Behe Erdi Aroko arteak

V. BLOKEA BEHE ERDI AROKO ARTEA

Kontuan hartzen badugu Erdi Aroan zehar erlijioak gizartean izan zuen eragina oso handia zela, eguneroko bizitza eta pentsaera kontrolatzera arte, orduan errezagoa izango zaigu ulertzea Europako Mendebaldean garatutako arteak ere erlijioari lotuta egotea. Era berean, ez dugu ahaztu behar ere, garai honetako Europan HIRU erlijio zirela nagusi: KATOLIKOA (Europako Mendebaldeko erresumatan), KRISTAU ORTODOXOA (Europako Ekialdean, Bizantziar Inperioan) eta ISLAMA (Europako hegoaldean, Al Andalusen), eta ondorioz, hiru arte estilo nagusi egon zirela esan dezakegu, arte katolikoa (erromanikoa eta gotikoa), bizantziar artea eta islameko artea. Europako erlijioak XIII. mende aldera

1 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

HARLANDUA

ARGAMASA

HARLANDUSKOA HARRIA

ADREILUA

HARLANGAITZA

ZUTABEAK Borobil formako elementu euskarri exentua

PILAREAK Forma poligonaleko elementu euskarri exentua

PILASTRAK Hormei edo beste pilare edota zutabeei atxikitutako pilare edo zutabeak, euskarri funtzioarekin edota soilik apaintzeko

KONTRAHORMAK Hormaren aurka barrualdeko ganga edota arku batek egin dezakeen indarra murrizteko eta ondorioz hormaren erresistentzia indartzeko hormatik ateratzen den pilarea

ZUTABEAREN ORDENA KLASIKOAK

2 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

ARKUAK Banoak ixteko erabiltzen diren elementu arkitektoniko kurbatuak

DINTELA edo ARKITRABEA Banoak ixteko erabiltzen diren elementu arkitektoniko horizontala

GANGAK Bi hormen arteko espazioa edota iladan jarritako pilareen arteko espazioa eztaltzeko elementu arkitektoniko kurbatua

ADINTELATUA edo ARKITRABATUA Bi hormen arteko espazioa edota iladan jarritako pilareen arteko espazioa eztaltzeko elementu arkitektoniko horizontala

KUPULA Borobil erdiko forma edo antzekoa duen eztalki arkitektonikoa

ARKU MOTAK

GANGA MOTAK

3 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

ARBOTANTEAK Eraikinaren kanpotik, horma eta kontrahormaren artean kokatzen den arku formako elementu arkitektonikoa da, eraikinaren barrutik dauden arku edo gangek hormaren kontra egiten duten indarra arinduz

Kupulak altxatzeko elementu arkitektonikoak DANBORRA (borobila)

ZINBORRIOA (poligonala)

MOTAK GURUTZE LATINDARREKO OINPLANOA

GURUTZE GREKOKO OINPLANOA

OINPLANO ZIRKULARRA

OINPLANO POLIGONALA

BASILIKA OINPLANOA

ATALAK

4 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

5 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

Milenarismoa gaindituta eta bigarren inbasioak bukatuta, Europako Mendebaldea baretzen hasia zen, feudalismoa garatuz eta oparotasun ekonomikoko garaian sartuz. Horrela, arkitektura gehiago eraikitzen hasi zen, bereziki erlijiosoa izango zena (batez ere monastegiak, nobleziak eta klerikoek ordaindua). Santiagoko Bideak garrantzia hartu zuen, eta modu honetan, Frantzian garatzen hasi ziren erromanikoaren ezaugarriak Europa osotik hedatzen hasi ziren.    

Eraikin trinkoak (itxiak) Pisutsuak Horizontaltasuna Ilunak

Otoitz intimoa sustatuz, barneko fedea indartzea

Erdi Aro Klasikoko garapen ekonomikoaren ondorioz, XII. mendetik aurrera bereziki Mendebaldeko Europako hirien pizkundea ematen hasi zen, eta honekin katedral ikusgarri eta erraldoien eraikitzea, peregrinoak erakartzeko asmoz eta merkataritza garatzen eta hiriak aberasten jarraitzeko helburuarekin.

   

Gogoratu beharra dago, Al Ándalus VIII. mendean ezarri zela, Europako hegoaldeko Iberiar Penintsulan, eta 1492 urtera arte iraun zuela. Baina behe Erdi Aroan zehar, iparraldeko erresuma kristauak hegoalderantz lurrak konkistatzen hasi ziren, Al Ándalus Andaluziako eremura murriztu zen arte. Hori dela eta, islam arkitekturaren adibide deigarrienak Toledon, Kordoban edota Granadan aurki ditzakegu.  

Eraikin irekiak Arinak Bertikaltasuna Argi askorekin



Zerura ahalik eta gehien hurbiltzea, bai garaierarekin zein argitasunarekin

Eraikin zabal eta simetrikoak Meskitek Mahomaren etxearen egitura jarraitzen dute Garbitasun espiritualera bideratutako eraikinak Mahomaren predikuak jarraitzea, material pobreak erabili arrean edertasuna islatuz

Behe Erdi Arorako Bizantziar Inperioa Europako Ekialdera mugatuta geratu zen arren, XI.mendean loraldi txiki bat bizi izan zuen berriz ere, artean ere isladatuko zena. Ez dugu ahaztu behar eta, inperio hau, eta bere hiriburua, Erdi Aroko inperio eta hiriburu aberats eta indartsuenetarioa izan zela. Gainera, XI.mendetik aurrera, Eliza independientea sortu zuten, ORTODOXOA.   

Erromatar garaiko artea oinarritzat hartu, baina baita kristaua eta grekoa ere Eraikin zabalak eta handiak Aberastasuna islatzen duen urre kolora apaingarrietarako asko erabili

Barneko fedea sustatu eta gidatu, inperioaren handitasuna islatzen duen heinean

6 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

Santiago de Compostelako Katedralaren oinplanoa (Galizia) eta eliza erromaniko baten ilustrazioa oinplanoarekin Chartres-eko Katedrala (Frantzia)

GURUTZE LATINDARREKO OINPLANOA:  Erdiko gorputzak 3 – 5 nabe bitartean, erdikoa zabalagoa eta altuagoa izanik  Nabe hauek giroladun ábside erdi borobil batean bukatu ohi dira

GURUTZE LATINDARREKO OINPLANOA: Erromanikoaren berdina, baina absidea erdi borobila izan beharrean poligonala izaten da, eta askosaz handiagoa (bost nabetakoa askotan)

Córdobako meskita (Andaluzia)

MAHOMAREN ETXEKO OINPLANOA:  Lauki zuzena  Patioa  Zutabedun areto nagusia  Alkibla mirhabarekin

Santa Sofiako Basilika (Konstantinopla, gaur egun Istanbul)

GURUTZE GREKOKO OINPLANOA:  Simetria handikoak  Kupulekin eztaliak

7 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

Batez ere HARRIA. Hasieran EGURRA ere erabiltzen zen zapaietarako, baina suteen arriskua zela eta, zapaiak ere harriz egiten hasi ziren

Batez ere HARRIA

Batez ere ADREILUA, baina HARRIA ere

Batez ere ADREILUA, baina HARRIA ere

Dobelen alternantzia erakutsi ohi duten ________________________________

8 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

Magunciako katedrala (Alemania)

Horma sendo eta lodiak. Ondorioz bano gitxi eta txikiak

Horma arinagoak bano handiekin, koloreetako beiratez apainduak Horma sendoak, bano gitxirekin, eta hauek “zelosia�z eztaliak Erromatar garaiko zutabe motak moldatu, adibidez korintiarrak. Goian Konstantinoplako Santa Sofia Basilikaren hainbat zutabe, eta behean Erromatar garaiko zutabe korintiarrak Pilareta zutabe luzeagoak

Kontrahormak arbotanteekin

9 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

Angulemako katedrala (Frantzia)

Reimseko katedrala (Frantzia)

Goian Kordobako meskitako aurrekaldeetako bat (Andaluzian)- Behean Toledoko Cristo de la luz meskitaren aurrekaldea (Gaztela eta Leoi)

  

Forma geometriko sinpleak nagusi Aurrekalde (portada) monumentalak (bertan eskultura multzo handienak kokatu) Kanpaidorreak (mezara deitzeko, orduak markatzeko, edota bestelako gertakari erlijiosoak jakinarazteko

   1

  Zinborrioa

Guztiz apainduak, eta ez soilik aurrekaldea erromanikoan bezala Hala ere aurrekalde (portada) monumentalak ere Kanpaidorreak 2

3

Rosetoiak (1) Altuera sentsazioa lortzeko apaingarri bereziak: o Pinakuluak (2) o Gableteak (3)

  

Forma geometrikoz apainduak Simetria handia Meskita batzuren apaingarri lana oso handia da, adreilua (material pobrea) eztaltzeko)

Konstantinoplako Santa Sofia Basilikako kanpoaldea goian eta barnekaldea behean

 

Nahiko sinpleak, apaindura handirik gabe (barnekaldeari ematen zioten garrantzia handiagoa) Apaindura geometriko eta simetrikoak

10 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

ESKULTURA MOTAK ERLIEBEA Oinarri batetara (horma bat adibidez) lotuta dagoen eskultura da. Sakontasun maila ezberdinak izan ahal ditu.

MUKULU BIRIBILEKO ESKULTURA Irudiaren bolumen naturala (osoa) islatzen duen eskultura da oinarri batetara lotuta egon barik

PINTURA MOTAK FESKOA Kareazko bi geruzaz eztalitako gainazal baten gainean (normalean horma edo zapaia) egiten den margoa da, bigarren geruza oraindik ere fresko dagoenean.

TENPLEA Pigmentua arrautzarekin nahastuz egiten den margoa da. Normalean zurezko gainazal batean gainean erabiltzen da.

MINIATURAK Erdi Aroko ezkuizkribuetan egiten ziren irudiak garaiko pasarteak (historiko edo erlijiosoak) erakusten zituztenak.

BEIRATEAK Berunaz loturiko kristal margoztuen konposaketa da.

IRUDIEN EZAUGARRIEN HIZTEGIA Hieratismoa

Mugimendurik ez adieraztea. Zurruntasuna, gogortasuna.

Jerarkizazioa

Irudien tamainaren eta kokapenaren mailaketa haien garrantziaren arabera (gero eta garrantzitsuagoak, orduan eta handiagoak eta kokapen zentraletan) Oinarrizko trazoak eta lerroak erabiliz objetu edo pertsona bat irudikatu

Eskematismoa Naturalismoa Marko Legea

Irudia errealista izaten saiatzen denean, eta ez soilik oinarrizko trazoak erabiliz edota idealizatuz Irudia dagokion marko edo oinarriari moldatu, beharrezkoak izan daitekeen deformazioak sortuz

36 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

GAIAK

PANTOKRATOR Kristo maiestatean eserita, mandorla baten barruan

MILENARISMOA Milurtearen amaierarekin, azken epaiketa emango zelaren beldurra

TETRAMORFOS Lau ebangelistak euren itxura mistikoan (Mateo – gizona; Lehoia – Marcos; Zezena – Lucas; Arranoa – Juan)

KALIGRAFIA KUFIKA Koraneko pasarte idatziak

KRISTO GURUTZILTZATUA Gurutze kristauari lotutako kristoren irudia

LAZERIA Lerroak elkar gurutzatuz sortutako poligono edo izarrak

AMABIRGINA UMEAREKIN Amabirgina Jesús magalean duela

ATAURIKEA Irudi begetalak (loreak, hostoak…)

37 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

Erlijiosoa eta didaktikoa. Mezu erlijiosoa analfabetoak diren fededunei irakatsi nahi zaieirudien bitartez

Marko Legea bete deformazioak sortuz

Erlijiosoa eta didaktikoa, baina edertasuna ere bilatzen da. Era berean aberastasuna islatu nahi da urre kolorearen erabilerarekin

Erlijiosoa eta didaktikoa, baina edertasuna ere bilatzen da

Marko Legea jarraitzen da baina askatasunarekin

Marko Legetik askatzen hasi

Marko Legea jarraitzen da baina askatasunarekin

36 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

Antinaturalismoa:  Pertsonaiak pilatuta ageri  Eskematismoa  Hieratismo handia  Sentimenduen adierazpenik ez  Proportzioak hierarkiaren arabera  Kolore oso biziak (pinturan iruadiak ingerada beltzez markatu)

Naturalismoa bilatzen hasi:  Mugimendua adierazten hasi  Bolumen naturalagoak  Sentimenduak adierazten hasi  Proportzioak errespetatzen saiatu  Kolore biziak (urre kolorea erabili, bizantziarren eraginez) Pinturaren ezaugarri bereziak:  Fondoak irudikatzen hasi, sakontasuna lortzeko

  

Geometrismoa Simetria Muhammaden mezuaren garrantzia

Gotikoaren ezaugarriak errepikatzen dira, baina pertsiarren estetikarekin

37 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

Erromanikoaren berdinak

Kaligrafia kufikoa Pantokratorra tetramorfosekin

Gargolak eta hilobi eskulturak Nobleen erretratuak

Lazeria

Kristo Gurutziltzatua  4 hiltze  Faldoi luzearekin  Errege moduan koroatua  Bizirik gehienetan

Amarbirjina haurrarekin  Eserita  Erreginatzat koroatua  Haurra magalean, esku batekin bedeikantzen eta bestearekin salbazio gida eusten  Ez dago bien arteko komunikaziorik

Kristo Gurutziltzatua  3 hiltze  Faldoi laburragoa  Hilda  Errealismo handiagoa

Amarbirjina haurrarekin  Askotan zutunik  Espresio leunagoak  Harremana ama eta haurraren artean

Ataurikea

Erlijio gaiak batez ere

38 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)

1.

1. 2. 3.

Freskoak batez ere Tenpleak Miniaturak

2. 3. 4.

Freskoak gero eta gutxiago, beirate handiak zabaltzen direlako Tenpleak (erretauletan batez ere) Miniaturak Oleoak

1. 2. 3.

Freskoak Miniaturak Azulejoak

1. 2. 3. 4.

Mosaikoak Tenpleak Freskoak Miniaturak

39 Gizartea Zientziak (Irakaslea: Izaskun Perez Gomez)