10 T R O T T O I R
DE STANDAARD ZATERDAG 13, ZONDAG 14 MAART 2004
Poolse broodjeszaak aanWaterloosesteenweg in Sint-Gillis.
Z
OWEL in Brussel als in Antwerpen wonen de recentst gearriveerde Poolse migranten min of meer geconcentreerd in Poolse wijken. In Antwerpen is de buurt Klein Antwerpen, tussen Leien, Mechelsesteenweg en Stadspark, door de buurtbewoners al omgedoopt tot Klein Polen. Je vindt er onder meer een Poolse videotheek en een supermarkt met Poolse producten. In Brussel kozen veel Polen voor Sint-Gillis, waar aan de Waterloosesteenweg ook al een Poolse videotheek en een bakkerij te vinden zijn. Het is ook de buurt waar wekelijks hele busladingen Polen aankomen. De Poolse concentratie is er gekomen door enkele uiteenlopende factoren. In Antwerpen kwamen na de sluiting van de European University veel goedkope studentenwoningen in de buurt van de Lange Leemstraat leeg te staan. En veel Poolse zwartwerkers geven zo min mogelijk uit voor behuizing. Soms wonen enkele mensen samen in een kleine kamer. In deze buurt is een belangrijke informele economie ontstaan, waarin Poolse werksters en bouwvakkers makkelijk werk vinden. Een netwerk van sociale contacten helpt de illegale Polen aan huisvesting en werk. Maar de kern van het Poolse sociale weefsel is de kerk. In Sint-Gillis is er een opvallende Poolse concentratie rond de Poolse Missie. in 1926 opgericht voor het zielenheil van de toenmalige Poolse mijnwerkers. De kerk speelt in het leven van de ultrakatholieke Polen een rol die ontkerkelijkte Belgen met verstomming slaat. ’s Zondags zit de Brusselse Kapellekerk tot viermaal toe afgeladen vol. In evenveel Poolse misvieringen bidden en zingen honderden Polen in het gezelschap van tientallen misdienaars. Er gaat een overweldigend gevoel van samenhorigheid en religiositeit van uit. De tot barstens toe gevulde kerk maakt ook duidelijk dat er van de officiële cijfers over Polen in Brussel niet veel klopt. Officieel zijn er volgens de ambassade in heel België 40.000 Polen geregistreerd, maar volgens officieuze schattingen zijn er in Brussel alleen al een slordige 35.000 Polen. In Antwerpen zou hun aantal nog hoger liggen. Het jongste officiële Antwerpse bevolkingscijfer, van maart 2003, houdt het nochtans op 1.291 ingeschreven Polen. Er is een donkere kant aan de allesoverheersende rol van de kerk op de Poolse gemeenschap in België. Dat vinden zelfs sommige diepgelovige Polen. Patrick Tomas is een Belg van Poolse afkomst, een perfect toonbeeld van integratie. Hij was tot vorig jaar medewerker voor het gelijkekansenbeleid van de stad Brussel. Bij de komende verkiezingen staat hij naar alle waarschijnlijkheid op de lijst van de PS voor het
Brusselse Hoofdstedelijke Gewest. Zelf openlijk homo én katholiek, hekelt hij de oerconservatieve standpunten van de Poolse religieuzen tegenover homo’s, abortus, euthanasie en geweld tegen vrouwen. Patricks ouders en vrienden hebben hem voor het interview op het hart gedrukt het imago van de Polen niet nog erger te maken dan het is. Maar Patrick Tomas maakt zich ernstig zorgen. Over de scheidingen die vaak voorkomen als vader of moeder telkens drie maanden in België zitten, omdat drie maanden nu eenmaal de maximumduur van een toeristenvisum is en dat dus de geknipte manier is om zonder veel gedoe naar België te komen tot Polen definitief lid wordt van de EU. Ook de leef- en werkomstandigheden van de zwartwerkende Polen in België laten veel te wensen over. En dan is er het toenemende racisme onder de Polen, vooral gericht tegen de Marokkaanse gemeenschap. Het Vlaams Blok heeft in de Polen enthousiaste bondgenoten gevonden – als EU-burgers kunnen ze in 2006 overigens ook effectief stemmen voor de Belgische gemeenteraadsverkiezingen, waardoor ze ook in die zin interessant zijn voor de extreemrechtse partij. „Veel Poolse migranten zijn afkomstig uit de conservatieve en arme provincie Bialystok”, legt Tomas uit. „Zij vinden de Belgen te progressief en ronduit decadent. Jullie zijn ook allemaal rijk in hun ogen. Veel Polen hebben er moeite mee dat abortus en euthanasie hier zijn toegestaan, dat homohuwelijken kunnen en dat drugs worden gedoogd. Ze zitten ook helemaal op de lijn van het Vlaams Blok wat hun afkeer tegen de islam betreft. Ik heb zelfs al horen zeggen dat wij er samen voor moeten zorgen dat Europa wit en katholiek blijft. Om van te huiveren.” EEL Polen in België leven in de semi-illegaliteit, en dat is geen lachertje. De perfect Franssprekende Pool Marek Kutylowski (44) kan erover meepraten. Hij is weliswaar geregulariseerd, maar hij heeft eerst een tiental jaar in het zwart gewerkt. Vandaag heeft hij twee bakkerijen en bevoorraadt hij een aantal andere winkels in het Brusselse met zijn brood. In zijn bakkerij aan de Waterloosesteenweg in Sint-Gillis verkoopt hij behalve brood ook Poolse specialiteiten en een ruim assortiment Poolse kranten en tijdschriften met kritische en progressieve inslag. Marek is een gedreven man. In samenwerking met de Poolse ambassade is hij bezig met de oprichting van een vzw die de Polen moet helpen om hun zwarte activiteiten op een officiële, witte manier uit te oefenen. Het lijkt een onmogelijke opgave de grote aantallen zwartwerkende bouwvak-
V
kers en schoonmaaksters ervan te overtuigen om veertig procent van hun zuurverdiende geld af te staan aan belastingen en sociale zekerheid. Maar Marek heeft lang genoeg in het zwarte circuit meegedraaid om er ook de nadelen van te kennen. In zijn periode als zwartwerker moest Marek ooit 400.000 frank (10.000 euro) ophoesten in het Brusselse SintPietersziekenhuis voor de behandeling van een hoofdletsel en de bijbehorende operatie met complicaties. „Veel illegalen geven een vals adres op en betalen niet”, zegt hij. Marek is nu zo wild over het veilige gevoel van verzekeringen dat hij soms bij verschillende maatschappijen dezelfde polis afsluit. Het enige wat hem stoort aan het Belgische systeem, is dat hij met zijn belastingen nu ook meebetaalt voor het kindergeld van de kinderrijke Noord-Afrikaanse gezinnen uit wat hij Marokkenbeek noemt, u en mij beter bekend als Molenbeek. Over het Vlaams Blok heeft Kutylowski de volgende mening: „Ik ben het grotendeels eens met hun standpunten, ook al weet ik wel dat zij alle buitenlanders over dezelfde kam scheren en dus ook de Polen. Pas op, ik ben geen racist, ik heb zelfs Marokkaanse vrienden. Maar wat vind jij van kinderen van twaalf jaar die na elven nog alleen op straat zijn? Wat vind jij van vrouwen die gesluierd moeten rondlopen en van mensen die geen varkensvlees mogen eten en geen alcohol drinken?” Marek moet er zelf om lachen: „Wat wil je? Polen eten juist heel veel varkensvlees en lusten ook een stevig glas alcohol. Er zijn zelfs verschillende Poolse AA-kringen in Brussel. Natuurlijk zijn er veel problemen met alcohol. De drank, dat was iets dat de communisten ons gaven om ons koest te houden.” AREK Kutylowski wil ook enkele andere misverstanden uit de wereld helpen, over de verfoeide Poolse koppelbazen en de impact van zwartwerk op de economie. Als mensen aan een Poolse baas het standaardtarief van acht euro per uur betalen en hij geeft er daarvan vijf aan de Polen die voor hem werken, zoals gebruikelijk, dan is die drie euro per manuur geen pure winst voor de koppelbaas, beweert Marek. Als er, bijvoorbeeld, een ongeluk gebeurt bij de per definitie onverzekerde zwartwerkers, is het de koppelbaas die voor de kosten opdraait. „Na een dodelijk werkongeval kan de weduwe zelfs rekenen op een soort overlevingspensioen van 250 euro per maand”, beweert hij. Marek signaleert trouwens een weinig bekend koppelbazen-
Z
T R O T T O I R 11
DE STANDAARD ZATERDAG 13, ZONDAG 14 MAART 2004
DOOR DE WEEK
[?] MOET ER
NOG ZAZA ZIJN
WERKLOOS ZIJN, dat snap ik niet Eerst had je de Poolse schoonmaaksters en bouwvakkers, nu zie je in steden als Brussel en Antwerpen ook Poolse winkels uit de grond schieten. Een teken dat de laatste Poolse immigratiegolf een officiëler, permanenter karakter krijgt. Polen treedt op 1 mei toe tot de EU. Hoog tijd om enkele vooroordelen uit de weg te ruimen:niet alle Polen zijn drinkebroers en zwartwerkers. En zwartwerk is niet noodzakelijk slecht voor de economie. Maar de Marokkanen wel, vinden veel Polen. Jan Bosteels, foto Herman Ricour
circuit onder Poolse werkvrouwen. Poolse vrouwen die redelijk Nederlands of Frans kennen, veroveren ergens een postje. Na een paar weken of maanden worden ze zogezegd ziek of moeten ze terug naar Polen. In feite verkopen ze hun baan aan een nieuw aangekomen Poolse schoonmaakster, die elke maand een vast bedrag aan de bazin moet afgeven. Wanpraktijken of informeel georganiseerde economie? Volgens Marek is zwartwerk zonder meer goed voor de konjunktura – hij kan even niet op het Franse woord komen. „Ik zeg altijd: ik betaal al belastingen zolang ik in België leef.” Hij werpt me zijn pakje siga-
Leuven, licht toe. „Na de Poolse opstanden in de negentiende eeuw, bijvoorbeeld die van 1830 – die vaak in verband wordt gebracht met de Belgische onafhankelijkheid – trokken enkele duizenden Poolse politici, artiesten en militairen naar het Westen, ook naar België. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog was de helft van de 60.000 joden in België van Poolse origine. Ondertussen woonden er ook 30.000 katholieke Polen in België. Zij waren er terechtgekomen in het kader van rekruteringen in Polen voor de Belgische mijnbouw. In de jaren veertig hebben duizenden Polen zich in België gevestigd omdat zij, tijdens de oorlog gedeporteerd of gevlucht uit hun vaderland, niet meer wilden terugkeren naar de Poolse volksrepubliek. Enkele honderden waren soldaten van het Pools legerkorps dat inderdaad steden als Poperinge, Roeselare, Gent en Merksplas heeft bevrijd, maar de meesten waren displaced persons uit Duitse kampen, die alleen naar België mochten komen als ze eerst twee jaar in de mijnen zouden werken. In de jaren tachtig, tijdens de Solidarnosc-periode, zijn opnieuw enkele duizenden Polen om politieke redenen naar België gevlucht.” De emigratie van de jaren negentig was dan weer een zuiver economisch gegeven, vervolgt de slavist en historicus Goddeeris. „De lonen zijn in Polen heel laag, de sociale zekerheid is ingestort. Een werkloze krijgt na zes maanden al geen uitkering meer. Gezien de werkloosheid van bijna twintig procent is het niet verwonderlijk dat veel Polen hier hun kans komen wagen.” Volgens Patrick Tomas heeft de laatste migratiegolf een definitief karakter. „Kersverse migranten zijn altijd van plan terug te keren naar hun vaderland, maar ik denk dat velen van deze laatste golf hier zullen blijven.” Bakker Marek is dat nochtans niet van plan. Over tien à vijftien jaar keert hij terug, want dan is hij ’binnen’, beweert hij. Hij werkt dan ook als een paard: tien uur per dag, elke dag behalve zondag. „Welke Belg zou dat willen doen? Niemand toch!”
„ D E D R A N K , DAT WA S I E T S DAT DE COMMUNISTEN O N S G AV E N O M O N S KO E S T T E H O U D E N ”
retten toe. „Kijk: btw, accijnzen, daar ontsnap je niet aan. En wij betalen ook voor de bus, de trein, de huur, elektriciteit en gas. Ik heb in totaal vijftig huizen gerenoveerd als zwartwerker: dat is toch ook goed voor de economie? Werkloosheid, dát begrijp ik niet.” AAROM komen Polen eigenlijk precies naar België? Is België dan toch het beloofde land, het paradijs van het zwarte geld en de informele economie? Patrick Tomas schudt het hoofd bij zoveel onbegrip. „De Belgen kennen hun eigen geschiedenis niet. Weet je wel dat de jongste migratiegolf al de vijfde is? België en Polen zijn innig verbonden, bij de onafhankelijkheid van België en op het einde van de Tweede Wereldoorlog hebben Poolse militairen hier zelfs een cruciale rol gespeeld.” Idesbald Goddeeris, een Polen-kenner van de KU
W
■