Ivormatie magazine (Sept 2021-NL)

NIEUWE ENERGIE Ivormatie magazine - September 2021

WATERSTOF IS GEEN “ ENERGIEBRON, MAAR EEN 2

MOGELIJKHEID OM ENERGIE OP TE SLAAN”

Deze uitgave van Ivormatie heeft de naam ‘Nieuwe

Waterstof is geen energiebron, maar een mogelijkheid

Energie’ gekregen. In deze editie vindt u voorbeelden

om energie op te slaan. Is er teveel zonne- of wind-

van projecten waar Iv-Groep de laatste tijd aan

energie, dan sla je het op voor momenten waarop er te

heeft gewerkt, allemaal in het kader van de energie-

weinig is.

transitie. Een goede zaak natuurlijk. We moeten van het verbranden van koolwaterstoffen af om zo een

Dat begrip begint langzaam door te dringen. Steeds

einde te maken aan de stijging van de temperatuur

meer initiatieven worden ontplooid op het gebied

op aarde.

van waterstof. Met verbazing las ik laatst dan ook in de krant dat de minister had geopperd dat Tata Steel

Toch moet mij wat van het hart. Alle ontwikkelingen

staal zou kunnen maken met behulp van waterstof.

ten spijt, ik heb het gevoel dat beleidsbepalers - zeg

Daarmee zou een oplossing voor de vervuiling (CO2-

maar ‘de politiek’ - onvoldoende begrijpen waar het om

uitstoot) zijn gevonden. Nu is Tata Steel bij uitstek een

gaat.

voorbeeld van een continu-proces. Het idee is dus dat we waterstof als energiebron gaan gebruiken in plaats

Jaren geleden zijn we al begonnen met zonne- en

van als energiebuffer. Het blijft moeilijk om deze twee te

windenergie. Daarmee is de keten echter nog niet

onderscheiden.

gesloten. Zon en wind leveren elektrische energie, maar dit kunnen we niet (of nauwelijks) opslaan. Wanneer er

Rob van de Waal

geen zon of wind is, blijven we dus volledig afhankelijk

CEO Iv-Groep

van conservatieve energiecentrales. Nu komt het voor dat op een zonnige dag teveel zonne-energie wordt opgewekt die vervolgens verloren gaat, omdat we deze energie niet kunnen opslaan. Als een paar uur later de zon weer verdwenen is, vallen we terug op diezelfde energiecentrales.

We moeten dus energie gaan opslaan; bufferen. Dat kan op verschillende manieren. Momenteel het meest gehoord is waterstof. Heel langzaam dringt het tot de politiek door dat alle eerdere initiatieven niet werken zonder deze stap.

3

35e jaargang, nummer 1, September 2021 Redactie Iv-Groep, Afdeling Corporate Development & Marketing Ivormatie Een uitgave van Iv-Groep b.v.

Redactieadres Iv-Groep b.v.

Postbus 1155 3350 CD Papendrecht Nederland marketing@iv-groep.nl www.iv-groep.nl Afmelden Wil je de Ivormatie liever digitaal ontvangen? Of wil je je uitschrijven? Geef het door via marketing@iv-groep.nl.

Copyright © 2021 Iv-Groep. Voor het geheel of gedeeltelijk overnemen of bewerken van artikelen is toestemming van de redactie vereist.

INHOUD

6 Een aanzienlijk lagere CO2-footprint met CCS-oplossingen 10 Duurzaamheid is de norm voor nieuwe melkfabriek Emmi 16 Eerste stappen naar grootschalige offshore waterstofproductie 24 GeoDuct, samenspel met de natuur 28 Energie uit water 32 Rijkswaterstaat op weg naar een energieneutraal ‘eigen huis’ 36 De Altis: een circulair en energieneutraal sportcomplex 42 Werkzaamheden voor de toekomst

5

6

Een aanzienlijk lagere CO2-footprint met CCS-oplossingen Is Carbon Capture and Storage (CO2-afvang en

simpelweg niet alle processen te elektrificeren. En

-opslag) dé manier om op korte termijn de CO2-

als processen wel te elektrificeren zijn, gaan daar

uitstoot van de industrie te reduceren? Escher

enorme investeringen mee gemoeid omdat de

ziet het zeker als een realistische oplossing.

fabriek op de schop moet. CCS-oplossingen vormen

“Je kunt Carbon Capture and Storage (CCS)

daarom een ideale brug om relatief kostenefficiënt

oplossingen zien als een transitie binnen de

en op korte termijn de CO2-uitstoot flink te

energietransitie. De impact kan enorm zijn,

reduceren en tegelijkertijd verder te werken aan

omdat deze oplossingen zich primair richten

de ontwikkeling van groene energieproductie en

op de grootste CO2-uitstoters”, vertelt Maarten

duurzame oplossingen als elektrificatie.”

Brandenburg, Commercial Manager bij Escher Process Modules. “Het is het laaghangende fruit als

Het CCS-principe in een notendop

je op korte termijn drastisch en kostenefficiënt de

Nog nooit is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zo

CO2-uitstoot wil verlagen. En juist omdat de CCS-

hoog geweest als nu. In 2020 nam de Nederlandse

oplossingen zo laagdrempelig en toegankelijk zijn,

industrie, met 54,1 megaton CO2(eq)-uitstoot, circa

is het een goed hulpmiddel in de energietransitie.”

32,5% van de totale uitstoot in Nederland (166,4 megaton CO2 (eq)) voor zijn rekening. Daarmee

Elektrificatie op korte termijn niet haalbaar

is de industrie de grootste vervuiler. Dat blijkt

De wens is om in de toekomst veel processen te

uit een eerste raming van het CBS en de RIVM/

elektrificeren. Een transitie waarbij de industrie zal

Emissieregistratie over de broeikasgasuitstoot in

draaien op duurzame elektrische technieken in

2020 volgens de IPCC-richtlijnen. Deze gegevens

plaats van op gasgestookte technieken. Maarten: “Op

worden jaarlijks gepubliceerd op de website van

de korte termijn is dit echter niet haalbaar. Enerzijds

de Emissieregistratie. Vooral de staalindustrie,

omdat de beschikbare hoeveelheid groene energie

cementindustrie, afvalverwerking, raffinage,

momenteel, maar ook in de nabije toekomst, lang

petrochemie en gasgestookte elektriciteitscentrales

niet genoeg is om aan de totale energiebehoefte

produceren grote hoeveelheden CO2.

van de industrie te kunnen voldoen. Anderzijds zijn

7

Als onderdeel van de Europese Green Deal heeft de Europese

Het droogproces van CO2

Commissie in september 2020 (in het Klimaatdoelstellingsplan

Het drogen van CO2 is noodzakelijk om te voorkomen dat er

2030 ) voorgesteld om het streefcijfer voor de vermindering van

zuren vrijkomen die zorgen voor corrosie in de leidingen. Het

broeikasgasemissies in 2030 (inclusief emissies en verwijderingen)

droogproces van CO2 is vrijwel identiek aan het droogproces van

te verhogen tot ten minste 55% ten opzichte van 1990.

aardgas. Het ontwerpen, fabriceren en leveren van dergelijke installaties is iets wat Escher als leverancier van procesoplossingen

Als we dit ambitieuze doel willen bereiken, moeten op korte termijn maatregelen worden genomen die een flinke CO2-reductie teweegbrengen. Maar wat zijn die CCS-oplossingen nu precies? En wat maakt ze zo toegankelijk voor de industrie?

CCS-oplossingen kunnen van ontwerp tot oplevering in circa twee jaar worden gerealiseerd.

al sinds 1925 doet.

In de basis werkt het CO2-drogingsproces zo dat er onder een bepaalde druk CO2 uit de afvanginstallatie wordt aangeleverd naar de CO2-drooginstallatie. Het CO2 is op dat moment nog verzadigd met water en bevat soms nog andere elementen. Voordat het CO2 geïnjecteerd kan worden in het veld, moeten het water en de andere vervuilingen eerst verwijderd worden. Dit kan op een aantal manieren worden gedaan. Welke manier het meeste geschikt is, ligt aan de toepassing en de wensen en eisen van de

Kort samengevat houden CCS-oplossingen het volgende in.

De rookgassen die bij industriële processen vrijkomen worden

van glycol of moleculaire zeven. Wanneer het behandelde CO2

afgevangen in een afvanginstallatie, waar het CO2 wordt

schoon is, kan het worden gecomprimeerd voor transport of voor

gescheiden van andere gassen. Vervolgens wordt het CO2 in een

opslag ondergronds. Eenmaal veilig en hermetisch opgesloten in

daaropvolgend proces gedroogd, zodat er schone en droge CO2

ondergrondse lege olie- en gasvelden of oude zoutcavernes, kan

overblijft. Die schone en droge CO2 kan onder de grond, in lege

het CO2 daar voor altijd worden opgeslagen.

olie- en gasvelden of oude zoutcavernes, worden opgeslagen.

Met deze techniek wordt de CO2-uitstoot van een fabriek aanzienlijk verlaagd, terwijl de benodigde aanpassingen op de site, de downtijd van installaties en de kosten te overzien zijn.

Carbon Capture and Storage is een tijdelijke, maar laagdrempelige oplossing die minstens de komende 50 tot 60 jaar uitkomst kan bieden en die van ontwerp tot en met oplevering in circa twee jaar kan worden gerealiseerd, zonder grootschalige aanpassingen aan een fabriek. Daarmee is CSS veel goedkoper dan andere opties om de CO2-uitstoot van de industrie met tientallen procenten te verminderen.

8

klant. Het CO2 kan bijvoorbeeld worden behandeld met behulp

Onze CCS standaardoplossing is fit for purpose en kan op maat worden aangepast.

Maarten: “Het droogproces van CO2 is te standaardiseren. Omdat CO2 geen explosief gas is, worden er geen bijzondere en strenge eisen aan het droogproces gesteld. Bij Escher hebben we een dergelijke standaardoplossing ontwikkeld. Deze oplossing is fit for purpose en gebaseerd op bewezen technologieën.

We hebben bij de ontwikkeling kritisch gekeken naar het proces en

Uiteraard kunnen we de CCS-oplossing wel op maat aanpassen als dat

de eisen die daaraan worden gesteld en hebben geen onnodige

gewenst is. Ons doel is om samen met onze klanten te werken aan

redundantie in onze standaard aangebracht. Daardoor kunnen we heel

een aanzienlijk lagere CO2-uitstoot op korte termijn, met toegankelijke,

kostenefficiënt een goed werkend systeem realiseren.

effectieve en betaalbare toepassingen.”

•

EEN LAAGDREMPELIGE “ OPLOSSING VOOR DE KOMENDE 50 OF 60 JAAR” X

CO2

CO2 transport

CO2 opslag

Zoutcavernes (koepel en lagen)

Aquifers en lege olieen gasvelden

9

10

Duurzaamheid is de norm voor nieuwe melkfabriek Emmi Om uitbreiding van de productiecapaciteit te

Iv-Industrie voert in opdracht van Emmi het

realiseren, wordt tegenover de bestaande fabriek van

engineering-, inkoop- en constructiemanagement uit,

Emmi in Etten-Leur een compleet nieuwe fabriek voor

vanaf het begin van het masterplanontwerp tot aan

het drogen van geitenmelk gebouwd. Het volledige

de oplevering van de fabriek. Ook heeft Iv-Industrie

EPCm-contract voor deze nieuwe melkfabriek is

de technische documenten voor de vergunningen

gegund aan Iv-Industrie. Voedselveiligheid en

opgesteld. De ontwikkeling van het masterplanontwerp

duurzaamheid zijn in dit project van groot belang.

tot het uiteindelijke ontwerp vereist nauwe afstemming met de opdrachtgever en de leverancier

Van geitenmelk naar poeder

van procesinstallaties, die al vroeg in het project is

Het Zwitserse moederbedrijf Emmi richt zich op het

geselecteerd en betrokken. Iv-Industrie zorgt voor

leveren van vooraanstaande merken en nichemarkten

de multidisciplinaire coördinatie en het ontwerp van

in de zuivelsector. In hun zoektocht naar uitbreiding

het gebouw, de gebouwgebonden installaties en de

buiten Zwitserland namen zij een aantal jaar geleden

utiliteiten.

in Nederland geitenkaasproducent Bettinehoeve over. “Geitenmelk is, in tegenstelling tot koeienmelk, meer een seizoensproduct”, legt Martin van Putten,

Synergie in het terugwinnen van energie en optimalisatie van installaties.

projectleider Emmi Javelin, uit. “Met name in het voorjaar en in de zomer is er teveel melk. Er is daarom

Een locatie met synergie

besloten het overschot in die periodes om te zetten naar

“De locatie tegenover de bestaande fabriek was niet de

geitenmelkpoeder. Inmiddels is het zo succesvol dat dit

eerst beoogde locatie voor deze fabriek”, vertelt Ruud

het hele jaar door wordt geproduceerd. Emmi zag een

Verheul, senior projectmanager bij Iv-Industrie. “Maar

kans in de markt om te groeien met geitenmelkpoeder.

toen de mogelijkheid kwam om het perceel aan de

Met name in Azië, waar veel koemelkallergie voorkomt,

overkant over te nemen, werd dit direct aangegrepen

is de vraag hoog. Het geitenmelkpoeder wordt

om de synergie tussen de beide locaties te benutten.”

vervolgens elders verwerkt tot babyvoeding. Waarom

De synergie wordt gevonden in operationele voordelen,

we dit in Nederland produceren? Enerzijds vanwege

in mogelijkheden voor het terugwinnen van energie

de oorspronkelijke basis van Bettinehoeve, anderzijds

en optimalisatie van utiliteitsinstallaties, waaronder

omdat we hier veel geiten hebben. Het is ook belangrijk

perslucht en afvoer van afvalwater.

om het product lokaal te produceren en te verwerken.”

11

De opbouw van een lay-out

Iv-Industrie aan platformen als EHEDG, HDN en SFF zijn zij

Een van de uitdagingen in het project is de integratie van de

betrokken bij en op de hoogte van de laatste ontwikkelingen op

gebouwen met de procesinstallatie. Het moet een integraal

het gebied van hygiënisch ontwerpen en in staat om deze toe te

ontwerp zijn, waarbij de opstelling van de procesapparatuur en

passen in praktische situaties.

ook de routing voor mensen, materialen, product- en reststromen optimaal is voorzien. De hygiënische zonering van de fabriek is

Voorbereid op de toekomst

hierbij een cruciale variabele. Het vormgeven van de lay-out is

Duurzaamheid is een van de meest belangrijke uitgangspunten bij

daarom gestructureerd middels blokstroomdiagrammen, met

een fabriek die relatief veel energie gebruikt. “Er zijn twee redenen

behulp van een methode gerelateerd aan Value Stream Mapping

voor het grote belang dat we hechten aan duurzaamheid”, legt

(VSM). De kern zit in het bedenken van een goed doordachte

Martin uit. “Emmi wil in 2050 volledig energieneutraal zijn. Deze

lay-out. Hier kwam de goede samenwerking naar voren. Waar

fabriek is dan nog steeds operationeel. Ten tweede heeft Emmi

Iv-Industrie het project vanuit het interdisciplinaire technisch

duurzaamheidsdoelstellingen: iedere nieuwe fabriek moet

ontwerp benaderde, deed Emmi dit vanuit de gebruiker. “We

zuiniger zijn dan de norm die we hebben gesteld. Uiteraard

hebben gekeken hoe we door de fabriek heen bewegen, zowel

moeten we ook voldoen aan de regelgeving.” Voor de warmte-

met de producten als de mensen”, vertelt Martin. “De lay-out

en koude voorziening is een integraal warmtepompsysteem

moet zo efficiënt mogelijk zijn. Dat betekent dat we met zo min

voorzien. De warmtepomp haalt restwarmte uit het proces,

mogelijk mensen de fabriek moeten bemannen. De combinatie

het gebouw en het afvalwater en voorziet het hele proces

met Iv-Industrie voor het uitwerken van de lay-out werkte goed.

en de utiliteiten van warm water van 90°C en koud water van

Binnen Iv kunnen ze makkelijk de juiste expertise uit alle delen van

5°C. Alleen voor de hoge temperaturen van de sproeidroger,

de organisatie halen. Zo konden ze de juiste mensen vanuit de

wordt gebruik gemaakt van gas. De mogelijkheid om ook de

verschillende divisies binnen Iv-Groep aan tafel zetten om over de

sproeidroger elektrisch te verwarmen is wel overwogen, maar daar

diverse onderwerpen te praten en het ontwerp te optimaliseren.

is vooralsnog van afgezien. Martin vervolgt: “We gebruiken groen

Dat Iv dit vaker heeft gedaan, helpt ook enorm. Vanuit Emmi is er

gas voor het verwarmen tot deze hoge temperatuur. Elektrisch

een apart projectteam voor deze bouw samengesteld, want deze

zou kunnen, maar dat is economisch nog niet interessant.

kennis is niet standaard in huis.”

De fabriek is wel voorbereid op de toekomst, zodat we dan gebruik kunnen maken van elektriciteit.” Ook het verbruik van

Een hygiënische fabriek

elektriciteit is geminimaliseerd door onder andere het gebruik

Om tot een integraal ontwerp te komen is Iv-Industrie uitgegaan

van frequentiegeregelde motoren in de hoogste energie-

van de hygiënestandaarden van Emmi, waarbij in overleg met

efficiëntieklasse, ledverlichting en ’s nachts oriëntatieverlichting.

de opdrachtgever steeds voor verschillende onderwerpen de

12

afweging is gemaakt tussen risico, afwerkingsniveau, kosten en

CAPEX en inkoop

praktisch gebruik. De uitgebreide kennis van Iv-Industrie op het

Aan de start van het masterplan ontwikkelde Iv-Industrie het

gebied van hygiënische richtlijnen voor alle relevante disciplines, is

CAPEX-budget. Per fase wordt het budget aangepast aan de

daarbij goed van pas gekomen. Door de actieve deelname van

informatie die beschikbaar komt.

IEDERE NIEUWE FABRIEK

“ MOET ZUINIGER ZIJN DAN DE GESTELDE NORM”

13

DE FABRIEK IS VOORBEREID “ OP DE TOEKOMST”

14

Het start met inschattingen, kengetallen en

Optimaal project

percentages. Gedurende het project wordt de scope

De kracht van dit project ligt in de uitstekende

concreet en kan het budget nauwkeuriger worden

samenwerking tussen vakbekwame en ervaren

vastgesteld.

mensen die op zoek zijn naar synergie en de beste oplossingen. De samenwerking in het

Iedere nieuwe fabriek moet zuiniger zijn dan de gestelde norm.

project verloopt al vanaf de start zeer goed. “De samenwerking was prettig”, geeft Martin aan.

“Enerzijds deden ze bij Iv wat ze hadden beloofd

Iv-Industrie had een leidende rol bij het bepalen van

en anderzijds was het team prettig om mee te

de inkoopstrategie voor alle, niet-procesgerelateerde

werken. Ze waren positief en dachten mee. Gewoon

werkzaamheden, inclusief het begeleiden van het

professioneel en proactief, dat is fijn. Wij doen niet

selectieproces, het opstellen van de technische

vaak dit soort grote projecten, dus het is fijn als een

offerteaanvragen, vragen en antwoorden,

partij met je meedenkt. Het scheelt ook dat Iv al

technische offerte-evaluatie en offertebesprekingen.

een soortgelijk project had gedaan bij Vreugdenhil”.

Het team van Emmi verzorgde de commerciële

Ondanks dat de uitvoering van het project in

contracten.

coronatijd plaatsvond, loopt het project op schema.

In juni 2021 startte de bouw van de fabriek. Volgens

Een ongeluk-vrije werkplek

planning is het tegen de zomer van 2022 afgerond.

Tijdens de bouw en installatie ligt de functionele

“Emmi is een hele professionele opdrachtgever

begeleiding bij de lead engineers van Emmi en

die snapt wat je moet doen om zo’n fabriek te

worden de kwalificaties onder toezicht van het

ontwerpen”, vertelt Ruud.” Wij kunnen daardoor ook

projectteam van Emmi uitgevoerd. Tijdens deze fase

goed ons werk doen. De uitvraag van dit project

neemt Iv-Industrie de rol van engineering backoffice,

past gewoon bij ons. Dit project zit helemaal in onze

ontwerpcoördinator en constructiemanager op

comfortzone!”

zich. Veiligheid is in deze fase cruciaal en is vanaf

•

de start van het project geïntegreerd in het door Iv-Industrie ontwikkelde masterplan. Het doel is om vanaf dag één een ongeluk-vrije, veilige werkplek te realiseren voor alle werknemers van de op locatie aanwezige partijen. De veiligheid op locatie en de toegangscontrole worden uitgevoerd door een onafhankelijke derde partij die rechtstreeks door Emmi is gecontracteerd.

15

16

Eerste stappen naar grootschalige offshore waterstofproductie Offshore windenergie heeft enorm potentieel

elektriciteitsnetwerken, de omschakeling naar

en is van essentieel belang om de doelstellingen

waterstof, ‘slimme’ netwerken, vraagrespons,

van het Klimaatakkoord van Parijs te behalen.

opslagmogelijkheden en kunstmatige eilanden

De offshore wind sector is in de afgelopen

moet offshore windenergie een grotere rol gaan

jaren in Europa enorm gegroeid. Ook in de

spelen binnen de energiehuishouding. Maar

komende decennia wordt een aanzienlijke

tegelijkertijd moeten de maatschappelijke kosten en

capaciteitstoename verwacht. De capaciteit

ecologische impact van offshore energieopwekking

van de huidige offshore wind installaties in de

omlaag. Naar verwachting zullen naast de

Noordzee bedraagt 17 GW. Prognoses voor de

particuliere verbruikers ook de zware industrie

toekomstige offshore windcapaciteit liggen

en de transportsector (met name de luchtvaart)

tussen de 34 en 100 GW in 2030 tot 250 GW in

de vraag naar groene, betaalbare elektriciteit en

2050. Voor Nederland is offshore windenergie een

waterstof gaan opstuwen wanneer ook zij steeds

van de belangrijkste pijlers om de doelstellingen

meer gebruikmaken van duurzame brandstoffen.

van het Klimaatakkoord van Parijs te behalen

Inmiddels wordt algemeen erkend dat binnen de

en opwarming van het klimaat tegen te gaan.

hele keten gezocht moet worden naar flexibele

Er liggen concrete plannen om in 2030 een

oplossingen en diensten op het gebied van

geïnstalleerde capaciteit van 11,5 GW te realiseren,

energiesystemen, willen we offshore windenergie

die tegen 2050 zou kunnen uitgroeien tot wel

tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten

60 GW of meer. De Noordzee is dus letterlijk de

kunnen implementeren. Iets wat nauw verband

drijvende kracht achter de energievoorziening van

houdt met offshore windenergie, is de verwachte

alle aangrenzende landen, inclusief Nederland.

ontwikkeling van waterstof als een belangrijke energiedrager voor de opslag, het transport en het

Zo laag mogelijke maatschappelijke kosten

gebruik van energiesystemen.

Onderdeel van het Klimaatakkoord van Parijs zijn de ‘Green Powerhouse Noordzee’doelstellingen. Met de uitbreiding van gekoppelde

17

Belangrijke uitdagingen

elektriciteitsnetwerk. Bovendien kan er zo veel meer windenergie

De grootschalige integratie van offshore windenergie in de

worden opgewekt dan het elektriciteitsnet op het vasteland

huidige energiesystemen kent een aantal belangrijke beperkingen.

aankan.

De eerste uitdaging zit in de infrastructuur. Op dit moment kan de infrastructuur de hoge elektriciteitstoevoer van offshore

Waterstof kan in het bestaande offshore aardgasnetwerk worden

windparken die na 2030 wordt verwacht niet verwerken. Een

geïnjecteerd en getransporteerd. Er zijn dus niet direct nieuwe

ander probleem is het fluctuerende aanbod en de wisselende

pijpleidingen nodig om de op zee opgewekte energie naar de

vraag, waardoor vraag en aanbod niet optimaal op elkaar kunnen

wal te transporteren. Dit biedt kansen om bestaande platforms te

worden afgestemd.

gebruiken voor de offshore productie van waterstof.

Het omzetten van windenergie in waterstof (door middel van elektrolyse) is een oplossing voor de overbelasting van het energienetwerk.

’s Werelds eerste offshore waterstoffaciliteit op een werkend platform Iv-Offshore & Energy werkt mee aan het PosHYdon-project. Hier wordt beoogd om drie energiesystemen (offshore windenergie,

De ontwikkeling van offshore windenergie in Nederland gaat

offshore gas en offshore waterstof ) te integreren door waterstof

steeds sneller. Dit betekent dat het aandeel fluctuerende

te produceren uit zeewater. Deze pilot vindt plaats op het Q13a-

hernieuwbare energie in het elektriciteitsnetwerk aanzienlijk

A-platform van Neptune Energy in het Nederlandse deel van de

toeneemt. Dit heeft gevolgen voor de stabiliteit van het

Noordzee. Het doel van dit 1 MW-project is ervaring opdoen met

energienetwerk en de balans tussen vraag en aanbod. Ook zou de

de integratie van bestaande offshore energiesystemen en de

capaciteit van het onshore netwerk in 2030 een beperkende factor

productie van waterstof op zee.

voor de inzet van offshore windenergie kunnen worden.

Nu er steeds meer windparken verder uit de kust worden

De bestaande infrastructuur van offshore pijpleidingen komt na

gebouwd, zijn voor het transport van de opgewekte energie

2030 beschikbaar voor andere gassen. Als eerste op de markt

dure HVDC-verbindingen (hoogspanningsgelijkstroom) nodig.

wordt met het PosHYdon-project in de praktijk onderzoek gedaan

Hoe groter de afstand, hoe hoger de kosten en hoe groter de

naar de mogelijkheid om deze offshore faciliteiten voor andere

energieverliezen. Op een bepaald moment zal er een afweging

doeleinden in te zetten. De onderzeese pijpleidingen lopen tot

moeten worden gemaakt tussen het transport van energie in de

aan de Noordzeekusten van het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en

vorm van elektronen of moleculen.

Denemarken en hebben de capaciteit om tot 12 GW windenergie in de vorm van waterstof naar het vasteland te transporteren.

Een van de oplossingen om overbelasting van het netwerk te voorkomen, is elektrolyse: het omzetten van windenergie in

PosHYdon is het eerste project ter wereld dat onderzoek doet

waterstof. Hierbij wordt windenergie in de vorm van moleculen,

naar offshore waterstofproductie en -transport op een bestaand

in plaats van elektronen, het netwerk in geleid. Dit maakt ‘peak

platform. Het is een eerste stap op weg naar grootschalige

shaving’ mogelijk en zorgt zo voor een betere balans in het

waterstofproductie ver uit de kust, iets wat na 2030 noodzakelijk zal worden.

18

VANAF DE EERSTE “ ONTWIKKELINGEN BETROKKEN BIJ NIEUWE OFFSHORE ENERGIE” 19

20

Iv-Offshore & Energy gaat voor het PosHYdon

Iv-Offshore & Energy gelooft dat waterstof een

project de eisen definiëren voor de toepassing van

belangrijke rol zal spelen in de energietransitie,

het elektrolysesysteem op het offshore platform.

zowel onshore als offshore, en is daarom ook

De installatie van het elektrolysesysteem op het

betrokken bij de eerste front-end ontwikkelingen

Q13a-A-platform vergt een aantal aanpassingen.

van offshore waterstofproductie. Hiertoe neemt

Iv-Offshore & Energy gaat ook de engineering

Iv-Offshore & Energy niet alleen deel in verschillende

verzorgen voor de aanpassingen aan het platform en

onderzoeks-, pilot- en demonstratieprojecten, maar

de systeemintegratie om productie van waterstof op

heeft het ook een concept ontwikkeld voor een

zee mogelijk te maken.

compleet offshore platform voor groene waterstof.

Dit platform heeft een capaciteit van 500 MW en

Omdat de kosten (energieverliezen) van transport

produceert in één dag voldoende waterstof om

via kabels toenemen bij grotere afstanden tot

meer dan 300.000 waterstofauto’s ruim 100 kilometer

de kust, is het een aantrekkelijke optie om de

te laten rijden! Iv-Offshore & Energy heeft het

opgewekte elektriciteit offshore om te zetten

volledige ontwerp van dit offshore waterstofplatform

in waterstof. Het hogere vermogen, de offshore

gemaakt, van het process design tot de Balance of

waterstofproductie en de grotere transportafstand

Plant en het ontwerp van de jacket (het onderstel

zouden alles bij elkaar voordeliger kunnen zijn dan

van het platform) en de hulpsystemen.

kabelaansluitingen en on- en offshore conversie.

•

Iv-Offshore & Energy gelooft dat waterstof een belangrijke rol zal spelen in de energietransitie.

500 MW offshore platform voor de productie van groene waterstof Voor een grootschalige integratie van offshore windenergie in het bestaande systeem hebben we op korte termijn veel grotere productiesystemen voor groene waterstof nodig. Iv-Offshore & Energy is betrokken geweest bij een groot aantal olie- en gasprojecten wereldwijd, en ook al sinds het eerste begin bij verschillende offshore windprojecten.

21

WAT MAAKT IV EIGENLIJK ZO BIJZONDER? Laagdrempelige, open cultuur

Nuchter

Iv voelt als een echt familiebedrijf: je kunt altijd even bij collega’s langslopen om te sparren. Je krijgt veel vrijheid en ruimte voor ondernemerschap.

We gaan niet zomaar mee in trends, maar kijken altijd kritisch naar de inhoud. We innoveren omdat we écht iets willen bijdragen aan de wereld van morgen.

Unieke vraagstukken

Work hard, play hard

Bij Iv werken we aan projecten die ons uitdagen de grenzen op te zoeken van wat technisch mogelijk is.

Bij Iv houden we wel van een feestje. Zo is het bijvoorbeeld een traditie dat we naar het EK- en WK-voetbal gaan. Altijd een groot feest!

Diversiteit Van infra tot onderzeeboot: wij zijn het meest diverse ingenieursbureau van Nederland.

22

Een greep uit onze vacatures: ✓✓ Engineer civiele techniek ✓✓ Lead/Senior electrical engineer ✓✓ Monitoringsspecialist ✓✓ Afdelingshoofd werktuigbouwkunde ✓✓ Junior structural engineer ✓✓ Project engineer food, farma en chemie ✓✓ Project engineer staalconstructies

Bekijk alle vacatures op

werkenbijiv.nl

23

GeoDuct, samenspel met de natuur Infrastructurele projecten hebben een grote ecologische

herbruikbaar. Dit in tegenstelling tot beton met wapeningsstaal,

voetafdruk en leiden vanuit het winnings-, bewerkings- en

wat bij einde levensduur/opheffing niet meer de waarde van

transportproces tot een hoge milieubelasting. Tegelijkertijd

primaire grondstoffen heeft en slechts gerecycled kan worden.

moeten grote delen van de bestaande Nederlandse infrastructuur worden vervangen en/of gerenoveerd (V&R-

Lagere CO2-emissies

opgave). Omdat Rijkswaterstaat zichzelf tot doel heeft gesteld

De CO2-emissie van een viaduct wordt grotendeels bepaald door

om vanaf 2030 volledig circulair te werken, heeft zij een oproep

het materiaalgebruik. De productie van materialen zoals beton

aan de markt gedaan (via de methode SBIR: Strategic Business

en staal resulteren in veel CO2-emissie. Dat is bij gebruik van

Innovation Research) voor het ontwikkelen van innovatieve

respectievelijk geotextiel en grond veel minder of niet het geval.

circulaire viaducten, die veelvuldig kunnen worden hergebruikt.

Op basis van indicatieve berekeningen heeft de ontwikkeling

Iv-Infra heeft deze handschoen opgepakt en samen met diverse

(productie van materialen en activiteiten op de bouwplaats) van

ketenpartners, waaronder Dura Vermeer, Geotec Solutions,

het GeoDuct een 50% lagere CO2-emissie vergeleken met een

Heusker, Wagemaker, Ploegam en Zwarts & Jansma Architecten,

conventioneel viaduct van beton en staal.

het zogenaamde GeoDuct ontwikkeld.

Het GeoDuct

De grondstoffen van het GeoDuct zijn zeer goed hoogwaardig herbruikbaar.

Het GeoDuct is een viaduct dat volledig is opgebouwd uit gebiedseigen, lokale grond dat is ingesloten door geotextiel. Een

Constructieve haalbaarheid

natuurlijke boog verzorgt de krachtsafdracht en een paalfundering

Op dit moment is de constructieve haalbaarheid rekenkundig

is niet nodig. De grond wordt niet gebonden of vermengd en het

aangetoond en willen we het GeoDuct demonstreren in een

geotextiel kan gerecycled, biobased of losmaakbaar ontworpen

relevante testomgeving. Om het prototype op de gewenste schaal

worden. Dit resulteert in een lagere milieubelasting op het gebied

te bouwen wordt het ontwerp verder uitontwikkeld, waarna het

van circulariteit en emissies.

prototype gebouwd en uitgebreid getest zal worden. Indien de innovatie op het niveau van TRL6 kan worden gebracht, achten de

Een circulair concept

deelnemers het concept van het GeoDuct voldoende bewezen

De lagere milieubelasting ten aanzien van circulariteit komt voort

om het in innovatieve aanbestedingsprojecten mee te nemen.

uit het primaire en secundaire materiaalgebruik. Voor het GeoDuct

De resterende detailengineering kan dan binnen het eerste

is 95% minder primair materiaalgebruik nodig vergeleken met een

commerciële project worden uitgevoerd.

traditioneel viaduct van beton en staal. En doordat het GeoDuct 100% losmaakbaar is, zijn de grondstoffen zeer goed hoogwaardig

24

•

25

EEN CIRCULAIR “ BRUGCONCEPT”

Impressie GeoDuct (bron: Zwarts & Jansma Architecten)

26

27

28

Energie uit water Wanneer we het hebben over groene energie,

leverancier geworden van gas. Dat vraagt wel wat

denken we vaak aan zonne-energie of

van de bedrijfsvoering op de rwzi. Qua veiligheid

windenergie. Maar ook uit water halen we

moet bijvoorbeeld met andere aspecten rekening

energie. Iv-Water is momenteel bezig met een

worden gehouden.” In Sleeuwijk wordt nu zo’n

reeks van projecten die in het teken staan van

twee miljoen kuub aardgas per jaar geproduceerd.

energiewinning uit water.

In het licht van de wens om in Nederland in 2050 aardgasvrij te zijn, is dit zeker een interessant project.

Slibvergisting

Iv-Water verzorgde het integrale ontwerp van de

Voor waterschappen is energie uit water halen

energiefabriek en ondersteunde het waterschap

niet nieuw. Bij het zuiveren van afvalwater vangen

bij de aanvraag van de omgevingsvergunning.

ze het slib af. Veelal wordt het slib vergist, waarbij

Daarnaast verzorgde en coördineerde Iv-Water de

biogas vrijkomt. Vervolgens gebruiken ze dat biogas

procestechnische opstart van de gehele installatie.

in een warmte-krachtkoppeling (WKK-installatie).

Een gasmotor drijft een generator aan voor de

De Nederlandse waterschappen produceren

opwekking van elektriciteit en de vrijgekomen

ongeveer 125 miljoen kuub biogas. Dat is circa

warmte kan vervolgens worden gebruikt voor de

17% van de Nederlandse biogasproductie.

verwarming van het slibvergistingsproces en de

Momenteel wordt echter nog maar een klein

bijgebouwen op de zuiveringsinstallatie.

deel opgewaardeerd naar groen gas voor externe consumptie.

Ook uit water halen we energie.

Thermische energie “Bij de energiefabriek Sleeuwijk is dit anders,” legt

Het vergisten van slib is niet de enige manier om

Paul Kloet, adjunct-directeur Iv-Water, uit. “Daar

energie uit water te halen. Aquathermie is een

verzamelen ze het slib van de negen omliggende

andere variant. Water is namelijk een belangrijke

zuiveringen en door deze schaalvergroting

drager van warmte en is daarmee zowel geschikt als

produceren ze met behulp van slibvergisting een

transportmedium en als energiebron.

grote hoeveelheid groen gas. En gezien deze

Met behulp van aquathermie is het mogelijk om

schaalgrootte is het interessant het gas op te

gebouwen te verwarmen en/of te koelen door het

waarderen naar aardgaskwaliteit voor consumptie

gebruik van warmte en koude uit oppervlaktewater,

door derden. Het waterschap is hier eigenlijk een

afvalwater of drinkwater.

29

De warmte uit het water kan worden opgeslagen in de bodem

“Meer hoogwaardige warmtebronnen kunnen uiteraard ook

en vervolgens, wanneer dit nodig is, worden opgewaardeerd met

worden ingezet, maar dan is de bron veelal restwarmte vanuit een

een warmtepomp. Bij deze centrale warmte-opwekking is een

industrieel proces of met behulp van bijvoorbeeld geothermie.”

warmtenet nodig dat het water naar de gebouwen transporteert.

In 2019 is de Green Deal afgesloten om initiatieven te stimuleren die meer gebruikmaken van deze warmtebronnen.

We bekijken iedere mogelijkheid integraal, het blijft altijd maatwerk.

“Iv-Water is betrokken bij een aantal projecten in het kader

“Zo is Iv-Water momenteel via Inenergie betrokken bij een project

van warmtenetten”, vertelt Paul. “De watertemperatuur van

van Vattenfall”, vervolgt Paul. “Dit project betreft het realiseren

bijvoorbeeld effluent (gezuiverd afvalwater) is continu zo’n 10-15

van een koppeling tussen laagwaardige en hoogwaardige

graden Celsius. Door de inzet van een elektrische warmtepomp

warmtebronnen met als inzet een robuust warmte netwerk

kan de warmte eenvoudig worden onttrokken. Met deze

met een hoge beschikbaarheid. Het plan in dit project is om de

warmte kan een verwarmingssysteem gemakkelijk naar circa 45

warmte/koude van meerdere bronnen bij een distributiestation

graden Celsius worden gebracht en is het dus geschikt voor de

samen te brengen. Het betreft een combinatie van WKO

verwarming van gebouwen en processen.”

aangevuld met stadsverwarming. We zijn nu bezig met het ontwerp en het bepalen van de benodigde ruimte voor de

Aquathermie is ook ingezet op de energiefabriek Sleeuwijk als

installatie en de eisen die hieraan gesteld moeten worden.

alternatieve warmtebron voor het vergistingsproces en dus

Vattenfall heeft hierbij veiligheid hoog in het vaandel staan.”

komt de energie hier niet uit afval, maar uit de warmte van het aangevoerde afvalwater. Door dit initiatief van onze projectleider

Creëren van een bron

Ronny Faasen frustreerden we de bouw niet in het kader van

Het klinkt heel eenvoudig, het halen van energie uit water, maar

onverwachte beperkingen als gevolg van de stikstofproblematiek

is dat ook zo? Paul legt uit: “Bij de slibvergisting moet er wel

(PAS). Door dit alternatief was de inzet van een deel van het

een bepaalde schaalgrootte behaald worden om het lucratief

biogas voor deze verwarming niet meer nodig. Daarnaast kan er

te maken. Om een businessmodel sluitend te krijgen zijn veel

hierdoor nog circa 10-15% meer aardgas worden geproduceerd en

stakeholders betrokken. Daarnaast hebben dit soort projecten

geleverd. In dit specifieke project is gekozen voor warmtepompen

vaak een grote impact op de omgeving. Het gaat niet alleen om

met een uitgangstemperatuur van circa 70 °C.

het vergisten van het slib en hierbij gepaarde beheersmaatregelen

Er zit wel een nadeel aan deze wijze van verwarmen, omdat

ter voorkoming van explosiegevaar. Als je slib gaat ophalen

afvalwater niet continu op de installatie wordt aangevoerd. Door

bij verschillende zuiveringen, zorgt dit ook voor meer

het bijplaatsen van een beperkte buffer kunnen de hydraulische

transportbewegingen wat impact heeft op de omgeving.”

fluctuaties in het dag-/nachtpatroon worden opgevangen en kan de installatie continu van de benodigde warmte worden voorzien.

30

“Bij thermische energie is het nog lastiger te organiseren. Het

Energieneutraal

creëren van een bron vlakbij de uiteindelijke gebruikers is in

De energietransitie is een belangrijk thema voor de

veel gevallen een uitdaging. Hiervoor is directe nabijheid van

waterschappen. De meeste waterschappen hebben de ambitie

voldoende capaciteit rioolwater, effluent of oppervlaktewater

om op termijn energieneutraal te opereren. Sommige al in 2030.

essentieel. Bovendien zijn de meeste bestaande woningen

“Voor de toekomst is er niet maar één goede oplossing qua

gebouwd voor hoge temperatuurbronnen. Deze nieuwe

keuze van energiebron”, vervolgt Paul. “Energie uit water is een

laagwaardige warmtebronnen zijn daardoor veel beter inzetbaar

goede bijdrage in de energietransitie, maar de vervanging van

in nieuwbouw. De inzet van aquathermie vraagt dus om een

fossiele brandstoffen zal door verschillende bronnen moeten

intensieve verkenning wat betreft de haalbaarheid.”

worden opgevangen. En welke bron het is, zal altijd afhangen van wat de beste oplossing is voor de betreffende locatie en

•

situatie. We bekijken iedere mogelijkheid integraal. Het blijft altijd maatwerk.”

VOOR DE TOEKOMST IS ER NIET “ MAAR ÉÉN GOEDE OPLOSSING”

31

32

Rijkswaterstaat op weg naar een energieneutraal ‘eigen huis’ Rijkswaterstaat wil in 2030 volledig energieneutraal

de constructiegegevens van de panden nodig. En

zijn en wil hiertoe alle eigendomspanden

indien mogelijk ook informatie over de belastingen

voorzien van zonnepanelen, laadpalen en slimme

waarmee destijds is gerekend. Het verkrijgen van deze

achterliggende systemen. Maar wat is er per

informatie was een stuk lastiger dan gedacht, doordat

pand mogelijk? Wat is het maximaal aantal te

het gros van deze gegevens niet digitaal beschikbaar

realiseren zonnepanelen op de daken? Hoe zit het

was en gemeentehuizen in verband met corona niet

installatietechnisch in elk pand? En waar kunnen de

of heel beperkt toegankelijk waren”, vertelt Saskia

laadpalen worden geïnstalleerd?

Frijns, projectleider en register constructeur bij CAE. “We zijn zo’n beetje het hele land doorgereden om

Het hele land door

gemeentehuizen en alle panden van RWS te bezoeken.

Iv-Infra, Iv-Bouw en CAE (de constructieve tak van

We hebben routes uitgestippeld voor drie dagen in de

Iv-Bouw) hebben per pand inzichtelijk gemaakt wat

week en bezochten per dag zo’n drie à vier locaties.”

mogelijk is en hoe dit zo effectief en efficiënt mogelijk kan worden gerealiseerd. “Het was best een uitdaging”,

Een eenduidig format

vertelt Harry Nienhuis, projectmanager bij Iv-Infra.

Om alle panden zo efficiënt mogelijk te kunnen

“Voor de zomer moest alles zijn afgerond, dus er stond

beoordelen is bij de start van het project een

tijdsdruk op het project, en gaandeweg kregen we

eenduidig beoordelingsformat opgezet. Zo kon elk

onverwachts te maken met beperkingen door de

pand op dezelfde manier worden beoordeeld. De

corona-lockdown. Uiteindelijk bleek ook dat er geen 81,

inventarisaties op locatie zijn uitgevoerd door Iv-Infra

maar 118 panden moesten worden onderzocht.”

en Iv-Bouw. Iv-Infra inventariseerde de parkeerplaatsen en samen met Iv-Bouw de daken en elektrotechnische

Per dag bezochten we zo’n drie à vier locaties.

gebouwinstallaties. “Ten aanzien van de daken is inzichtelijk gemaakt hoe de daken er precies bij liggen, qua constructie en staat, maar ook qua oppervlakte en

Een van de uitdagingen in dit project was het

beschikbare ruimte voor zonnepanelen. We hebben

uitvoeren van het archiefonderzoek. “Om te kunnen

dit voor alle daken opgemeten en vervolgens de

beoordelen of de daken constructief gezien geschikt

situering en opbrengsten van zonnepanelen bepaald

zijn voor de zonnepanelen hadden we onder andere

met het programma Helioscoop. CAE heeft de daken

33

vervolgens constructief doorgerekend en beoordeeld. Ook

bleken steeds dezelfde uitkomst te hebben. Zo bleek dat

hebben we inzichtelijk gemaakt welke elektrotechnische

de gebouwen met een betonconstructie vrijwel allemaal

gebouwinstallaties er in de panden aanwezig zijn en wat

extra belasting uit de zonnepanelen konden hebben.

deze installaties aankunnen qua capaciteit. Op basis van

Hierdoor waren de panden met een betonconstructie die

deze gegevens hebben we voor elk pand een concrete

later in het project aan bod kwamen steeds makkelijker te

indicatie kunnen afgegeven ten aanzien van de maximale

beoordelen. We hebben een kijkje kunnen nemen in heel

hoeveelheid zonnepanelen die geplaatst kan worden”,

veel verschillende constructies en hebben de rode draad die

vertelt Sjaak Verheijen, senior ontwerper bij Iv-Bouw.

we hierin constateerden, gebundeld als leerpunt. Zo konden we deze expertise verder inzetten om voor verschillende

Hoeveel zonnepanelen op elk dak?

panden inzicht te geven in wat er mogelijk is.”

De wens van Rijkswaterstaat was: plaats zoveel mogelijk

Daar waar uit de constructieberekeningen bleek dat de

zonnepanelen op elk dak. Om te bepalen hoeveel

sterkte van een aantal gebouwen niet voldeed aan de

zonnepanelen de daken aankunnen, heeft CAE voor elk

grenswaarde, hebben CAE en Iv-Bouw onderzocht wat

pand constructieve berekeningen gemaakt. Hierbij werd

wél mogelijk was. Soms valt nog winst te behalen door de

gebruikgemaakt van de geldende normen ten aanzien van

zonnepanelen net iets anders neer te zetten. Met name van

verbouw, waarbij de belasting, waarmee gerekend is in de

de oudere, kleinere gebouwen waren geen archiefgegevens

oorspronkelijke situatie, wordt vergeleken met de belasting

beschikbaar. Voor deze gebouwen is ter plaatse gekeken

behorende bij de nieuwe situatie. “In onze berekeningen

naar het type constructie, en met constructieve aannames

zijn we voor het ruimtebeslag en gewicht uitgegaan van

in gewichten (uiteraard aan de veilige kant) is berekend wat

een standaard type zonnepaneel. Deze grenswaarden zijn

mogelijk zou zijn. Hierbij is ook geput uit de gegevens die

opgesteld door Rijkswaterstaat. Door het toepassen van

zijn verkregen bij beoordelingen van soortgelijke panden

de bij verbouw behorende veiligheidsfactoren, konden we

waarvan wel constructieve archiefgegevens beschikbaar

in de bestaande constructies vaak ruimte creëren voor het

waren. Het voordeel van de oudere gebouwen is: hoe

plaatsen van de zonnepanelen op het dak zonder extra

ouder de gebouwen, hoe meer veiligheid er zit in de

voorzieningen op te nemen in de constructie”, vertelt Saskia.

oorspronkelijke constructieve berekening.

Soms valt nog winst te behalen door zonnepanelen net iets anders neer te zetten.

De meest efficiënte plek vinden voor laadpalen.

Waar plaatsen we laadpalen?

34

“Het leuke is dat we gaandeweg een rode draad vonden

Een andere wens van Rijkswaterstaat is om het wagenpark

in de verschillende typen panden (panden met een

geheel te elektrificeren. Hiertoe moeten alle panden

betonconstructie en panden met een staalconstructie

worden voorzien van voldoende laadpalen. RWS had per

met houten balklagen). De panden die op elkaar leken

locatie aangegeven hoeveel laadpunten/snellaadpunten

gewenst zijn. Iv-Infra en Iv-Bouw hebben voor elk pand

wordt. Uit de inventarisatie bleek dat een aantal panden

inzichtelijk gemaakt hoeveel eigen parkeerplaatsen

niet beschikt over eigen parkeerplaatsen. Parkeren

er zijn, waar eventueel al laadpalen staan, waar kabels

gebeurt daar willekeurig rondom het gebouw. In deze

en leidingen lopen en waar de transformatoren en

gevallen is onderzocht of en waar het mogelijk is om

hoofdvoorzieningen zitten. Vervolgens is geadviseerd

parkeervoorzieningen en laadpalen te realiseren.

waar de laadpalen het best kunnen worden gerealiseerd en hoe de energievoorzieningen moeten lopen. Voor de

Een stap dichterbij

panden waar al laadpalen aanwezig zijn, is geadviseerd

In december 2020 heeft Iv het laatste

om de nieuwe laadpalen op die locatie te clusteren,

inventarisatierapport naar tevredenheid aan

omdat dit qua bekabeling het meest efficiënt is. Voor

Rijkswaterstaat opgeleverd. Rijkswaterstaat heeft het

de panden die nog niet over laadpalen beschikken, is

werk inmiddels in aanbesteding onder aannemers en

geadviseerd om deze zo dicht mogelijk bij het gebouw

is daarmee een stap dichterbij zijn ambitie om in 2030

te realiseren zodat de bekabeling niet onnodig lang

energieneutraal te zijn.

•

KLAAR VOOR EEN “ ELEKTRISCH WAGENPARK” 35

36

De Altis: een circulair en energieneutraal sportcomplex De Altis. Het nieuwe, multifunctionele

We hebben de aanbesteding gewonnen door de

sportcomplex in Rijswijk is vernoemd naar de

uitstraling, de voorgestelde parkeeroplossing en het

plek in het oude Griekenland waar de prijzen

verwachte energieverbruik van ons plan. Iv-Bouw

werden gemaakt voor de beste sporters uit het

was als EPC-partner risicodragend verantwoordelijk

oude Olympus. In Rijswijk is het dé plek waar

voor het ontwerp van alle elektrotechnische en

inwoners indoor en outdoor kunnen sporten en

bouwkundige installaties, maar ook voor de inkoop

elkaar kunnen ontmoeten. Het sportcomplex is

van de systemen en de installatie en oplevering

volledig circulair opgebouwd, waarbij gebruik is

ervan. Iv-Bouw heeft zelf alle installatietechnische

gemaakt van hergebruikte materialen. Ook is het

ontwerpen gemaakt en de installaties ingekocht

complex volledig energieneutraal. Er wordt voor

bij diverse partijen. Uiteindelijk waren wij als EPC-

100% gebruikgemaakt van hernieuwbare energie.

partner ook verantwoordelijk voor de uitvoering.”

Maar wat komt hier installatietechnisch eigenlijk bij kijken?

Slim gebruikmaken van de ruimte De Altis is een multifunctioneel sportcomplex

Verantwoordelijk voor ontwerp, inkoop en

met een uitstraling die uniek is voor Rijswijk. Het

oplevering

complex heeft een bruto vloeroppervlakte van

Iv-Bouw was als EPC-partner vanaf de start

6.150 m2 en bestaat uit twee grote sporthallen

tot en met de oplevering bij de realisatie van

voor onder andere volleybal, basketbal, badminton

dit sportcomplex betrokken. Jaco Mooijaart,

en bewegingsonderwijs. Daarnaast beschikt het

afdelingshoofd elektrotechniek en werktuigbouw,

nog over een krachttrainingsruimte, een grote

vertelt: “Gemeente Rijswijk heeft een uitvraag

budozaal en twee grote horecavoorzieningen die

uitgeschreven waar grofweg in stond: we hebben

gekoppeld zijn aan de tribunes. Onder een gedeelte

een budget van 13,5 miljoen euro en daar willen

van het complex is een parkeergarage met een

we minimaal twee geschakelde sporthallen met

oppervlakte van 2.400 m2 gerealiseerd. Een slimme

een vrije hoogte van zeven en negen meter voor

oplossing waarmee op het voorterrein extra ruimte

hebben met een krachthonk, dans/budo-zaal en

is gecreëerd voor buitensporten zoals hardlopen en

twee horecavoorzieningen. Iv-Bouw heeft samen

bootcamp-activiteiten en ruimte voor toekomstige

met projectontwikkelaar OLCO en architect AGS een

woningbouw.

plan voor een energieneutraal gebouw aangeboden.

37

Toepassingen voor een zelfvoorzienend gebouw

nodig is in plaats van warmte, is dat het elektraverbruik

Het dak van De Altis bevat maar liefst 1100 zonne-

voor koeling met een WKO-installatie 85% lager is dan

panelen. Daarmee is vrijwel het gehele (hoge) dak

met luchtwarmtepompen. Bij de WKO-installatie is alleen

bedekt. De gedeeltes die in de schaduw liggen zijn

sprake van wat pompenergie, en de compressor van de

vormgegeven als groen dak – een dak met mos-sedum.

warmtepomp hoeft niet te draaien voor het produceren

Een voordeel hiervan is dat de sedum daken een

van koeling. Dit is gunstig voor het aantal bedrijfsuren en

bufferende functie hebben en het gebouw koelen met

daarmee de levensduur van de warmtepompen.”

het hemelwater dat door het mos wordt vastgehouden.

Het toepassen van de vele zonnepanelen is slechts een van de duurzame maatregelen in dit nieuwe sportcomplex.

Een WKO-installatie draagt bij aan een zo groot mogelijke eigen opwekking.

Voor de verwarming en koeling van het gebouw is gebruikgemaakt van een warmte-koude-opslag (WKO) installatie. Ook wordt in het gebouw warmte teruggewonnen uit de retour ventilatielucht. Koeling van de ruimten en koeling van de ventilatielucht gebeuren in principe zonder gebruik te hoeven maken van de warmtepompen maar met koud water uit de bodem. De WKO-installatie voorziet in de behoefte van het gebouw om optimaal te kunnen verwarmen en te koelen, waarbij in de zomer een maximale temperatuur van 23 graden in de hallen gehaald zal worden.

Jaco: “Een all-electric energievoorziening is het meest toekomstbestendig met een zo groot mogelijke eigen opwekking. Wij hebben daarom geadviseerd om een wko-installatie toe te passen in plaats van een warmtepomp. De WKO-installatie is tot een diepte van circa 225 meter in de grond gerealiseerd. Het effect op de energievraag in de lente en zomer, wanneer koeling

38

De werking van het WKO-systeem De energie voor ruimteverwarming wordt opgewekt met warmtepompen die energie uitwisselen met grondwater.

Verwarmingsenergie uit de bodem wordt door de warmtepompen naar een bruikbaar niveau van 45 °C opgewaardeerd. Door verwarmingsenergie uit de bodem te halen, koelt het grondwater af. Dit koude grondwater wordt in de zomer gebruikt voor ruimtekoeling. Koeling van de ruimtes en koeling van de ventilatielucht is dus feitelijk vrij beschikbaar en gebeurt in principe zonder gebruik te hoeven maken van de warmtepompen.

Energie-uitwisseling met het grondwater gebeurt bij een vrij constante grondwatertemperatuur.

De warmtepompen zijn ontworpen om bij deze temperatuur optimaal te werken. Het rendement van deze warmtepompen (SCOP) is hoog. Warmtepompen die energie-uitwisselingen hebben met de buitenlucht hebben een veel lagere SCOP-waarde.

Met de WKO-installatie kan het gebouw optimaal verwarmen en koelen.

Een comfortabele binnentemperatuur De sportzalen worden verwarmd en gekoeld middels klimaatpanelen. Dit is als het ware een radiator aan het plafond, die bestaat uit een staalplaat waar leidingen overheen lopen. In dit geval is de staalplaat geperforeerd.

Deze plaat wordt, afhankelijk van het seizoen, warm of koud. Een voordeel van stralingspanelen is dat ze een ruimte ’s nachts op temperatuur kunnen houden, waardoor de ventilatoren niet hoeven te draaien en energie wordt bespaard. Een ander voordeel is dat ze ten opzichte van vloerverwarming aanzienlijk sneller reageren op wisselende belasting (de hoeveelheid

39

mensen in de ruimte). Wanneer meerdere mensen gebruik-

te beperken, wordt het licht per ruimte geschakeld door

maken van een zaal, wordt het daar vanzelfsprekend

aanwezigheidsdetectie. Via een veegschakeling wordt alle

warmer en koelen de stralingspanelen de ruimte tot

verlichting op vaste tijden uitgeschakeld. De verlichting

de gewenste temperatuur. Andersom geldt hetzelfde.

is volledig dimbaar en wordt automatisch gedimd naar

Zo zorgen de stralingspanelen voor een comfortabel

aanleiding van het type gebruik. Overdag, wanneer de

sportklimaat.

locatie wordt gebruikt voor onderwijs, staat de verlichting

Het gebouw is uitgerust met een regelinstallatie die

ingeregeld op 300 lux. Bij reguliere sport is dit 500 lux en

alle klimaatapparatuur regelt en ervoor zorgt dat de

bij topsport is dit 750 lux.

energiebronnen optimaal worden benut. Alleen de in gebruik zijnde ruimten worden geklimatiseerd.

De regelinstallatie is eenvoudig bedienbaar voor de

Lekdichtheid resulteert in een lager energieverbruik.

gebouwbeheerder en kan alle sturingen organiseren. Ook is de installatie voorzien van een energiemodule. Door een

Een extreem lekdicht gebouw

trendanalyse van het energieverbruik kunnen omissies in

Jaco: “Een leuk weetje dat niet zozeer met het

technische installaties, bijvoorbeeld verkeerde setpoints of

installatietechnische werk van Iv-Bouw te maken heeft,

verkeerde gebruikstijden, gesignaleerd worden.

maar wel van invloed is op het energieverbruik van het gebouw, is dat het gebouw extreem lekdicht is. Dit houdt

Ventilatie

in dat er nauwelijks lucht via bijvoorbeeld kieren en naden

De luchtbehandelingskasten van het gebouw

in de gebouwschil naar buiten ontsnapt. De wettelijke eis

zijn uitgevoerd met een hoog rendement

ten aanzien van de lekdichtheid is een qv10 van 0,4. Ons

energieterugwinning. Om transport van ventilatielucht

team streefde voor De Altis naar een lekdichtheid van 0,3.

te beperken wordt per verblijfsruimte de hoeveelheid

Maar vanwege de goede bouwkundige detaillering en de

geregeld op het CO2-gehalte. Het afstemmen

aandacht die hier tijdens de uitvoering naar is uitgegaan,

van de ventilatiehoeveelheden op de benodigde

bleek na een test dat De Altis een lekdichtheid heeft van

luchthoeveelheid beperkt het energieverbruik

0,15. Dit is echt extreem lekdicht. Er komt bijna geen

van ventilatoren in luchtbehandelingskasten. De

buitenlucht via de gebouwschil naar binnen, wat resulteert

luchtbehandelingskasten staan dicht bij de ruimtes waar

in een lager energieverbruik.”

vraag is en daarmee is het kanaalwerk relatief kort en beperkt.

Met recht trots Het nieuwe sportcomplex is in april 2021 opgeleverd. In

40

Duurzame verlichting

mei 2021 is De Altis officieel geopend. Wethouder Sport

Alle armaturen in het sportcomplex zijn uitgevoerd als

Björn Lugthart is trots op het resultaat en noemt het met

ledverlichting. Om het energieverbruik zoveel mogelijk

recht een aanwinst voor Rijswijk.

•

MULTIFUNCTIONEEL EN “ TOEKOMSTBESTENDIG”

41

42

Werkzaamheden voor de toekomst Voor de energietransitie, de overgang

Offshore wind

van fossiele brandstoffen naar duurzame

Iv-Consult ondersteunt zusterbedrijf

energievoorzieningen, moeten de komende jaren

Iv-Offshore & Energy met de structural engineering

nog heel veel nieuwe voorzieningen worden

voor het uitwerken van de ontwerpen voor

gerealiseerd. Ook de bestaande infrastructuur

transformatorplatformen. Daarnaast ontwerpen

en faciliteiten hebben heel wat aanpassingen

we ook hulpconstructies voor de installatie van

nodig. Voor Iv-Consult zorgt de energietransitie

offshore windvelden. Onder andere de grillage en

dan ook voor een belangrijke ontwikkeling in

het zeevastingsontwerp, maar ook de liftstudies.

de werkzaamheden. Er is namelijk nog heel wat

Iv-Consult richt zich steeds meer op het ontwerp

werk te doen in de markt en de transitie vraagt

van offshore wind tooling, dat kan worden gebruikt

om innovaties. Het zijn de werkzaamheden die nu

bij de installatie van windmolens op zee. Weer een

nodig zijn om de toekomst zeker te stellen.

ander onderdeel van de energietransitie.

Verwijderen van oude platformen “Een groot deel van de projecten waar Iv-Consult bij betrokken is, heeft te maken met de energietransitie”,

Het zijn werkzaamheden die nu nodig zijn om de toekomst zeker te stellen.

legt Maarten van de Waal, directeur Iv-Consult, uit.

“We zijn in zeer brede zin betrokken. We bedenken

Innovatie in offshore wind

onder andere oplossingen voor het opruimen van

Onze ambitie in de energietransitie én de kansen

de oude olie- en gasconstructies. Hieronder vallen

om meer windenergie op te wekken in grotere

onder andere haalbaarheidsstudies, constructieve

waterdiepten, waren de aanleiding om uitgebreid

toetsing, integriteitsanalyses en liftstudies. Daarnaast

onderzoek te doen naar de mogelijkheden van

zijn we betrokken bij de realisatie van nieuwe,

een drijvende windmolen die met tendons

duurzame energieopwekking.”

(kabels) wordt gefixeerd aan de zeebodem. Dit leidde uiteindelijk tot een innovatieve methode voor een windmolen die geschikt is voor grotere waterdiepten.

43

Deze windmolen kan door sleepboten naar de

ontwerpeisen. Begin 2020 is gestart met de realisatie

juiste plek worden gesleept en zich vervolgens zelf

van de Wintrack III-generatie voor het noordwest 380

installeren. Dit specifieke systeem bleek zo innovatief

kV, tracé Vierverlaten-Eemshaven (project NW380)

dat hier patent op verleend is.

en zuidwest-west 380 kV, tracé Borssele-Rilland (project ZWW380). Bij deze projecten is Iv-Consult

Aanpassing van het elektrische netwerk

ingezet voor reviews en een second opinion van

Ook op het land is nog veel werk te doen om de

de ontwerpen van de funderingen en masten.

energietransitie daadwerkelijk te realiseren. “Hier

Onderdeel van de eisen vanuit de opdrachtgever is

moet bijvoorbeeld het elektrische netwerk worden

het fullscale beproeven van het integrale ontwerp op

aangepast”, legt Maarten uit. “Voorheen kwam

de bouwbaarheid van funderingen en masten, en de

elektriciteit bij energiecentrales vandaan en werd

sterkte van de verbindingen van de uithouders en de

vervolgens uitgewaaierd gedistribueerd door het

clips (componenttesten). Ook het vervormingsgedrag

land. Nu zijn er nieuwe locaties waar elektriciteit wordt

van de masten is beproefd. Naast de sterkte moesten

opgewekt. Voor de distributie van deze elektriciteit is

ook het dynamische gedrag en de beheer- en

een andere inrichting van het elektriciteitsnet nodig.

onderhoudsaspecten worden meegenomen in de

Dit vraagt om nieuwe of aangepaste elektriciteitstracés

reviews.

door heel het land. Wij berekenen en tekenen de nieuwe masten voor deze tracés, zowel de klassieke

Uitdagingen in een vernieuwende markt

vakwerkmasten als de nieuwere wintrack masten.

‘‘De energietransitie zet aan tot vernieuwing en

Werken aan de energietransitie gaat daardoor voor ons

ontwikkeling in de markt’’, vervolgt Maarten. ‘‘Om een

echt veel verder dan alleen offshore wind.”

toonaangevende rol te blijven spelen, gaan wij mee in die ontwikkeling. Hiervoor blijven wij kennis vergaren

Energietransitie zet aan tot vernieuwing en ontwikkeling in de markt.

om steeds slimmere oplossingen te leveren. De kennis en ervaringen van onze klanten nemen we mee, zij kunnen het beste aangeven wat wel en wat niet werkt

Een aantal jaren geleden is een nieuw type

in de praktijk. De relaties met onze klanten zijn mede

hoogspanningsmast ontwikkeld: de Wintrack.

daarom heel belangrijk. Een goed voorbeeld van deze

Kenmerkend aan deze innovatieve mast is de strakke

samenwerking is met HMC, waar wij bijvoorbeeld al

vormgeving, een smal magneetveld en de mast

veel complex decommissioning werk voor hebben

is onderhoudsvriendelijk. Op basis van de lessons

gedaan.”

learned van de eerste twee generaties masten heeft er een doorontwikkeling plaatsgevonden naar een derde generatie met een nieuwe, aangescherpte set

44

CONTINU KENNIS VERGAREN “ OM SLIMMERE OPLOSSINGEN TE LEVEREN”

45

De grote uitdaging is dat niemand weet hoe de toekomst eruit gaat zien. Naast de opkomst van onder andere zonne- en windenergie gaat het huidige electriciteitsnetwerk op de schop en er wordt volop gebouwd aan nieuwe windparken op zee. Maar daarnaast zijn ook andere alternatieve energiebronnen als kernenergie of biomassa volop in ontwikkeling en er wordt hard gewerkt aan de ontwikkeling van waterstof of andere energiedragers.

Werken aan de toekomst “Wat het energieproject van de toekomst is?” Maarten denkt na: “De energie zal in de toekomst bestaan uit meerdere bronnen: zon, wind, kernenergie, olie en gas.

Ze hebben allemaal hun voor- en nadelen. Er zal een gevarieerd aanbod nodig zijn om alle pieken en dalen in de vraag en aanbod op te kunnen vangen.”

“Deze ontwikkelingen spelen zich af op globaal niveau, het is daarom ook interessant om te kijken naar de ontwikkelingen in het buitenland. Met name in de Verenigde Staten gaat de energietransitie nu heel hard.

Ze lopen daar een paar jaar achter op Europa met de ontwikkeling van offshore wind, maar ook daar zie je de

•

behoefte groeien. Daar kunnen we vanuit Europa, met onze opgebouwde kennis, een voordeel uit halen.”

46

47

Ingenieurs met passie voor techniek Iv-Groep is een wereldwijd opererend multidisciplinair ingenieursbureau. Al sinds 1949 bedenkt Iv technische oplossingen voor vraagstukken van iedere omvang en complexiteit. Dit doen wij binnen de sectoren Bouw & Installaties, Industrie, Infra & Verkeer, Handling, Maritiem, Offshore & Energie en Water. Geen uitdaging is ons te moeilijk. We hebben échte passie voor het vak. Met onze kennis van techniek bereiken we het uiterste voor onze klant.