehouderij nemen de problemen volgens hem alleen maar toe. Vrijwel alle ammoniak in de lucht boven natuurgebieden komt van veeboerderijen. Die liggen vaak bij beschermde gebieden, waar al die stikstof neerslaat. ‘De intensieve veehouderij gijzelt de rest van de Nederlandse economie, er blijft weinig milieuruimte over voor

andere sectoren. TNO heeft berekend dat de maatschappelijke kosten van de intensieve veehouderij, in de vorm van natuurschade, dierziekten en gezondheidsrisico’s voor de mens véél groter zijn dan de economische opbrengsten. En toch is het inkrimpen van de veestapel taboe. Ook in de gemeente Altena liggen sommige boerderijen vlakbij natuurgebieden. De uitbreiding bij de voormalige boerderij van Jamin is een voorbeeld van een bedreiging voor de natuur. Echter, omdat het Uitwijksche Veld geen Natura2000-gebied is, mag hier uitbreiding plaatsvinden. Het tegenovergestelde zien we gelukkig ook: bij het Pompveld (Natura 2000 gebied) heeft Brabants Landschap miljoenen euro’s geïnvesteerd om twee boerderijen te laten verplaatsen. Op die manier wordt het kwetsbare natuurgebied uitgebreid en veiliggesteld, en krijgen de boeren elders ruimte om hun bedrijf voort te zetten. We komen aan de grenzen van de groei. De politiek zal moeilijke keuzes moeten maken en Altenatuur zal daarbij de vinger aan de pols moeten houden ter voorkoming van overlast en hinder in het buitengebied en schade aan natuurgebieden. ❀ Gebaseerd op een interview met Johan Vollenbroek in De Volkskrant zaterdag 17 augustus 2019.

17

Linda's

JEUGDRUBRIEK

Hallo allemaal! Deze keer gaat de jeugdrubriek over egels! Egels zijn bijzondere en aandoenlijke dieren. Ook al zijn ze nogal stekelig, egels zijn enorm geliefd bij mensen. Het jaar 2019 is door de zoogdiervereniging en de egelbescherming uitgeroepen tot het jaar van de egel. De egel is namelijk erg kwetsbaar en er zijn veel gevaren voor egels. Daarom kom je in deze jeugdrubriek van alles te weten over egels. Je vindt ook tips over hoe je kunt helpen!

Hoe ziet de egel eruit? De egel is on geveer 25 centimeter la ng en 13 centi meter hoog. De ege l heeft een p un tig snuitje, maar lijkt verder n et een bolletje, het kleine staart je is nauwelijks te zien. In zijn gezichtje, aa n de korte po otjes en op het bui kje heeft de egel lichtbruine h aren. Op zijn hoofd, nek, rug en b illen heeft d e egel wel 5.000 to t 8.000 donk e rbruine stekels met lichte punten . Elke stekel is 2 รก 3 centimeter lang en 1 millimeter dik. 18

Die stekels h eeft een ege l niet voor nie gevaar dreig ts! Als er t, dan rolt ee n egel zich op Zijn gezicht, tot een bol. buik en pootj es zitten aan binnenkant e de n de stekels steken naar heel slim, wan b uiten. Dit is t een roofdie r zoals een vo dan niet in zij s zal het n hoofd hale n om een ege Dat prikt vee l o p te eten. l te veel!

tip

Pak een egel niet op als de egel niet in gevaar is. De stekels prikken ook behoorlijk voor mensenhanden, bovendien vinden egels het absoluut niet fijn om opgepakt te worden.

Waar wonen egels? Egels wonen vaak in tuinen, parken en bossen. Ze zoeken beschutting onder struiken en heggen. Ook rommelen ze graag in bergjes van dode takken en bladeren. Egels zul je niet zo snel overdag tegenkomen, dan slapen ze namelijk. In een hoopje takken en bladeren maakt de egel een behaaglijk nest, zodat hij lekker ongestoord en veilig kan slapen. Pas in de schemer komt de egel tevoorschijn. Hij struint dan op zijn gemakje door de tuinen en onder de struiken op zoek naar eten.

tip

Kijk eens goe d of egels gemakk elijk in en uit jullie tu in kunnen kome n. Vraag of er een gat in de schutting mag komen waar egels d oor kunnen.

19

Wat eet een egel? De egel eet vooral insecten, maar lust nog veel meer. Hij eet ook slakken, wormen en spinnen. En als een egel een vogelei, kikker, jonge vogel of muis tegenkomt, dan eet hij ook die lekker op! In de herfst staan er dan nog eens fruit, zaden en paddenstoelen op het menu. Egels kunnen heel goed horen, ruiken en voelen. Zo vinden ze al rondscharrelend steeds weer een lekker hapje.

tip

Vraag of je ouders geen gif tegen slakken of insecten willen gebruiken. Als een egel een vergiftigde slak eet, gaat de egel helaas ook dood.

Z

Z

20

Z

Z

Wat doet een egel in de winter? In de zomer en herfst probeert de egel veel te eten. In winter zijn er niet meer zoveel insecten en andere lekkernijen voor de egel te vinden. Er gebeurt daarom iets bijzonders met de egels: als de buitentemperatuur onder 10 tot 15 graden komt, dan gaat de egel in winterslaap! Hij kruipt in zijn veilige en goed verstopte nest tussen takken en blaadjes en valt in slaap. Dan laat de egel zijn lichaamstemperatuur zakken van 35 naar 10 graden. Ademhalen doet hij nog maar een enkele keer in een paar minuten. Zo kan de egel heel veel energie sparen en hoeft hij niet meer te eten.

tip

ker een egel wak t rd o w s m o S dan Laat de egel in de winter. de , jk met rust zoveel mogeli n u niet eten e egel zal ook n n slapen. zelf weer gaa

Kun je een e gel ook hore Ook al maken n? egels geen har de geluiden, ze vaak heel je kunt goed horen. ‘s Avonds en ‘s het meestal nachts is stiller dan ove rdag. En juis de egels op p t dan gaan ad: ze ritsele n tussen de b snuffelen en laadjes, snuiven op zo ek naar eten knorren en sm en akken als ze wat lekkers tegenkomen. Als een mann etjesegel me t een vrouwtj egel gaat par esen is dat al h elemaal flinke herrie . De egels puf fen, grommen, kn orren en snui ve n erop los! En w ie weet wat daarvan kom t?

21

tip

Als het lange tijd droog is, krijgen egels dorst van al hun gerommel en geritsel. Ze zijn dan erg blij als je een schaal water voor ze neerzet. Pas wel op dat de egel niet kan verdrinken in een te diepe bak of vijver.

Wanneer zijn er jonge egeltjes? Jonge egels zijn er van half juli tot eind oktober. Een egelvrouwtje krijgt meestal 3 tot 6 kleintjes. Pasgeboren egeltjes zijn nog blind en kaal. De moeder zorgt in haar eentje voor haar kinderen. Na twee weken gaan de oogjes open en na 6 weken zijn de kleine egeltjes al zelfstandig. Ze moeten dan zelf op zoek naar eten en naar een goed plekje om de winter door te komen. Vaak gaan ze voor hun eerste winterslaap terug naar hun geboortenest.

tip

Maak in de tuin fijne plekjes voor egels. Laat bladeren liggen, maak in een hoek een hoop met takken, laat de tuin een beetje rommelig. Dan komen de egels graag in je tuin en maken ze er misschien wel een nest!

Kijk de komende tijd maar eens goed om je heen of jouw tuin een fijne plaats is voor de egel en geniet van deze leuke dieren! O ja, kijk nog op bladzijde .... voor de EXTRA Jeugdrubriek over Biodiversiteit! 22 Linda van Zwet â?€

Zwart weeskind Jaap van Diggelen

Op een tropische avond afgelopen zomer zochten we ’s avonds verkoeling in de tuin. In de late avondschemer maakte een vleermuis een golvende vlucht over onze hoofden. Er was iets met deze vleermuis: de snelheid en gerichtheid van de vlucht ontbrak, het was meer een fladderend dwarrelen. Al gauw besefte ik dat het een nachtvlinder moest zijn, maar niet zomaar eentje, het was een joekel die in grootte dus met een vleermuis kon wedijveren. Ik dacht aanvankelijk aan één of andere pijlstaartsoort, nachtvlinders die allemaal een fors formaat hebben en die ik ken van het nachtvlinderen met de lamp. Het beest ging zitten tegen de zijkant van een pot met een aardbeiplant die op de terrastafel staat, wat verscholen onder de overhangende bloemen en bladeren. Ik bekeek hem voor zover de schemer het toeliet: een grote motachtige, zeker geen pijlstaart maar zittend in zijn driehoekvorm absoluut een uil. Een weeskind, schoot het door me heen, maar welke? Er was me bij het vliegen geen rood of karmozijnrood van de gelijknamige weeskinderen opgevallen. Het rood weeskind is een grijsgrauwe nachtvlinder als hij stil zit op een muur of een boom maar als hij gaat vliegen zie je het schitterend rood van de achtervleugels. Deze nachtvlindersoorten danken hun naam aan de kleur van de uniformen die weeskinderen vroeger moesten dragen. Geen roodof karmozijnrood weeskind dus. Zou het dan een zwart weeskind zijn? Ooit vond ik deze soort op de camping in onze tent, ergens in Bretagne. Dat is alweer ruim tien jaar geleden. Ik wil het zeker weten en probeer de

rood weeskind

23

vlinder te scheppen met het net. Mis, zul je altijd zien als het eropaan komt. Gelukkig heb ik het dier goed opgenomen. Met name de lichtere ronde vlekken op de vleugelhoeken vallen op. Dit en de tekening en de gekartelde achterrand van de voorvleugels brengen me in de nachtvlindergids inderdaad bij Mormo maura, het zwart weeskind. Een zeer zeldzame soort die vrijwel uitsluitend voorkomt in Zuid-Limburg; verspreid over het land kunnen zwervers worden waargenomen. Meer recente info van de vlinderstichting (mijn gids is uit 2006) meldt dat hij inmiddels de status ‘vrij zeldzaam’ heeft wat beter overeenkomt met het feit dat de soort sinds 2010 maar liefst 1468 keer is gemeld! Zou het een zuidelijke soort zijn die profiteert van de al maar warmere zomers?

zwart weeskind

De waarneming van deze spectaculaire soort komt als geroepen (en enigszins geregisseerd): het is mijn 10.000ste waarneming in waarneming.nl. Voor een waarnemer is dat heel veel, maar alles is betrekkelijk: dagelijks overschrijdt het aantal ingevoerde waarnemingen in het systeem ruimschoots de 10.000. Mijn tienduizend waarnemingen betreffen 1183 soorten organismen, merendeels vogels, planten, dag- en 24

nachtvlinders en libellen, een fractie van de 45.000 (!) soorten die ons land telt. De 500 vierkante meter waar ons huis op staat heb ik als eigen ‘gebied’ gedefinieerd in waarneming.nl. Op en vanuit deze postzegel land heb ik de afgelopen 10 jaar 142 soorten waargenomen, 3 promille van wat er voorkomt in Nederland. Trots kan ik aangeven dat daar wel alle amfibieën van ons Altena bij zitten, bijna allemaal aangelokt door een vijver van 1 bij 1 meter. De eerlijkheid gebiedt dat ik de rugstreeppad in ‘mijn gebied’ hoorde (waarneming) terwijl het paddenkoor in de sloot voor ons huis zit. Horen is een niet onbelangrijke vorm van waarnemen en daarmee wordt de actieradius opeens een kilometer terwijl mijn gebiedje een straal heeft van nog geen 15 meter. Omdat ik aan de rand van het dorp woon, kwamen zo de roep van een kwartel en het kwinkeleren van de veldleeuwerik bij mij binnen. Afgelopen nacht hoorde ik zelfs voor het eerst een bosuil roepen! Bijzondere soorten als regenwulp en rode wouw vlogen alleen maar over. Leuk die waarnemingen, maar we moeten wel oppassen dat de biodiversiteits-discussie niet verzandt in getallen-fetisjisme, hoe verleidelijk ook. De biodiversiteit die we koesteren als mooie waarnemingen op ons soortenjagers-tableau is altijd maar een topje van de ijsberg. ‘Onderwater’ zit het totaal onbekende bodemleven dat bovengronds plantenleven mogelijk maakt, wat weer talloze insecten laat leven die weer voedsel zijn voor zoveel andere organismen. Het schier eindeloze voedselweb brengt aan de periferie de soorten in beeld die zich in onze ouderliefde kunnen verheugen. De overgrote meerderheid aan soorten echter zijn weeskinderen, we kennen ze niet of nauwelijks. Zij mogen blij zijn als ze gespaard blijven voor ons vergif, onze afvalstromen, ons asfalt, onze hersenloze omgang met hen. Meer nog dan zij zelf, zouden wij blij moeten zijn met het simpele feit dat ze bestaan: ze vormen het fundament van ons (over)leven en we hebben nog slechts een begin van kennis over hun rol en betekenis. ❀ 25

Onze uilen Rinus Punt

Ik schrijf wel ‘onze uilen’, maar zijn ze van ons? Niet echt. Ze zijn eigen baas. Wij kunnen ze alleen onderdak en een betere biotoop aanbieden. Dit jaar is een super uilenjaar. Zowel steen- als kerkuil deden het geweldig. Met meer dan 50 paar broedende steenuilen en meer dan 20 paar broedende kerkuilen. Het geeft je een fijn gevoel als je dit zo met elkaar voor elkaar krijgt! Het was een seizoen met vele belevenissen op uilengebied…

Wat denk je in Meeuwen bij de fam. Stuy? Tijdens het jaarlijks contact zei mevrouw Stuy: “Rinus, loop eens even mee, ik heb wat bijzonders om te laten zien.” Haar man had namelijk een nieuwe kast gemaakt en netjes opgehangen op de oude plaats in de notenboom. De oude kast stond namelijk onder naast het tuinkastje op een stapel stenen. Wat denk je. Het steenuiltje was gaan broeden in het kastje dat op de stenen stond. Twee uiltjes keken me aan toen ik het kapotte deksel van het kastje oplichtte. Dit hadden zij en ik zeker niet verwacht. Een prachtig kastje in de boom, maar mevrouw steenuil zoekt haar oude kapotte kastje op dat eronder staat. Uiteindelijk heeft één van de twee jonge uiltjes het niet gered, het werd dood gevonden in het houthok.

26

Weet je dat 5 steenuiltjes getuigen waren van een huwelijk? Ik zal het uitleggen! Je weet hoe dat gaat, Jurgen belde: “Rinus ik heb een vraag. Wij, Mariëlle en ik, gaan 25 mei trouwen en zouden het leuk vinden om de steenuiltjes daarbij te betrekken. Kan dat?” De uiltjes zijn natuurlijk geen speelgoed, maar het was dan toch de tijd, eind mei/begin juni, voor onze jaarlijkse controle en schoonmaken van het kastje. Dus dat moest lukken. Maar zitten er wel jonkies in? Bij deze mensen (zijn vader en moeder wonen er ook) hadden wij, Henk en ik, al verschillende jaren op een gezellige manier de kast gecontroleerd. Vorig jaar hadden wij ook gezellig in de tuin het kastje gecontroleerd. Tijdens het schoonmaken van de kast kunnen ze de uiltjes vasthouden. Het was daar zo gezellig dat we op die avond maar twee locaties bezochten… Nu dan de trouwerij. Op zijn vraag: “Kan dit?” was het antwoord: “Dat kan!” Maar als er geen uiltjes in zitten. Wat dan? Afspraak gemaakt. Gelukkig hadden ze zelf een lange ladder. Het kastje hangt hoog in een els. Bij deze vroege controle zaten er gelukkig uiltjes in. Wel vijf! Maar nog klein. Trouwdatum was pas over drie weken, op 25 mei. Dan waren de uiltjes net groot genoeg om het bruidspaar iets onvergetelijks mee te laten maken. Ladder die dag ‘s morgens klaargezet. De fotograaf vroeg nog wat ik met de ladder ging doen. Vertelde hem over de uiltjes. Hij zag het helemaal zitten. Heel mooi en romantisch was de ontmoeting tussen bruid en bruidegom. De fotograaf hield de bruidegom met foto’s maken bezig en zachtjes kwam het bruidje aangelopen. Heel mooi was het toen hij omkeek en zijn bruid in een hele mooie trouwjurk (vond ik ook) zag aankomen. Een kippenvel-momentje. En toen het tweede hoogtepunt. De steenuiltjes! Heel liefdevol werden de uiltjes in de hand genomen. Zelfs op haar schouder mocht het uiltje meegenieten van dit moment. Heel fijn dat deze mensen hun tuin zo ingericht hebben dat de uiltjes daar net als het bruidspaar en hun ouders een fijne toekomst tegemoet kunnen gaan.

27

Het kastje hebben Henk en ik daar in 2005 geplaatst in een elzenboom. Een ‘Van der Kaa-steenuilenkast’. Hij hangt vrij hoog omdat lage takken ontbraken. Verschillende jaren zat het kastje vol met elzenproppen. Hoe ze daar inkomen? Een raadsel! De laatste twee jaren is het kastje pas bezet. Drie jaar geleden maakte voor het eerst een uiltje gebruik van deze kast. Met vorig jaar vier en nu vijf jonge bruidsuiltjes.

Ook voor de kerkuilen was 2019 een heel goed jaar zoals ik dit verhaaltje ook begon. In Babyloniënbroek bij Chantal en Gert-Jan vlogen bijen in en uit de kast toen Arie en ik die op 17 juni controleerden. Dit zagen wij vanaf de straat. Dus controle had geen zin. Ik ben één keer door bijen bij kastcontrole gestoken en dat vind ik genoeg. Ik ben nog nooit zo snel de ladder afgedaald. Maar wat schetst mijn verbazing, telefoon van Gert-Jan op 27 augustus. De uilenkast heeft een hele lage uitvliegopening. Dit i.v.m. een speciaal gat in de voorgevel. De kast staat op de zoldervloer met een Hé laag uitvlieggat door de muur naar R Er z inus, buiten. In deze kast zaten zeven i uiltj jn kerkuiltjes. Drie hebben het niet overleefd es u de k it maar de andere vier doen het prima.

die ast en li op s ggen traa t!

28

En als klap op de vuurpijl tien jonge kerkuilen bij Sjanie en Jan in Giessen. Deze kast heb ik met Wim Smits in januari 2019 geplaatst in een open kapschuur. Er huisden daar uilen in een kapotte koker. Maar er werd gebroed in een andere schuur tussen de nokbalken. Zeg maar een vrij broedgeval. Jan belde: “Er liggen wel acht eieren in jullie kast.” “Laat alles maar met rust en wacht af hoe het verder gaat,” zei ik. De uil had er later nog twee eieren bij gelegd. Dus tien jonge uilen kropen daar uit het ei. Je weet niet wat je ziet als je in de kast kijkt. Ik heb dit in mijn lange uilenbeschermingstijd nog nooit meegemaakt. Alles kroop op een hoop achter in de kast bij elkaar. De voorklep kon amper dicht. Een geweldig gezicht. Negen van de tien jonge uilen hebben het overleefd. Op 29 september hebben er al vier van de negen de kast verlaten. De ouders hebben het er maar druk mee. Arme muizen.

en toen

waren er nog 5

Dit geeft veel voldoening. Zo met elkaar. We hebben nu drie groepjes van twee personen om al deze kasten (132 steenuil en 43 kerkuil) in het land van Heusden & Altena te controleren en zo deze prachtige vogels een veilige plek te geven. Ook gastgevers zijn onmisbaar om dit te realiseren. De rode lijst is gelukkig hier in Altena niet van toepassing voor deze prachtige vogels. ❀

29

F L O R A Op een zonnige plaats kwam ik hem tegen. Het was al in de namiddag. Zomaar langs de kant van een parkeerplaats. Opvallend, want een plant met grote witte bloemen zie je niet zo vaak langs de weg. Behalve dan de bekende schermbloemen in het voorjaar. Maar vaak zijn bloemen geel of hebben ze een paars-roze kleur. Enfin, deze stak ook nog eens met kop en schouders boven de andere bloemen uit. Toen ik de plant van dichtbij ging bekijken zag ik dat alle bloemen vrouwelijk waren. Er waren alleen 5 stempels te zien. De kelk was licht behaard, met 5 kroonbladeren en al wat opgezwollen. Dit wordt de doosvrucht. De nerven erop zijn roodbruin. De plant is dus tweehuizig, een mannelijke plant zal ik ergens anders moeten gaan zoeken! De bladeren zijn langwerpig, ze hebben een gave bladrand en zijn ook licht behaard. Ze lopen spits toe en staan tegenover elkaar aan de stengel. In de oksels komen alweer nieuwe stengeltjes. Op de foto die ik maakte, is goed het schuim van de larve van de schuimcicade te zien. Vroeger dacht men dat dat het spuug van de koekoek was en men noemde de plant daarom koekoeksbloem. Wij kennen twee koekoeksbloemen: de dagkoekoeksbloem met roze bloemen en de avondkoekoeksbloem met witte bloemen. De avondkoekoeksbloem wordt zo genoemd omdat de bloemen pas in de namiddag opengaan. De insecten komen dan op de geur af. De wetenschappelijke naam is Silene latifolia ssp. alba. Sommigen denken dat die naam afstamt van de Griekse bosgod Silenus. Op afbeeldingen zien we Silenus vaak met een dikke buik van de drank rondrijden op een ezel. De kelk van de avondkoekoeksbloem heeft ook zo’n dik buikje! Latifolia slaat op breed blad (eigenlijk niet zo toepasselijk) en alba op de witte bloemen. Vanaf 2000 zijn er in Altena 150 waarnemingen doorgegeven bij waarneming.nl. De planten stonden in 15 verschillende km-hokken. � Jan van Haaften

30

31

Monumentendag 2019, 'Plekken van plezier' Johan Koekkoek

Eind augustus kwam Daphne van Hekken van de VVV berichten dat fort Giessen uitgekozen was als uitvalsbasis voor het Liniepadfestival op 28 september. Na een kort overleg is vastgesteld dat Altenatuur op die datum enkele stands zou kunnen inrichten om activiteiten onder de aandacht van het publiek te brengen. De radertjes gaan draaien. Met de club van Liniewerkers willen we op die dag het project ‘Strokenteelt in de Struikwaard’ promoten. Als promotiemateriaal zullen we aardappelen, pompoenen en luzerne gebruiken, die nu beschikbaar zijn van de akker bij het fort. Op 28 september laten we dan zien wat er zoal bij strokenteelt komt kijken. Maar ook zullen we van de resultaten kunnen proeven.

FORT GIESSEN Zodra het programma voor de 28e min of meer vaststaat, komt ook de invulling van de monumentendag op de 14e september aan de orde. We besluiten dat dit een kleine proefronde mag zijn van 28 september. Samengevat:

● het bodemvoedselweb toegelicht in de expositieruimte ● strokenteelt met verhaal van de luzerne bij de tipi op het

32

fort ● het bijenhotel bij de picknicktafel boven bij de hoofdingang ● de kraam van de vogelwerkgroep en de weidevogels bij de kleine ingang beneden.

Het bodemvoedselweb. Strokenteelt zonder gebruik van kunstmest vraagt een grondige kennis van de organismen die het voedsel voor onze voedselplanten in de bodem beschikbaar maken. In de natuurexpositieruimte van het fort hangen afbeeldingen van plantjes en diertjes en eukaryoten (organismen zonder celwand). Je kunt met je hoofd tussen de wormen en pissebedden lopen. Maar‌ ook tussen de eukaryoten.

Strokenteelt en het verhaal van de luzerne Boven op het fort is door leerlingen van het Altena College en Liniewerkers van Brabants Landschap een hut gebouwd in de vorm van een tipi. Bij de ingang van de hut staan twee tafels met de producten van onze strokenteeltakker: vijf pompoenen, van zeer groot tot handformaat, drie stronken prachtige aardappelen en een mooi bosje luzerne met wortels. Op de andere tafel liggen posters van o.a. het bodemvoedselweb, een afbeelding van de luzernewortel met uitvergrote wortelknolletjes en een mooie foto van een Kijk voor plantenwortel met een uitgebreid schimmelnetwerk. h et l a Het luzerne-verhaal? Wel, op de akker bij het fort atste nieuw zijn in de eerste week van mei aardappelen s over S troke gepoot in een geul waarin ook verse luzerne nteel stengels met bladeren als meststof neergelegd zijn. op b t lz. 3 6 en Naast de aardappelen is een rij luzerne gezaaid. 37! Zowel de aardappelen van het ras Texas als van het

33

ras Sevilla groeiden goed. Toen de luzerne op enkele plaatsen boven de aardappelen uit kwam, is deze met een streamer gemaaid. Het is nu ik dit schrijf de eerste week van september en een proefrooiing resulteerde in 4 stronken van gemiddeld 600 gram. Het bijzondere van Luzerne is dat het een vlinderbloemige is die in staat is om samen met de wortelknolletjesbacterie stikstof uit de lucht te binden. De luzerne kan deze stikstof vervolgens opnemen en er eiwitten van maken. Die eiwitten zijn eigenlijk gewoon lichaamsstoffen voor bladeren, stengels en wortels. De bacterie kan zijn werk doen omdat de luzerne hem weer suiker geeft die afkomstig is van de fotosynthese van de luzerne. Alle groene planten kunnen dankzij zonlicht en koolstofdioxide suiker maken. Dus de aardappel is gegroeid zonder bemesting met kunstmest of dierlijke mest. Alleen met levende luzerne. Als je luzerne in de buurt laat groeien van aardappelen zouden er dan betere resultaten geboekt kunnen worden? Je kunt kijken of er onderzoek gedaan is om een antwoord te vinden, maar wij vinden het de moeite waard om zelf met een soort proefstroken aan de slag te gaan.

34 28

Het bijenhotel Herman van Krieken haalt ’s morgens een bos riet uit het Pompveld. Hij zal vandaag bezoekers tonen hoe simpel een bijenhotel gemaakt kan worden. Samen met Margo van Beem knippen zij bij de picknicktafel stengels op knooplengte af, vervolgens bundelen zij de stengels met een elastiekje om er tenslotte een weerbestendig touwtje om

te binden. Zie hier een bijenhotel. De bij gaat er met het achterlijf in, legt een ei tegen de knoop. Doet er stuifmeel bij en metselt de kraamkamer dicht. Dit wordt een aantal keren herhaald tot de stengel vol is. Het volgende seizoen maakt het jonge dier een klein gaatje in het laatste ‘muurtje’ en kruipt eruit. De rest kan dan volgen. De vogelkraam Rinus Punt, Jeannette Pollema en Jaap van Diggelen bemensen deze dag ons - zo mag ik het wel zeggen - visitekaartje. De titel visitekaartje blijkt uit de prachtige materialen die volop de aandacht trekken van het publiek. Nestkasten, broedmandjes, opgezette vogels te kust en te keur, folders om uit te delen. En als deze mensen achter de kraam staan dan kun je volop genieten van ter zake kundige uitleg, met de nodige passie gepresenteerd. De moeite en zorg om voldoende jonge vogels door de moeilijke periode heen te brengen krijgt aandacht. Dit jaar worden broedresultaten genoemd die ik nog niet veel gehoord heb voor uilen: 10 jongen in een nest. Verklaarbaar? Ja. Er heerst een muizenplaag. Ook volop gesprek over weidevogels en het uitrijden van drijfmest. Benarde situaties worden ten tonele gevoerd. Toch zijn cijfers van de broedresultaten vaak bemoedigend. Maar als het gaat over de overlevingskansen van de jongen in ons landschap, dan hoor je ook vaak zorgen… Tegen vieren… De stands worden opgeruimd. Het antwoord op het aantal bezoekers is nog in beraad. Bij mijn tipi heb ik mijn Luzerne verhaal een keer of 6 mogen herhalen. De titel van deze monumentendag was volgens mij en mijn mede-exposanten goed gekozen: ‘een plek van plezier’.

En de tipi.... die blijft staan! ❀

35 29

Zoooo! Dat is lekker! Aardappels van Altenatuur! Johan Koekkoek

Aankondiging Natuur-inclusief geteelde aardappelen! De beheercommissie van Altenatuur vormt samen met de Liniewerkers van Brabants Landschap de zogenaamde Agro-Natuurbeheergroep. Samen hebben we de beschikking over een akker van 1,2 ha in de Struikwaard achter de kerk van Giessen. We willen daar een nieuwe manier van landbouw introduceren en wel de .........

Strokenteelt.

36

We verlaten de monocultuur en gaan vier gewassen in grotere of kleinere stroken verbouwen met werktuigen die een bescheiden druk uitoefenen op de bodem om verdichting te voorkomen. De gewassen worden pas gezaaid/gepoot als de afzet verzekerd is. Een kleine hectare zomertarwe wordt geleverd aan de molenaar in Veen. Duizend vierkante meter voederbieten gaan naar enkele paardenhouders. Voor 1000 tot maximaal 2000 vierkante meter zoeken we belangstellenden die voor € 3,50 per vierkante meter een perceeltje aardappelen willen pachten. Minimale oppervlakte 10 m2. We willen vroege, midden en late rassen verbouwen. We gebruiken geen kunstmest, geen bestrijdingsmiddelen en de bemesting wordt geregeld via groenbemesters. Ongeveer een derde van de oppervlakte wordt ingezaaid met groenbemester (luzerne). Ter vergelijking: we schatten de opbrengst op 3 kg per m2. Bij de supermarkt kosten biologisch geteelde aardappelen € 2,35/kg. Er zijn al rooidata vastgesteld, waaraan deelgenomen kan worden. Maar thuisbezorgen door de beheergroep is ook mogelijk. Voor inschrijven is op de site van Altenatuur een formulier beschikbaar. Onder het kopje Nieuws komt dan Strokenteelt tevoorschijn. Inschrijven van bewoners aan de Maasdijk van Giessen-Rijswijk en aan de Sluis bij Andel heeft tot 1 december de voorkeur. Immers zij hebben als het ware het akkertje naast de deur. Hun belevingswaarde is dan binnen handbereik. Wij hopen dat we een paar duizend vierkante meter natuurinclusief geteelde aardappels hun weg kunnen laten vinden. Ga naar onze website voor het invulformulier: www.altenatuur.nl > Nieuws > Strokenteelt in Giessen

❀ 37

Weidevogelbescherming Len Bruining

In hetzelfde jaar waarin onze minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Carola Schouten onze streek met een bezoek vereerde, vonden de vrijwilligers van de Weidevogelgroep Altenatuur een recordaantal nesten.

38

Minister Carola Schouten op bezoek Tussen haar drukke werkzaamheden vond onze minister tijd om er samen met haar zus Ageeth een middagje tussen uit te knijpen om met eigen ogen te kunnen aanschouwen hoe weidevogelbescherming er in de praktijk aan toe gaat. Een kleine delegatie ontving haar in juni op een stormachtige zaterdagmiddag aan het einde van een doodlopende boerenlandweg nabij BabyloniĂŤnbroek. Tijdens het gemoedelijke onderonsje

luisterde de minister oprecht geĂŻnteresseerd naar de ervaringen van de vrijwilligers. Als geen ander is zij op de hoogte van de teloorgang van de weide- en akkervogels in ons land. Maar in het land van Altena, de streek waarin ze zelf is opgegroeid, vinden onze vrijwilligers in tegenstelling tot veel weidevogelgebieden in Nederland nog altijd ieder jaar weer meer nesten. Het werd voor beide partijen een leerzame en genoeglijke middag.

Met de oprichting van een achtste loopgroep tussen Hank en Nieuwendijk werd een heel nieuwe polder ontdekt en in kaart gebracht. Nieuwe boeren dienden zich belangeloos aan en het einde lijkt nog niet in zicht. Daarom: zegt het voort, zegt het voort: vrijwilligers hebben we nooit genoeg! Iedereen die van gezelligheid houdt en de natuur in het voorjaar een handje wil helpen, is van harte welkom om zich aan te sluiten bij onze enthousiaste en gemotiveerde vrijwilligersgroep.

Nieuwe mijlpaal aantal nesten Wat we die middag nog niet konden vermoeden was de enorme toename van het aantal nesten die er in het afgelopen voorjaar gevonden werden. Twee jaar geleden werd het record gebroken met de vondst van 651 nesten, dit voorjaar werden er werkelijk flinke stappen gemaakt omdat er maar liefst 726 nesten gevonden werden, een absoluut record. Daar zijn dan ook zeker 85 vrijwilligers drie maanden druk mee in de weer geweest. Met name het aantal kievitsnesten valt op: van 451 nesten naar 540. Maar ook de scholekster herstelt zich van 30 naar 51 nesten. En dankzij de nieuw aangelegde plasdrasweilanden overtrof de tureluur zich het meest: van 7 naar 16 nesten. Niet alleen het aantal nesten neemt toe. Ook het aantal vrijwilligers groeit door de jaren heen gestaag.

Tijdens de slotavond werden de cijfers bekend gemaakt. De zussen Marjan van der Meij – Schouten en Ageeth Scherff – Schouten staken de vrijwilligers na de bekendmaking namens hun beroemde zus met welgemeende complimenten een riem onder het hart, zie foto. ❀

Aantal beschermde legsels in Land van Heusden enAltena van 2000 t/m 2019 Grutto Kievit Scholekster Tureluur Wulp Wilde eend Knobbelzwaan Canadese Gans Grauwe Gans Nijlgans Waterhoen Kleine Plevier. Rietgors Roodborsttapuit Patrijs Meerkoet Graspieper Gele Kwikstaart Zwarte stern Fazant Veldleeuwerik Visdief Krakeend Kluut Anonieme eend Zwarte Kraai Totaal aantal

2000 4 48 7 0 0 1 0

0 0 0 0 0

0

2001 -

-

-

2002 6 27 4 0 0 0 0

0 0 0 0 0

0

2003 5 16 1 0 0 0 0

0 0 0 0 0

0

2004 6 105 6 1 1 0 2

0 0 0 0 0

0

2005 10 110 17 0 0 0 0

0 0 0 0 0

0

2006 17 192 14 4 3 2 1

1 1 1 1 0

0

2007 14 154 23 2 1 1 0

0 0 0 2 2

3

2008 19 173 30 3 5 0 0 1

2009 30 121 18 4 8 1 0 0

2010 35 187 28 5 4 0 0 0

0 0 0

0 0 0

0 1 0

0 0 1

2 0 0

0 0 0

5

1

? 1

2011 37 234 40 7 14 1

2012 38 242 39 7 15 1

2

1

1 3 2 3 2

2013 31 249 45 10 23 1

4

2 1 1

1

2014 31 377 36 6 28 6

2 1 2 5 2 2 1 1 3

2015 32 433 36 7 39

2

2016 36 395 50 6 23 1

2

1 2 7 1

2017 50 480 46 14 38 5

2018 30 451 30 7 44 11

2019 36 540 51 16 39 6

3

1 1 1

2

1

11

5 1 3 2 1

4 2 8 3

2 10

1 1

1 1 1

60

MKZ

37

22

121

137

237

202

237

181

261

340

352

366

503

550

526

3 3

2

2

651

595

2 726

N.B. Sinds 2011 is er sprake van collectief weidevogelbeheer. Vrijwilligers observeren in vooraf vastgestelde kerngebieden vanaf afstand. Niet alle nesten van deze soorten zijn bezocht. Het aantal in het schema is een combinatie van legsels buiten de collectieve weilanden en officiele alarmtellingen gehouden in mei en juni.

39

Linda's

extra!

JEUGDRUBRIEK

Binnenkort komt er een soort supergroot 'Altenatuurtje' uit. Dat gaat over Biodiversiteit. Wat? Biodiversiteit! Wat is dat?!? Dat probeer ik je hierna uit te leggen.

? i t ei t s r e! e iv u me o Biod n r a ik d a t e o m Wat

40

Ik vind de natuur hartstikke leuk en schrijf graag over bijvoorbeeld tuinvogels, spinnen of de haas. De vorige keer heb ik jullie nog van alles uitgelegd over de ransuil. Maar heeft de ransuil nou iets met biodiversiteit te maken, denk je? En wij dan? Ik heb het voor jullie uitgezocht, lees hierna maar snel verder!

Ik ben benieuwd!

Biodiversiteit bestaat eigenlijk uit twee woorden: Bio: dat betekent ‘leven’ diversiteit: dat betekent ‘verschil’ of ‘afwisseling’ of ‘verscheidenheid’. Eigenlijk betekent ‘biodiversiteit’ dus verschillende soorten van leven, bijvoorbeeld verschillende soorten planten en dieren.

ok orten, maar o o s e d n le il h c Vers en genen ecosystemen at er tekent dus d e b it e it s r e Biodiv n en oorten plante s n e d n le il h c vers r aar ook dat e m , n ij z n e r ie d zijn. ecosystemen e d n le il h c s r ve en. Zo n leefgebied ij z n e m te s y s Eco totaal den in Afrika u o w r e o e d n zij ika en de iries in Amer a r p n a d s r e and ol. Ook in an de Zuidpo d s r e d n a r e we hillende vind je versc g in v e g m o e z on . Zo is het ecosystemen t en slootje me e in n e v le r onderwate , kikkers en waterplanten er een heel and watertorren ud e leven in een o t e h n a d m e en, ecosyste secten in lev in l e e v r a a w knotwilg leine broeden en k n a k e tj il u n je het stee uizen hun huis m n e s je lt e g zangvo ken. of nestje ma

41

Ook zijn er verschillende soorten genen. Dat betekent dat een soort, bijvoorbeeld veldmuizen, niet allemaal familie van elkaar zijn. Dat is belangrijk omdat er anders snel ziektes uit kunnen breken.

Gelukkig ben ik maar een gewone bosmuis!

m is ijk Waaro elangr b o z rsiteit l? biodive Ransui us e d r voo siteit d r e v i d bio men nsuil is eft bo a e r h j e i d h ant Voor n en te r i j k. W e g k n a a l m e e heel b st in te ldoend e o n v n k j o i mz d ie eft o nodig o . Maar suil he n n a e r t e e nen n. D aan, t e k un schuile eer gr m o w t g i r d u no be men op hun muizen n e b b en wor e n h e t n c e eel inse muiz r d us v chten, e u r t v a , d s t gra en r ijp n plant Je beg e . t g i r o d o o s n il illende e ransu d r versch o o en v en dier ijn . nodig z

42

zu u r

st o

f

zo n lic ht

En waarom is biodiversiteit dan zo belan grijk voor on s? Biodiversiteit is ook belang rijk voor ons. Want ste l je voor dat er in de natuur alleen maar vliegen en kastanjebom en zouden zij n! De wereld zou e r saai uitzien . Maar veel belangrij ker nog, ons eigen bestaan zou in de problem e n komen! Soorten plan ten en ecosy s te men zorgen bijvoo rbeeld voor z u u rstof zodat we kun nen ademhale n.

Soorten insecten zorgen voor bestuiving van planten, ook in de landbouw, zodat we te eten hebben. Weer andere soorten regelen de waterzuivering zodat we schoon drinkwater hebben. Biodiversiteit geeft de mens voedsel, bouwmateriaal, brandstof, grondstoffen voor kleding en zelfs medicijnen. 43

Het is k langrij d us b e met gvuldig r o z e n dat w et leve h n e d el igingen e r d e b de wer het eel water, r zi j n v n E e . n d a n a en omg van la r word g e n i n l i i e u l v k er het p zoals v ossen, b n acht o a j v e n d e p n kap in onze emen e t k s o y O s . o n orte van ec te dierso e m genoeg a z g o n r zeld e at er ng valt rgen d o z n omgevi e e k un n afval doen. W val komt en af en. minder opruim r u u t a n ui t d e

Onze tuinen kunnen we natuurlijker maken zodat er allerlei soorten planten en dieren te vinden zijn. Maar het belangrijkste is het om bewust stil te staan dat alles, maar dan ook alles wat je in je handen krijgt of gebruikt ergens uit de natuur komt. Wees er dus zuinig op! Bronnen: https://slideplayer.nl/slide/2835545/ http://www.biodiversiteit.nl/biodiversiteit-is-levensbelang/wat is biodiversiteitwaarom-is-belangrijk/

44

Linda van Zwet â?€

Linda's

PUZZEL

Woordzoeker: Links naast de puzzel staat een aantal woorden. ➤ Zoek ze op in de puzzel en streep ze door. De woorden staan niet alleen horizontaal maar ook verticaal en diagonaal.

➤ Van de letters die overblijven kun je een woord maken. ➤ Schrijf dat in het balkje onder de puzzel en vergelijk het met het antwoord op bladzijde 71.

➤ Succes ❀

45

Notulen ledenvergadering 2019 Altenatuur Johan Koekkoek, secretaris

Fort Giessen, 19 februari 2019, Aanvang 20.00 uur Aanwezig 28 leden. Afgemeld: Marja Dubbeldam, Peter van Breugel, Ernst-Jan van Haaften.

46

1. Opening Onze voorzitter Jaap van Diggelen opent de vergadering met een aanhaling van de manifestatie van de Boeren Landdag in het Beatrix theater te Utrecht, alwaar onze weidevogelspecialiste Len Bruining, samen met ANV-coördinator Meeuwis Millenaar onze weidevogelactiviteiten voor het landelijk voetlicht mocht brengen. Daarna memoreert Jaap nog maar eens dat er in 2018 veel gebeurd is aan het uiterlijk van het fort. Ook stond hij stil bij het uitbaggeren van de fortgracht en de grondige restauratie van de artillerieloods. Ook het tot stand komen van het WOI-parkje wordt onder de aandacht gebracht. De restauratie als geheel is officieel beëindigd op de ‘openingsdag’, 14 april 2018, waarbij verschillende belanghebbenden, waaronder mensen van Brabants Landschap en de Provincie het woord gevoerd hebben. Dan gaat de voorzitter verder met de vernieuwingen in het fort. Hij haalt de WOI-tentoonstelling aan die op de benedenverdieping is ingericht en de plannen om in de zaal van de voormalige ziekenboeg een permanente natuurtentoonstelling in te richten. Brabants Landschap wil graag dat het fort op gezette tijden voor bezoekers opengesteld gaat worden. Om dat in goede banen te leiden zal er een oproep gedaan worden voor vrijwilligers die tijdens de openstelling als gastvrouw of gastheer op willen treden. Het voornemen is om het fort op de laatste zaterdag van de maand open te stellen voor bezoekers. Ook meldt Jaap dat het beheer van het fort geformaliseerd is.

De groep die zich daarmee bezig houdt, is gerekruteerd uit de leden/bestuur van de Archeologische vereniging en Altenatuur. Dit alles onder de naam: Fort Giessen Beheer, afgekort FGB. Voor Altenatuur nemen Jaap van Diggelen en Herman van Krieken de honneurs waar. Jaap sluit af door nog even een paar opvallende items te noemen: Weidevogelfestival in de maand juni en de Dag van de Duurzaamheid in oktober. Tot slot eindigt hij met zijn stokpaardje: het aantal leden is en blijft royaal boven de 400. 2. Notulen van 20 februari 2018, gepubliceerd in Altenatuurtje 108 Ter discussie. Het blijft stil. Conclusie: goedgekeurd. 3. Jaarverslag van de secretaris Vanwege het tijdsbeslag geeft de secretaris een korte PowerPointpresentatie met slechts titels van activiteiten waarbij hij mondeling uitleg gaf.

◼ Bestuur; besproken werd o.a. de: ● Mestverwerking Meeuwen ● DACAPO lezing Nieuwendijk ● Dag van de Duurzaamheid ● Bomen in de dorpen ● Milieudefensie/SHELL procedure ● Uitstapje bestuur naar Essen (B) ● Bestuur samenstelling ● Grip op water ● Boerenerfdag 16 aug. ● Zwaluwentil Sleeuwijk ● Opening fort ● Verwarming fort door heatpipes ● Bezoek Veldzicht. ◼ Vogelwerkgroep; ● Natuurbouwwerk Dussen ● Gastlessen

● Vogelwerkgroep West Brabant ● Vogelcursus

◼ Plantenwerkgroep ● Excursie Groesplaat Margo/Wouter ● Eindejaarsinventarisatie ● Campus jaarrond monitoring

47

◼ Beheercommissie ● EVZ Den Duyl ● Titel Middenbos wordt Griend ● Natuurwerkdag (40) Emmikhoven ● Samenwerking Liniewerkers B.L.

● ● ● ●

◼ Weidevogelwerkgroep ● Weidevogelfestival ● Introductiecursus

● Startavond

Certificering Part-Ner Poortweg vlierbosje Oogstmaal Liniewerkers Natuurinclusief

◼ Forteducatie ● Brugklasproject ● Erfgoed monumentendag

● Openstellingen.

◼ Altena Nieuwe Energie ● Overstappen ● Energie van de boer ● Energie van ‘t Rondeel

● Energie van Bloemplaathoeve ● Energie van Kraaiveld ● Eigen panelen

◼ Kringloopcentrum Bij het tonen van de lijstjes van de werkgroepen zijn geen opmerkingen gemaakt die aanpassingen noodzakelijk maakten. De voorzitter dankt de secretaris voor het jaaroverzicht. Vervolgens krijgt de penningmeester het woord. 4. Jaarverslag Penningmeester Margo loopt de belangrijkste punten van de jaarrekening en de begroting langs. De meest opvallende punten: ● Dat we een lid hebben dat voor €300,- voor het leven lid is. ● Dat we onze eigen gesubsidieerde grienden samen met de overige leden van het Natuur Collectief moeten keuren. Maar vooral ook dat de bedragen omhooggegaan zijn. Rob Mulder van de Beheercommissie heeft de verantwoordelijkheid op zich genomen om ons op een goede manier door de keuring te geleiden ● Bij het bespreken van de balans is door Margo nog eens helder uiteengezet hoe het bedrag van de kachel van de kringloop in de boeken is verwerkt. Dit op voorspraak van de accountant van het Kringloopcentrum. 48

Jaaroverzicht 2018 en begroting 2019 inkomsten begroting werkelijk begroting 2018 2018 2019 Contributie € 6.200 € 7.040 € 6.600 Donaties bij contributie + € 447 donaties voor lezingen Baropbrengst € 100 € 307 € 100 Rente+aflossing € 1.600 € 1.525 € 1.450 energie: Archeologen bijdrage energie € 300 € 318 € 300 Forteducatie bijdrage energie € 820 € 953 € 900 BL bijdr energie (2017/2018) € 2.500 € 4.514 € 2.000 Natuurbeheer: subsidie via Part-Ner € 7.050 € 7.050 € 9.490 Vergoedingen EVZ/Alm € 1.820 € 4.401 € 5.320 Partridge keverbank 2017/2018 € 314 € 629 € 315 Opbrengsten en donaties € 2.000 € 4.300 € 4.000 bermbeheer en griendhout subsidie's en bijdragen van donateurs en andere verenigingen: ANV inz weidevogels € 2.400 € 1.000 € 1.000 BL inz weidevogels € 639 € 300 BL inz Nat werkd € 150 € 150 € 150 BL diverse vergoedingen € 750 € 1.050 € 750 Donatie heatpipes € 250 opbrengsten uit activiteiten: Vogelcursus € 370 € 380 € 250 Weidevogelfestival Altena € 1.250 € 2.314 Bijdrage gem. W-dam 10-10 € 100 bijzonderheden: teruggaven griffierechten € 330 zwaluwentil en vleermuizenkast € 5.865 Batig saldo Forteducatie € 2.000 Patrijzenproject Batig Saldo € 1.611

Abonnementen Libernet

uitgaven:

€

begroting werkelijk 2018 2018 300 € 195 € 240

€ €

begroting 2019 250 240

Altenatuurtje Bezorgen Altenatuurtje Kantoorkosten en porto Essent+Eneco+BSR Bestuur Verzekeringen Griffierechten/leges bankkosten Website promotie Altenatuur Verenigingsavonden

€ € € € € € € € € € €

3.575 1.750 200 2.500 500 125 500 150 500 500 750

€ € € € € €

3.418 1.260 445 6.072 81 122

€ € € €

152 480 212 474

€ € € € € € € € € € €

3.500 1.750 250 3.200 500 130 500 160 250 500 750

Vogelwerkgroep Weidevogelgroep Weidevogelfestival Altena Zoogdierenwerkgroep GGG/10-10 Natuurbeheer: Natuurgebieden Bermbeheer/Campus Kachelhout kringloop EVZ/Alm diversen: Fort zwaluwtil en vleermuizenkast inrichting bar/entree fort Beamer/laptop aanleg kabel elektra/internet Faunatoren Dussen

€ € € € € €

900 2.500 1.250 1.100 500 7.125

€ € € € €

836 2.157 2.365 50 550

€ €

1.500 2.500

€ €

1.100 500

€ € € €

2.239 4.342 875 4.332

€ € € €

5.650 4.000 875 5.320

€ €

324 5.865

€

250

€ €

350 1.000

€

250

€ €

350 500 €

555

Saldo overschot

€

49

€

3.337

€

4.095

TOTAAL

€

25.874

€

40.978

€

39.120

P.M.

TOTAAL €

27.624

€ 40.978

€

39.120

Balans per 31 december 2018 ASN KAS RABOBANK RABO REND REK DEBITEUREN/CREDITEUREN

€ € € € €

2017 24.685,00 82,00 626,00 1.000,00 530,00-

€ € € € €

2018 30.725,00 119,00 2.589,00 751,00-

KRINGLOOP LENING 2 LENING KRINGLOOP CV CAMPUS LENING

€ € €

9.211,00 24.845,00 11.867,00

€ € €

Batig saldo forteducatie 5.676,00 Batig Saldo Patrijzenproject 24.845,00 11.457,00

€

71.786,00

€

74.660,00

€

2.874,00

Toename kapitaal:

Reserve Natuurgebieden Reserve PV initiatieven Kapitaal Altenatuur Voorziening verwarming Fort

2017 € 20.000,00 € 15.000,00 € 31.786,00 € 5.000,00

€ 71.786,00

€ € € €

2018 20.000,00 15.000,00 31.049,00 5.000,00

€ €

2.000,00 1.611,00

€

74.660,00

Reserve PV-panelen is grotendeels uitgezet bij Campus en Fort Giessen Nog te verwachten betalingen per 31-12-2018: Contributie 2018, 24 leden hebben nog niet betaald op 14-1-2018 (geen bedrag voor opgenomen in de balans, laatste herinnering is verstuurd) Altenatuur heeft nog een factuur te voldoen aan Stichting Wereldboom van €150,-- en een factuur voor een presentje voor de vrijwilligers van €601,-Lening 1 is in 2017 afbetaald, niet meer in balans te zien. Lening 2 wordt ingezet om de drukkosten van het Altenatuurtje, wikkels en dit jaar de flyers voor het weidevogelfestival te betalen: dit jaar €3.535,-Campus lening wordt in 20 jaar afgelost en we ontvangen 4% rente, dit jaar werd weer voor 12 maanden looptijd afgelost; €410,Over Lening Kringloop CV, ontvangen we 2% rente per jaar. Vanaf 2019 wordt de lening in 6 jaar tijd afgelost volgens een overeenkomst met de kringloop. De kringloop ontvangt kachelhout als donatie, om de fysieke kringloop van hout uit het landschap en behoud van het landschap op gang te houden.

5. Verslag kascontrolecommissie ● Ernst-Jan van Haaften en Jan de Peuter hebben bij Margo de boeken gecontroleerd. Jan verwoordde de resultaten. Men vond dat het goed gebeurd was. En dat de penningmeester dus décharge verleend kan worden. Aldus geschiedde. ● Ernst-Jan treedt uit de commissie en Jan zal volgend jaar met Bart Verkade de boeken controleren. De voorzitter dankte Jan en dus de commissie, voor het geleverde werk. En Bart voor zijn toezegging voor volgend jaar. 49

6. Bestuursverkiezing Wouter van Rijsbergen en Jaap van Diggelen worden bij acclamatie herkozen. Terwijl Herman van Krieken aangegeven heeft af te treden. Jaap spreekt Herman toe: In 1994 wordt Herman verzocht toe te treden tot het bestuur. Herman zegt toe dat te doen zodra zijn raadslidmaatschap in Aalburg beëindigd is. Dit geschiedt in februari 1995. Herman ontpopt zich als een ware en bekwame notulist die vooral niet nalaat actuele onderwerpen, de ruimtelijke ordening betreffend, nauwkeurig en bij herhaling aan de orde te laten komen. Herman heeft ook als prettig aanwensel om als eerste op het fort aanwezig te zijn en dan even koffie te zetten. Herman wordt lid van de vogelwerkgroep en staat daar zijn mannetje. Hij blijkt vooral nauw verbonden te zijn met de fauna rond zijn nieuwe huis. Landt er een buizerd of meldt zich een patrijs dan laat hij dat aan collega vogelaars en bestuursleden weten. Ook via ’t Altenatuurtje kunnen we daar met zijn allen deelgenoot van worden. Herman staat erom bekend duidelijke standpunten in te nemen. De term zwart-wit past wel bij hem. Arm tegenover rijk, jacht kent geen goede kanten, inrichting landschap - voor ‘polderen’ is weinig ruimte! Recht is recht. Krom is krom. Recent: Mestverwerking Meeuwen Herman start bezwarenprocedure (buurman op afstand tot kasteel Meeuwen). Altenatuur maakt bezwaar vanwege de doelstelling van de vereniging: geen industrie bij Meeuwen. Op 31 december krijgt Altenatuur de mededeling dat de procedure positief is beëindigd voor Herman en onze vereniging. Herman: de actievoerder met tomeloze inzet. Heeft te kennen gegeven nog actief te blijven voor de beheercommissie, de vogelwerkgroep, beheergroep voor het Fort (FGB) en als voorzitter van het kringloopcentrum. Jaap dankt Herman voor zijn 24 jaar trouwe toewijding. Herman wil ons deelgenoot maken van zijn reden tot opzegging van de bestuurstaak. ● Verschil van inzicht en gebrek aan vertrouwen in de aanpak van de energietransitie. Met name de plannen voor het bouwen van windmolens wordt te gemakkelijk overgelaten aan initiatiefnemers zonder dat de overheid nog aanspreekbaar is voor bezwaren. ● Het inleveren van het landschap ten koste van biodiversiteit is wat hem betreft nauwelijks acceptabel. Geloofwaardigheid is in het geding. 50

Tot slot: "Beste leden, bestuursleden, we hebben een fantastische vereniging, samen op voor bijvoorbeeld een goede energietransitie. Hartelijk dank." Luid applaus klinkt. De voorzitter overhandigt Herman een fikse bos bloemen. Jaap vervolgt: Uiteraard roep ik nog maar eens op om kandidaatbestuursleden te melden. Er is zinvol mooi en dankbaar natuurwerk te doen. 7. Rondvraag Len Bruining doet een oproep aan vlinderliefhebbers om een werkgroep op te richten. Waarvan acte. Rondje verkiezingen voor Waterschap en Provincie. Michiel de Raaf, verkiesbaar voor Natuurlijk Water, brengt belang van Waterschap onder de aandacht. Hannie Visser-Kieboom, verkiesbaar voor CDA, beaamt vanaf de achterbank de woorden van Michiel. Provincie Noord-Brabant. Bart Verkade is verkiesbaar voor Groen Links. Waarvan acte. 8. Pauze De voorzitter kondigt de pauze aan. In de pauze wordt geanimeerd over allerlei onderwerpen gediscussieerd. 9. Presentatie over de werkzaamheden van de Liniewerkers Jos Schenkeveld brengt na de pauze de relatie van Brabants Landschap met zijn de Liniewerkers en Altenatuur op een uitnodigende wijze in beeld. 10. Sluiting Zo rond de klok van kwart over tien besluit de voorzitter de ledenvergadering van 2019. Het is ruim na elven als de laatsten het fort verlaten. De secretaris. â?€

51

Zeearenden en windturbines Herman van Krieken

Wederom een dode zeearend door een aanvaring met een windturbine in Flevoland. Op 20 maart 2018 werd een verse dode zeearend (Haliaeetus Albicilla) gevonden nabij het erf van een boerderij aan de Reigersweg in Flevoland. De vogel werd door de vinder gemeld aan boswachter Leo Smits (Staatsbosbeheer), die de dode vogel ophaalde en vervolgens contact opnam met Wageningen Environmental Research voor sectie en het vaststellen van de doodsoorzaak. De vogel woog 4,5 kilo en was in goede conditie met veel onderhuids vet. De rui was vergevorderd in vergelijking met Scandinavische vogels van dezelfde leeftijd. Na sectie is de zeearend onderzocht door Marja Kik en collega`s van het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) op de faculteit Diergeneeskunde in Utrecht. Op rÜntgenfoto’s en de scan waren diverse breuken te zien.

De linkervleugel vertoonde een gecompliceerde breuk van het middenhandsbeen. De linkerpoot was aan het einde van het middenvoetsbeen gebroken, het middelste teenkootje van de rechterpoot was verbrijzeld. Aan de hand van de diverse interne bloedingen en gescheurde organen, in combinatie met de botbreuken, werd geconcludeerd dat de zeearend is overleden door een 52 aanvaring met een hard object. Er werden geen hagelfragmenten aangetroffen

in het karkas. De combinatie van vindplek en deze sectiebevindingen wijzen op een aanvaring met een windturbine als de meest waarschijnlijke doodsoorzaak. Sowieso konden aanvaringen met hoogspanningslijnen of afschot worden uitgesloten als doodsoorzaak. Het is onwaarschijnlijk dat de vogel met de hier beschreven verwondingen ver is doorgevlogen, wat de kans klein maakt dat het om een verkeersslachtoffer gaat. De vogel werd binnen een straal van 100 meter van een windturbine gevonden. Deze zeearend is het tweede gerapporteerde slachtoffer van een aanvaring met een windturbine in een Flevolandse polder, na de vondst van een dode eerstejaars vrouw zeearend langs de Ellerweg in Biddinghuizen in november 2008 (De Roder & Bijlsma 2009). Monitoringgegevens van vogelslachtoffers van windturbines in Nederland zijn er maar weinig, of ze zijn nauwelijks beschikbaar, dus het werkelijk aantal slachtoffers ligt ongetwijfeld hoger. Dat de relatief grote aantallen slachtoffers onder grote roofvogels effecten kunnen hebben op populatie-ontwikkeling is in het buitenland onderzocht. In Noorwegen worden op het eiland Smola al jaren de effecten van een windpark onderzocht op de overleving en het broedsucces van zeearenden (Nygard et al. 2010; Dahl 2014). In twaalf jaar tijd stierf een derde van de zeearenden (57 vogels) als gevolg van een aanvaring met een windturbine (Dahl 2014). Aanvaringskansen met windturbines worden in milieueffectrapportages (MER) vrijwel altijd onderschat. Vaak wordt sterfte bij voorbaat als te verwaarlozen beschouwd en wordt in de MER geconcludeerd dat eni's effect op de soort 'op voorhand met zekerheid' kan worden uitgesloten ondanks het gebrek aan gegevens. Helaas zijn dergelijke twijfelachtige beoordelingen van aanvaringsrisico’s en gevolgen voor de populatie de norm in Nederland. Verder is ook ruimtelijke clustering van windturbines van belang. Voor rode wouwen bleek dat het negatieve effect op de Zwitserse populatie kleiner werd als windturbines werden geclusterd. (Schaub 2012).’ Juist daarom ben ik een groot voorstander van clustering van windmolens, het beperkt volgens mij de overlast en hinder van windmolens voor mensen én dieren. Clusteren op de juiste plaats kan ook veel protest voorkomen en mogelijk zelfs de realisatie bespoedigen. Als we op het eiland Altena windturbines gaan bouwen dan is het goed om in de omgevingsvergunning en de MER-rekening te houden met bovenstaande bevindingen. Van Natuurbeschermingsvereniging Altenatuur mag volgens mij verwacht worden dat ze de vinger aan de pols houdt bij ontwikkelingen die deze majestueuze vogels aan de top van de voedselpiramide kunnen bedreigen. De zeearenden in de Biesbosch en omgeving zullen ons dankbaar zijn. ❀ Bewerking van een artikel van Ralph Buij en Hugh Jansman uit De Takkeling Jaargang 27 (2019), nummer 2. Foto: Hugh Jansman

53

De geschiedenis van de Biesbosch Kees Schuitmaker

Duizenden jaren was de Biesbosch een open gebied waar met vloed er zout water binnenstroomde en bij eb het zoete rivierwater zijn weg naar zee zocht. Rond het jaar 1000 besloot men een dijk aan te leggen van Dordrecht naar Geertruidenberg tot aan Heusden toe. Dat was met de middelen en kennis van die tijd een enorm kunststukje en resulteerde in een polder, die de naam “De Groote Waard” kreeg. Mensen probeerden er een bestaan op te bouwen en dat lukte wonderwel, want in een mum van tijd werd het de graanschuur van de Lage Landen. Dijken moet je onderhouden. Dat weten wij en wij doen dat ook nauwkeurig. Zij wisten dat ook, maar deden dat onvoldoende. Een oorlog (de Hoekse en Kabeljauwse twisten) ging onder andere over wie voor het onderhoud zou betalen. Het geld ging naar de soldaten en niet naar de dijken.

54

Een belangrijke reden voor die verwaarlozing lag ook in het feit dat men begon te MOEREN. Verschillende Nederlandse plaatsen verwijzen daar nog naar. Zo kennen we Moerdijk, Moergestel, de Moer, 's Gravenmoer en ook in Vlaanderen (België) komt dat voor.

Moeren betekent dat je het hoogveen uitgraaft. Dat wordt gedroogd tot turf en na verbranding houd je as over. In dat as zit zout uit het zeewater en zout was het goud van de late middeleeuwen. Men hoefde het zout niet meer uit Portugal of Spanje te halen, maar men won het uit de eigen polder. Nu is dat moeren geen probleem zolang je dat maar niet doet tot aan de voet van de dijk en dat deed men wel. De dijken verslapten daardoor en na 2 overstromingen kwam de 3de en die was fataal. Op 19 november 1421 (gedenkdag van de rooms-katholieke Heilige Elisabeth van ThĂźringen. red.) liep de polder onder en mens en vee verdronk. De St. Elizabethsvloed gaf de polder terug aan de zee. In het Biesbosch Museum wordt deze gebeurtenis op een beeldende wijze getoond. Er ontstond opnieuw een getijdengebied met een verschil van een kleine 2 meter en aan die grote wisseling van eb en vloed kwam pas een einde in 1970. De aanleg van de Haringvlietdam bracht namelijk het gemiddelde tijverschil terug tot de 30 cm van nu. De eerste nieuwe bewoners na de St. Elizabethsvloed waren vissers, die aan de randen van deze binnenzee weer een bestaan probeerden op te bouwen. Wordt vervolgd ...

â?€

55

Waarnemingen van december '18 t/m september '19 Doorgegeven aan Rinus Punt

Datum

Waarneming

Plaats en waarnemer

6 dec. 12 dec. 15 dec.

8 1 9 20 1 1 8 1 5 7 1 30 7 1 22 10 6 11 1 1 1 1 5 1 1 1 1 1

Nieuwendijk, Grote Waardweg, Jan de Graaf Dussen, Hoek, Martin Hagoort BabyloniĂŤnbroek, Hillsestraat, Gijs van der Kolk Drongelen, Tol, Henk Vos Dussen, Hoek, Martin Hagoort Meeuwen, in tuin op een mezenbol, Cees de Gast Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp

30 dec. 3 jan. 6 jan. 12 jan. 15 jan. 17 jan. 18 jan. 20 jan. 22 jan. 25 jan. 28 jan. 29 jan.

31 jan. 1 febr. 7 febr. 9 febr. 10 febr. 11 febr. 13 febr. 56 14 febr.

patrijzen witte kwikstaart patrijzen patrijzen bunzing grote bonte specht staartmezen grote bonte specht goudhaantjes patrijzen sperwer putters patrijzen grote bonte specht patrijzen staartmezen putters patrijzen sperwer (met muis) ransuil (vliegend) roodborsttapuit sperwer (sloeg duif) staartmezen ransuil (vliegend) zomertortel ransuil (roepend) grote lijster (zingend) egel

Giessen, Almbos, Wim Smits Giessen, Hoofdgraaf, Lies Rochat Uppel, in de tuin, Anja van Vijven Giessen, Struikwaard, Wim Smits Almkerk, omgeving Doornse molen, Arie Wezemer Sleeuwijk, Gert-Jan Boer tussen brug Heusden en waterkering, Huub v.d. Mooren Uppel, in de tuin, Riek van Beem Dussen, in tuin op distels, Jacques en Petra Maas Andel, rotonde Neer-Andelse weg, Wim Smits Giessen, mevr. Van Vught Dussen, Hoek, Martin Hagoort Almkerk, EVZ, Adrie Romijn Almkerk, Gerda Nederveen Dussen, in de tuin op vetbol, Jeanette Pollema Dussen, Hoek, Martin Hagoort Almkerk, in de tuin, helemaal verregend, Arie Wezemer Dussen, Hoek, Martin Hagoort Nieuwendijk, Jan de Graaf Dussen, langs N238, Martin Hagoort

Datum Waarneming 15 febr. 5 patrijzen

18 febr.

23 febr. 24 febr. 26 febr.

Plaats en waarnemer Wijk en Aalburg, Bosseweg, Henk Kraaijkamp en Rinus Punt Veen, rotonde, Henk Kraaijkamp en Rinus Punt Giessen, Rietdijk, Wim Smits

2 patrijzen 1 groene specht 3 patrijzen groep wulpen (baltsend) Genderen, plas-dras Heesbeensche uiterwaard, Paul Raams en Rinus Punt 1 sperwer (vrouw) Dussen, Hoek, Martin Hagoort 2 soorten vleermuizen padden 1 steenuil Genderen, in de steenuilenkast, Freek van Wijlen 1 kleine vos Sleeuwijk, Iepenlaan, Els Capelle

28 febr. 4 grutto’s (overvliegend) 3 mrt. 17 watersnippen 14 mrt. 1 sperwer 17 mrt. 1 slechtvalk 1 bruine kiekendief 19 mrt. 1 grote vos 4 gaaien (overvliegend) 1 boomkruiper 21 mrt. grutto’s 24 mrt. 1 slechtvalk 26 mrt. 1 tjiftjaf 28 mrt. 1 witte kwikstaart 31 mrt. 2 patrijzen 2 patrijzen 1 april 1 boerenzwaluw 1 boerenzwaluw 1 bruine kiekendief broedende kieviten vleermuizen 4 april 2 patrijzen

Dussen, Hoek, Martin Hagoort Waardhuizen, Hoge Oldersdijk, Jan en Jenny van Gelder Dussen, Hoek, Martin Hoogerwaard Eethen, Langen Bruggert, Jan en Jenny van Gelder Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp

Genderen, Bergsche Maas, Martin Hoogerwaard Dussen, Kornse Boezem, Rinus Punt Dussen, Hoek, Martin Hoogerwaard Giessen, Industrieweg, Frans Straver Babyloniënbroek/Waardhuizen, Jan en Irene de Graaff Babyloniënbroek, Len Bruining

Almkerk, Adrie Romijn Babyloniënbroek, Eendenveld, Sjaak Schreuders

57

Datum 7 april 7 april 8 april 8 april 9 april 11 april 13 april 15 april 17 april 18 april 21 april 25 april 27 april

2 mei 7 mei 8 mei 9 mei 11 mei 12 mei

17 mei

58

Waarneming

Plaats en waarnemer

1 boerenzwaluw 2 patrijzen 2 boerenzwaluwen overvliegend 1 patrijs 1 zwartkop 1 koekoek 5 kieviten 1 oeverloper 1 zwarte fazant 2 patrijzen 2 patrijzen 1 koninginnenpage 1 purperreiger 1 koekoek putters

Dussen, Hoek, Martin Hoogerwaard Sleeuwijk, Jan Spieringweg, Els Capelle Nieuwendijk, Jan de Graaf

2 patrijzen 1 bruine kiekendief 1 oeverloper gierzwaluwen 1 gierzwaluw 1 grutto 2 patrijzen 2 ransuilen met 3 jongen 2 steenuilen met 5 jongen 3 ransuilen 1 koninginnenpage 2 zwarte sterns, visdiefjes 2 patrijzen

Nieuwendijk, industrieterrein, Jan de Graaf Nieuwendijk, A27, Martin Hoogerwaard Almkerk, golfbaan, Marvin van Haaften Giessen, Ruytewaert, mevr. Van Vught Dussen, Martin Hoogerwaard Veen, Veense Steeg, Sjaak Schreuders Wijk en Aalburg, Zwaansheuvel, Sjaak Schreuders Dussen, Martin Hoogerwaard

Sleeuwijk. Liniepad, Els Capelle Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp Dussen, Muilkerk, Martin Hoogerwaard Almkerk, in de tuin, Arend en Ieta Verschoor Uitwijk, grienden, Johan Koekkoek Drongelen, Tol, Cor Boer Dussen, Oude Kerkstraat, Cor Boer Giessen, Struikwaard, Hans en Pia Stierman Hank, Vissershang, Jeannette Pollema en Rinus Punt Dussen, Martin Hoogerwaard

Almkerk, golfbaan, Marvin van Haaften Nieuwendijk, in de tuin, Gonnie Vijge Afgedamde Maas, Carine van de Knijff Nieuwendijk, Kruissteeg, R. van Vugt

Datum 17 mei

20 mei

23 mei 24 mei

25 mei 29 mei

Waarneming 2 lepelaars 4 steltkluten en kluten 4 flamingo’s 1 kwartel 1 sperwer 1 spotvogel 1 lepelaar, juveniel 2 zilverplevieren 3 tapuiten 1 bosrietzanger 1 tuinfluiter fitissen en putters 1 patrijs 2 patrijzen 1 kneu 1 hottentottenvilla (vlieg) 1 wolzwever

29 mei 31 mei 2 juni

1 1

6 juni 9 juni 11 juni 14 juni 24 juni

1 3 1 10

6 juli 7 juli

15 2 20

Plaats en waarnemer Biesbosch, R. van Vugt

Almkerk, golfbaan, Marvin van Haaften

Almkerk, Broekgraaf, Sjaak Schreuders Wijk en Aalburg, Bosseweg, Rinus Punt en Henk Kraaikamp Andel, camping ’t Wai-ke, Cees van Andel Andel, tuin, Cees van Andel Veen, Achterdijk, Sjaak Schreuders Almkerk, De Laagt, Sjaak Schreuders Veen, Achterdijk, Sjaak Schreuders Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp

veel witte en gele Almkerk, golfbaan, Marvin van Haaften kwikstaarten bever Andel, in de maas, Cees van Andel tuinfluiter Andel, tuin, Cees van Andel havikpaar met jongen Wijk en Aalburg, Zwaansheuvel, Cees van Andel paar grote bonte specht Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp jonge ransuilen Oudendijk, tuin, Marina Zwaan boomvalk Almkerk, Kornsche Boezem, Paul Raams staartmezen Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp scholeksterpaar Wijk en Aalburg, Zwaansheuvel, Cees van Andel met 3 jongen wulpen Almkerk, De Laagt, Sjaak Schreuders groene spechten Babyloniënbroek, tuin, Johan Roodnat staartmezen Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp

59

Datum 7 juli 8 juli 10 juli 16 juli 20 juli 22 juli 25 juli 1 aug. 2 aug. 7 aug.

20 aug. 22 aug.

26 aug. 29 aug. 10 sept.

11 sept. 17 sept. 19 sept.

60

Waarneming 1 1 1 6 1 14

Plaats en waarnemer

fitis, juveniel roodborst, juveniel groene specht eksters patrijs distelvlinders

Andel, tuin, Cees van Andel Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp Wijk en Aalburg, tuin, Petra Furster Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp Almkerk, de Laagt, Sjaak Schreuders Wijk en Aalburg, in de tuin op 4 vlinderstruiken, Jan en Irene de Graaff 2 patrijzen Giessen, industrieterrein, Wim Smits 2 patrijzen met 4 jongen Wijk en Aalburg, Klaverplak, Wim Smits 1 patrijs met 7 jongen Wijk en Aalburg, Veldstraat, Sjaak Schreuders 1 ijsvogel, tegen raam Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp gevlogen; overleefd 19 ooievaars BabyloniĂŤnbroek, Neusje van de zalm klucht patrijzen Andel veel reigers rondje Almkerk met de kano, alle Hans Brouwers 5 patrijzen Wijk en Aalburg, in de tuin, Petra Furster veel ooievaars Wijk en Aalburg, Klaverplak, Petra Furster 2 gr. vliegenvangers Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp 19 patrijzen Genderen, Heusdense brug 9 patrijzen Genderen, bij laanboomkwekerij Jan van de Beek 9 patrijzen Genderen, kerkhof, alle Huub v.d. Mooren 6 patrijzen Drongelen, Tol 6 patrijzen Meeuwen, Hoog Meeuwen, beide Dick Spek 18 patrijzen Genderen, Lange Pad, dhr. Nieuwkoop 2 patrijzen + 16 jongen Genderen, omgeving Tol en Drongelen, Elsdijk. gele kwikstaarten Alle waarnemingen van Henk Vos. De vele gele 2 patrijzen + 16 jongen kwikken op zijn land zaten in de luzerneakker. 2 patrijzen + 9 jongen 2 patrijzen + 8 jongen 6 patrijzen Giessen, Giessense Steeg, Sjanie Smits 10 patrijzen Giessen, Rietdijk, Wim Smits 2 steenuilen Wijk en Aalburg, op dak buren, Petra Furster

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! â?€

Met vriendelijke groet, Rinus Punt 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

Duurzaam bomen Jos Schenkeveld

Duurzaamheid is een erg populaire term. Weinig mensen weten echter dat het oorspronkelijk een term is uit de bosbouw. Het begrip werd in deze sector voor het eerst gebruikt door Hans von Carlowitz (1645-1714) en heeft ruim 300 jaar later nog niets aan actualiteit ingeleverd. Evenwicht zoeken, de natuur niet overbelasten en uitputten, dat is het idee en dat noemen we sindsdien duurzaamheid…

Duurzaam denken In de tijd dat Hans Carl von Carlowitz werkzaam was in de mijnbouw, was hout de belangrijkste grondstof, die niet alleen nodig was om te bouwen, maar ook een energiebron was voor koken en verwarmen. Als gevolg van de dertigjarige oorlog (1618-1648) waren veel Duitse bossen echter leeggekapt en heerste er een grote houtschaarste. Ook de mijnbouw had problemen met haar houtvoorziening. Dit bracht Von Carlowitz ertoe om in 1711 zijn inmiddels beroemd geworden bosbouwkundige standaardwerk Sylvicultura oeconomica te publiceren. Hierbij introduceerde hij de term ‘nachhaltend’, je zou dit kunnen vertalen als ‘duurzaam’.

61

In zijn 'Sylvicultura oeconomica, oder haußwirthliche Nachricht und Naturmäßige Anweisung zur wilden Baum-Zucht' (1713) formuleerde hij de gedachte om respectvol en ‘pfleglich’ met de natuur en zijn grondstoffen om te gaan en bekritiseerde hij de korte termijn-winstgerichte roofbouw van het bos. Von Carlowitz bedacht een oplossing die toen ongebruikelijk was. Hoewel landbouw en veeteelt goed werden beheerd, was bosbeheer nog onbekend. Wie een boom plantte, profiteerde in zijn korte leven niet van het hout. Het was moeilijk om in leven te blijven, dus de gedachte aan toekomstige generaties speelde hierbij vaak geen rol. Von Carlowitz beschreef dat het van groot belang was....

....“een zodanig behoud en aanplant van hout te organiseren dat er sprake kan zijn van een voort-durend en gewaarborgd gebruik.” (pag. 105-106 in de Sylvicultura Oeconomica). Von Carlowitz pleitte voor consistente herbebossing en ‘duurzaam’ gebruik. Er mag alleen zo veel bos worden geoogst, als er weer bijgroeit. Vanuit deze eerste, op bosbouw-gerichte aanpak, ontstonden economie en financiën ‘vanuit het belang om te leven in plaats van het kapitaal’.

62

Echt duurzaam? De bosbouw in Europa kent dus een lange traditie in duurzaamheidsdenken. Helaas komt de biomassa die wordt meegestookt in kolencentrales nog niet of nauwelijks uit FSC of PEFC gecertificeerde bossen.

Wetenschappers luidden recent de noodklok dat er, net als in de tijd van Von Carlowitz, te veel bomen speciaal voor biomassa gekapt worden. Voor Nederland zijn de mogelijkheden om biomassa van lokale oorsprong mee te stoken beperkt. In een studie van Probos (2014) bleek dat we tussen 1,5 en 1 % van ons totale energieverbruik uitkomen. Energiebedrijven mogen in hun kolencentrales biomassa bijstoken omdat het de uitstoot van CO2 in Nederland zou verminderen, althans op papier. Door biomassa mee te stoken met kolen, kan die energie 'groen' worden genoemd. Daarom krijgen de energiebedrijven er subsidie voor, via de regeling 'Stimulering Duurzame Energieproductie'. Bij de verdeling van subsidies voor duurzame energie uit het met miljarden euro’s gevulde fonds SDE+ wordt gekeken welke alternatieven voor fossiele brandstoffen het meest besparen per geïnvesteerde euro. Of het ook daadwerkelijk de duurzaamste oplossing is, weten we inmiddels. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft daarnaast berekend dat de grondstofkosten van biomassa in de periode tot 2050 gaan stijgen van 4 dollar per gigajoule naar 28 dollar per gigajoule. Als het gebruik van biomassa overeind blijft en ook de internationale markten een toenemende vraag naar hout laten zien, zullen bosareaal, houtvoorraad en aanwas op die groeiende behoefte moeten worden afgestemd. Bij het verbranden van biomassa komt wel CO2 vrij, maar die is kort daarvoor door planten aan de atmosfeer onttrokken. Wat dat betreft is de verbranding dus CO2-neutraal. Maar als er meer bomen en planten worden opgestookt dan erbij komen, gaat die berekening niet meer op. Extra opslag van CO2 wordt vooral gerealiseerd wanneer de mogelijkheden voor lang-cyclische opslag van CO2 in vooral houtweefsel worden verbeterd. Kortom: wanneer meer bomen worden geplant.

63

Ets van houthakkers uit Sylvicultura oeconomica van Von Carlowitz

Duurzaam doen Oogst uit de jaarlijkse bijgroei in bossen is heel goed te combineren met natuurdoelen en recreatie. Oogst stimuleert zelfs de bijgroei, waardoor het bos weer meer CO2 vastlegt. Voorwaarde is wel dat biobrandstof hoogwaardiger toepassingen niet verdringt en voortkomt uit aantoonbaar duurzaam beheer of uit reststromen. Lokaal hout voor lokale energie past goed in de ontwikkeling van een duurzaam landschaps- en bosbeheer. Weliswaar is er sprake van een toenemende hoge gemiddelde houtvoorraad in het overgebleven Nederlandse bos, maar de gemiddelde aanwas neemt de laatste jaren drastisch af. De voorraad zit vooral in minder goed groeiende bomen, die vaak tot in het vervalstadium worden aangehouden. Dat is dus ongunstig voor de opslagcapaciteit van CO2. Ook worden productieve boomsoorten (populier, douglas, lariks, fijnspar) gekapt zonder voor herplant van deze soorten te kiezen.

Kinderen op IJburg demonstreerden onlangs tegen de komst van de biomassacentrale in Diemen.

64

‘Plant populieren, zij sparen (o.a. CO2) en sieren’ De populier zorgt door zijn snelle groei en grote eindhoogte voor structuurvariatie en CO2 vastlegging in het bos. Ondanks dat de populier vroeger een populaire boomsoort was, is het de laatste jaren een

ondergewaardeerde boomsoort. In hoogtijdagen werden er voorheen meer dan 800.000 stekken per jaar verkocht. Vanaf 1995 is de verkoop echter fors gedaald tot een historisch dieptepunt met 133.000 stekken per jaar. Door verliezen bij aanplant en verkoop worden hiermee naar schatting ongeveer 114.000 populieren aangeplant. Om in de behoefte van CO2-vastlegging en duurzaam beheer van bossen met productiefunctie te voorzien, zou het goed zijn om dergelijke snelgroeiende soorten weer meer aan te planten. Door hun groeikracht biedt de populier op relatief jonge leeftijd al zwaar en dik hout. Ze leveren structuren die geschikt zijn voor waardevolle soorten zoals de wielewaal, kleine bonte specht en vermiljoenkever. Daarnaast komt het ten goede aan de biodiversiteit en fauna zoals vleermuizen en jonge populieren holenbroeders zoals spechten en uilen. Naast deze voordelen heeft het blad van populier ook een positief effect op de strooisel laag. Met het nutriëntengehalte van hun strooisel, zorgen populieren voor een snelle ontwikkeling van een bosklimaat en een bosbodem. Hun strooisel bevat meer calcium dan dat van vele andere boomsoorten en de volledige nutriëntensamenstelling is gunstig voor de vorming van een milde humus. Zo kunnen zij ideale omstandigheden creëren voor bepaalde waardevolle bosplanten zoals de slanke sleutelbloem. Deze eigenschappen zijn extra relevant voor verzuringsgevoelige bodems. Daarnaast legt een populier snel grote hoeveelheden CO2 vast. "Het beste moment Op de juiste groeiplaats kan er na 25 jaar al om een boom te hout geoogst worden en kan de CO2 voor planten is tien jaar langere tijd worden vastgelegd. Het inpassen geleden. Het op één van de populier in het bosbeeld levert dan ook na beste moment nu." zowel een verhoogde natuurwaarde, betere humus, duurzaam productiehout alsmede voor Confucius CO2-vastlegging een positieve bijdrage. ❀ 65

Uilenparadijs Herman van Krieken

66

Voor de zekerheid had ik het nest al wat eerder gecontroleerd en ik zag toen meerdere donzige uiltjes in het nest liggen. De ransuilen hadden voor de tweede keer dit jaar jongen in hetzelfde oude kraaiennest. Op donderdagavond 11 juli liep ik rond 22.00 uur met mijn vrouw Leida naar het ‘Kriekenbos’, het bosschage met belevingspad in onze tuin. Naast het ransuilennest had ik de week ervoor samen met onze gast Pouline, die in onze B&B verbleef, twee vliegvlugge jongen gezien die zich prachtig lieten bewonderen. We hadden de uilen al maanden gehoord maar zagen ze weinig. Wel zagen we enkele weken eerder rond 23.30 uur een volwassen ransuil bij de tent achter ons huis waarin Kim en Tobe lagen te slapen. Volgens Leida waakte de uil over onze (klein)kinderen. Ik had mijn z z verrekijker meegenomen en voorzichtig slopen we z naar het nest. Niks meer te zien in het nest, maar z z naast het nest zat iets hoger op een tak een donzig z z jong ons heel rustig aan te kijken. Enige minuten stonden we het jong te bewonderen en daarna gingen we kaarten achter ons huis. Tijdens het kaarten kwam een volwassen ransuil aangevlogen die met een grote bocht voorlangs vloog om te gaan jagen in de polder. We hoorden de uilen de rest van de avond uit het Kriekenbos zachtjes roepen. Gek genoeg hoorde we wel de volwassen uilen maar niet de jongen. Voedsel voldoende of nog te jong om te bedelen om voedsel? Eind juli zagen en hoorden we de uilen elke avond. Ook steenuilen lieten zich regelmatig zien.

In het verleden hebben we twee keer in hetzelfde jaar een nest jonge ransuilen gehad, ook toen in mei en juli in een oud kraaiennest in een els. Vogelbescherming zegt er op haar site het volgende over: “Legperiode tussen eind maart en half april. Legsel gemiddeld 4-6 eieren. In voedselrijke jaren met veel veldmuizen tot 8 eieren. In voedselarme jaren vaak geen broedsel. Eén legsel per jaar, 2e broedsel zeldzaam. Eieren bebroed vanaf het eerste ei. Maakt veelal gebruik van oude kraaien- of eksternesten. Incidenteel broedend op de grond. Jongen verlaten na minimaal 3 weken het nest en klimmen in naburige boomkruinen. Na 5 weken zijn ze vliegvlug. Kenmerkend is de piepende bedelroep van de jongen.” Vlakbij het ransuilen nest hebben kraaien gebroed, blijkbaar geen enkel probleem. Ook eksters hebben in onze grote wilde tuin gebroed. Ze maken veel kabaal en pikken mijn werkhandschoenen. Ze schijten alles onder, tuinstoelen en tafels moeten we vaak schoonmaken. Soms vernielen de rakkers mijn bonenplantjes die ik voortrek in kleine potjes. Desondanks vinden Leida en ik het prachtige ‘powerbirds’ die zonder al te veel problemen in onze tuin samenwonen met heel veel andere vogels. Aan de andere kant van het kraaiennest bij de poel hangt langs de sloot een steenuilenkast in een els. De kast was eind van de winter al bezet door twee steenuiltjes. Toen een sperwer vlakbij de kast in de els een duif sloeg zagen we ze niet meer. Ik was ervan overtuigd dat de steenuilen vanwege de drukte verhuisd waren naar de tweede kast die we hebben hangen in de boomgaard. Deze is alleen vanaf de weg te zien. De steenuilenploeg van de Vogelwerkgroep van Altenatuur, die de eerste kast kwam controleren, wist helaas niets van een tweede

67

huh!

68

kast. Leida en ik waren niet thuis tijdens de controle. Resultaat was nul volgens de controleurs. Ruim honderd kasten in de gemeente Altena worden door Rinus Punt en andere uilenliefhebbers gecontroleerd, meer dan de helft van de kasten wordt gebruikt om in te broeden. Zelf enige tijd later de tweede kast gecontroleerd en tot mijn grote vreugde zaten er twee takkelingen in. Mogelijk waren andere jongen al uitgevlogen. De dagen daarna bewonderde ik tegen de schemering de uiltjes vanaf de weg. Op bed hoorden we de steenuilen regelmatig roepen. Op 21 juli ging ik rond 23.30 uur naar bed en keek nog even naar buiten. Achter ons huis zat op de linkerpaal voor de druiven een ransuil. De volgende morgen stond ik om 5 uur op en keek onmiddellijk weer naar buiten. Op exact dezelfde plek zat nu een steenuil. Pouline zag begin augustus vanuit haar bed een kerkuil vlak achter onze B&B in het bouwsel dat ik heb gemaakt van dode stammen. Bij onze buren van zorgboerderij De Hill hebben dit jaar steenuilen en kerkuilen gebroed. Op nog geen 300 meter van elkaar broeden twee paartjes steenuilen, een paartje ransuilen en kerkuilen. De ransuilen hebben nu dus zelfs twee keer in hetzelfde jaar gebroed, voor mij een bevestiging dat we op het goede spoor zitten in onze wilde tuin én de grote tuin van zorgboerderij De Hill. De brede akkerstrook achter ons huis helpt ongetwijfeld ook en versterkt ons ‘natuurgebied’ in hoge mate zonder dat onze buurman boer het als doelstelling had opgenomen in zijn plannen. Leida en ik genieten elke dag weer erg veel van alle dieren in onze wilde belevingstuin, een heerlijk uilenparadijs aan de rand van het drukke Holland en Brabant! ❀

de activiteitenagenda PROGRAMMA NAJAAR/WINTER 2019-2020 Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen. Let ook op de website en op Facebook voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl. Noteer de data alvast in uw agenda!

Donderdag 21 november 2019 Fort Giessen, inloop vanaf 19.30 uur; we starten om 20.00 uur. ‘Bescherming van natuur begint met opvoeding, een mindset, waar ik binnen Water Natuurlijk veel aandacht aan wil schenken. Aandacht voor de kwaliteit van het water. Aandacht voor de kwaliteit van de oever en uiterwaarden voor vogels en insecten. Natuur waar mensen van kunnen genieten. Met de juiste technische vereisten om de dijk veilig te houden voor nu en in de toekomst’. Dit is een klein stukje tekst van Michiel de Raaf waarin hij zich voorstelt op www.waternatuurlijk.nl.

Deze avond komt hij vertellen hoe belangrijk het water voor ons is. Microplastics en medicijnresten en afval van drugslaboratoria in het oppervlaktewater zijn maar een paar voorbeelden van problemen waar het Waterschap mee te maken heeft. Wat zijn de plannen van het Waterschap Rivierenland? 69

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE De komende periode zoeken we weer vrijwilligers voor het onderhoud van de natuurgebieden. Op 1 of 2 zaterdagochtenden per maand wordt gewerkt van 8.30 – 12.00 uur. De Altenatuur-werkochtenden zijn gepland op:

Zaterdag 2 november: Altenatuur actief op de Landelijke Natuurwerkdag! Griend langs De Wijde Alm te Uitwijk, van 8.30 - 13.00 uur. Ook dit jaar doet Altenatuur weer mee aan de Nationale Natuurwerkdag. We gaan aan de slag in de griend op de Noordoever van de Wijde Alm bij Uitwijk. De bermen en houtopstanden langs het fietspad aan de Wijde Alm zijn eigendom van onze vereniging. Op de Natuurwerkdag hopen we de drie-jarige cyclus voor de griend weer af te ronden: de stoven worden afgezaagd en de takken worden opgeruimd. Dit jaar is het Thema van de Natuurwerkdag Biodiversiteit. Grienden zijn karakteristieke houtopstanden op de komkleigronden van het rivierengebied. Vanaf midden 19e eeuw werden ze aangeplant om te voorzien in een behoefte aan wilgentenen en geriefhout. De Griendcultuur bestaat uit het afzetten van de wilgenstoven in cycli van 1 – 4 jaar, afhankelijk van welk type hout men wil oogsten. Afgezien van de momenten van terugdraaien van de successie door de beheercycli, vormen grienden oases van rust met een eigen biodiversiteit in flora en fauna. Reeën vinden er overdag rust. De Buizerd kan in een hoge overstaander broeden. Karakteristieke zangvogels die er voorkomen zijn matkop, winterkoning, heggenmus en zwartkop. Daarnaast vormen grienden een goed biotoop voor amfibieën als bruine kikker, gewone pad en kleine watersalamander. De begroeiing tussen de wilgenstoven bestaat vooral uit ruigtekruiden als braam, hennepnetel en brandnetel. Ook worden er Groot heksenkruid en Gulden boterbloem aangetroffen. In het vroege voorjaar bloeien in de natte delen speenkruid en dotterbloem. Bijzonder zijn de lianen van de hop plant die tot metershoog de wilgen in kunnen groeien. De hop die in de 19e eeuw veel op kleine akkertjes werd geteeld voor de bierbrouwerijen, is verwilderd en houdt tot op heden stand in de grienden. Op de oude wilgenstoven groeien ook prachtige varens. Biodiversiteit is er ook in talloze kleine organismen: de wilgenstobben zijn begroeid met een veelheid van mos- en korstmossoorten, de landslakken als Clausilia’s en in talloze soorten kleine insecten en andere ongewervelden. We roepen leden en belangstellenden op om mee te doen op deze gezellige 70 werkdag. Aanmelding graag via www.natuurwerkdag.nl. (zoek onder provincie

Noord-Brabant naar de locatie Griend te Uitwijk, door als zoekwoord griend in te typen) zodat we weten op hoeveel deelnemers we kunnen rekenen. Gereedschap, eten en drinken wordt voor gezorgd. Werkkleding(-handschoenen) en laarzen aanbevolen. Na aanmelding via de site, ontvangt u een bevestiging van uw deelname. De natuurwerkdag vormt de start van het werkseizoen van de Beheercommissie. We hopen met een grote groep een flinke oppervlakte aan griend aan te pakken. Doet u ook mee? Meld u dan aan. De overige Altenatuur-werkochtenden zijn gepland op: Zaterdagen 16 november en 21 december: Wat? Griendonderhoud; opruimen wilgenhout. Waar? Griend langs de Wijde Alm bij Uitwijk, verzamelen parkeerplaats aan de Poortweg langs de Wijde Alm. Zaterdagen 28 december en 18 januari: Wat? Griendonderhoud: opruimen wilgenhout Waar? Griend langs de Wijde Alm bij Waardhuizen, parkeren bij binnenrijden in Waardhuizen net nadat u bent afgeslagen van de N322.

✔ We starten om 8.30 uur en stoppen rond 12.00 uur. ✔ Materiaal is aanwezig, maar heeft u zelf goed gereedschap dan is het misschien wel handig om dat mee te brengen.

✔ Laarzen, regenkleding en werkhandschoenen aanbevolen. Programma februari en maart komt in het volgende Altenatuurtje. ❀ Antwoord op Linda's puzzel: BIODIVERSITEIT Colofon: illustraties: alnatura.de blz. 61● biologielessen.nl blz. 34 ● bijenhotels.nl blz. 34 ● depositphotos.com blz. 36, 37, 66, 67, 68 ● Erik Gouw blz. 10 ● fao.org blz. 62, 64 ● Frank Plaisier blz. 9, 38 ● Goof van Vliet blz. 41 ●

Hugh Jansman blz. 52 ● Jan van Haaften blz. 1, 4, 5, 6, 23, 24, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 43, 44, 46, 51,

57, 58, 69 ● kruidvat.nl blz. 19 ● La Luz fotografie blz. 27 ● Len Bruining blz. 7, 9 ● Linda van Zwet blz. 42, 67 ● nutrinorm.nl blz. 33 ● openmonumentendag.nl blz. 32 ● Perry de Ronde blz. 12, 14, 15 ●

pixabay.com blz. 12, 13, 18, 20, 21, 40, 58, 66 ● plaatjesalbum.nl blz. 12 ● probos.nl blz. 61 ●Rinus Punt blz. 26, 28, 29 ● stedentipsvoortrips.nl blz. 54 ● studiobluebird.nl blz. 42 ● waldwissen.net blz. 62 ● Wendy van der Hart . blz. 20, 21 ● wikipedia.org blz. 55 ●

71

✓ Opgewekt in Altena op De Bloemplaathoeve! ✓ Al 3 jaar de groenste energieleverancier

es de groenste energie! ✓ Zónder winstoogmerk

a mee om!

✔ Opgew Nederland ( ook in A

a mee om!

✔ Al 3 jaar d energiele

es de groenste energie!

Kies de groenste energie! Ga mee om!

✔ Zón winstoo

Pak uw verbruiksgegevens erbij en vergelijk op www.altenanieuweenergie.nl

72

Kringloopcentrum Altena Héél divers! NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

✔ Inzameling bruikbare goederen ✔ Educatie & Voorlichting

✔ ✔

Verkoop bruikbare goederen Recycling

Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk. tel. 0183-403080

www.kringloopcentrum.nl

73

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie. Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Plantenwerkgroep - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Natuurinclusief Altena - Weidevogelbescherming - Altena Nieuwe Energie - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - Nacht van de vleermuis

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer voor mij daarom een gewoon lid- / gezinslidmaatschap. naam: ______________________ straat: ______________________

74

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

e-mail: ______________________