Page 1

ÇÅÌËß, ÑÅËÎ, ËÞÄÈ Ùî äóìຠñåëÿíèí Ïàíüêî Ö³êàâèé ïðî çåìåëüíó ðåôîðìó â Óêðà¿í³

Êè¿â ²ÊÖ “Ëåãàëüíèé ñòàòóñ” 2012


ÁÁÊ 67.9(4ÓÊÐ)300.4 Ò48 Öÿ ³íôîðìàö³ÿ é ðîçðîáêè â³ëüí³ äëÿ êîï³þâàííÿ, ïåðåâèäàííÿ òà ïîøèðåííÿ ïî âñ³é òåðèòî𳿠Óêðà¿íè óñ³ìà ñïîñîáàìè, ÿêùî âîíè çä³éñíþþòüñÿ áåçîïëàòíî äëÿ ê³íöåâîãî ñïîæèâà÷à ³ ÿêùî ïðè òàêèõ êîï³þâàíí³, ïåðåâèäàíí³ òà ïîøèðåíí³ º îáîâ’ÿçêîâå ïîñèëàííÿ íà àâòîðà ³ ñóá’ºêòà ìàéíîâîãî ïðàâà íà öþ ³íôîðìàö³þ é ðîçðîáêè.

Áóäü-ÿêå ñï³âïàä³ííÿ ³ìåí, ïð³çâèù ÷è íàçâ ïîñåëåíü º âèïàäêîâèì.

Òêà÷óê Àíàòîë³é Ò48 Çåìëÿ, ñåëî, ëþäè. Ùî äóìຠñåëÿíèí Ïàíüêî Ö³êàâèé ïðî çåìåëüíó ðåôîðìó â Óêðà¿í³. — Ê.: „²ÊÖ Ëåãàëüíèé ñòàòóñ“, 2012, – 60 ñ. ISBN 978-966-8312-60-1 Öÿ ðîáîòà ÿâëÿº ñîáîþ ñòèñëèé âèêëàä ó äîñòóïí³é, õî÷ ³ òðîõè íåçâè÷í³é ôîðì³, ì³ðêóâàíü ïðî ðèíîê çåìë³, òà ïðî æèòòÿ ëþäåé â ñåë³. Ðîçðàõîâàíà íà âñ³ êàòåãî𳿠÷èòà÷³â.

ÁÁÊ 67.9(4ÓÊÐ)300.4 © ²íñòèòóò ãðîìàäÿíñüêîãî ñóñï³ëüñòâà ISBN 978-966-8312-60-1 © „²ÊÖ Ëåñòà“ (ìàêåò)


Âñòóï ³ëüêà ðîê³â òîìó ÿ âæå îäíîìó êè¿âñüêîìó ïèñàð÷óêó ðîçêàçóâàâ, ùî äóìàþ ïðî ðåôîðìó, íàçâó ÿêî¿ ì³ã âèìîâèòè ëèøå ç òðåòüîãî ðàçó - "àäì³í³ñòðàòèâíî-òåðèòîð³àëüíà". Ìåí³ ïîò³ì ñóñ³äñüêèé îíóê ïîêàçóâàâ, ùî òîé ïèñàð÷óê íàâ³òü êíèæêó âèïóñòèâ ç ìî¿ìè áàëà÷êàìè, âîíà íàâ³òü â ö³é "³íòåðíåò³" ãóëÿº. Ïàì'ÿòàþ÷è ïðî òàêèé ñâ³é óñï³õ ó êîìåíòóâàííÿõ ðåôîðìè, ÿ âèð³øèâ ïîä³ëèòèñü äóìêàìè ùîäî çåìåëüíî¿ ðåôîðìè, ïðî ÿêó ç çàâèäíîþ ïîñò³éí³ñòþ ãîâîðÿòü ð³çí³ äåïóòàòè òà ñ³ëüñüê³ íà÷àëüíèêè ÿê ç òåëåâ³çîðà, òàê ³ íà çáîðàõ, ÿê³ âîíè çáèðàþòü ïî ñåëàõ, ðîçêàçóþ÷è òàêèì ïåíñ³îíåðàì, ÿê ÿ, ùî ï³ñëÿ ðåôîðìè ìè áóäåìî òàê³ ùàñëèâ³, ùî íàñ íà öâèíòàð â³äâåçóòü áåçêîøòîâíî. Ïðàâäà, ÿ â öå íå äóæå â³ðþ. Ìîæå, äëÿ ìåíå âìåðëîãî öå áóäå áåçêîøòîâíî, àëå ÷è áóäå öå áåçêîøòîâíî äëÿ ìî¿õ ðîäè÷³â, ÿêèì òðåáà áóäå ìåíå õîâàòè? Îòæå, äàâàéòå ïðî çåìëþ. Òèì ïà÷å, ùî, ÿê êàæóòü ñòàð³ ëþäè, ç çåìë³ âèéøëè - â çåìëþ ï³äåìî (îò çâè÷êà, óæå ñàì ñòàðèé, à âñå êàæó ïðî "ñòàðèõ ëþäåé". Öå íàøå ôàì³ëüíå ïîâàæàòè ñòàðèõ ³ ìóäðèõ. Òåïåð ñòàðèõ íå òå, ùî íå ïîâàæàþòü, íàâ³òü ñëóõàòè íå õî÷óòü. À äàðìà, âîíè çàâæäè ìóäð³ø³ â³ä ìîëîäèõ. Íå ðîçóìí³ø³ ÷è îñâ³÷åí³ø³, à ñàìå ìóäð³ø³).

3


Ïðî ÷àñè äàâíî çàáóò³ îëèñü ì³é ä³äî ïðèéøîâ ç öàðñüêî¿ àð쳿 ãåðîºì. Ìàâ Ãåîðã³ÿ òà ïðîñòð³ëÿíó ðóêó. Çà äîáðó ñëóæáó éîìó äàëè äâà ìîðãè ïîëÿ ³ òðîõè ãðîøåé, àáè â³í çì³ã ñåáå ïðîãîäóâàòè. ijäî õî÷à é áóâ óæå íåìîëîäèì (ñëóæèâ òî íà öàðÿ â³í äîñèòü äîâãî), àëå äî ðîáîòè áåðó÷êèé ³ âçàãàë³ ìåòèêóâàòèé. Ó íàøî¿ ïàí³ áóëà êóõîâàðêà, ÿêà óì³ëà âàðèòè ñìàêîòè íàâ³òü ³ç áóçèíè. Òàê îò, ì³é ä³äî ïî÷àâ õîäèòè äî ö³º¿ êóõîâàðêè ³ çàïðîïîíóâàâ ¿é îäðóæèòèñü. Òóò ä³ä íå ïðîãàäàâ. Êóõîâàðêà, ÿêà ñòàëà ìîºþ áàáîþ, íå ò³ëüêè âèéøëà çà ä³äà, à é îòðèìàëà â³ä ñâ ïàí³ òàêîæ äâà ìîðãè ïîëÿ, ÿê³ ä³äî äîëó÷èâ äî ñâîãî ãîñïîäàðñòâà. Òàê ìî¿ ä³ä ç áàáîþ ñòàëè õàçÿÿìè. Íàðîáèëè âîíè ä³òåé, ÿê³ â³äðàçó ç êîëèñêè éøëè íà ïîëå ïðàöþâàòè. Ðîáî÷³ ðóêè, ãàðíà çåìëÿ, ìåòèêóâàò³ñòü ä³äà äàëè çìîãó éîìó ñòàòè íà íîãè. Çåìëÿ ãîäóâàëà âñþ âåëèêó ñ³ì'þ, áóëè êîð³âêè, áóëè êîíÿ÷êè, ñâèí³, êóðè, ãóñè ³ íàâ³òü ïåñ Ðÿáêî. ijäî ç òàêèìè æ ðîáîòÿãàìè, ÿê ñàì, êóïèëè ñåïàðàòîð, ðîáèëè ìàñëî, âàðèëè ñèð. Òàê ùî ìîëîäø³ ä³òè âæå ìîãëè íàâ³òü äî øêîëè ï³òè ³ âèâ÷èòèñü. ijäî êàçàëè, ùî ìàñëà ³ ì'ÿñà âîíè ìàëè íå ò³ëüêè íà гçäâî ³ Ïàñêó, à é ó íåä³ëþ. Ùî òóò ìîæíà ñêàçàòè? Çåìëÿ íàãîäóº âñ³õ, õòî íå áî¿òüñÿ íà í³é ïðàöþâàòè, ³ ùå é íà ïðîäàæ áóäå. Íåâåëèêå ãîñïîäàðñòâî, ÿêå ñòâîðþº ñ³ì'ÿ íà ñåë³, ìîæå áóòè äóæå äîáðèì. ² ä³òè ïðè ä³ë³, ³ ¿ñòè ùî º, ³ ìàéáóòíº íå âèäàºòüñÿ òàêèì íåïåâíèì. Ïðîòå ö³ ïðîñò³ âèñíîâêè âèÿâèëèñü íå òàêèìè âæå é ïðàâäèâèìè. Öàðÿ ïîãíàëè, Ïåòëþðó íå âáåðåãëè, îòðèìàëè á³ëüøîâèê³â ³ âñå çì³íèëîñü. 4


Ïðî á³ëüøîâèê³â òà êîëãîñïè ³é áàòüêî îòðèìàâ â³ä ä³äà òàêîæ çåìë³, àäæå ä³äî äî ñâî¿õ ÷îòèðè ìîðãè çì³ã ïðèêóïèòè ùå ç ï'ÿòü, àëå ùî ïîò³ì ñòàëî? Ïðèéøëè á³ëüøîâèêè ³ çðîáèëè ç ä³äà êóðêóëÿ, çåìëþ â³ä³áðàëè, äîáðå, ùî â³í âæå áóâ ñòàðèì ³ éîãî íå â³äïðàâèëè äî Ñèá³ðó. Òðè áàòüêîâ³ áðàòè, ÿê³ ïðîáóâàëè çáåðåãòè çåìëþ, çàê³í÷èëè â çåìë³ Ñîëîâåöüê³é. Áàòüêî ì³é âèÿâèñÿ ìóäð³øèì ³ â³ääàâ çåìëþ, êîíÿêó ³ êîðîâó â êîëãîñï, à ñâèíåé ïîð³çàâ, òî ìè õî÷ â îñòàíí³é ðàç âäîñòàëü ì'ÿñà íà¿ëèñü. Ïðàâäà, öüîãî íå âèñòà÷èëî íàäîâãî. ϳñëÿ òîãî ÿê á³ëüøîâèêè óñ³õ çàãíàëè äî êîëãîñïó, ñòàëîñÿ ñïðàâæíº äèâî. Êîðîâè ïåðåñòàëè òîëêîì äî¿òèñü, êîí³ ïî÷àëè çäèõàòè, à ïîëÿ ïåðåñòàëè ðîäèòè. Ãîëîäîâêà áóëà òàêà êðåïêà, ùî â íàøîìó ìàëåíüêîìó ñåë³ âìåðëî á³ëüø ÿê 90 äóø. Ìè âèæèëè ëèøå òîìó, ùî áàòüêîâà ñåñòðà Ãàíêà õîäèëà ÷åðåç Çáðó÷ ³ âèì³íþâàëà íà õàð÷³ âñå, ùî ìàëî ÿêóñü ö³íí³ñòü. "Ðàäÿíñüêèé ñåëÿíèí" (òàêèé æóðíàë âèäàâàâñÿ òîä³ â Õàðêîâ³, íå áóäó áðåõàòè, ÿ éîãî ïî÷èòàâ ëèøåíü òåïåð, êîëè ì³é îíóê êóïèâ éîãî ï³äøèâêó íà áàçàð³) â 1926 ðîö³ ðàïîðòóâàâ, ùî â Óêðà¿í³ íà 26 ìëí íàñåëåííÿ áóëî 8 ì³ëüéîí³â êîð³â. Òåïåð³øí³é ì³í³ñòð ç ãîðä³ñòþ ðîçêàçóº, ùî â íàñ ðîçâèâàºòüñÿ ìîëî÷íå òâàðèííèöòâî. Çàðàç ìàºìî êîð³â ìàéæå 2,7 ìëí ãîë³â. Öå æ òðåáà áóëî òàê ñòð³ìêî ðîçâèâàòèñü, ùîáè òåïåð çàì³ñòü ìîëîêà êîëîòèòè ÿêîãîñü "êîêîñà"? Ïðàâäà, òóò ñë³ä áóòè îá'ºêòèâíèì. Êîëãîñïè ïðî³ñíóâàëè ó íàñ äîâãî. Ñïî÷àòêó òóäè ñèëîþ çàãàíÿëè, à ïîò³ì íå ìîæíà áóëî âèãíàòè. Ïðîòå íåçâàæàþ÷è íà ïåðåäîâèê³â âèðîáíèöòâà, 5


Ãåðî¿â ñîöïðàö³ òà ïî÷åñíèõ äîÿðîê ³ ñâèíàðîê, ¿ëè ì'ÿñî ³ ïèëè ìîëîêî â "åñåñåð³" â³ä òîãî, ùî âèðîùåíî íà îá³éñò³ ïðîñòîãî ñåëÿíèíà. Íàâ³òü ñüîãîäí³ äîìàøí³ ñåëÿíñüê³ ãîñïîäàðñòâà (ãîðîäè, äà÷³), çàéìàþ÷è áëèçüêî 15% ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèõ óã³äü, äàþòü ìàéæå 50% óñ³º¿ ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêî¿ ïðîäóêö³¿, à çà òàêèìè âàæëèâèìè äëÿ ëþäèíè ïðîäîâîëü÷èìè ãðóïàìè, ÿê ì'ÿñî òà ìîëîêî, äîìàøí³ ãîñïîäàðñòâà âçàãàë³ º äîì³íóþ÷èìè - ïîíàä ? âèðîáíèöòâà. Äèâíî ÿêîñü. Âèÿâëÿºòüñÿ, ìàëåíüê³ ñåëÿíñüê³ ãîñïîäàðñòâà äî á³ëüøîâèê³â, ³íäèâ³äóàëüí³ ñåëÿíè ïðè á³ëüøîâèêàõ áóëè á³ëüø åôåêòèâíèì, í³æ êîëãîñïè! Ùî ö³êàâî, íàâ³òü ó äàëåêîìó Êèòà¿ òàêà æ ñàìà ³ñòîð³ÿ.

6


Ïðî Êèòàé, êîìóíè òà "êîìóí³ñòè÷íèé êàï³òàë³çì"

45 ðîö³ ìåíå äîëÿ çàêèíóëà àæ äî Êèòàþ. Ìè òîä³ ïîâîþâàëè ùå ç ßïîí³ºþ, âèçâîëèëè â³ä ÿïîíö³â Êèòàé òà ñòàëè â³éñüêîâîþ áàçîþ â Ïîðò-Àðòóð³. Ïàì'ÿòàþ, õî÷ ³ íåáàãàòî æèëè òîä³ òàì êèòàéö³, àëå ¿æ³ ó íèõ âèñòà÷àëî. Âñ³ íàâêîëèøí³ çåìë³ îáðîáëÿëèñü. Áóâ ðèñ ³ äî ðèñó. Êîëè ìè õîäèëè â óâîëüí³òºëüí³, òî ìàëè çìîãó ³ ãîð³ëêè ¿õíüî¿ âèïèòè ³ êîâáàñêîþ çà¿ñòè. Ïðàâäà, ïîò³ì ñòàëî ïî-³íøîìó. Êèòàéö³ ïåðåéíÿëè íàøó ïðàêòèêó ³ ïî÷àëè çàïðîâàäæóâàòè ñâîþ âåðñ³þ êîëãîñï³â. Äóæå ñêîðî ç ¿æåþ ñòàëèñÿ ïðîáëåìè. Òèñÿ÷³, à ìîæå é áàãàòî ì³ëüéîí³â ëþäåé ³ç ì³ñò â³äïðàâëÿëèñü íà ñåëà, àáè äîïîìîãòè çáèðàòè âðîæà¿, àëå öå íå äîïîìàãàëî. Íîðìóâàííÿ ñïîæèâàííÿ, ³ìïîðò õàð÷³â ñòàëè ñóâîðîþ ä³éñí³ñòþ Êèòàþ. Ïðîòå íå òàê äàâíî, ÿ âæå ñòàâ ïîâíîö³ííèì ïåíñ³îíåðîì, ï³øîâ äî ìàãàçèíó. Òåïåð ó íàøîìó ñåë³ çàì³ñòü îäí³º¿ êîïåðàö³¿ ç ä³æêîþ îñåëåäö³â òà î볺þ º àæ òðè ïðîäîâîëü÷³ ìàãàçèíè, äå º âñ³ëÿêîãî õàð÷ó âäîñòàëü. Äî ìåíå ìàâ ïðèéòè ì³é äàâí³é òîâàðèø, òî ÿ âèð³øèâ âçÿòè ùîñü âèïèòè ³ ùîñü çàêóñèòè. Òàê îò, êóïèâ ÿ â êîïåðàö³¿1 áàíî÷êó îã³ðî÷ê³â ìàðèíîâàíèõ òà áàíî÷êó òóøîíêè ñâèíÿ÷î¿. Ñèäèìî ç Ìèêîëîþ, çà¿äàºìî, à â³í äèâèòüñÿ íà åòèêåòêó áàíî÷êè ³ êàæå: "Ïàíüêî, òè çíàºø, ùî ìè ¿ìî?". ß éîìó: "Ì'ÿñî ³ç ïîì³äîðàìè!", à â³í ìåí³: "Òàê öå æ êèòàéñüêå! ² ì'ÿñî, ³ ïîì³äîðè"! Îò òàê, âèõîäèòü, ùî âîíè 1

Òàê ó íàñ íàçèâàþòü ñ³ëüñüêèé ìàãàçèí.

7


çìîãëè íå ò³ëüêè ñåáå íàãîäóâàòè, à é ùå íàì ï³äêèíóòè õàð÷³â! Îíóê ÿêîñü ïðè¿õàâ ç Êèòàþ, à ÿ, ïàì'ÿòàþ÷è ïðî êèòàéñüêó òóøîíêó ç ïîì³äîðàìè, îäðàçó äî íüîãî ³ç çàïèòàííÿìè, ÿê öå òàê, ùî â Êèòà¿ êîìóí³ñòè çàëèøèëèñü, à õàð÷³â çíîâó ñòàëî äîñòà? Îíóê ìåí³ íà öå ñêàçàâ: "ijäó, â Êèòà¿ êîëãîñïè âæå çàê³í÷èëèñü, à êîìóí³çì çàëèøèâñÿ ëèøå â íàçâ³ ïàðò³¿. Òåïåð ñåëÿíè ìàþòü ñâî¿ çåìåëüí³ íàä³ëè, ñàì³ íà íèõ ïðàöþþòü ³ â³ä öüîãî æèâóòü. Çåìëÿ, ïðàâäà, íå ïðîäàºòüñÿ, à ïåðåäàºòüñÿ ó ñïàäîê, çäàºòüñÿ â îðåíäó. ³äòàê ïðîáëåìó ç õàð÷àìè âîíè âèð³øèëè". Îò òàê-òî. Ùî Êèòàé, ùî Ïîëüùà, ÿêùî ëþäèíà ñàìà îáðîáëÿº çåìëþ ³ ç öüîãî ìຠæèòè, òî íàãîäóº íå ëèøå ñåáå, à é áàãàòüîõ ³íøèõ. Îò òîá³ é åêîíîì³êà!

8


Ïðî çåìëþ, ÿê íàäáàííÿ ëþäñòâà îëèñü, ÿê ÿ ùå áóâ äîñèòü ìîëîäèì, â íàñ áóâ ëåêòîð ³ç òîâàðèñòâà "Çíàííÿ", âèñòóïàâ ç äóæå àêòóàëüíîþ òåìîþ: "×è º æèòòÿ íà Ìàðñ³".  íàñ â êîëãîñï³ òîä³ ÿêðàç ãîðîõ çáèðàëè. Ïàäàëè äîù³, ãîðîõ ëóùèâñÿ ³ ìè áîÿëèñü, ùî í³÷îãî íå çáåðåìî. À òóò ç ðàéêîìó äçâ³íîê - ïðèéíÿòè ëåêòîðà, çàáåçïå÷èòè éîìó àóäèòîð³þ. Îò ³ âèâåçëè éîãî ïðÿìî íà ãîðîõîâå ïîëå, äå ï³âñåëà ïåðåâåðòàëî ãîðîõîâ³ ïîêîñè. Îò â³í ãîâîðèòü ³ ãîâîðèòü. Óæå âñ³ì ö³êàâî, òàê º òå æèòòÿ íà Ìàðñ³, ÷è íåìàº, à â³í â ê³íö³ ãîâîðèòü, ùî íàóö³ öå íåâ³äîìî. Íà ùî íàø áðèãàäèð ñêàçàâ äóæå ïðîñòî. ßêùî òàì º çåìëÿ, òî ³ º æèòòÿ, à ÿêùî çåìëèö³ íåìàº, òî ÿêå â á³ñó òàì æèòòÿ. Âñ³ ç òàêèì àðãóìåíòîì ³ ïîãîäèëèñü, à ëåêòîð ïî÷óõàâ ïîòèëèöþ òà é ïî¿õàâ äàë³. Òåïåð, êîëè ÿ äèâëþñÿ òåëåâ³çîð, äå ïîêàçóþòü á³äíèõ àôðèêàíö³â íà ïóñòåëÿõ, äå ùå íåäàâíî áóëè ïîëÿ ÷è ïàñëàñü õóäîáà, ÷è ðîçêàçóþòü, ÿêó õ³ì³þ ïõàþòü ó êîâáàñè çàì³ñòü ì'ÿñà, òî âñå á³ëüøå ïåðåêîíóþòü - íå áóäå çåìë³, íå áóäå ñïîêîþ ó ñâ³ò³, à òî é ³ ëþäåé âçàãàë³ íå áóäå. Çåìëÿ, ïðî ÿêó ìè ãîâîðèìî, - öå íå ïðîñòî ïîëÿ çà ãîðîäîì ÷è ïðè äîðîç³. Öå ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüê³ óã³ääÿ, ÿê³ äàþòü ¿æó äëÿ õàð÷óâàííÿ ëþäèíè. ß, çâè÷àéíî, ïî-íàó÷íîìó íå ñêàæó, àëå, ÿê íà ìåíå, òî â÷åí³ òóò ïðàâ³: ëþäñòâî, ÿê âèä æèâèõ ³ñòîò, â³äì³ííèõ â³ä çâ³ð³â, ñòâîðèëîñü ³ ðîçâèíóëîñü ñàìå çàâäÿêè îáðîá³òêó çåìåëü, à â³äòàê îòðèìàííþ ïðîäóêò³â õàð÷óâàííÿ, ÿê³ äîçâîëÿòü ëþäÿì êîìïåíñóâàòè çì³íó ï³ð ðîêó ³ æèòè çàâäÿêè íàêîïè÷óâàííþ õàð÷³â. ß öå ðîçóì³þ ÿê? Êîëè òè íå ñ³ºø ³ íå æíåø, à ëèøå á³ãàºø çà çâ³ðîì ÷è øóêàºø ÿê³ñü êîð³í÷èêè, òî òè ïîñò³éíî çàëåæèø â³ä 9


ïîãîäè, óäà÷³, íàñòðîþ ³ çäîðîâ'ÿ. Ñüîãîäí³ ïðèìîðîçêè áóëè ñèëüí³ ³ çàé÷åíÿòà ïîìåðçëè - âñå, çàéö³â á³ëüøå íå çëîâèø, ñèäè ãîëîäíèì àáî øóêàé ¿õ äåñü â ³íøîìó ì³ñö³, à òàì óæå òàê³, ÿê òè, º, íàäàþòü ïî ãîëîâ³ ³ íà òîìó ñïàñèá³, ÿêùî íå ïðèáèëè. Êîëè æ òè ùîñü ïîñ³ÿâ, äîãëÿíóâ, ç³áðàâ, çáåð³ã, òî òè âæå íå òàê çàëåæèø â³ä ñóâîðîãî çîâí³øíüîãî ñâ³òó. Ãîëîâíå, àáè â òåáå íå çàáðàëè âèðîùåíå, à òè íå ïðèâ³â äî âèñíàæåííÿ çåìë³. Ñàìå òîìó ïåðåäîâ³ öèâ³ë³çàö³¿ â ³ñòî𳿠ëþäñòâà âèíèêàëè ó çàïëàâàõ ð³÷îê, ÿê³ ñòàëè â³äîìèìè ëþäñòâó çàãàëîì: ͳë, Òèãð ³ ªâôðàò, Ãàíã, ßíöçè òà Õóàíõå. Òðèï³ëüñüêà öèâ³ë³çàö³ÿ, ÿêà âèíèêëà â ìåæàõ òåðèòî𳿠Óêðà¿íè, òàêîæ áàçóâàëàñü íà ïðîäóêòèâíèõ óêðà¿íñüêèõ ÷îðíîçåìàõ. Îòæå, çåìëÿ - ãîëîâíèé ðåñóðñ öèâ³ë³çàö³¿ çåìëÿí, áàçà ³ñíóâàííÿ ëþäñòâà òà íàðîä³â, ÿê³ ïðîæèâàþòü íà ïåâíèõ òåðèòîð³ÿõ, ÿê³ çàáåçïå÷óþòü âèðîáíèöòâî õàð÷îâèõ ïðîäóêò³â. Ñàìå ç ÷àñó ïî÷àòêó îáðîá³òêó çåìåëü äëÿ âèðîùóâàííÿ ïðîäóêò³â íàñåëåííÿ ëþäñòâà ïî÷àëî ñòð³ìêî çðîñòàòè, à ñàìî ëþäñòâî ðîçâèâàòèñü. Ïðàâäà, ÷àñòî öåé ðîçâèòîê çíèùóâàâ çåìë³, ÿê³ éîãî ïîðîäèëè.  1800 ðîö³ ó ñâ³ò³ ïðîæèâàëî 1,5 ìëðä ëþäåé ³ áóëî 7,5 ìëðä ãà ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèõ çåìåëü, â 2000 ðîö³ - 7,2 ìëðä ëþäåé ³ ëèøå 1,5 ìëðä ãà ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèõ çåìåëü. Çà òàêèõ òåìï³â çíèùåííÿ çåìåëü ñàìà ëþäñüêà öèâ³ë³çàö³ÿ ìîæå çíèêíóòè. Îòæå, ñüîãîäí³, çàõàðàùóþ÷è çåìëþ ñì³òòÿì, òðóÿ÷è ¿¿ ð³çíèìè îòðóòàìè ÷è çàêîâóþ÷è àñôàëüòîì, ìè âñå á³ëüøå çìåíøóºìî âëàñí³ ìîæëèâîñò³ äëÿ õàð÷óâàííÿ. Òîìó çáåðåæåííþ çåìåëü çàâæäè áóëî áàãàòî óâàãè, ÿê ò³ëüêè ïðî öå çàáóâàëè - â³äïëàòà íàñòóïàëà øâèäêî. Àëå ÿê öþ çåìëèöþ ³ çáåðåãòè, ³ âîäíî÷àñ íàéá³ëüø åôåêòèâíî âèêîðèñòàòè? 10


Ïðî ðàá³â, ôåðìåð³â òà êîëãîñïíèê³â

çàâæäè ö³êàâèâñÿ ³ñòîð³ºþ. Òåïåð, ïðàâäà, ñàì ïîòðîõó ñòàþ ³ñòîð³ºþ. Ñò³ëüêè íà ñâîºìó â³êó ïîáà÷èâ, ùî âèñòà÷èòü íà ö³ëèé êóðñ "íàðîäíî¿ ³ñòîð³¿", ÿêùî òàêó ïî÷íóòü ïèñàòè. Òàê îò. Õòî õî÷ òð³øêè â÷èâ ó øêîë³ ³ñòîð³þ, òî çíàº, ùî â ªâðîï³ êîëèñü äàâíî áóëè ìîãóòí³ ðàáîâëàñíèöüê³ äåðæàâè òèïó Ðèìó, ³çàíò³¿. Ïðî ¿õ çàíåïàä íàïèñàíî áàãàòî, àëå ìåí³ íàéá³ëüø ö³êàâîþ âèäàºòüñÿ ³ñòîð³ÿ, ÿêà îòðèìóâàëà íåîäíîðàçîâî ñâîº ï³äòâåðäæåííÿ ³ â á³ëüø ï³çí³ ðîêè. Ðèìñüêà öèâ³ë³çàö³ÿ áàçóâàëàñü íà ïðàö³ ðàá³â, ÿê³ îáðîáëÿëè ïîëÿ, ñ³ÿëè ³ çáèðàëè çá³ææÿ. ×è áóëè âîíè çàö³êàâëåí³ ó äîáð³é ïðàö³ íà ïîë³? Òà íå äóæå, ñê³ëüêè íå ïðàöþé - äîäàòêîâî í³÷îãî íå îòðèìàºø. ×è äóìàëè âîíè çà çáåðåæåííÿ çåìåëü? Íàâðÿä. Àäæå ¿õ äåñü çàáðàëè â ïîëîí â ³íøîìó ì³ñö³, çåìëÿ íå ¿õíÿ, à îñòîãèäëîãî ïàíà. Öå çðîçóì³ëî, àëå æ áóëè ³ âåëüìîæ³, íà ÿêèõ ðàáè ïðàöþâàëè? Àëå ³ âîíè íå ìîãëè ³ íå õîò³ëè ïèëüíóâàòè çåìëþ. Æèëè â ì³ñòàõ, ïèëè, ãóëÿëè, îòðèìóâàëè äîõîäè íå ò³ëüêè â³ä çåìë³, à é â³ä ³íøèõ ñïðàâ - âîºí, òîðã³âë³. Íå áóäå äîáðå çåìëÿ ðîäèòè òóò, çàâîþºìî äåñü â ³íøîìó ì³ñö³. Çðåøòîþ, öå ³ ñòàëî ãîëîâíîþ ïðè÷èíîþ ïàä³ííÿ ðàáîâëàñíèöòâà. Äîâåëîñü ðàá³â â³äïóñòèòè, çåìëèöþ äàòè ñåëÿíàì, ÿê³ âçÿëèñü çà íå¿ ïî-õàçÿéñüêè ³ âñå í³áè ñòàëî äîáðå, àëå íå íàäîâãî. Çíàéøëèñü íîâ³ êðóòåëèêè, ÿê³ ñòàëè ïîñòóïîâî çàãàíÿòè ñåëÿí ó íîâó ïàñòêó - çàáèðàòè ñîá³ âñå á³ëüøå çåìåëü, ïåðåòâîðþþ÷è ñåëÿí íà êð³ïàê³â, ÿê³ çíîâó, ÿê ó ÷àñè ðàáîâëàñíèöòâà, ïî÷àëè âòðà÷àòè ñòèìóëè äî åôåêòèâíîãî 11


òà áåðåæëèâîãî âèêîðèñòàííÿ çåìåëü. Êðèçà çíîâó íå çàáàðèëàñü. Ñïóñòîøåííÿ çåìåëü, íåñòà÷à õàð÷³â, íàâ³òü êîëîí³çàö³ÿ ³íøèõ òåðèòîð³é íå ìîãëà âèð³øèòè öþ ïðîáëåìó ³ çíîâó çåìëÿ ïî÷àëà ïåðåõîäèòè äî â³ëüíèõ ôåðìåð³â, êð³ïàöòâî ñêàñîâàíå, ñâ³ò ðîçâèâàºòüñÿ.  íàøèõ òåðèòîð³ÿõ, äå çåìëèö³ âèñòà÷àëî, ëþäè ñåëèëèñü ñ³ì'ÿìè, îáðîáëÿëè çåìëþ, ïëîäèëèñü ³ ðîçâèâàëèñü. Äîõîä³â â³ä çåìë³ âèñòà÷àëî íàâ³òü íà ãðàìîòí³ñòü. Ïðàâäà, ïîëüñüêå "õëîïñòâî" òà ìîñêîâñüêå "êð³ïàöòâî" âñå öå ïåðåêðåñëèëî, õî÷à ï³ñëÿ 1861 ðîêó, îñîáëèâî ïåðåä Ïåðøîþ ñâ³òîâîþ â³éíîþ, óêðà¿íö³ â ñâî¿é á³ëüøîñò³ ñòàëè ñïðàâæí³ìè êóðêóëÿìè çàìîæíèìè ñåëÿíàìè, ïî-ºâðîïåéñüêè - ôåðìåðàìè, à ç Óêðà¿íè õë³á ³ äî õë³áà ïðîäàâàëèñü íå ò³ëüêè ïî âñ³é Ðîñ³¿, à é ó ªâðîï³. ϳñëÿ òîãî ÿê á³ëüøîâèêè ïðèéøëè íàäîâãî, â³äáóëîñü çíîâó â³ä÷óæåííÿ ñåëÿíèíà â³ä çåìë³, ÿê öå áóëî çà ðàáñòâà òà êð³ïàöòâà, àëå âæå íà íîâ³é îñíîâ³ - êîëãîñïí³é. Òåïåð òî ìè çíàºìî, ùî êîîïåðàö³ÿ òà êîëãîñï, ÿê êàæóòü â Îäåñ³ - äâ³ âåëèê³ ð³çíèö³.  íàñ ïîçàãàíÿëè ëþäåé äî êîëãîñï³â íå ïåðåêîíàííÿì, à ïåðåëÿêîì: àáî â êîëãîñï, àáî íà Ñîëîâêè. ² ÷èì öå âñå çàê³í÷èëîñü? Ñïî÷àòêó âåëèêèì ãîëîäîì, ïîò³ì òð³øêè âèð³âíÿëîñü, îñê³ëüêè ëþäÿì äàëè çìîãó òð³øêè çåìë³ îáðîáëÿòè ñàìèì, òðèìàòè òàêó-ñÿêó êîð³â÷èíó ³ ïîòðîõó êðàñòè â êîëãîñï³. Òàê ³ âèæèâàëè.  ê³íö³ ñ³ìäåñÿòèõ â Ðàäÿíñüêîìó Ñîþç³ ïî÷àëî çíèêàòè ìàñëî, ì'ÿñî, ïîò³ì âçàãàë³ áóäü-ÿê³ ïðîäóêòè ñòàëè äåô³öèòîì. Ñïàñàëè ïîìàëó "êðà¿íè íàðîäíî¿ äåìîêðàò³¿", ÿê³ â Ìîñêâó õî÷à á êóðåé â³äïðàâëÿëè, òà "³ñêîííèé âðàã" - ÑØÀ, ÿêèé ïðîäàâàâ íàì ì³ëüéîíè òîíí çåðíà. ß òîä³ ñâîºìó îíóêîâ³ ñêàçàâ: "Ñëàâà Áîãó, ùî â ÑØÀ íå áóëî ðåâîëþö³¿ ³ âîíè íå ââåëè êîëãîñï³â. À òî ìè á òî÷íî ç ãîëîäó ïîâèçäèõàëè". 12


Îòæå, ³ñòîðè÷íà ïðàêòèêà äîâåëà, ùî åôåêòèâíèì òà îùàäëèâèì ñ³ëüñüêèì ãîñïîäàðñòâîì ìîæå áóòè ëèøå ãîñïîäàðñòâî, áàçîâàíå íà ïðàö³ ëþäèíè, ÿêà íå ò³ëüêè îáðîáëÿº çåìëþ, à é æèâå íà í³é, äëÿ ÿêî¿ çåìëÿ º ¿¿ îñíîâíèì áàãàòñòâîì, ÿêå ñëóæèòü íå ò³ëüêè ¿é, à é ìຠñëóæèòè ¿¿ ä³òÿì ³ îíóêàì. Ñàìå òîìó ôåðìåðñòâî çáåðåãëî ðîäþ÷³ çåìë³ â ªâðîï³, íå äàëî çíèùèòè çåìåëüí³ ìàñèâè â ÑØÀ òà Êàíàä³ ³ ñàìå òîìó â äåìîêðàòè÷íîìó ñâ³ò³ óðÿäè ï³äòðèìóþòü ñ³ìåéíå ôåðìåðñòâî, äð³áíîãî òà ñåðåäíüîãî ñ³ëüãîñïòîâàðîâèðîáíèêà.

13


Ïðî â³êîâ³÷íó ìð³þ óêðà¿íñüêîãî ñåëÿíèíà

ñå-òàêè äîáðå, ùî òåïåð º òåëåâ³çîðè. Ìî¿ ñóñ³äêè (íà æàëü, ñóñ³ä³â óæå ìàéæå íåìຠ- ïîâèìèðàëè), ëþáëÿòü äèâèòèñü ð³çíîìàí³òí³ ñåð³àëè ³ äóæå íåçàäîâîëåí³ ðåêëàìîþ, ÿêîþ ö³ ñåð³àëè ïåðåáèâàþòü. ß, íàâïàêè, ëþáëþ äèâèòèñü ðåêëàìó, îñîáëèâî òó, ùî íàçèâàþòü "ñîö³àëüíîþ". ß âæå ìàþ äîñâ³ä: ÿêùî ïîñò³éíî êðóòÿòü ñîö³àëüíó ðåêëàìó - ÷åêàé ïðîáëåì. Ïàì'ÿòàþ ðîê³â 15 òîìó ïîñò³éíî êðóòèëè ðåêëàìó ïðèâàòèçàö³¿ - "íàä³ÿ, ïîðîäæåíà âëàñí³ñòþ". Ìîâáèòî, îòðèìàºìî ìè âñ³ ÷àñòêó äåðæàâíî¿ âëàñíîñò³ ó ï³äïðèºìñòâàõ ³ ìàãàçèíàõ ³ çàæèâåìî áàãàòî ³ ùàñëèâî. Äåÿê³ ìî¿ äðóç³ êóïèëèñü íà öþ ðåêëàìó, õîäèëè ³ç ñâî¿ìè ñåðòèô³êàòàìè, õèçóâàëèñü, ÿê âîíè ¿õ âèã³äíî âêëàëè. ß òàêîæ âêëàâ - ó êîðîáî÷êó, àáè ïîêàçàòè êîëèñü îíóêàì, ÿê íàñ îáäóðèëè. Òàê îò, ïðîéøëà ïðèâàòèçàö³ÿ ³ "íàä³þ, ïîðîäæåíó âëàñí³ñòþ" îòðèìàëè äåê³ëüêà ñîòåíü ñ³ìåé, ÿê³ òåïåð âîëîä³þòü ì³ëüÿðäíèìè ñòàòêàìè, àëå íå âì³þòü òîëêîì íèìè êåðóâàòè. ×àñòèíà öèõ çàâîä³â ³ ôàáðèê, ÿê³ ä³ñòàëèñü êîëèøí³ì êîìñîìîëüöÿì, äèðåêòîðàì ÷è ïðîñòî áàíäèòàì ³ç áàçàð³â, ïðîñòî çðóéíóâàëàñü, ðîá³òíèêè âèÿâèëèñü íåïîòð³áíèìè. Òàê áóëî ³ç ðåêëàìîþ ïåíñ³éíî¿ ðåôîðìè. ϳñëÿ ¿¿ çàâåðøåííÿ ïåíñ³¿ ñòàëè ìåíøèìè, ÷àñòèíà ëþäåé äî íèõ óæå òî÷íî íå äîæèâå, ïàïåð³â äëÿ îôîðìëåííÿ ñòàëî ùå á³ëüøå, íàâ³òü ò³ ëþäè, ùî â³äñóäèëè ñîá³ ïðàâèëüí³ ïåíñ³¿ ÷åðåç ñóä, òåïåð í³÷îãî íå îòðèìàþòü. 14


Òåïåð ç'ÿâèëàñü íîâà ñîö³àëüíà ðåêëàìà - ïðî ðèíîê çåìë³. Îò íà äîñâ³ä³ ïîïåðåäí³õ ðåêëàì ÿ îäðàçó ïîäóìàâ, óñå - òåïåð ³ çåìëþ â³äáåðóòü. Íàø ñ³ëüñüêèé ãîëîâà, ïðàâäà, äóìàº, ùî â³ä öüîãî ðèíêó â³í îòðèìຠäîäàòêîâ³ êîï³éêè íå ò³ëüêè äî ñ³ëüñüêîãî áþäæåòó, à é ó ñâîþ êèøåíþ. Àëå ïîâåðíóñü äî ðåêëàìè. Îöå äèâëþñÿ òåëåâ³çîð ³ äèâóþñü. Òàì ãîâîðÿòü: "Çáóäåòüñÿ íàê³íåöü â³êîâ³÷íà ìð³ÿ óêðà¿íñüêîãî ñåëÿíèíà - âèðîùóâàòè 80 ì³ëüéîí³â òîíí çåðíà!" ßêáè íå áóëî òåëåâ³çîðà, òî ÿ á íàâ³òü íå çíàâ ïðî ñâîþ â³êîâ³÷íó ìð³þ. Ùî ìåí³ â³ä öèõ ì³ëüéîí³â? ² ùî â³ä öèõ ì³ëüéîí³â òîíí çåðíà ³íøèì óêðà¿íöÿì? ßêùî âñ³ ö³ ì³ëüéîíè çáåðóòü ³ ïðîäàäóòü ê³ëüêà öèõ, ÿê òàì, "îë³ãàðô³â", òî ìåí³ â³ä öüîãî æîäíîãî çèñêó. Íàâ³òü ïîäàòêè íå çàïëàòÿòü íà ñåë³, âñå ïåðåïèøóòü íà ʳïð ÷è ùå â ÿêèéñü "îôôøîð" (ÿ, ïðàâäà, íå äóæå ïåòðàþ, ùî âîíî òàêå, àëå îíóê êàæå, ùî âñ³ íàø³ áàãàò³¿ ãðîø³ òðèìàþòü â öèõ "îôôøîðàõ", àáè íå ïëàòèòè ïîäàòêè ³ àáè â íèõ ¿õ íå â³ä³áðàëè). Íó é íå ìîæíà ¿ñòè ò³ëüêè çåðíî. ßêùî êð³ì çåðíà íå âèðîùóâàòè êàðòîïëþ, áóðÿêè, íå òðèìàòè êîð³â òà ñâèíåé, òî âñ³ì íàì áóäå ãàïëèê. Áåç ì'ÿñà òà ìîëîêà äîâãî íå ïðîòÿãíåìî. Íàïåâíå, ñàìå òîìó ó âñ³ ÷àñè, íàâ³òü ïðè ÑÐÑÐ, íàìàãàëèñü ïëàíóâàòè âèðîùóâàòè ð³çí³ êóëüòóðè ³ ð³çíó õóäîáó. Öå æ íàéïðîñò³øå - çàñ³ÿòè âñå ïøåíèöåþ ÷è êóêóðóäçîþ, ïîò³ì âñå äðóæíî ç³áðàòè ³ ïðîäàòè çà êîðäîí. Ãðîøèêè "îë³ãàð÷èê" îòðèìຠíåïîãàí³ ³ ïî¿äå ñîá³ äåñü íà ìîðå çàãîðÿòè, à ÿê æèòè ðåøò³ íà ñåë³? Ðîáîòè íåìàº, âêðàñòè í³÷îãî, íà ïàé äàäóòü ì³ùà çåðíà ³ âñå. ͳ, ïðî 80 ì³ëüéîí³â ì³í³ñòð ÿâíî çàãíóâ. 15


ß òî âæå íà ïåíñ³¿, ìåí³ âñå îäíî, àëå æ ëþäÿì íà ñåë³ ãîëîâíå, ùî ïîòð³áíî - öå ðîáîòà, ÿêîìîãà òðèâàë³øà (íå ò³ëüêè òèæäåíü íà ïîñ³â³ ³ òèæäåíü íà çáèðàíí³), çàðïëàòà çà öþ ðîáîòó. Ïðè÷îìó ðîáîòà ìîæå áóòè, ÿê ó íàéìàõ, òàê ³ ñàìîñò³éíà, ó ñåáå. Áóäå ðîáîòà - áóäå çàðïëàòà. Áóäå çàðïëàòà - áóäå ó ìåíå ïåíñ³ÿ - áóäóòü ä³òè - áóäóòü øêîëè - áóäå ðîáîòà ³ ó ñ³ëüñüêîãî ãîëîâè. ×è ïîòð³áåí äëÿ öüîãî "ðèíîê çåìë³"? À õòî éîãî çíàº. ² ùî ï³ä öèì ñëîâîì "ðèíîê çåìë³" ðîçóì³þòü ïðîñò³ ëþäè, ùî äåïóòàòè, ùî - þðèñòè? Äóæå ñêëàäíå ïèòàííÿ. Íàâ³òü ÿ íà íüîãî â³äïîâ³ä³ íå çíàþ äîñòåìåííî, àëå ï³äñïóäíî ðîçóì³þ: íå âèïàäêîâî ìåíå àã³òóþòü çà öåé ðèíîê, íå ³íàêøå, ÿê çåìåëüêó íàøó õòîñü óæå õî÷å ïðèõîïèòè. Á³ëüøå æ óæå í³÷îãî íå çàëèøèëîñü. ßê íà ìåíå, çåìåëüíà ðåôîðìà, à ïðîñò³øå, âïðîâàäæåííÿ ïðîäàæó çåìåëü, íå º âëàñíå ðåôîðìîþ, íàïðàâëåíîþ íà ëþäèíó. Ñêîð³øå çà âñå òàêà ðåôîðìà ìîæå áóòè ëèøå ñêëàäîâîþ ÷è òî ³íñòðóìåíòîì ðåôîðìè àãðàðíî¿, ÿêà äàñòü ñòð³ìêèé ïðèð³ñò ó ñ³ëüñüêîìó ãîñïîäàðñòâ³, ñòðèìຠâèìèâàííÿ ðîáî÷èõ ì³ñöü ³ç ñåëà ³ çáåðåæå óêðà¿íñüê³ ñåëà òà ñåëèùà â³ä âèìèðàííÿ.

16


̳ôè ïðî ñåëî òà ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêå âèðîáíèöòâî ³ô ïåðøèé: ìè ìàºìî ðîçâèíåíå ñ³ëüñüêå ãîñïîäàðñòâî! Êîëèñü, ùå çîâñ³ì ìàëèì, ÿ â íàø³é øê³ëüí³é á³áë³îòåö³ íàòðàïèâ íà êíèæêó "̳ôè äðåâíüî¿ Åëëàäè". Öå áóëî òàê ö³êàâî! ß ïåðå÷èòóâàâ ¿¿ áàãàòî-áàãàòî ðàç³â ³ â ê³íö³ óæå íàâ³òü íå çäàâàëîñü, ùî âñå òå, ùî ÿ ïðî÷èòàâ, º ñïðàâæí³ì ì³ôîì, à íå ðåàëüí³ñòþ. Òîæ êîëè ÿ ñëóõàþ íàøèõ êåð³âíèê³â äåðæàâè, ÿê³ ðîçêàçóþòü ïðî íåéìîâ³ðíèé ðîçâèòîê óêðà¿íñüêîãî ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà, çãàäóþ òó êíèæå÷êó ³ îäðàçó ïî÷èíàþ ñóìí³âàòèñü, äå æ òóò ïðàâäà, à äå ì³ô? ×àñòêà ïðîäóêö³¿ ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà ó âàëîâîìó âíóòð³øíüîìó ïðîäóêò³ (ÂÂÏ)2 – â Óêðà¿í³ º îäíèì ç íàéâèùèõ ïîêàçíèê³â ó ñâ³ò³ (8,2%) ³ ó 2010 ðîö³ çà öèì ïîêàçíèêîì 2

ÂÂÏ - öå òàêà øòóêà, ÿêó ïðèäóìàëè åêîíîì³ñòè, àáè ðîçóì³òè, õòî íàñê³ëüêè ìîãóòí³é åêîíîì³÷íî. Âñå, ùî âèðîáëÿºòüñÿ â ë³òðàõ, òîííàõ, øòóêàõ, ïåðåâîäÿòü ó ãðîø³ ³ çàãàëîì âèõîäèòü âåëèêà ñóìà. ßêùî ¿¿ ïîä³ëèòè íà íàñåëåííÿ êðà¿íè, òî âèéäå ÂÂÏ íà äóøó íàñåëåííÿ, öå âæå ö³êàâ³øå, àäæå ïîð³âíÿòè çà çàãàëüíèì ÂÂÏ Ðîñ³þ òà Áåëüã³þ ñêëàäíî, à íà äóøó íàñåëåííÿ - îäðàçó çðîçóì³ëî. Àáè òàêå ïîð³âíÿííÿ áóëî ùå òî÷í³øèì, òî âñ³ ÂÂÏ ð³çíèõ êðà¿í ïåðåðàõîâóþòü ó äîëàðè ÷è ºâðî. Äëÿ ùå êðàùî¿ òî÷íîñò³, êàæóòü, ïîð³âíÿííÿ áåðóòü íå çà êóðñîì ãðèâí³ ÷è ðóáëÿ äî äîëàðà, à çà ïîêàçíèêîì ïàðèòåòíî¿ êóï³âåëüíî¿ òîðã³âåëüíî¿ ñïðîìîæíîñò³ (ÏÊÒÑ), òîáòî ïî íàáîðó òîâàð³â ³ ïîñëóã, ÿê³ ìîæíà îòðèìàòè â êîæí³é êðà¿í³ âèõîäÿ÷è ³ç âíóòð³øí³õ ö³í, àëå öå âæå òàêà äëÿ ìåíå ñêëàäíà ìàòåð³ÿ, ùî ÿ òîëêîì ó í³é íå ðîç³áðàâñÿ. Àëå ìåí³ çäàºòüñÿ, ùî ³ íàø³ ì³í³ñòðè â òîìó íå äóæå ðîçáèðàþòüñÿ.

17


Óêðà¿íà ïîñòóïàëàñÿ ëèøå Á³ëîðóñ³ (9,2%). Âçàãàë³ ÷àñòêà ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà ó ÂÂÏ ó ñâ³ò³ º íå çíà÷íîþ - áëèçüêî 4%, à â ðîçâèíåíèõ êðà¿íàõ ªâðîïè - 1,2-1,4% . ² öå íå òîìó, ùî âîíî òàì ñëàáî ðîçâèíåíå, à òîìó, ùî òàì ðîçâèíåíà âñÿ åêîíîì³êà. Âàðòî ñêàçàòè ïðî çàãàëüíó òåíäåíö³þ äî ñêîðî÷åííÿ ö³º¿ ÷àñòêè ó âñ³õ áåç âèíÿòêó êðà¿íàõ. Òà íàâ³òü íà öüîìó ôîí³ òåìïè ñêîðî÷åííÿ ö³º¿ ÷àñòêè â Óêðà¿í³ º îäíèìè ç íàéøâèäøèõ - ç 1991 ðîêó çìåíøèëàñÿ ó 2,8 ðàçà. Ó ñåðåäíüîìó ïî ªÑ ÷àñòêà çà öåé ñàìèé ïåð³îä çìåíøèëàñÿ ïðèáëèçíî âäâ³÷³. Çâè÷àéíî, êð³ì âàëîâîãî ïðîäóêòó, åôåêòèâí³ñòü ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà âèçíà÷àþòü ³ ³íøèìè, á³ëüø òî÷íèìè ì³ðêàìè. Íó, íàïðèêëàä, ó íàøîìó ñåë³ ó Ãàíüêè ³ Ìàíüêè îäíàêîâ³ ãîðîäè - ïî 50 ñîòîê, âîíè ñóñ³äêè, ÷àñòî çà ìåæó ñâàðÿòüñÿ. Òàê îò, Ãàíüêà íà ñâîºìó ãîðîä³ ñàäèòü óñå: â³ä ðàííüî¿ êëóáí³êè òà áàðàáîë³, ÿê³ ïðîäຠâ ðàéöåíòð³ ³ç ñàìî¿ âåñíè, äî êîðìîâèõ áóðÿê³â äëÿ ïîðîñÿòè, à Ìàíüêà âñå çàñàäæóº áàðàáîëÿìè ³ êóêóðóäçîþ. ² ïåðøà ³ äðóãà ðà÷êóþòü íà òîìó ãîðîä³, ÿê ñêàæåí³, à ðåçóëüòàòè ð³çí³. Ãàíüêà âæå é íà ñòàðîãî Æèãóëÿ ñïðîìîãëàñÿ, à Ìàíüêà - ò³ëüêè íà "ìàçü äëÿ ïîïåðåêà". Ìóäð³ åêîíîì³ñòè òóò ïîðàõóâàëè åôåêòèâí³ñòü ¿õíüî¿ ðîáîòè òàêèì ÷èíîì: ñê³ëüêè äîõîäó îòðèìàëà îäíà òà ³íøà â³ä ñâîãî ãîñïîäàðñòâà ³ ïîä³ëèëè íà 50 ñîòîê. Îò òàê ìîæíà ïîð³âíÿòè åôåêòèâí³ñòü óêðà¿íñüêîãî ãîñïîäàðñòâà ³ç ñóñ³äàìè, ïðè÷îìó ó ðîçðàõóíêó, ÿê íà ãåêòàð, òàê ³ íà ïðàöþþ÷ó îñîáó. Ïðè öüîìó äîäàíà âàðò³ñòü íà îäíîãî ïðàö³âíèêà ó ñ³ëüñüêîìó ãîñïîäàðñòâ³ â Óêðà¿í³ íàéíèæ÷à ³ ìຠäóæå íèçüêå àáñîëþòíå çíà÷åííÿ - ó 7 ðàç³â íèæ÷à çà ñåðåäíþ ïî ªÑ, ó 13 ðàç³â - çà ïîêàçíèê ͳìå÷÷èíè, òà ìàéæå ó 24 (!) ðàçè - çà ïîêàçíèê Ôðàíö³¿. 18


Òîáòî îäèí í³ìåöü ïðîäóêóº ó ñåë³ ïîíàä 30 òèñ. ºâðî äîäàíî¿ âàðòîñò³, îäèí ôðàíöóç ìàéæå 60 òèñ., à òðóäîëþáèâèé óêðà¿íåöü - ëèøå 2450 ºâðî3 !! Ñóìàðíà åôåêòèâí³ñòü âèêîðèñòàííÿ óã³äü â Óêðà¿í³ çíà÷íî íèæ÷à, àí³æ ó ðîçâèíóòèõ êðà¿íàõ ªâðîïè. Ó 2004 ðîö³, äëÿ ïðèêëàäó, âîíà áóëà ìàéæå âòðè÷³ íèæ÷à, àí³æ ó Ïîëüù³, òà ó 8-9 ðàç³â íèæ÷à, àí³æ ó ͳìå÷÷èí³ ÷è Ôðàíö³¿. Ðèñóíîê. Äîõ³ä ç îäíîãî ãåêòàðà ñ³ëüãîñïóã³äü â ºâðî íà ð³ê 2442,6

2500

2189,2

2188

2000 1500 1000 500

685,1

783,9 783 9

899

268,7 vÖÈÓۘÇ

o˜ÒÌÜÜÏÓÈ

œÊÖÔ×ÔãÎ (15 ³ÖÈ¡Ó)

yÌژÇ

qÔÑáÞÈ

cÔђÈ֘Ç

u³ÖÈ¡ÓÈ

0

Êîëèñü, ÿê ìè âèçâîëÿëè Ïîëüùó â³ä í³ìö³â òà áðàëè øòóðìîì í³ìåöüê³ ì³ñòà é ì³ñòå÷êà, ÿ äèâóâàâñÿ, ÿê âîíè ìîæóòü ùîñü âèðîùóâàòè íà òàêèõ á³äíèõ çåìëÿõ. Àäæå â íàñ çåìëÿ, òàê öå çåìëÿ! ×îðíîçåì äî ìåòðà, áåðåø â ðóêè, ÿê ìàñëî! Íà ùî ïîë³òðóê íàì ïîÿñíþâàâ: òîìó é í³ìö³ íà íàñ íàïàëè, àáè çàáðàòè òàê³ êëàñí³ íàø³ çåìë³.

3

Òóò ³ äàë³ äàí³ âçÿò³ ³ç ñòàòèñòèêè Ñâ³òîâîãî áàíêó.

19


Òåïåð ÿ çíîâó äèâóþñü. Ùî æ öå âîíè çðîáèëè ³ç çåìëåþ, ùî âîíà òàê òàì ðîäèòü, ÷è òî ìîæå ìè ùîñü òàêå íåäîáðå çðîáèëè, ùî ó íàñ íå ðîäèòü? Îé, çäàºòüñÿ ìåí³, ïèòàííÿ òóò íå ñò³ëüêè â çåìë³, ÿê â ðîçóìíîìó ¿¿ âèêîðèñòàíí³. Ìè ò³øèëè ñåáå äîâãèé ÷àñ ì³ôîì, ùî ó íàñ íàéêðàù³ çåìë³ ³ íàéðîçâèíåí³øå ñ³ëüñüêå ãîñïîäàðñòâî ³ íå ïîì³òèëè, ³ç-çà ñâîãî ÷âàíñòâà, ùî ³íø³ íàñ óæå äàâíî îá³ãíàëè ³ âàðò³ñòü íàøîãî ìàñëà ³ íàøîãî ì'ÿñà ñòàëà âèùîþ, í³æ ó ïîëÿê³â ÷è ôðàíöóç³â. ̳ô äðóãèé: ñ³ëüñüêå ãîñïîäàðñòâî Óêðà¿íè áóðõëèâî ðîçâèâàºòüñÿ. Ó ñ³ëüñüêîìó ãîñïîäàðñòâ³ â ÷àñè ÑÐÑÐ áóëî ÷è íå íàéá³ëüøå Ãåðî¿â ñîö³àë³ñòè÷íî¿ ïðàö³, òåïåð äî öüîãî äîäàëèñü ùå é Ãåðî¿ Óêðà¿íè. ̳í³ñòðè, ùî êåðóþòü íàøèì ñ³ëüñüêèì ãîñïîäàðñòâîì, ÷àñîì âèçíàþòü, ùî º ó íàñ îêðåì³ íåäîë³êè, àëå ñ³ëüñüêå ãîñïîäàðñòâî áóðõëèâî ðîçâèâàºòüñÿ. ² öåé ðîçâèòîê áóäå ùå áóðõëèâ³øèì, ÿêùî ìè çàïðîâàäèìî ðèíîê çåìåëü. Öå ìîæëèâî ³ ñõîæå íà ïðàâäó, àëå ì³ôè ÷àñòî òàêîæ âèãëÿäàþòü ïðàâäèâ³øèìè â³ä ïðàâäè. Êàæóòü, ñòàòèñòèêà çíຠâñå. Òàê îò, ó ö³íàõ 2005 ðîêó â 1990 ðîö³ Óêðà¿íà âèðîáèëà áëèçüêî 145 ìëðä ãðèâåíü ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêî¿ ïðîäóêö³¿, ç íèõ áëèçüêî 65 ìëðä ñòàíîâèëà ïðîäóêö³ÿ ðîñëèííèöòâà; ó 2010 ðîö³ ñ³ëüñüêå ãîñïîäàðñòâî äàëî ïðîäóêö³¿ íà 100 ìëðä, ç íèõ 60 - ïðîäóêö³ÿ òâàðèííèöòâà. ßê áà÷èìî, çà 20 ðîê³â ç ðîçâèòêîì íå òå, ùî íå ñêëàëîñü, à ÿêðàç íàâïàêè, ³, ùî ãîëîâíå, - çì³íèëàñü ñòðóêòóðà âèðîáíèöòâà. 20


гçêî ñêîðîòèëîñü òâàðèííèöòâî, àëå æ ñàìå òâàðèííèöòâî äຠïîñò³éíó ðîáîòó òà äîõîäè ïðîòÿãîì óñüîãî ðîêó! Ìàëî òîãî, ïðîäóêö³ÿ òâàðèííèöòâà - öå áàãàòîêðàòíà ïåðåðîáêà, ÿêà íà êîæíîìó åòàï³ äຠíîâ³ ðîáî÷³ ì³ñöÿ, íîâó äîäàíó âàðò³ñòü, à â³äòàê ³ íîâ³ áþäæåòí³ äîõîäè. qԒÔјÊ'Ç ÚÀËÔÉÏ, ØÏ×.’ÔÑ˜Ê 25000 20000 15000

drw, ¾ÕßÒ’Ò drw ¾ Ö.Ú. ±ÒÔÒÈÍ ÕÈÍј ȘÈ٘ ÖÆ ±ÒÌÍ

10000 5000

990 991 992 993 994 995 996 997 998 999 000 001 002 003 004 005 006 007 008 009 010 011

0

ßêùî ïîäèâèòèñü äèíàì³êó ê³ëüêîñò³ õóäîáè â Óêðà¿í³ çà îñòàíí³ 20 ðîê³â, òî ìîæíà ñòâåðäæóâàòè, ùî ¿¿ çàëèøèëîñü òàê ìàëî, ùî àæ âñòèäíî. Ïî âñ³é êðà¿í³ êîð³â ìàéæå ñò³ëüêè, ÿê êîëèñü áóëî â îäí³é-äâîõ îáëàñòÿõ. ² òî ëàñêà Ãîñïîäíÿ, ùî ùå çàëèøêè ñåëÿí ïî ñåëàõ òðèìàþòü êîð³â÷èíó äëÿ ñåáå ³ ùîñü òð³øêè ïåðåïàäå é ³íøèì. Ïðàêòè÷íî âñå ïîãîë³â'ÿ õóäîáè â Óêðà¿í³ - öå òå, ùî òðèìàþòü ëþäè ó ñâî¿õ ãîñïîäàðñòâàõ. ßêáè íå ö³ ³íäèâ³äóàëè, òî ðîçïàä êîëãîñï³â ïðèçâ³â áè äî ãîëîäó, ÿê êîëèñü ãîëîä ñïðîâîêóâàëî óòâîðåííÿ êîëãîñï³â. Ïðîòå ³ òóò ñèòóàö³ÿ âåñü ÷àñ ïîã³ðøóºòüñÿ. Âàðò³ñòü ìîëîêà, ÿêå ïðèéìàþòü, äóæå íèçüêà ³ ëþäèí³ òðèìàòè êîð³â÷èíó ñòຠâêðàé íåâèã³äíî. Âàðò³ñòü ìîëîêà, ÿêå 21


ïðîäàþòü ó ìàãàçèí³, º çàâåëèêîþ, òîìó êóïóâàòè éîãî áàãàòî ëþäè íå ìîæóòü, â³äòàê çàâîäè â³äìîâëÿþòüñÿ ³ òàêó ìàëó ö³íó çà ìîëîêî ïëàòèòè. ßêåñü çàìêíåíå êîëî. ßê ç íüîãî âèéòè? Íåâæå ïðîäàæà çåìåëüíèõ íàä³ë³â âèð³øèòü öþ ïðîáëåìó? ͳÿê íå âòîðîïàþ. ² ùå îäíå, â³äñóòí³ñòü õóäîáè âåäå äî ùå îäí³º¿ ïðîáëåìè â³äñóòíîñò³ ãíîþ. Ãîðîäñüê³, ÿê³ ïðè¿çäÿòü äî íàñ âë³òêó, ìîæå é ùàñëèâ³ â³ä òîãî, ùî òåïåð íà ñåë³ "íàâîçîì íå ïàõíºò". Àëå áåç ãíîþ ³ âðîæà¿ äîâãî íå ïðîòðèìàþòüñÿ. 250000

257130,8 dÕßҒÒ, ÖÍÕ.ÖÒÑÑ

200000 150000

28410,1

13245,8

10432,8 2009

50000

2005

100000

2000

1990

0

Çà 20 ðîê³â âíåñåííÿ îðãàí³êè, à ïðîñò³øå, ãíîþ íà ïîëÿ, çìåíøèëîñü â á³ëüø ÿê 20 ðàç! Çàðàç ãí³é äîðîæ÷èé, í³æ êàïóñòà.  ìèíóëîìó ðîö³ ó íàñ êàïóñòó ïðèéìàëè ïî 20 êîï³éîê çà ê³ëîãðàì, à ñóñ³äñüêèé ñèíîê, ùî æèâå ï³ä Êèºâîì ðîçêàçóâàâ, ùî êóïóâàâ íà äà÷ó ãí³é ïî 200 ãðèâåíü çà òîííó! Îò áè ìåí³ ï³ä òîé Êè¿â. Òðèìàâ áè õóäîáó, ïðîäàâàâ ãí³é ³ íå òóæèâ. Àäæå îäíà êîðîâà çà ð³ê ïðîäóêóº äåñü òèñÿ÷ 8 ë³òð³â ìîëîêà (2 ãðèâí³ çà ë³òð) òà 10 òîíí ãíîþ (200 ãðèâåíü çà òîííó)! Íåéìîâ³ðí³ ãðîø³! (×îìó æ âîíè òàì êîð³â íå 22


òðèìàþòü? ×è ìîæå ¿õ íåìຠ÷èì ãîäóâàòè? ×è ìîæå ö³íè íà âñå òàê³ âåëèê³, ùî äëÿ íèõ öå íå ãðîø³?) Òîä³ æ ó ÷îìó ìè ìàºìî òàêèé áóðõëèâèé ðîçâèòîê ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà? Âèÿâëÿºòüñÿ, â åêñïîðò³ çåðíîâèõ òà î볿. Êëàñíî. À òå, ùî ìîëîêà ³ ì'ÿñà ó íàñ âèðîáëÿºòüñÿ íà äóøó íàñåëåííÿ ìåíøå ìåäè÷íî-íåîáõ³äíî¿ ïîòðåáè, - í³êîãî íå òóðáóº. Îòæå, âèõîäèòü, ùî òåçà ïðî ñòð³ìêèé, áóðõëèâèé, äèíàì³÷íèé (êîæåí ìîæå îáðàòè äëÿ ñåáå ïîòð³áíèé åï³òåò) ðîçâèòîê ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà â Óêðà¿í³ á³ëüøå ñêèäàºòüñÿ íà ì³ô, à íå ðåàëüí³ñòü. Òàê, åêïîðò çåðíà ç Óêðà¿íè ïîñò³éíî íàðîùóºòüñÿ, àëå ùî â³ä òîãî ïðîñòèì óêðà¿íöÿì ó ì³ñòàõ, ÿê³ ïîòåðïàþòü â³ä äîðîãîâèçíè õàð÷îâèõ ïðîäóêò³â, ùî â³ä òîãî óêðà¿íñüêèì ñåëÿíàì, ÿêèõ ïåðåâåäåííÿ ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà íà çåðíîâå âèðîáíèöòâî ïîçáàâëÿº ðîáîòè ³ ïåðñïåêòèâè. Âèõîäèòü, ðåôîðìà ó ñ³ëüñüêîìó ãîñïîäàðñòâ³ ä³éñíî íàçð³ëà, àëå ÿêîþ âîíà ìຠáóòè? ß â³äêîëè ñ³â çà öþ "àãðàðíó òåìó", òî âæå é ãîâîðèòè ñòàâ, íå ÿê ñåëÿíèí, à ÿê ì³í³ñòð ÀÏÊ, íàïåâíå, ÷åðåç òàê³ ïåðåòâîðåííÿ ³ ç ðåôîðìîþ òóãî. ̳ô òðåò³é: äåðæàâà äáຠçà ñåëî ³ ñ³ëüñüêå ãîñïîäàðñòâî. Ìîëîäü, çâè÷àéíî, íå ïàì'ÿòຠñîâºòñüêèõ ÷àñ³â, êîëè äåðæàâà äáàëà çà ñåëî. Ùîðîêó ïðèéìàëèñü ÿê³ñü ïðîãðàìè ðîçâèòêó: òî ðîçâèâàëè Ö³ëèíó, òî Íå÷îðíîçåì'ÿ, òî âèêîíóâàëè ïðîäîâîëü÷ó ïðîãðàìó, òî ë³êâ³äîâóâàëè ð³çíèöþ ì³æ ì³ñòîì ³ ñåëîì. Ïðàâäà, í³÷îãî ïóòíüîãî ç öüîãî íå âèõîäèëî, àëå æ ïðîöåñ áóâ. ªäèíèì äîñÿãíåííÿì òóò áóëî òå, ùî ñåëÿíèí, ÿêèé çäàñòü íà çàãîò³âëþ ïåâíó ê³ëüê³ñòü ì'ÿñà, îòðèìຠïðàâî íà ïîçà÷åðãîâå ïðèäáàííÿ ìîòîöèêëà ÌÒ (òàê³ êîëèñü ðîáèëè â Êèºâ³ íà îñíîâ³ ñïðàâæíüîãî í³ìåöüêîãî ÁÌÂ); ÿêùî ìîëîäà 23


ëþäèíà ïðàöþâàëà ó êîëãîñï³ ³ ìîãëà îòðèìàòè äîâ³äêó ïðî öå, òî ¿¿ ïðîñò³øå áóëî ïîñòóïèòè â äåÿê³ ³íñòèòóòè. Óêðà¿íà íà ñëîâàõ íå â³äñòàëà â³ä "åñåñåðó". Ó íàñ ïðî ðîçâèòîê ñåëà òà ï³äòðèìêó àãðàð³¿â ãîâîðÿòü âñ³: â³ä Ïðåçèäåíòà äî ãîëîâè ÐÄÀ. Íàâ³òü ïðèéìàþòü ÿê³ñü âàæëèâ³ äåðæàâí³ äîêóìåíòè, àëå ç öüîãî í³÷îãî ïóòíüîãî íå âèõîäèòü! Õî÷à ðàí³øå áóëè ð³øåííÿ ïàðò³éíèõ ïëåíóì³â òà ïîñòàíîâè Ðàäè ̳í³ñòð³â ÑÐÑÐ âêóï³ ç ÊÏÐÑ òà ÂÖÑÏÑ, ¿õ òåïåð çàì³íèëî óêðà¿íñüêå çàêîíîäàâñòâî. ß, çâè÷àéíî, íå þðèñò, àëå é áåç îñâ³òè â³ä÷óâàâ, ùî ùîñü òóò íå òàê, àëå ùî òàêèé áàðäàê, íå çäîãàäóâàâñÿ, àæ äîêè ñóñ³äñüêèé îíóêà ç Êèºâà íå ïðèâ³ç ìàòåð³àëè ÿêî¿ñü íàóêîâî¿ êîíôåðåíö³¿ ïî ñåëó. Ïðî÷èòàâ ³ òðîõè íå çàïëàêàâ. Çàêîíîäàâ÷å çàáåçïå÷åííÿ ðîçâèòêó ñåëà òà àãðàðíî¿ ñôåðè º íåïîñë³äîâíèì, íåäîñòàòí³ì òà íåñèñòåìíèì. Çàêîíîäàâ÷³ àêòè ïîäåêóäè íå óçãîäæóþòüñÿ ì³æ ñîáîþ, º íåàêòóàëüíèìè, çàñòàð³ëèìè ÷è òàêèìè, ÿê³ ïðàêòè÷íî íå ä³þòü. Ðàçîì ç òèì ö³ëêîì î÷åâèäíî, ùî íåñèñòåìíå çàêîíîäàâñòâî º ëèøå â³äîáðàæåííÿì íåñèñòåìíî¿ òà íåïîñë³äîâíî¿ ïîë³òèêè äåðæàâè. Íèí³ ñåðåä àêò³â çàêîíîäàâñòâà, ÿê³ áåçïîñåðåäíüî ñòîñóþòüñÿ ñôåðè ðîçâèòêó ñ³ëüñüêèõ òåðèòîð³é òà ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà, ìîæíà âèä³ëèòè òàê³4: "Çàêîí "Ïðî ïð³îðèòåòí³ñòü ñîö³àëüíîãî ðîçâèòêó ñåëà òà àãðîïðîìèñëîâîãî êîìïëåêñó â íàðîäíîìó ãîñïîäàðñòâ³" â³ä 17 æîâòíÿ 1990 ð.5 4 Òóò ó õðîíîëîã³÷íîìó ïîðÿäêó íàâåäåíî ÿê ÷èíí³ àêòè, òàê ³ ò³, ÿê³ âòðàòèëè ÷èíí³ñòü, îäíàê, íà íàøó äóìêó, ñâîãî ÷àñó ³ñòîòíî âïëèíóëè íà äåðæàâíó ïîë³òèêó. 5 Çàêîí â³ä 17 æîâòíÿ 1990 ðîêó ¹ 400-XII (http://zakon1.rada.gov.ua/ laws/show/400-12)

24


Çàêîí ÷èííèé, äîñ³ çàëèøàºòüñÿ ôàêòè÷íî ºäèíèì àêòîì, ÿêèé âèçíà÷ຠäåðæàâí³ ï³äõîäè ùîäî ñîö³àëüíîãî ðîçâèòêó ñåëà. Çàêîí 䳺 ç 1 ëèñòîïàäà 1990 ðîêó, ç ÷àñ³â ÓÐÑÐ. ²ç òîãî ÷àñó äî íüîãî 12 ðàç³â âíîñèëèñÿ çì³íè, âîñòàííº - 2 ãðóäíÿ 2010 ðîêó. Çàêîíîì óïåðøå íà çàêîíîäàâ÷îìó ð³âí³ áóëî ïðîãîëîøåíî ïîë³òèêó â³äðîäæåííÿ ñåëÿíñòâà ÿê "ãîñïîäàðÿ çåìë³, íîñ³ÿ ìîðàë³ òà íàö³îíàëüíî¿ êóëüòóðè", âñòàíîâëåíî íèçêó ð³çíîïëàíîâèõ ï³ëüã òà ïðåôåðåíö³é äëÿ ñ³ëüñüêèõ æèòåë³â òà äëÿ àãðàðíîãî ñåêòîðà. Íàñïðàâä³ ö³ëà íèçêà ðàìêîâèõ íîðì Çàêîíó íå ïðàöþº. Ïð³îðèòåòí³ñòü ïèòàíü ðîçâèòêó ñåëà ï³ä ÷àñ ðîçðîáëåííÿ òà ïðèéíÿòòÿ ³íøèõ íîðìàòèâíèõ àêò³â òà äåðæàâíèõ ïðîãðàì íå äîòðèìóºòüñÿ, ùî ïðèçâîäèòü äî ïîäàëüøî¿ äåãðàäàö³¿ ñ³ëüñüêèõ òåðèòîð³é. "Ïîñòàíîâà Êàá³íåòó ̳í³ñòð³â Óêðà¿íè "Ïðî âäîñêîíàëåííÿ ôîðìóâàííÿ ³íâåñòèö³é íà ñîö³àëüíèé ðîçâèòîê ñåëà òà àãðîïðîìèñëîâîãî êîìïëåêñó" â³ä 29 ëèïíÿ 1992 ð. ¹ 423 6 Öÿ óðÿäîâà ïîñòàíîâà äâàäöÿòèë³òíüî¿ äàâíîñò³(!) äîñ³ çàëèøàºòüñÿ ÷èííîþ, ïðè÷îìó äî íå¿ æîäíîãî ðàçó íå âíîñèëèñÿ çì³íè!? Íå çì³íåíî íàâ³òü íàçâè â³äîìñòâ, â³äïîâ³äàëüíèõ çà ðåàë³çàö³þ ð³øåííÿ. Öå íåïðÿìî ñâ³ä÷èòü ïðî òå, ùî âêàçàíà ïîñòàíîâà óðÿäó ôàêòè÷íî íå 䳺. "Ïîñòàíîâà Âåðõîâíî¿ Ðàäè Óêðà¿íè "Ïðî Êîíöåïö³þ Íàö³îíàëüíî¿ ïðîãðàìè â³äðîäæåííÿ ñåëà íà 1995-2005 ðîêè" â³ä 4 ëþòîãî 1994 ðîêó ¹ 3924-XII 7 Êàáì³í ðàçîì ç êîì³ñ³ÿìè ÂÐÓ äî ê³íöÿ 1994 ðîêó íà îñíîâ³ Êîíöåïö³¿ ìàâ ï³äãîòóâàòè ³ ïîäàòè ïðîãðàìó. Îäíàê ïðîãðàìà òàê ³ íå áóëà óõâàëåíà, à Óðÿäîâó êîì³ñ³þ, óòâîðåíó äëÿ ¿¿ ðîçðîáëåííÿ, áóëî ë³êâ³äîâàíî àæ ó 2007 ðîö³. 6 7

http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/423-92-%D0%BF http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/3924-12

25


"Óêàç Ïðåçèäåíòà Óêðà¿íè "Ïðî îñíîâí³ çàñàäè ðîçâèòêó ñîö³àëüíî¿ ñôåðè ñåëà" â³ä 20 ãðóäíÿ 2000 ð. ¹ 1356 8 Óêàç ôîðìàëüíî äîñ³ ÷èííèé. ³äïîâ³äíî äî ï. 2 Óêàçó Êàáì³í ïîâèíåí "ï³ä ÷àñ ï³äãîòîâêè ïðîåêò³â Äåðæàâíî¿ ïðîãðàìè åêîíîì³÷íîãî ³ ñîö³àëüíîãî ðîçâèòêó Óêðà¿íè, çàêîíó ïðî Äåðæàâíèé áþäæåò Óêðà¿íè òà íîðìàòèâíî-ïðàâîâèõ àêò³â óðàõîâóâàòè Îñíîâí³ çàñàäè ðîçâèòêó ñîö³àëüíî¿ ñôåðè ñåëà". Òàêèì ÷èíîì, öåé Óêàç, ïîðÿä ³ç Çàêîíîì "Ïðî ïð³îðèòåòí³ñòü ñîö³àëüíîãî ðîçâèòêó ñåëà òà àãðîïðîìèñëîâîãî êîìïëåêñó â íàðîäíîìó ãîñïîäàðñòâ³", ôàêòè÷íî ìຠðàìêîâèé õàðàêòåð. Óêàç º, ïðîòå íåìຠðîçâèòêó. "Çàêîí Óêðà¿íè "Ïðî ñòèìóëþâàííÿ ðîçâèòêó ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà íà ïåð³îä 2001-2004 ðîê³â" â³ä 18 ñ³÷íÿ 2001 ð. 9 Çàêîí äîñ³ ôîðìàëüíî çàëèøàºòüñÿ ÷èííèì (!?), íåçâàæàþ÷è íà îáìåæåííÿ ñòðîê³â, ùî º ó ñàì³é íàçâ³ àêòà. ßêèé âíåñîê ó ðîçâèòîê ñåëà âí³ñ öåé çàêîí, äîñòåìåííî íåâ³äîìî. "Çàêîí Óêðà¿íè "Ïðî ñòèìóëþâàííÿ ðîçâèòêó â³ò÷èçíÿíîãî ìàøèíîáóäóâàííÿ äëÿ àãðîïðîìèñëîâîãî êîìïëåêñó" â³ä 7 ëþòîãî 2002 ðîêó ¹ 3023-III 10 Öå òàêîæ îêðåìà ³ñòîð³ÿ. ª çàêîí, àëå ï³äïðèºìñòâà, ÿê³ çàéìàëèñü öèì ìàøèíîáóäóâàííÿì äëÿ àãðîïðîìèñëîâîãî êîìïëåêñó, óæå ïðàêòè÷íî çíèêëè. "Çàêîí Óêðà¿íè "Ïðî ôåðìåðñüêå ãîñïîäàðñòâî" â³ä 19 ÷åðâíÿ 2003 ðîêó ¹ 973-IV 11

8

http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1356/2000 http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/2238-14 10 http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/3023-14 11 http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/973-15 9

26


Çàêîí âèçíà÷ຠïðàâîâ³, åêîíîì³÷í³ ³ ñîö³àëüí³ çàñàäè ñòâîðåííÿ òà ä³ÿëüíîñò³ ôåðìåðñüêèõ ãîñïîäàðñòâ. Äîáðå, ùî çàêîí ôàêòè÷íî äàâ çìîãó ëåãàë³çóâàòè ôåðìåðñüê³ ãîñïîäàðñòâà ³ ïîïðè âñå ¿õ ê³ëüê³ñòü ïîòðîõó çðîñòàº. "Çàêîí Óêðà¿íè "Ïðî äåðæàâíó ï³äòðèìêó ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà Óêðà¿íè" â³ä 24 ÷åðâíÿ 2004 ð. 12 Çàêîí ÷èííèé ³ äóæå àêòèâíî çàñòîñîâóºòüñÿ, çîêðåìà ïðè ôîðìóâàíí³ åêîíîì³÷íî¿ òà áþäæåòíî¿ ïîë³òèêè, à òî÷í³øå, äëÿ âêëþ÷åííÿ â áþäæåò âåëèêèõ ñóì "íà ï³äòðèìêó ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà". Ðåçóëüòàòèâí³ñòü çàêîíó í³õòî í³êîëè íå îö³íþâàâ. Ñôåðà çàñòîñóâàííÿ çàêîíó (ñòàòòÿ 1): "…âèçíà÷ຠîñíîâè äåðæàâíî¿ ïîë³òèêè ó áþäæåòí³é, êðåäèòí³é, ö³íîâ³é, ñòðàõîâ³é, ðåãóëÿòîðí³é òà ³íøèõ ñôåðàõ äåðæàâíîãî óïðàâë³ííÿ ùîäî ñòèìóëþâàííÿ âèðîáíèöòâà ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêî¿ ïðîäóêö³¿ òà ðîçâèòêó àãðàðíîãî ðèíêó, à òàêîæ çàáåçïå÷åííÿ ïðîäîâîëü÷î¿ áåçïåêè íàñåëåííÿ". "Ðîçïîðÿäæåííÿ Êàá³íåòó ̳í³ñòð³â Óêðà¿íè "Ïðî ñõâàëåííÿ Êîíöåïö³¿ Çàãàëüíîäåðæàâíî¿ ïðîãðàìè ñîö³àëüíîãî ðîçâèòêó ñåëà íà ïåð³îä äî 2011 ðîêó" â³ä 10 ñåðïíÿ 2004 ð. ¹ 573-ð 13 Êîíöåïö³ÿ íå ðåàë³çîâàíà, à â³äïîâ³äíà ïðîãðàìà íà äåðæàâíîìó ð³âí³ íå çàòâåðäæåíà. Îäíàê ôîðìàëüíî äîêóìåíò äîñ³ çàëèøàºòüñÿ ÷èííèì. "Çàêîí Óêðà¿íè "Ïðî îñíîâí³ çàñàäè äåðæàâíî¿ àãðàðíî¿ ïîë³òèêè íà ïåð³îä äî 2015 ðîêó" â³ä 18 æîâòíÿ 2005 ð. 14 Çàêîí ÷èííèé. Çà ñâî¿ì çì³ñòîì çàêîí º çàñàäíè÷èì, ðàìêîâèì. Ó íüîìó âèçíà÷åí³ ìåòà ("çáåðåæåííÿ ñåëÿíñòâà ÿê 12

http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1877-15 http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/573-2004-%D1%80 14 çàêîí â³ä 18 æîâòíÿ 2005 ðîêó ¹ 2982-IV (http://zakon1.rada.gov.ua/ laws/show/2982-15) 13

27


íîñ³ÿ óêðà¿íñüêî¿ ³äåíòè÷íîñò³, êóëüòóðè ³ äóõîâíîñò³ íàö³¿"), ïð³îðèòåòè àãðàðíî¿ ïîë³òèêè òà øëÿõè ¿õ äîñÿãíåííÿ. Îäíàê ðåàë³çàö³ÿ öüîãî àêòà ïîòðåáóº â³äïîâ³äíîãî íîðìàòèâíîïðàâîâîãî çàáåçïå÷åííÿ, ÿêîãî äîñ³ íåìàº. Ôàêòè÷íî çàêîí íå ïðàöþº. "Ðîçïîðÿäæåííÿ Êàá³íåòó ̳í³ñòð³â Óêðà¿íè "Ïðî ñõâàëåííÿ Êîíöåïö³¿ Êîìïëåêñíî¿ ïðîãðàìè ï³äòðèìêè ðîçâèòêó óêðà¿íñüêîãî ñåëà íà 2006-2010 ðîêè" â³ä 21 ãðóäíÿ 2005 ð. ¹ 536-ð 15 Êîíöåïö³ÿ íå áóëà ðåàë³çîâàíà, à â³äïîâ³äíà ïðîãðàìà íà äåðæàâíîìó ð³âí³ íå çàòâåðäæåíà. Ðîçïîðÿäæåííÿ, îäíàê, äîñ³ çàëèøàºòüñÿ ÷èííèì. Ôîðìàëüíî äî êîíöåïö³¿ "ïðèâ'ÿçàíà" Äåðæàâíà ö³ëüîâà ïðîãðàìà ðîçâèòêó óêðà¿íñüêîãî ñåëà äî 2015 ðîêó. Îäíàê íàçâà, ñòðîêè òà çì³ñò çãàäàíî¿ ïðîãðàìè ó ö³ëîìó íå â³äïîâ³äàþòü êîíöåïö³¿. Äî òîãî æ ïðîãðàìà óõâàëåíà ìàéæå ÷åðåç äâà ðîêè â³ä äàòè ñõâàëåííÿ êîíöåïö³¿, à ìàëà áóòè ðîçðîáëåíà ó òðèì³ñÿ÷íèé ñòðîê. "Ïîñòàíîâà Êàá³íåòó ̳í³ñòð³â Óêðà¿íè "Ïðî çàòâåðäæåííÿ Äåðæàâíî¿ ö³ëüîâî¿ ïðîãðàìè ðîçâèòêó óêðà¿íñüêîãî ñåëà äî 2015 ðîêó" â³ä 19 âåðåñíÿ 2007 ð. ¹ 1158 16 Ïðîãðàìà í³áèòî º ÷èííîþ ³ âïðîâàäæóºòüñÿ, ïðîòå ùîäî ¿¿ ðåçóëüòàòèâíîñò³ ãîâîðèòè íå äîâîäèòüñÿ, îñê³ëüêè ³íôîðìàö³¿ íåìຠó â³äêðèòîìó ³íôîðìàö³éíîìó ïðîñòîð³. "Ïîñòàíîâà Êàá³íåòó ̳í³ñòð³â Óêðà¿íè "Ïðî óòâîðåííÿ ̳æâ³äîì÷î¿ êîîðäèíàö³éíî¿ ðàäè ç ïèòàíü ðîçâèòêó ñ³ëüñüêèõ òåðèòîð³é" â³ä 27 ãðóäíÿ 2008 ð. ¹ 1124 17 15

http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/536-2005-%D1%80 http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1158-2007-%D0%BF 17 http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1124-2008-%D0%BF 16

28


Ïîñòàíîâà ÷èííà. Ðàäà óòâîðåíà, îäíàê ïðàêòè÷íî íå 䳺, ïðèíàéìí³ ïðî ¿¿ ä³ÿëüí³ñòü ïóáë³÷íî íåâ³äîìî. "Ðîçïîðÿäæåííÿ Êàá³íåòó ̳í³ñòð³â Óêðà¿íè "Ïðî ñõâàëåííÿ Êîíöåïö³¿ Äåðæàâíî¿ ö³ëüîâî¿ ïðîãðàìè ñòàëîãî ðîçâèòêó ñ³ëüñüêèõ òåðèòîð³é íà ïåð³îä äî 2020 ðîêó" â³ä 3 ëþòîãî 2010 ð. ¹ 121-ð 18 Êîíöåïö³ÿ íå ðåàë³çîâàíà - ðîçïîðÿäæåííÿ áóëî ñêàñîâàíå íàñòóïíèì óðÿäîì. Ïðîãðàìóâàííÿ ðîçâèòêó ñåëà, íà æàëü, íå º ïîñë³äîâíèì òà ñèñòåìíèì. Ïîøèðåíîþ º ïðàêòèêà, êîëè äîâãîñòðîêîâ³ äîêóìåíòè ÷è ¿õ ïðîåêòè, íàïðàöüîâàí³ ïîïåðåäí³ì óðÿäîì, ñêàñîâóþòüñÿ íàñòóïíèì. Óñ³ (!) ñõâàëåí³ ó ð³çí³ ðîêè êîíöåïö³¿ äåðæàâíèõ ïðîãðàì íàäàë³ òàê ³ íå ñòàëè ïðîãðàìàìè: "Ó 1994 ðîö³ Âåðõîâíà Ðàäà ñõâàëèëà Êîíöåïö³þ Íàö³îíàëüíî¿ ïðîãðàìè â³äðîäæåííÿ ñåëà íà 1995-2005 ðîêè 19. Îäíàê ïðîãðàìà òàê ³ íå áóëà óõâàëåíà, à Óðÿäîâó êîì³ñ³þ, óòâîðåíó äëÿ ¿¿ ðîçðîáëåííÿ, áóëî ë³êâ³äîâàíî àæ ó 2007 ðîö³. "Ó 2004 ðîö³ óðÿäîì áóëà óõâàëåíà "Êîíöåïö³ÿ Çàãàëüíîäåðæàâíî¿ ïðîãðàìè ñîö³àëüíîãî ðîçâèòêó ñåëà íà ïåð³îä äî 2011 ðîêó" 20, îäíàê â³äïîâ³äíà ïðîãðàìà òàê ³ íå áóëà óõâàëåíà. "Ó ãðóäí³ 2005 ðîêó Êàá³íåò ̳í³ñòð³â óõâàëèâ íîâó êîíöåïö³þ Êîìïëåêñíî¿ ïðîãðàìè ï³äòðèìêè ðîçâèòêó óêðà¿íñüêîãî ñåëà íà 2006- 2010 ðîêè 21. ̳íàãðîïîë³òèêè ó 18

http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/121-2010-%D1%80 http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/3924-12 20 Ðîçïîðÿäæåííÿ ÊÌÓ â³ä 10 ñåðïíÿ 2004 ð. ¹ 573-ð. 21 Ðîçïîðÿäæåííÿ ÊÌÓ â³ä 21 ãðóäíÿ 2005 ð. ¹ 536-ð. 19

29


òðèì³ñÿ÷íèé ñòðîê ïîâèííî áóëî ðîçðîáèòè òà ïîäàòè ïðîãðàìè. ̳í³ñòåðñòâî ñâî¿ì íàêàçîì 22 íàâ³òü ïîäáàëî ïðî íàóêîâå çàáåçïå÷åííÿ ðîçðîáëåííÿ, îäíàê ïðîãðàìà òàê ³ íå áóëà ðîçðîáëåíà. "Ó ëþòîìó 2010 ðîêó óðÿäîì Þ. Òèìîøåíêî áóëà óõâàëåíà íîâà "Êîíöåïö³ÿ Äåðæàâíî¿ ö³ëüîâî¿ ïðîãðàìè ñòàëîãî ðîçâèòêó ñ³ëüñüêèõ òåðèòîð³é íà ïåð³îä äî 2020 ðîêó" 23, îäíàê óæå ó âåðåñí³ òîãî æ ðîêó âîíà áóëà ñêàñîâàíà óðÿäîì Ì. Àçàðîâà 24. Òàì ó ìàòåð³àëàõ ùå áóëî áàãàòî ö³êàâîãî ïðî "ï³äòðèìêó äåðæàâîþ ñåëÿí òà ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà", àëå ÿ öþ ï³äòðèìêó áà÷ó ³ç ñâîãî äâîðó: óæå íå ò³ëüêè êîð³â íå ñòàëî, à é ôåðìè ðîç³áðàëè, çàòå ÿòêè ç'ÿâèëèñü, äå ö³ëîäîáîâî ìîæíà êóïèòè ãîð³âêè, âèíà ÷è ïèâà. Îò ³ ï'þòü íàø³ á³äí³ ñåëÿíè, ï'þòü ³ âìèðàþòü. Íàïåâíå, õî÷à á çà öèì ïîêàçíèêîì ñåëî íå ïðîñòî äîãíàëî ì³ñòî, à é ïåðåãíàëî éîãî. Ðàí³øå, êîëè äî íàñ ïðè¿çäèëè ç ì³ñòà ãîñò³, òî ò³øèëèñü: ÿê ó âàñ ãàðíî, ñâ³æèé âîçäóõ, ñâ³æå ìîëîêî, ÷èñò³ îâî÷³ òà ôðóêòè. Ìóæèêè áóëè çäîðîâ³, ÿê âîëè, æ³íêè êðóãëåíüê³ òà ïîâíîãðóä³. ijäè, ÿê³ æèëè ùå çà öàðÿ, áóëè ÷³ïê³ ³ íå ò³ëüêè ëÿñè òî÷èëè ïåðåä ìîëîäèìè, à é ïî õàçÿéñòâó ïîðàëèñü. Íàóêà öå ï³äòâåðäæóâàëà. Ùå â 1960 ðîö³ íà ñåë³ æèëè äîâøå ³ çäîðîâøå, í³æ ó ì³ñò³. ×îëîâ³êè íà ñåë³ â ñåðåäíüîìó æèëè íà îäèí ð³ê äîâøå, í³æ ó ì³ñò³.  2010 ðîö³ ñ³ëüñüê³ ÷îëîâ³êè ìàþòü ïðîãíîçíó òðèâàë³ñòü æèòòÿ óæå íà 2,2 ðîêè ìåíøó, í³æ ó ì³ñò³. Çà öåé ÷àñ òðèâàë³ñòü æèòòÿ ñ³ëüñüêèõ ÷îëîâ³ê³â çíèçèëàñü ³ç 67,8 äî 63,8 ðîê³â. Òîòàëüíå ïèÿöòâî, 22

Íàêàç â³ä 15.03.2006 ¹ 124 (http://zakon.nau.ua/doc/?uid=1021.2726.0) Ðîçïîðÿäæåííÿ ÊÌÓ â³ä 3 ëþòîãî 2010 ð. ¹ 121-ð. 24 Ðîçïîðÿäæåííÿ ÊÌÓ â³ä 2 âåðåñíÿ 2010 ð. ¹ 1761-ð. 23

30


âèêëèêàíå áåçðîá³òòÿì ³ ïñèõîëîã³÷íîþ íåãîòîâí³ñòþ ñ³ëüñüêèõ ÷îëîâ³ê³â äî ñàìîçàéíÿòîñò³, ðîçñòð³ëè êóðêóë³â, ÿê³, íàïåâíå, çàïàì'ÿòàëèñü íà ãåííîìó ð³âí³, âåäå äî ïåðåä÷àñíèõ ñìåðòåé. Ïîð³âíÿíî ç ì³ñüêèìè, ñ³ëüñüê³ ÷îëîâ³êè ó 2,2 ðàçà ìàþòü á³ëüøå ñìåðòåé, áåçïîñåðåäíüî ïîâ'ÿçàíèõ ç àëêîãîë³çìîì. Ñòðàøíî òóò ³ òå, ùî òàêà ñèòóàö³ÿ ïî÷àëà ñïîñòåð³ãàòèñü ³ ñåðåä æ³íîê (ó 2,5 ðàçà). Á³ëüøå íà ñåë³ òðàâìàòèçìó, íåùàñíèõ âèïàäê³â, íàâìèñíèõ ñìåðòåé (â³øàþòüñÿ! Ó íàñ íà öâèíòàð³ á³ëÿ ðîâó âæå ö³ëèé ðÿäîê "â³øàëüíèê³â". Ïîíàïèâàþòüñÿ ³ â³øàþòüñÿ. Ãð³õ âåëèêèé). Ñò³éêà òåíäåíö³ÿ äî çá³äí³ííÿ ñ³ëüñüêîãî íàñåëåííÿ øâèäøèìè òåìïàìè, í³æ ì³ñüêå íàñåëåííÿ, âåäå íå ò³ëüêè äî çíåëþäíåííÿ ñ³ë ÷åðåç áàæàííÿ ìîëîä³, ÿêà ùå íå âñòèãëà ñïèòèñü, âè¿õàòè äî ì³ñòà, à é äî âòðàòè ïåðñïåêòèâ äëÿ ñ³ëüñüêèõ ä³òåé, ÿê³ íå ìîæóòü îòðèìàòè íà ñåë³ îñâ³òè äîñòàòíüîãî ð³âíÿ, àáè çíàéòè ñåáå ó íèí³øíüîìó æèòò³. Îòæå, ñèòóàö³ÿ ó íàñ íà ñåë³ êåïñüêà. Àäåêâàòíî¿ äåðæàâíî¿ ïîë³òèêè, ÿêà á ùîñü çì³íèëà íà êðàùå, íå áóëî ³ íå âèäíî íàâ³òü íà ãîðèçîíò³. Âñ³ óðÿäîâ³ çàõîäè, ïðî ÿê³ ðîçêàçóþòü íå ³íàêøå, ÿê ùå îäèí ì³ô. Äî ðå÷³, êîëè ìåí³ ñèíîê ïîñòàâèâ íîâó àíòåíó, ÿ îòðèìàâ çìîãó äèâèòèñü ö³êàâó ïåðåäà÷ó: "Ðóéí³âíèêè ì³ô³â" íàçèâàºòüñÿ. Òàì òàê ïðîñòî ³ êëàñíî ðóéíóþòü ÷è ï³äòâåðäæóþòü ì³ôè, òàê ùî ÿ òåïåð ñàì ìàéæå "ðóéí³âíèê".

31


Ó ÷îìó ïîòðåáà òà ñóòü çåìåëüíî¿ ðåôîðìè?

âè÷àéíî, â íàøîìó ñåë³ êåïñüêî. ͳõòî ñïîðèòè íå áóäå. Ïîòð³áíî ùîñü ðîáèòè. Àëå ùî?  íàøèõ ïîë³òèê³â íà âñ³ ïðîáëåìè îäíà â³äïîâ³äü: ñë³ä çðîáèòè ðåôîðìó! Íàâ³òü íàø Ïðåçèäåíò - íå òîé, ùî áóâ, à íîâèé îãîëîñèâ ïðî ÷è òî òðèäöÿòü ÷è òî äâàäöÿòü ðåôîðì. Ðåôîðìè ïðî âñå. Íàñ, çâè÷àéíî, òóðáóâàëà ïåíñ³éíà ðåôîðìà, àäæå ìè ïåíñ³îíåðè. Âèÿâèëîñü, ùî âîíà ìàëà òóðáóâàòè ³íøèõ, òèõ, ùî äî ïåíñ³¿ ùå äîæèòè ìàþòü. Îò ìîÿ íåâ³ñòêà, ðàõóâàëà ì³ñÿö³ âæå äî ò³º¿ ïåíñ³¿, ãàìàíåöü âåëèêèé ìàëà êóïëÿòè, àäæå íà ïî÷àòêó 90-õ äóæå äîáðå çàðîáëÿëà ³ ìàëà ìàòè ïåíñ³þ âåëèêó. Äî÷åêàëàñü! Òåïåð ùå ñë³ä ÷åêàòè ³ ÷åêàòè, à ãðîøâè òî¿, íà ÿêó ðîçðàõîâóâàëà óæå áà÷èòè, - íå áóäå. Îò òàêà ðåôîðìà. Íó òóò íåìà íà ùî ñêàðæèòèñü, öÿ ðåôîðìà óæå ñê³í÷èëàñü? Ìåòîþ ðåôîðìè áóëè çîâñ³ì íå ïåíñ³îíåðè ³ íå ò³, ùî äî ïåíñ³¿ õî÷óòü äîæèòè. Ìåòîþ áóëî âáåðåãòè â³ä áàíêðóòñòâà Ïåíñ³éíèé ôîíä (ïðèíàéìí³ òàê ÷àñòî ãîâîðèâ öåé Ò³ã³ïêî, ÿêèé áóâ (÷è º?) âåëèêèì áàãà÷åì, à òåïåð çàõèùຠá³äíèõ). Îòîæ, ÿ êîëè ïî÷óâ ïðî ðåôîðìó çåìåëüíó, îäðàçó çàñ³â çà ãàçåòè, çíîâó Øóñòåðà ïî÷àâ äèâèòèñü (â³í âæå ìåí³ ÷èñòî áóâ îñòîãèä, àëå æ çåìëèöÿ äëÿ íàñ âàæëèâà, òî àáè í³÷îãî íå ïðîïóñòèòè, çíîâó ìóøó éîãî äèâèòèñÿ), òà é äî ñ³ëüðàäè ñòàâ íàâ³äóâàòèñü, òàì ç ãîëîâîþ ïîòîëêóþ, â³í äî ðàéîíó ¿çäèòü ³ ÿê³ñü íîâèíè ïåðåêàæå. 32


Òàê îò, ÿ ç'ÿñóâàâ, ç ÿêîþ ìåòîþ ïëàíóþòü ïðîâåñòè öþ ðåôîðìó: "ìåòà àãðàðíî¿ ðåôîðìè - ñòâîðèòè ïðîçîðèé ìåõàí³çì îá³ãó çåìåëü íà îñíîâ³ ºäèíî¿ ñèñòåìè äåðæàâíîãî çåìåëüíîãî êàäàñòðó" - Ïðåçèäåíò Óêðà¿íè ³êòîð ßíóêîâè÷ 25; "ìåòà çåìåëüíî¿ ðåôîðìè, ùî ïðîâîäèòüñÿ â Óêðà¿í³, çíàéòè äëÿ çåìë³ åôåêòèâíîãî âëàñíèêà; ñòâîðèòè óìîâè äëÿ ðîçâèòêó óêðà¿íñüêîãî ñåëà, àãðîïðîìèñëîâîãî êîìïëåêñó òà åêîíîì³êè êðà¿íè â ö³ëîìó" - Ãîëîâà Äåðæàâíîãî àãåíòñòâà çåìåëüíèõ ðåñóðñ³â Ñåðã³é Òèì÷åíêî;26 "îñíîâíîþ ìåòîþ àãðàðíî¿ ðåôîðìè º ñòâîðåííÿ íåîáõ³äíèõ åêîíîì³÷íèõ òà ïîë³òè÷íèõ óìîâ äëÿ ôîðìóâàííÿ â àãðàðíîìó ñåêòîð³ ðèíêîâîãî ñåðåäîâèùà ³ ïîÿâè íà çåìë³ ðåàëüíîãî âëàñíèêà - ãîñïîäàðÿ, ñïðîìîæíîãî ïî-íîâîìó, ðàö³îíàëüíî îðãàí³çóâàòè âåäåííÿ ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî âèðîáíèöòâà, çàáåçïå÷èòè éîãî âèñîêó åôåêòèâí³ñòü òà íåñòè ïîâíó â³äïîâ³äàëüí³ñòü çà ðåçóëüòàòè ãîñïîäàðþâàííÿ" - Ãîëîâa àãðàðíî¿ ïàðò³¿ ³êòîð Ñëàóòà. Ïðî÷èòàâ ÿ ïðî ìåòó ðåôîðìè, ÿê ¿¿ ðîçóì³þòü íàø³ íàéâèù³ êåð³âíèêè, ³ çàìèñëèâñÿ. ×è òî ò³, ùî äðóêóþòü âñå, ïåðåêðóòèëè, ÷è íàø³ êåð³âíèêè í³÷îãî â öüîìó íå ðîçóì³þòü, ÷è ÿ âæå òàêèì ñòàðèì äóðíåì ñòàâ, ùî ðîç³áðàòèñü â òàêèõ ðåôîðìàõ ïðîñòî íå ìîæó. ß âçàãàë³, ãð³øíèì ä³ëîì, áóâ ïîäóìàâ, ùî ðåôîðìà ïîòð³áíà äëÿ òîãî, àáè ì³ùàíè ìàëè ùî äîáðå ç'¿ñòè: ì'ÿñöÿ, ñàëüöÿ, êîâáàñêè, ³ç ñâ³æèìè îâî÷àìè òà çà íåäîðîãó ö³íó, à ïîò³ì òîðòèê íà ñìåòàíö³ ç ìîëî÷êîì â³ä êîð³âêè. À ñåëÿíè ìîãëè òå âñå âèðîùóâàòè, îòðèìóâàòè çà öå ãðîøèêè ³ 25 26

http://www.president.gov.ua/news/21976.html Finance.ua

33


¿çäèòè äî ì³ñòà íå ò³ëüêî íà áàçàð, àáè õîâàþ÷èñü â³ä ì³ë³ö³¿ ùîñü ³ç çåìë³ ïðîäàòè, à çàéòè â ãàðíèé ìàãàçèí, êóïèòè äîáðó îäåæèíó òà âçóâà÷êó, ìîæå íàâ³òü â òåàòð ñõîäèòè. Ùîáè â ñåë³ âóëèö³ áóëè ï³ä àñôàëüòîì, ââå÷åð³ ñâ³òëî ãîð³ëî, ä³òè äî øêîëè õîäèëè. À â êëóá³ áóëè òàíö³! Îò çàðàçà, çàìð³ÿâñÿ, àëå ÿê áè öå áóëî êëàñíî. Àò áà÷, ðåôîðìà íå äëÿ òîãî. Ðåôîðìà äëÿ òîãî àáè òîðãóâàòè çåìëåþ, íåâ³äîìî ñê³ëüêè ðàç ¿¿ ïåðåïðîäàòè, àáè âîíà ä³éøëà äî åôåêòèâíîãî âëàñíèêà! À õòî æ öåé åôåêòèâíèé âëàñíèê ³ ÿê éîãî ìຠçíàéòè öÿ çåìëèöÿ?  íàøîìó ñåë³ òàê³ âëàñíèêè ìîæóòü áóòè, ÷è ¿õ òðåáà äåñü ç Êèòàþ ïðèâåçòè? ß âæå áóâ ãîâîðèâ ïðî ñâîãî ä³äà. ×è áóâ â³í åôåêòèâíèì âëàñíèêîì? Íàïåâíå áóâ, ÿêùî ä³òåé íà íîãè ïîñòàâèâ, ãîñïîäàðñòâî òðèìàâ äîáðå, êóðêóëåì éîãî íàçâàëè. Îò ì³é ñóñ³ä â ê³íö³ âóëèö³. Ìèêîëà Êóêóðóçà. Ìîëîäèé ùå õëîïàêà (ïî íàøèì ñ³ëüñüêèì ì³ðêàì ìîëîäèé - 45 ðîê³â). Êîëè êîëãîñï íà ïà¿ ä³ëèëè, â³í âçÿâ ñòàðîãî "Á³ëàðóñà", ç³áðàâ äîêóïè ñâ³é ïàé, æ³í÷èí, áàòüê³â òà òåùèí, ðàçîì ç³áðàëîñü 16 ãåêòàð³â. Ñàì âñå öå îáðîáëÿº, êîð³âîê òðèìàº, óñ³ì ñóñ³äàì äîïîìàãàº. Óæå íîâîãî òðàêòîðöÿ ïðèäáàâ, ãðóçîâèêà. Òÿæêî éîìó, àëå ïðàöþº. Ïî÷àëè ëþäè äî íüîãî õîäèòè, àáè â³í ¿õ ïà¿ â îðåíäó âçÿâ, òàê ïîòðîõè â³í íàçáèðàâ äî 500 ãåêòàð³â. Àëå æ ó íàñ â ñåë³ ðîçïàþâàëè ìàéæå 3000 ãåêòàð³â. Ïðîòå ëþäè ñïî÷àòêó ¿õ â³ääàëè ãîëîâ³ êîëãîñïó, ÿêèé òîé êîëãîñï ³ ðîçâàëèâ. ³í ðîçïðîäàâ óñ³ ìàøèíè ³ òðàêòîðè, à çåìëþ ïåðåñòàâ îáðîáëÿòè ³ ãîëîâà àäì³í³ñòðàö³¿ ñêàçàâ ëþäÿì ïåðåäàòè ïà¿ â îðåíäó ÿê³éñü "Ñóîì³". Ïðè¿çäèâ ¿¿ õàçÿ¿í ç îáëàñò³, îá³öÿâ çîëîò³ ãîðè. ×èì âñå öå ñê³í÷èëîñü? 34


Çàñ³âຠöÿ "Ñóîì³" íå ò³ëüêè âñ³ íàø³ çåìë³, à é ï³âðàéîíó ïøåíèöåþ òà êóêóðóäçîþ. Íàø³ ëþäè â íüîãî âçàãàë³ íå ïðàöþþòü. Âåñíîþ ïðè¿çäÿòü òðàêòîðèñòè ç ì³ñòà, ñ³þòü, ïîò³ì òàê ñàìî çáèðàþòü. Ïîñò³éíî º ëèøå íà "ͳâàõ" áðèãàäà îõîðîíè - òàê³ ñîá³ áàíä³òè, ÿê³ íå ò³ëüêè í³êîìó âêðàñòè í³÷îãî ç ïîëÿ íå äàþòü, à é êîð³â ïàñòè äî áåðåã³â, ÿê³ âîíè ïî ï³äîðþâàëè, íå ïóñêàþòü. Âîñåíè íà ïà¿ äàäóòü ïî ïàðó ì³øê³â çåðíà ³ ò³øòåñÿ ñâî¿ìè áàãàòñòâàìè.  ñåë³ ðîáîòè âçàãàë³ íå ëèøèëîñü. Îòî òðîõè ëþäåé ðîáëÿòü ó Ìèêîëè.  íüîãî òðàêòîðè íå òàê³ çäîðîâ³, ÿê ó öèõ ãîðîäñüêèõ, ³ éîìó òðåáà àæ ÷îòèðè òðàêòîðèñòè. Ùå é ìàëåíüêó ôåðìó ìàº, äåñü êîð³âîê 300. Òàì æ³íî÷êè äîÿòü, âñå-òàêè º ðîáîòà. Íàâ³òü ìîëîäîãî õëîïöÿ âçÿâ íà àãðîíîìà. Âðîæà¿ ó íüîãî á³ëüø³, í³æ â ãîðîäñüêèõ, ³ ëþäåé á³ëüøå ïðàöþº. Çäàºòüñÿ, îò â³í åôåêòèâíèé âëàñíèê. Àò í³, ãîðîäñüê³ ðàçîì ³ç ðàéîííîþ âëàäîþ íàìàãàþòüñÿ â³ä³áðàòè ó Ìèêîëè çåìëþ ³ âñå â³ääàòè òîìó ç ãîðîäà - õîëäèíãó. Ç íèì ìîðîêè ìåíøå - ñòàòèñòèêà äîáðà, çåðíà çáèðàºòüñÿ áàãàòî, íàïåâíå é çàíîñèòü äîñòà ³ ñåëÿí íå ïîòð³áíî, ùî ç íèìè âîâòóçèòèñü! ßêùî ñàìå òàêèõ åôåêòèâíèõ âëàñíèê³â íàçáèðàþòü â ðåçóëüòàò³ ðåôîðìè, òî íàì, ñåëÿíàì, áóäå ïîâíèé ãàïëèê.

35


ßêèé âëàñíèê á³ëüø åôåêòèâíèé: ìàëèé ÷è âåëèêèé? êîëè ñëóõàþ äèñêóñ³¿ ïðî òå, ÿêèé âëàñíèê çåìë³ á³ëüø åôåêòèâíèé: âåëèêèé, ùî ìຠòèñÿ÷³ ãåêòàð, ÷è ìàëèé, ÿêèé ñïðàâëÿþòüñÿ ç äåñÿòêîì ãåêòàð³â, äî îäðàçó çãàäóþ ñâîãî âîºííîãî ñòàðøèíó. ³í êîëèñü ïåðåä áîºì, â îêîï³, çàïèòàâ íàñ, ïåðåëÿêàíèõ øìàðêà÷³â, ÿêèõ ò³ëüêè ìîá³ë³çóâàëè íà ôðîíò: "Áîéöû. Íå ïèñàòü! Õòî ïðàâèëüíî îòâåòèò íà ìîé âîïðîñ, îñòàíåòñÿ â îêîïå. Ó áîéöà â øòàíàõ ëó÷øå èìåòü òîëñòûé èëè äëèííûé?" ϳñëÿ ñåêóíäíî¿ çàòðèìêè â³í ðÿâêíóâ: "Òâåðäûé!  àòàêó - óðàà!!" 27 Íàïåâíå, â öüîìó ùîñü áóëî ô³ëîñîôñüêå, à íàø ïîë³òðóê ñêàçàâ, ùî òî "ãëóïîñòè". ß ñïðîáóâàâ ïîì³ðêóâàòè, à ÿê³ îçíàêè åôåêòèâíîãî âëàñíèêà ç òî÷êè çîðó íå ñàìîãî âëàñíèêà, à ç òî÷êè çîðó ëþäåé, ÿê³ æèâóòü íà ö³é çåìë³ ³ îò, ùî â ìåíå ïîëó÷èëîñü. 1) Çåìëÿ äຠãàðí³ âðîæà¿. 2) Çåìëÿ âèêîðèñòîâóºòüñÿ îùàäëèâî: çàáåçïå÷óºòüñÿ ïðàâèëüíèé îáðîá³òîê, äîòðèìóºòüñÿ ñ³âîçì³íà, äàºòüñÿ â³äïî÷èíîê. 3) Çåìëÿ çàáåçïå÷óº ðîáîòîþ âëàñíèêà, éîãî ñ³ì'þ, ³íøèõ ëþäåé, ùî ïðàöþþòü íà ö³é çåìë³. 4) Äîõîäè, îòðèìàí³ â³ä çåìë³ íå õîâàþòüñÿ, ç íèõ ñïëà÷óþòü ïîäàòêè, ÿê³ ³äóòü íà ðîçâèòîê ãðîìàäè. 27 Ç ìåòîþ ïîë³òêîðåêòíîñò³ âèñë³â òð³øêè â³äêîðèãîâàíî (ïðèì³òêà óïîðÿäíèêà).

36


Êîëè æ äèâèòèñü ùå á³ëüø øèðîêî, òî äî öèõ âèìîã äîäàþòüñÿ ùå é ³íø³: âîëîä³ííÿ çåìëåþ íå ïîâèííî ñòâîðþâàòè ìîíîïîë³þ íà ì³ñöå ðîáîòè, íà ïðîäóêòè, ùî âèðîáëÿþòüñÿ íà ö³é çåìë³. ³äòàê ìè â³äðàçó ïîïàäàºìî ó äîñèòü ñêëàäíó ñèòóàö³þ ³ç "åôåêòèâíèì âëàñíèêîì", äå îáîâ'ÿçêîâî ïîñòຠïèòàííÿ êîíöåíòðàö³¿ çåìë³ ó îäíîãî âëàñíèêà. Ïðè÷îìó òóò ìîâà éäå íå ò³ëüêè ïðî ïîâíó âëàñí³ñòü íà çåìëþ, àëå ïðî îðåíäó. ß âæå ãîâîðèâ ïðî òó "Ñóîìó" â íàøîìó ñåë³, ÿêà óæå ï³âðàéîíó çåìåëü ï³ä ñåáå ï³ä³ì'ÿëà ³ ïîçáàâèëà ðîáîòè òèñÿ÷³ ïðîñòèõ ëþäåé, ÿê³ æèâóòü â ñåëàõ, â³äð³çàíèõ îäèí â³ä îäíîãî çåìëÿìè îäíîãî "õàçÿ¿íà". Íàñ äóæå ÷àñòî ãîäóþòü áàéêàìè, ùî íàéá³ëüøà ïðîäóêòèâí³ñòü ïðàö³ òà íàéá³ëüø³ âðîæà¿ òàì, äå íàäâåëèê³ ãîñïîäàðñòâà, ñàìå òàê³ º îñíîâíèìè âèðîáíèêàìè ó ÑØÀ òà Êàíàä³. Ïðîòå âèÿâèëîñü, ùî öå ÷åðãîâà áðåõíÿ, ÷è ÷åðãîâèé ì³ô, íàâ'ÿçàíèé óñ³ì íåäáàëèìè æóðíàë³ñòàìè ÷è ÷èíîâíèêàìè â³ä ñ³ëüñêîãî ãîñïîäàðñòâà. Íàïðèêëàä, ÿêùî âðîæàéí³ñòü çåðíîâèõ â Óêðà¿í³ îñòàíí³ ðîêè ñòàíîâèòü áëèçüêî 3000 êã/ãà, òî â ñåðåäíüîìó ïî Ïîëüù³ - áëèçüêî 6000, à ó Ôðàíö³¿ òà ͳìå÷÷èí³ - áëèçüêî 7500 êã/ãà! Ïðîòå ð³âåíü êîíöåíòðàö³¿ çåìåëü íà îäíîãî âèðîáíèêà â êðà¿íàõ ªâðîïè çíà÷íî íèæ÷èé, í³æ ó íàñ. Êîëèñü, ðîê³â 15 òîìó, ÿ ïî¿õàâ äî ñâîãî áîéîâîãî òîâàðèøà íà Õåðñîíùèíó. Âè¿õàëè ç ì³ñòà, òð³øêè ïðî¿õàëè ³ ÿ òàêå ïîáà÷èâ, ùî íàâ³òü íå çì³ã çðîçóì³òè, äå öå ìè. ×èñòî ïóñòåëÿ. ϳñêè, æóõëà òðàâà, ìèðøàâ³ êóùèêè. Àæ ðàïòîì ñïðàâæíÿ îàçà. Çåëåíü, äåðåâà, âèíîãðàäíèêè ³ ìàëåíüê³ áóäèíî÷êè. ̳é òîâàðèø êàæå: "Îò áà÷èø, äðóæå, ùî òàêå ëþäñüêà ïðàöÿ. Öå 37


äàëè ëþäÿì äà÷³ ó ö³é ïóñòåë³ ³ âîíè çðîáèëè òóò ñàä. À ïîðó÷ âñå ñò³ëüêè ðîê³â áóëî êîëãîñïíå, à òîëêó í³ÿêîãî". Îò òàê, íàïåâíå, âñþäè. Åôåêòèâíèé âëàñíèê - öå òîé, ÿêèé íå ò³ëüêè ³ íå ñò³ëüêè âñ³ ñîêè ³ç çåìë³ âèñìîê÷óº, à íàâïàêè, ïåðåòâîðþº íàâ³òü ïîãàíåíüê³ ãðóíòè â êâ³òó÷èé ñàä. Íàïåâíå, âñå-òàêè çáåð³ãàòè çåìëþ ìîæóòü ëèøå ò³ âëàñíèêè, äå ö³º¿ çåìë³ íå òàê ³ áàãàòî. Òîä³ âòðàòà îäí³º¿ ñîòêè â³ä÷óòíà, à ÿêùî â òåáå òèñÿ÷³ ãåêòàð³â, òî íàâ³òü íåáàãàòî ç îäíîãî ãåêòàðà çáèðàºø, åôåêò ìàñøòàáó äຠäîñòàòíüî äîõîäó, àáè íå ñèëüíî ïåðåéìàòèñü ìàéáóòí³ì.

38


À ÿê "ó íèõ"? êîëè áóâ ìîëîäèì, çàâæäè â³ðèâ, ùî ó íàñ â ÑÐÑÐ âñå êðàùå. ² æèâåìî ìè êðàùå âñ³õ, çà êîðäîíîì, ó öèõ êàï³òàë³ñò³â æèòòÿ ëþäÿì âçàãàë³ íåìàº. Àëå êîëè â 44-ìó çàáðàëè ìåíå íà ôðîíò, äîâåëîñü ïðîéòè ÷åðåç ÷åõ³â òà í³ìö³â. Çâè÷àéíî, áàãàòî ì³ñò áóëî äóæå ðîçáîìáëåíî, àëå íàâ³òü òå, ùî ÿ òàì ïîáà÷èâ, ïîðîäèëî ñóìí³âè, ùî íå âñå òàê ïðàâèëüíî "ó íàñ" ³ íå âñå òàê ïîãàíî "â íèõ". ³äòîä³ çàâæäè ïåðåä òèì, ÿê ãîâîðèòè ïðî ÿê³ñü íîâ³ ðåöåïòè "äëÿ íàñ", ïðîáóþ ïîäèâèòèñü, ùî "â íèõ". Ðàí³øå ñëóõàâ "âîðîæ³ ãîëîñè" ïî ÂÅÔó 28, òåïåð æå äèâëþñÿ òåëåáà÷åííÿ, ÷èòàþ áàãàòî, ùî ìåí³ ç Êèºâà ïðèâîçÿòü. ² îöå íà÷èòàâñÿ òàêî¿ äèâèíè.  Óêðà¿í³ ôåðìåðñüê³ ãîñïîäàðñòâà ñòàíîâëÿòü 73,8% âñ³õ ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèõ âèðîáíèê³â, àëå îáðîáëÿþòü âîíè ëèøå 19% óñ³º¿ ð³ëë³.  òîé æå ÷àñ âåëèê³ àãðîõîëäèíãè (ïîíàä 7 òèñ. ãà íà îäèí) ñòàíîâëÿòü ëèøå 0,5% â³ä ê³ëüêîñò³ óñ³õ âèðîáíèê³â, íàòîì³ñòü â ¿õ îáðîá³òêó 18,3% çåìåëü.29 Ó ÑØÀ, äåðæàâ³, äå îñâîºííÿ çåìåëü â³äáóâàëîñü â äîñèòü æîðñòîêèé ñïîñ³á - âèò³ñíèëè êîð³ííå íàñåëåííÿ, âåëè÷åçí³ òåðèòî𳿠ñòàëè â³ëüíèìè, îðè, ñ³é íå ãîðþé, - òàêî¿ êîíöåíòðàö³¿ çåìåëü â îäíèõ ðóêàõ íå â³äáóëîñü. 30

28

Áóâ òàêèé ïðèéìà÷, ÿêèé äîáðå ïðèéìàâ êîðîòê³ õâèë³ ç "Ãîëîñîì Àìåðèêè", "Ñâîáîäîþ"… 29 Çà ìàòåð³àëàìè ͲÑÄ: "Ùîäî ï³äâèùåííÿ åôåêòèâíîñò³ ãîñïîäàðþâàííÿ àãðàðíèõ ôîðìóâàíü. Àíàë³òè÷íà çàïèñêà". 30 Çà ìàòåð³àëàìè äîïîâ³ä³ ïðîôåñîðà Ë. Ìîëäîâàí íà åêñïåðòí³é äèñêóñ³¿ 14.02.2012 ðîêó, ì. Êè¿â.

39


Îðãàí³çàö³éíîïðàâ

ʳëüê³ñòü

Óã³äü, àêð

îâà ôîðìà

Ó ñåðåäíüîìó íà 1 ãîñïîäàðñòâî

ãîñïîäàðñòâà ²íäèâ³äóàëüí³ ³ ñ³ìåéí³ ôåðìè Ïàðòíåðñòâà ѳìåéí³ S-

1906000

574000000

301,2 àêð = 125,5

174000

161000000

ãà 925,3 àêð = 385,5

96000

125000000

ãà 1302,1 àêð =

28136

61208981

2175,2 = 906,4 ãà

êîðïîðàö³¿ Êîîïåðàòèâè é ³í.

542,5 ãà

Íàòîì³ñòü êðà¿íè Ëàòèíñüêî¿ Àìåðèêè, ó ïåðøó ÷åðãó Áðàçèë³ÿ òà Àðãåíòèíà, äîïóñòèëè äî ñâîãî ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî âèðîáíèöòâà ì³ñöåâ³ òà òðàíñíàö³îíàëüí³ âåëè÷åçí³ êîðïîðàö³¿, ÿê³ îòðèìàëè ó âëàñí³òü ÷è îðåíäó òèñÿ÷³ ãåêòàð³â çåìåëü. Ïîïåðâàõ ñ³ëüñüêîãîïîäàðñüêå âèðîáíèöòâî ó öèõ äåðæàâàõ ð³çêî çðîñëî. ̳ëüéîíè òîíí çåðíà ùîðîêó ïðîäàâàëèñü íà ñâ³òîâèõ ðèíêàõ. Àëå ïîðÿä ³ç òàêèì "çðîñòàííÿì" ç'ÿâèëàñü êóïà ïðîáëåì: òîòàëüíå ñ³ëüñüêå áåçðîá³òòÿ, à â³äòàê â³äò³ê ñ³ëüñüêîãî íàñåëåííÿ ó âåëèê³ ì³ñòà, ùî ïîðîäèëî íîâ³ ïðîáëåìè ó ñàìèõ ì³ñòàõ, ïåðåêîñè ó ñòðóêòóð³ ñ³ëüñüêîãî ãîñïîäàðñòâà íà êîðèñòü çåðíîâîãî ãîñïîäàðñòâà ñòàëè ïðè÷èíîþ øâèäêî¿ åðî糿 òà îïóñòåëþâàííÿ âåëèêèõ ìàñèâ³â ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèõ çåìåëü, ùî, ó ñâîþ ÷åðãó, ïðèçâåëî äî âòðàòè ³íòåðåñó öèõ æå êîìïàí³é äî ñ³ëüñüêîãî âèðîáíèöòâà ³ ¿õ âèõîäó ç Áðàçè볿 òà Àðåíòèíè â ³íø³ êðà¿íè. Òåïåð óðÿäè öèõ êðà¿í íàìàãàþòüñÿ õî÷à á ÿêîñü ïîì'ÿêøèòè ñèòóàö³þ â³ä òàêîãî íåïðîäóìàíîãî åêñïåðèìåíòó ³ç çåìëåþ òà ¿¿ íàäì³ðíîþ êîíöåíòðàö³ºþ â îäíèõ ðóêàõ. 40


³äòàê ó Áðàçè볿 íîâà çåìåëüíà ðåôîðìà, ìåòîþ ÿêî¿ òåïåð º: ðîçâ'ÿçàòè ïðîáëåìó êîíöåíòðàö³¿ çåìåëü íà êîðèñòü ñåëÿí, çàáåçïå÷èòè ¿ì ðîáî÷³ ì³ñöÿ ³ ðåàëüí³ äîõîäè ÷åðåç ôåðìåðñòâî, à òàêîæ ñòâîðèòè äëÿ íèõ ñïðèÿòëèâ³ óìîâè äëÿ ïðîæèâàííÿ.  ðàìêàõ òàêî¿ ðåôîðìè, ïî÷èíàþ÷è ç äðóãî¿ ïîëîâèíè 90-õ ðîê³â óðÿäîì åêñïðîïð³éîâàíî àáî âèêóïëåíî ó âëàñíèê³â ìàéæå 15 ìëí ãà óã³äü; 285 òèñ. ñ³ìåé îäåðæàëè çåìåëüí³ ä³ëÿíêè äëÿ âåäåííÿ ôåðìåðñüêîãî ãîñïîäàðñòâà; âïðîâàäæåíî îòðèìàííÿ ï³ëüãîâèõ êðåäèò³â - $16 òèñ. íà ðîäèíó íà 7 ðîê³â ³ äåðæàâí³ ñóáñè䳿 çà ïðîãðàìàìè, ó òîìó ÷èñë³ ñïðèÿííÿ ðîçâèòêó êîîïåðàòèâ³â (äî $1 ìëðä ùîð³÷íî); 900 òèñ. ñåëÿíàì, ùî çàéíÿëèñü ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèì âèðîáíèöòâîì, ïîë³ïøåíî óìîâè æèòòÿ (áóä³âíèöòâî áóäèíê³â, äîð³ã, øê³ë, ìåäè÷íèõ öåíòð³â òîùî).31 Ùîñü öå ìåí³ äî áîëþ íàãàäóº. Çäàºòüñÿ, ùî Óêðà¿íà òâåðäî âñòóïèëà íà øëÿõ, ÿêèé âèÿâèâñÿ äëÿ Ëàòèíñüêîþ Àìåðèêè çãóáíèì, - "ëàòèôóíäèçàö³¿".32 Íîâà ïàíùèíà, ùî ç'ÿâëÿºòüñÿ â îñîá³ àðîõîëäèíã³â, íå â³äïîâ³äàº í³ ºâðîïåéñüêîìó äîñâ³äó ãîñïîäàðþâàííÿ, í³ óêðà¿íñüêîìó. Íà â³äì³íó â³ä ïîì³ùèê³â ñòàðîãî ÷àñó, íîâ³ ïîì³ùèêè íàâ³òü æèòè â ñåë³ íå áóäóòü ³ ñåëÿíè ¿ì âçàãàë³ íå ïîòð³áí³. Òîìó ñïîä³âàííÿ íà áóðõëèâèé ðîçêâ³ò óêðà¿íñüêîãî ñåëà íà îñíîâ³ àãðîõîëäèíãîâîãî ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî âèðîáíèöòâà ìàðíî. 31

Çà ìàòåð³àëàìè äîïîâ³ä³ ïðîôåñîðà Ë. Ìîëäîâàí íà åêñïåðòí³é äèñêóñ³¿ 14.02.2012 ðîêó, ì. Êè¿â. 32 Òàêå ñêëàäíå ñëîâî, àëå ñòðàøíå! Çâó÷èòü ã³ðøå, í³æ "ïàíùèíà"! Òîìó ÿ éîãî é âæèâàþ. Ìî¿ îäíîñåëüö³ â³ä öüîãî ñëîâà ïðîñòî ïàäàþòü, àëå ïîâòîðèòè ìàéæå í³õòî íå ìîæå.

41


Áåç çåìë³ ïîãàíî ³ ç çåìëåþ çëå

åìëÿ äëÿ óêðà¿íöÿ á³ëüøå, í³æ çåìëÿ. ßêùî ïîäèâèòüñÿ íàø ôîëüêëüîð, ïîñëóõàòè ïðèìîâêè òà ïðîêëüîíè, ïîâ'ÿçàí³ ç çåìëåþ, òî ñòຠçðîçóì³ëèì, ùî çåìëÿ äëÿ óêðà¿íöÿ º íàéá³ëüøèì íàäáàííÿì. Ïðè÷îìó íå ò³ëüêè äëÿ ñåëÿí. Êóïà ì³ùàí ùîâèõ³äíîãî ¿äóòü íà ñâî¿ äà÷³, ïîðïàþòüñÿ â çåìë³, ïðèð³çàþòü äî ñâî¿õ êëàïòèê³â øìàòî÷êè ë³ñó ÷è áåðåãó, ÷è âçàãàë³ ï³ùàíî¿ ïóñòåë³, ùîáè ïîò³ì ç íèõ çðîáèòè ÿêóñü ãðÿäêó ÷è êëóìáó. Á³ëüøîâèêè íà ãàñë³ "çåìëþ ñåëÿíàì" îòðèìàëè ïåðåìîãó, ïðàâäà, ïîò³ì òð³øêè ïî-³íøîìó ðåàë³çóâàëè öå ãàñëî - "ñåëÿí ó çåìëþ". ² êîëè â 90-õ òîä³øí³é Ïðåçèäåíò Êó÷ìà ðîçïóñòèâ êîëãîñïè, í³õòî çà íèìè é íå çàïëàêàâ, à âñ³ ëþäè íà ñåë³ êèíóëèñü ïî ð³çíèõ "êîìçåìàõ", ÿê ó ñòàð³ 20-ò³ ðîêè îôîðìëÿòè ñâî¿ çåìåëüí³ ïà¿. Òÿæêî, âàæêî, àëå á³ëüø³ñòü ñåëÿí íàê³íåöü îòðèìàëè ïàï³ð³ íà ñâî¿ ïà¿ ³ ñòàëè, ïðèíàéìí³ ôîðìàëüíî, "êóëüêóëÿìè", àäæå íà îäíîãî â ð³çíèõ ì³ñöÿõ ïðèïàëî 2-6 ãà çåìë³, ñ³ì'ÿ îäðàçó ñòàâàëà çåìëåâëàñíèêîì, á³ëüøèì çà çåìëåâëàñíèêà ïîëüñüêîãî, ãîëëàíäñüêîãî ÷è ôðàíöóçüêîãî. Àëå ðàïòîì ç'ÿñóâàëîñü, ùî á³ëüø³ñòü íîâèõ çåìëåâëàñíèê³â íå çíàþòü, ùî ç ö³ºþ çåìëèöåþ ðîáèòè. Äëÿ òîãî àáè ¿¿ îáðîáëÿòè, íåìàº í³ ñèë (á³ëüø³ñòü òî âëàñíèê³â - ïåíñ³îíåðè), í³ çàñîá³â (í³ òîá³ òðàõòîðöÿ, í³ êîíÿ÷êè), í³ êîøò³â (âñ³ æ ïðîñò³ ñåëÿíè - á³äíÿêè, â êîëãîñïàõ í³÷îãî íå çàðîáèëè ³ íà ðåîðãàí³çàö³¿ êîëãîñï³â í³÷îãî íå âêðàëè). À ïðîäàòè íåìà êîìó ³ íåìຠïðàâà. Ïðèíàéí³ òàê âèãëÿäຠäëÿ á³ëüøîñò³ óêðà¿íñüêèõ 42


çåìåëü, ÷îãî íå ñêàæåø ïðî çåìë³ íàâêîëî Êèºâà òà ùå ê³ëüêîõ âåëèêèõ ì³ñò - îáëàñíèõ öåíòð³â, äå â ëþäåé ãðîø³ çàâåëèñÿ. Òàê îò, ñóñ³äñüêèé îíóê ìåí³ ðîçêàçóâàâ, ùî íàâêîëî Êèºâà âñ³ ïà¿ ñåëÿíè óæå ïîïðîäóâàëè. Íåâàæëèâî, ùî ïðîäàâàòè çåìëþ íå ìîæíà áóëî.  íàñ çà ãðîø³ ìîæíà âñå. Òàê â îäèí ìîìåíò ïðèêè¿âñüê³ êîëèøí³ êîëãîñïíèêè îäðàçó ñòàëè ì³ëüéîíåðàìè. Õòî ðîçóìíèé - îäðàçó ïîêóïëÿâ ñâî¿ì ä³òÿòü êâàðòèðè â Êèºâ³ ³ âñòðî¿â ¿õ â óí³âåðñèòåòè, õòî äóðí³øèé, êóïèâ êðóòó ìàøèíó, çà ð³ê ¿¿ ïîáèâ ³ çíîâó í³÷îãî íå ìàº. Ëþäè ³ç äàëüí³õ ñ³ë òàêîãî "ùàñòÿ" íå îòðèìàëè, òîìó ÷åêàëè òîãî, õòî â³çüìå ¿õí³é ïàé â îðåíäó ³ õî÷ ÿêî¿ñü ïàøíèö³ íà öå äàñòü. Òàê ïîñòóïîâî âñ³, ÷è ìàéæå âñ³, "ïðèâàòí³" çåìë³ ïåðåéøëè â îáðîá³òîê äî êîëèøí³õ êîëãîñï³â, ôåðìåð³â ÷è àãðîõîëäèíã³â. Çà äàíèìè îïèòóâàííÿ,33 ñàìîñò³éíî îáðîáëÿþòü íàëåæí³ ¿ì çåìåëüí³ ä³ëÿíêè 15,3% îïèòàíèõ (12,4% ó 2010 ðîö³), ùå 5,9% ìàþòü íàì³ð ðîçïî÷àòè ðîáèòè öå íàéáëèæ÷èì ÷àñîì (5,3% ó 2010 ðîö³). Ðåøòà íå ðîáëÿòü öüîãî ³ íå çáèðàþòüñÿ ðîáèòè. Îò òóò ³ í³áèòî é êðèºòüñÿ â³äïîâ³äü íà ïèòàííÿ, ÷è ïîòð³áíî òîðãóâàòè çåìëåþ. Òàêà â³äïîâ³äü íàïðîøóºòüñÿ ñàìà ñîáîþ - çâè÷àéíî ïîòð³áíî, àäæå îáðîáëÿòè çåìëþ âëàñíèêè ïà¿â íå çáèðàþòüñÿ! Àëå ÿê êàçàâ Øåëüìåíêî-äåíùèê: òàê âîíî òàê, àëå òð³øå÷êè íå òàê! Ç ðîêó ç 2010 äî 2011 çðîñëà ê³ëüê³ñòü òèõ, õòî îáðîáëÿº çåìëþ ñàìîñò³éíî, ³ òèõ, õòî çáèðàºòüñÿ öå ðîçïî÷àòè. ² öèôðà â 15% òèõ, õòî âæå îáðîáëÿº ñâî¿ ïà¿, íå òàêà âæå é ìàëà. Àäæå, ÿêùî ïðèì³ðÿòè ¿¿ 33

Òóò ³ äàë³ âèêîðèñòàíî ìàòåð³àëè äîñë³äæåííÿ, ïðîâåäåíîãî Öåíòðîì ñîö³àëüíèõ åêñïåðòèç ²íñòèòóòó ñîö³îëî㳿 ÍÀÍ Óêðà¿íè ó áåðåçí³ - ÷åðâí³ 2011 ð. íà çàìîâëåííÿ Äåðæêîìçåìó â ðàìêàõ ïðîåêòó Ñâ³òîâîãî áàíêó "Âèäà÷à äåðæàâíèõ àêò³â íà ïðàâî âëàñíîñò³ íà çåìëþ ó ñ³ëüñüê³é ì³ñöåâîñò³ òà ðîçâèòîê ñèñòåìè êàäàñòðó".

43


íà âñ³õ, õòî îòðèìàâ ïà¿ - äåñü ï³ä 6 ì³ëüéîí³â, òî ìè îòðèìàºìî ê³ëüê³ñòü ïîòåíö³éíèõ ôåðìåð³â, ö³ëêîì ñï³âì³ðíèõ ³ç ïîêàçíèêàìè Ïîëüù³ ÷è Ôðàíö³¿! Ïðîòå ïèòàííÿ º. Ñüîãîäí³ ÷àñòèíà âëàñíèê³â, ùî îòðèìàëè ó âëàñí³ñòü ïà¿ â ñåðåäèí³ 90-õ, óæå ïîâìèðàëè ³ ¿õ ïà¿ ïåðåéøëè ó ñïàäîê ä³òÿì ÷è îíóêàì, ÿê³ æèâóòü ó ì³ñòàõ ³ îáðîáëÿòè çåìëþ òî÷íî íå çáèðàþòüñÿ, ïðèíàéìí³ â íåäàëåêîìó ìàéáóòíüîìó. ×àñòèíà ïà¿â íàëåæèòü ëþäÿì ïåíñ³éíîãî â³êó, ÿê³ íàâ³òü íå ìàþòü êîìó ïåðåäàòè ñâ³é ïàé ó ñïàäîê, àëå ÿêèì ïîòð³áíà ìàòåð³àëüíà äîïîìîãà ó ¿õí³é ñòàðîñò³. ×àñòèíà ïà¿â óæå çàëèøèëàñü áåç âëàñíèê³â ³ ïåðåáóâຠâ þðèñäèêö³¿ òåðèòîð³àëüíèõ ãðîìàä. Ùî òóò ðîáèòè? Óí³âåðñàëüíîãî ðåöåïòó íå çíຠí³õòî, òîìó ïðîïîíóºòüñÿ íàéïðîñò³øèé - ïðîäàòè! Àëå ìîÿ ò³òêà Ãàíêà çàâæäè êàçàëà, ùî "ö³íà íå òà, ÿêó ïðîñÿòü, à òà, ÿêó äàþòü". Òîìó ñïîä³âàòèñü, ùî â íàøîìó ñåë³ ÿêàñü ìîÿ ñóñ³äêà Ãåëüêà, ÿê³é ñêîðî âæå 90 ³ âîíà íàâ³òü äðîâ íå ìຠâ õàò³ ïðîïàëèòè, çìîæå ïðîäàòè ñâî¿ ãåêòàðè êîìóñü ³ ùå é çà äîáðó ö³íó, ïðîñòî ñì³øíî. ßêáè çàäàðìà, òà é óñ³ ïà¿, òî îõî÷èõ çíàéøëîñü áàãàòî. À òàê, îòî äóìàþ, ÿê ò³ëüêè ìîæíà áóëî á â³ëüíî ïðîäàâàòè çåìëþ, ïðèéøëè á äî Ãåëüêè (ïðàâäà, Áîæå áîðîíè ³ ïðîñòè ìåíå, àëå öå äëÿ ïðèêëàäó), ÿê³ñü áàíäþêè, ïàëüö³ ïîëàìàëè ³ â³äïèñàëà á âîíà ¿ì çåìëþ, í³áèòî ïðîäàëà çà ñì³øíó ö³íó. Òàê îò ó ñóñ³äñüêîìó ðàéîí³ â îäíîãî ÷îëîâ³êó êîðîâ'ÿ÷ó ôåðìó â³ä³áðàëè. Òîìó òóò îõ ³ äóìàòè òðåáà. Ùî ç ö³ºþ çåìëèöåþ ðîáèòè, ³ ÿê ðîáèòè, àáè ëþäè íå ïîñòðàæäàëè ³ ùîáè òîëê áóâ ³ íå ñòàëîñü òàê, ùî îäíîãî äíÿ, ÿê ï³ñëÿ ïðèâàòèçàö³¿, ìè ïðîêèíóëèñü, à âèÿâëÿºòüñÿ, âñÿ óêðà¿íñüêà çåìëèöÿ, óæå é çîâñ³ì íå óêðà¿íñüêà, ³ ìè òóò âçàãàë³ ÷óæ³ ³ íå ïîòð³áí³. 44


Ïðîäàâàòè ÷è íå ïðîäàâàòè? Êóïóâàòè ÷è íå êóïóâàòè?

³êàâ³ ëþäè óêðà¿íö³. ×èì á³ëüøå ¿õ ïåðåêîíóþòü ó ïåðåâàãàõ ïðîäàæó çåìåëü ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî ïðèçíà÷åííÿ, òèì ìåíøå âîíè õî÷óòü ïðîäàâàòè çåìëþ. Ñòàâëåííÿ äî êóï³âë³-ïðîäàæó ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèõ çåìåëü, ùî ïåðåáóâàþòü ó ïðèâàòí³é âëàñíîñò³, %

Çäàºòüñÿ óñ³ì íàì çðîçóì³ëèì º òâåðäæåííÿ, ùî â ïåðøó ÷åðãó çàö³êàâëåíèìè â ïðîäàæó çåìë³ ìàþòü áóòè ò³, õòî ¿¿ òî÷íî íå îáðîáëÿòèìå: ïåíñ³îíåðè. Ïðîòå, âèÿâëÿºòüñÿ, ñèòóàö³ÿ òóò íå òàêà âæå é îäíîçíà÷íà. Íàø³ ïåíñ³îíåðè ñò³ëüêè ðàç³â óæå îáäóðþâàëèñü ð³çíèìè âëàäàìè, ùî é íàâ³òü çàðàç, íå ìàþ÷è â³ä öèõ ïà¿â æîäíîãî çèñêó, òàêîæ íå õî÷óòü, àáè ¿õ ìîæíà áóëî á ïðîäàòè. 45


Ñòàâëåííÿ äî êóï³âë³-ïðîäàæó ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèõ çåìåëü, ðîçïîä³ë çà â³êîì, % Ñòàâëåííÿ

äî 29 30-39 40-49 50-59 60-69

70 ³ Óñüîãî á³ëüøå

³ëüí³ êóï³âëÿ-ïðîäàæ, íåçàëåæíî â³ä

3,3

0,7

6,5

1,9

3,3

1,1

3,1

0,0

9,5

14,7

18,5

3,8

7,3

12,6

0,0

4,8

4,1

8,5

4,6

10,7

8,9

3,3

3,1

0,6

0,2

3,8

18,6

13,4

3,3

1,8

4,1

1,0

4,5

62,1

52,0

ãðîìàäÿíñòâà ³ëüí³ êóï³âëÿ-ïðîäàæ ò³ëüêè äëÿ ãðîìàäÿí Óêðà¿íè ß çà ðèíîê çåìåëü, êîëè áóäóòü ñòâîðåí³ íàëåæí³ óìîâè Çåìëÿ ìîæå ïðîäàâàòèñÿ ³ êóïóâàòèñÿ ëèøå æèòåëÿìè ãðîìàäè Çåìë³ ñ/ã ïðèçíà÷åííÿ íå ìîæóòü áóòè ïðåäìåòîì êóï³âë³-ïðîäàæó

Íàéö³êàâ³øèìè äëÿ ìåíå ó öèõ äîñë³äæåííÿõ ñòàëè äâà â³äêðèòòÿ: ïåðøå, ùî ñåëÿíè ïåðåêîíàí³ - íàéá³ëüøå çàö³êàâëåí³ â òîðã³âë³ çåìëåþ íå ñåëÿíè, à äåïóòàòè; äðóãå - çà îñòàíí³é ð³ê ïîñèëåíî¿ àã³òàö³¿ çà òîðã³âëþ çåìëåþ óæå íàâ³òü ñåðåä êåð³âíèê³â ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêèõ ï³äïðèºìñòâ, ÿê³ ùå â 2010 ðîö³ ó á³ëüøîñò³ ï³äòðèìóâàëè öþ ³äåþ, â 2011 ðîö³ ïîøèðèâñÿ ïåñèì³çì, ÿêèé âèëèâñÿ ó ¿õ íå ï³äòðèìêó çàïðîâàäæåííÿ ðèíêó çåìë³. Íàïåâíå, ³ âîíè çðîçóì³ëè, ùî çåìëþ êóïëÿòü ³íø³, íå âîíè, à öüîãî á íå õîò³ëîñÿ.

46


Íàéá³ëüøå çàö³êàâëåí³ ó ñêàñóâàíí³ ìîðàòîð³þ, %*

Ñòàâëåííÿ äî ìîæëèâîãî ñêàñóâàííÿ ìîðàòîð³þ íà êóï³âëþïðîäàæ çåìåëü ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî ïðèçíà÷åííÿ, %

Îòæå, çàðàç ó íàñ äîñèòü äèâíà ñèòóàö³ÿ: ëþäÿì, ÿê³ ìàþòü ñüîãîäí³ íà ïðàâ³ âëàñíîñò³ çåìåëüí³ íàä³ëè ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî ïðèçíà÷åííÿ, õî÷óòü íàäàòè ïðàâî ¿õ ïðîäàâàòè, à âîíè íå õî÷óòü! Çíîâó çàãàäêîâà óêðà¿íñüêà äóøà ÷è òîòàëüíà íåäîâ³ðà äî âëàäè ³ ïîáîþâàííÿ ÷åðãîâîãî îáìàíó? *Ïðèì³òêà. Ñóìà â³äñîòê³â á³ëüøà 100, îñê³ëüêè ðåñïîíäåíòè ìîãëè îáðàòè ê³ëüêà â³äïîâ³äåé.

47


Çàêîí, ÿê äèøëî? íàøîìó ñåë³ ïåð³îäè÷íî ç'ÿâëþòüñÿ ÿê³ñü ïë³òêè ùîäî çåìë³, ùî ö³êàâî, ¿õ ïîøèðåííÿ çàâæäè ïðèõîäèòü íà àêòèâí³ñòü âëàäè ³ç ñòâîðåííÿ "ðèíêó çåìë³". Îöå ïåðåä Íîâèì ðîêîì çíîâó çàáóðõàëî. Ëþäè ïî ñåêðåòó ðîçêàçóâàëè îäèí îäíîìó, ùî õòîñü (íàïåâíå, äåïóòàò), âæå êóïèâ íàøó çåìëþ; ùî ñêîðî âñ³ çåìë³ çà ñåëîì îáãîðîäÿòü êîëþ÷èì äðîòîì (äð³ò óæå áà÷èëè, ÿê âèãðóçèëè íà ñòàíö³¿); êîð³â ïàñòè âæå íå áóäå äå, àäæå âñ³ áåðåãè â³ä³éäóòü íîâèì âëàñíèêàì, ðàçîì ³ç ïîëÿìè. Âñ³ ñëóõàëè íàø³ "áðåõóíö³",34 äå ïåðåäàþòü Âåðõîâíó Ðàäó, ³ ÷åêàëè, ùî îñü-îñü äåïóòàòè òàêè ùîñü ïðèéìóòü, ³ çåìëèöþ, ÿêó í³áè ò³ëüêè-íî ëþäÿì äàëè, çíîâó çàáåðóòü. ßê çàâæäè, äî íîâîãî ðîêó í³÷îãî íå ñòàëîñü. Âåðõîâíà Ðàäà ïðèéíÿëà Çàêîí "Ïðî äåðæàâíèé çåìåëüíèé êàäàñòð" â ö³ëîìó ³ â³í óæå ÷èííèé, à òàêîæ ó ïåðøîìó ÷èòàíí³ (öå æ òðåáà òàêå ïðèäóìàòè - ïåðøå ÷èòàííÿ, äðóãå ÷èòàííÿ, í³áè äåïóòàòè ùîñü ÷èòàþòü?) ïðîåêò Çàêîíó "Ïðî ðèíîê çåìåëü". Îòæå, ÿêùî ÿ ïðàâèëüíî ðîçóì³þ íàøèõ êåð³âíèê³â, òî äëÿ òîãî, àáè çàïóñòèòè êóï³âëþ-ïðîäàæ çåìåëü, çàëèøèëîñü ïðèéíÿòè îñòàòî÷íî Çàêîí "Ïðî ðèíîê çåìåëü". Äëÿ öüîãî ÷àñó áàãàòî íå ïîòð³áíî, âêàç³âêà "ïàðëàìåíòñüêîìó äèðèãåíòó" - ³ çàêîí óõâàëåíî. Íàïåâíå, öÿ âêàç³âêà ñòðèìóºòüñÿ ÷èìîñü âàæëèâèì, ìîæå âèáîðàìè, à ìîæå àïåòèòàìè îë³ãàðõ³â, ÿê³ ùå íå ïîä³ëèëè ì³æ ñîáîþ âñþ çåìëèöþ ³ äîñ³ ÷óáëÿòüñÿ, ÿêèé çàêîí äëÿ íèõ áóäå êðàùèì. Ïðîòå ÿ òàê ñîá³ ì³ðêóþ. Ó íàñ íå ò³ëüêî çàêîí ïîòð³áåí äóæå äîáðèé, à é äî çàêîíó ùå ïîòð³áí³ â³äïîâ³äí³ "êîíòîðè", ÿê³ 34

48

Ïðîâ³äíå ðàä³î.


öåé çàêîí áóäóòü âèêîíóâàòè, òà ùå é ñóäè, àáè ìîæíà áóëî á â³äñòîÿòè ñâîº ïðàâî, êîëè òâîþ çåìëèöþ õòîñü íàãëî îáãîðîäèâ ÷è ïåðåîðàâ. ×è º æ ó íàñ íîðìàëüí³ êîíòîðè, îñîáëèâî ò³, ùî çàéìàþòüñÿ çåìëåþ. Îò Ñàøêî. ³í, ïðàâäà, æèâå â ãîðîä³, àëå õëîïåöü äîáðèé ³ ãðàìîòíèé. Éîãî áàáóíÿ ïîìåðëà, òàòî ïîìåð, òîìó áàáóñèí³ ïà¿ ïåðåéøëè éîìó ó ñïàäîê. ³í óæå ø³ñòü ðîê³â íàìàãàºòüñÿ âñå ïåðåîôîðìèòè íà ñåáå ³ ùîñü çàâæäè íå âèõîäèòü. Ñê³ëüêè â³í óæå âèõîäèâ ïî òèõ íîòàð³óñàõ, êîìçåìàõ, ñóäàõ! Ñê³ëüêè ãðîøåé âèíîñèâ. Ñóñ³äè âæå éîìó êàæóòü, íàâ³ùî òîá³ öÿ çåìëÿ, â³äðå÷èñü, çà òèõ äâà ì³øêè ïøåíèö³, ùî òîá³ çà ð³ê äàäóòü, òè íàâ³òü âèòðàòè íà îäíîãî íîòàð³óñà íå â³ä³á'ºø. Àëå â³í âïåðòèé ³ òàêè ñâîãî äîáèâàºòüñÿ. Ìîæå, êîëèñü ñàì ïî÷íå òó çåìëþ îáðîáëÿòè? ² öå æ òåïåð îôîðìëÿòè çåìëþ í³áè äîñèòü ïðîñòî. Êàæóòü, ùî ÿê ïî÷íå ïðàöþâàòè òîé çàêîí ïðî êàäàñòð, òî âçàãàë³ áóäå âñå ñêëàäí³øå ³ äîðîæ÷å. ß, çâè÷àéíî, íå þðèñò, àëå îöå ñëóõàâ ïî ðàä³î äèñêóñ³þ þðèñò³â ç ïðèâîäó çåìë³, íàâ³òü äåùî âñòèã çàïèñàòè ³ âæàõíóâñÿ, ñê³ëüêè öå ãðîøåíÿò ç íàñ ò³ þðèñòè ñòÿãíóòü, ùîáè ìè ñâîþ çåìëèöþ îôîðìèëè? Òåïåð íàì ñë³ä âèêîðèñòîâóâàòè Çåìåëüíèé êîäåêñ, Çàêîíè "Ïðî äåðæàâíèé çåìåëüíèé êàäàñòð", "Ïðî ðèíîê çåìåëü", "Ïðî äåðæàâíó ðåºñòðàö³þ ðå÷îâèõ ïðàâ íà íåðóõîìå ìàéíî òà ¿õ îáòÿæåíü" òà ùå ÿêèõîñü êóïó ïîñòàíîâ Óðÿäó òà ÿêîãîñü çåìåëüíîãî àãåíòñòâà. Ãîëîâíå òóò íå ò³ëüêè, àáè ñåëÿíè â öüîìó ðîç³áðàëèñü (öå â ïðèíöèï³ íåìîæëèâî), à ùîáè çíàëè, ÿê ïðàâèëüíî ä³ÿòè ñàì³ ÷èíîâíèêè òà þðèñòè. Àäæå ó íàñ çàâæäè ñòàð³ ëþäè êàçàëè: "Çàêîí, ÿê äèøëî…" 49


×èÿ óêðà¿íñüêà çåìëÿ? îëèñü äàâíî, êîëè ÿ ùå áóâ çîâñ³ì ìàëèé, ìîÿ áàáóíÿ, ÿê³é äóæå õîò³ëîñÿ äî÷åêàòèñü ùå ïðàâíóê³â, êàçàëà ìåí³: "Äèòèíêî, òè õî÷ íå îäðóæóéñÿ íà êðàñóí³. Áî êðàñóíÿ, òî íå ò³ëüêî òâîÿ æ³íêà. Âîíà äëÿ âñ³õ". ß òîä³ äóæå äèâóâàâñÿ òàê³é áàáö³í³é ïîðàä³, àëå ç ÷àñîì çðîçóì³â ãëèáèíó ö³º¿ ôðàçè. Òåïåð, êîëè ÿ ðîçì³ðêîâóþ íàä ïðîáëåìàìè çåìåëüíî¿ ðåôîðìè, òî öÿ áàáö³íà ôðàçà, ÿê³é óæå ðîê³â ç 80, íå âèõîäèòü ³ç ïàì'ÿò³. ×èÿ æ âñå-òàêè óêðà¿íñüêà çåìëÿ? Âè íå äóìàéòå, ùî ÿ ñòàðèé, ÿ áàãàòî áà÷èâ, áàãàòî ïðî÷èòàâ, ó ìåíå íàâ³òü Êîíñòèòóö³ÿ Óêðà¿íè º. Òàê îò, íå òàê äàâíî ìè âñ³ çíàëè, ùî çåìëÿ ó íàñ äåðæàâíà. Íàâ³òü ó êîëãîñï³ ³ òî çåìëÿ íå êîëãîñïíèê³â, à ñàìå äåðæàâè. Ïî÷èíàþ÷è äåñü ç ïåðøî¿ ïîëîâèíè 90-õ ðîê³â ìèíóëîãî ñòîë³òòÿ ñèòóàö³ÿ ñòàëà çì³íþâàòèñü. Ëþäÿì, õòî õîò³â, ïîíàð³çàëè äîäàòêîâî ïî 2 ãåêòàðè çåìë³ ³ íàâêîëî ñåëà ç'ÿâèëàñü òàêà ñìóãà ëþäñüêèõ ãîðîä³â, ÷åðåç ÿê³ âæå é äî êîëãîñïíèõ ïîë³â íå ä³ñòàòèñü. Ëþäè ñòàëè ãîâîðèòè, ùî òî ¿õíÿ çåìëÿ, íå ñì³é ÷åðåç íå¿ õîäèòè. Äàë³ ïî÷àëè ðîçâàëþâàòè êîëãîñïè, ðîçä³ëèëè êîëãîñïíó çåìëþ íà ïà¿. Ïîêè ö³ ïà¿ áóëè äåñü òàì ó ïîëÿõ, â³ä÷óòòÿ, ùî âîíè òâî¿, íå âèíèêàëî, àëå ÿê ñòàëè âèä³ëÿòè ¿õ â íàòóð³, à îñîáëèâî ó âèïàäêàõ, êîëè õòîñü íå ïðîñòî âèä³ëèâ ïàé â íàòóð³, à ñòàâ íà íüîìó ñàìîñò³éíî îáðîáëÿòè, ñòàëîñÿ äèâî. Á³ëüø³ñòü ëþäåé ñòàëè ãîâîðèòè âèêëþ÷íî ïðî "ìîþ çåìëþ", "íàø³ çåìë³", õòîñü ïî÷àâ çãàäóâàòè, äå áóëè çåìë³ ä³äàïðàä³äà.

50


Àëå êîëè ñòàëè ãîâîðèòè ïðî ïðîäàæ çåìåëü, ÿê³ óæå ñòàëè í³áèòî é íàø³, çíîâó ëþäè çàøóì³ëè, "çåìëÿ æ íàðîäíà"! Îò ³ ïîïðîáóé òóò ðîçáåðèñÿ. Çíîâó éäóòü äî ìåíå. Ïàíüêî, òè æ âñå çíàºø, ðîçêàæè, ÷èÿ æ çåìëÿ º íàñïðàâä³? Âçÿâ ÿ Êîíñòèòóö³þ Óêðà¿íè ³ âèÿâèëîñü, ùî òàì º ïðèíàéìí³ 4 ñòàòò³, ÿê³ ñòîñóþòüñÿ ïèòàííÿ âëàñíîñò³ çàãàëîì ³ íà çåìëþ çîêðåìà. "Ñòàòòÿ 13. Çåìëÿ, ¿¿ íàäðà, àòìîñôåðíå ïîâ³òðÿ, âîäí³ òà ³íø³ ïðèðîäí³ ðåñóðñè, ÿê³ çíàõîäÿòüñÿ â ìåæàõ òåðèòî𳿠Óêðà¿íè, ïðèðîäí³ ðåñóðñè ¿¿ êîíòèíåíòàëüíîãî øåëüôó, âèêëþ÷íî¿ (ìîðñüêî¿) åêîíîì³÷íî¿ çîíè º îá'ºêòàìè ïðàâà âëàñíîñò³ Óêðà¿íñüêîãî íàðîäó. Â³ä ³ìåí³ Óêðà¿íñüêîãî íàðîäó ïðàâà âëàñíèêà çä³éñíþþòü îðãàíè äåðæàâíî¿ âëàäè òà îðãàíè ì³ñöåâîãî ñàìîâðÿäóâàííÿ â ìåæàõ, âèçíà÷åíèõ ö³ºþ Êîíñòèòóö³ºþ. Êîæíèé ãðîìàäÿíèí ìຠïðàâî êîðèñòóâàòèñÿ ïðèðîäíèìè îá'ºêòàìè ïðàâà âëàñíîñò³ íàðîäó â³äïîâ³äíî äî çàêîíó. Âëàñí³ñòü çîáîâ'ÿçóº. Âëàñí³ñòü íå ïîâèííà âèêîðèñòîâóâàòèñÿ íà øêîäó ëþäèí³ ³ ñóñï³ëüñòâó. Äåðæàâà çàáåçïå÷óº çàõèñò ïðàâ óñ³õ ñóá'ºêò³â ïðàâà âëàñíîñò³ ³ ãîñïîäàðþâàííÿ, ñîö³àëüíó ñïðÿìîâàí³ñòü åêîíîì³êè. Óñ³ ñóá'ºêòè ïðàâà âëàñíîñò³ ð³âí³ ïåðåä çàêîíîì. Ñòàòòÿ 14. Çåìëÿ º îñíîâíèì íàö³îíàëüíèì áàãàòñòâîì, ùî ïåðåáóâຠï³ä îñîáëèâîþ îõîðîíîþ äåðæàâè. Ïðàâî âëàñíîñò³ íà çåìëþ ãàðàíòóºòüñÿ. Öå ïðàâî íàáóâàºòüñÿ ³ ðåàë³çóºòüñÿ ãðîìàäÿíàìè, þðèäè÷íèìè îñîáàìè òà äåðæàâîþ âèêëþ÷íî â³äïîâ³äíî äî çàêîíó.

51


Ñòàòòÿ 41. Êîæåí ìຠïðàâî âîëîä³òè, êîðèñòóâàòèñÿ ³ ðîçïîðÿäæàòèñÿ ñâîºþ âëàñí³ñòþ, ðåçóëüòàòàìè ñâ ³íòåëåêòóàëüíî¿, òâîð÷î¿ ä³ÿëüíîñò³. Ïðàâî ïðèâàòíî¿ âëàñíîñò³ íàáóâàºòüñÿ â ïîðÿäêó, âèçíà÷åíîìó çàêîíîì. Ãðîìàäÿíè äëÿ çàäîâîëåííÿ ñâî¿õ ïîòðåá ìîæóòü êîðèñòóâàòèñÿ îá'ºêòàìè ïðàâà äåðæàâíî¿ òà êîìóíàëüíî¿ âëàñíîñò³ â³äïîâ³äíî äî çàêîíó. ͳõòî íå ìîæå áóòè ïðîòèïðàâíî ïîçáàâëåíèé ïðàâà âëàñíîñò³. Ïðàâî ïðèâàòíî¿ âëàñíîñò³ º íåïîðóøíèì. Ïðèìóñîâå â³ä÷óæåííÿ îá'ºêò³â ïðàâà ïðèâàòíî¿ âëàñíîñò³ ìîæå áóòè çàñòîñîâàíå ëèøå ÿê âèíÿòîê ç ìîòèâ³â ñóñï³ëüíî¿ íåîáõ³äíîñò³, íà ï³äñòàâ³ ³ â ïîðÿäêó, âñòàíîâëåíèõ çàêîíîì, òà çà óìîâè ïîïåðåäíüîãî ³ ïîâíîãî â³äøêîäóâàííÿ ¿õ âàðòîñò³. Ïðèìóñîâå â³ä÷óæåííÿ òàêèõ îá'ºêò³â ç íàñòóïíèì ïîâíèì â³äøêîäóâàííÿì ¿õ âàðòîñò³ äîïóñêàºòüñÿ ëèøå â óìîâàõ âîºííîãî ÷è íàäçâè÷àéíîãî ñòàíó. Êîíô³ñêàö³ÿ ìàéíà ìîæå áóòè çàñòîñîâàíà âèêëþ÷íî çà ð³øåííÿì ñóäó ó âèïàäêàõ, îáñÿç³ òà ïîðÿäêó, âñòàíîâëåíèõ çàêîíîì. Âèêîðèñòàííÿ âëàñíîñò³ íå ìîæå çàâäàâàòè øêîäè ïðàâàì, ñâîáîäàì òà ã³äíîñò³ ãðîìàäÿí, ³íòåðåñàì ñóñï³ëüñòâà, ïîã³ðøóâàòè åêîëîã³÷íó ñèòóàö³þ ³ ïðèðîäí³ ÿêîñò³ çåìë³". Íàïèñàíî áàãàòî ³ äîñèòü ñêëàäíî. Ïðîòå íà ñâ³é õëîïñüêèé ðîçóì ÿ öå ðîçóì³þ ïðèáëèçíî òàê: âñÿ óêðà¿íñüêà çåìëÿ íàëåæèòü âèêëþ÷íî óêðà¿íñüêîìó íàðîäó; îêðåì³ çåìåëüí³ ä³ëÿíêè ìîæóòü íàëåæàòè ð³çíèì îñîáàì: ëþäèí³, ãðîìàä³, äåðæàâ³, ï³äïðèºìñòâó ³ ò. ï, ÿê öå âñòàíîâèòü çàêîí; 52


âèêîðèñòîâóâàòè çåìëþ ñë³ä òàêèì ÷èíîì, àáè íå ïîã³ðøóâàòè ïðèðîäí³ ÿêîñò³ çåìë³; çà ïåâíèõ îáñòàâèí, ç ìîòèâ³â ñóñï³ëüíî¿ íåîáõ³äíîñò³, çåìåëüí³ ä³ëÿíêè ìîæóòü áóòè âèëó÷åí³ â ¿õíüîãî âëàñíèêà (çà êîìïåíñàö³þ). Îöå, íàïåâíå, ñë³ä ³ çàïàì'ÿòàòè: íàâ³òü ÿêùî çåìåëüíà ä³ëÿíêà òâîÿ, îôîðìëåíà þðèäè÷íî, âîíà âñå îäíî íàëåæèòü äî íàäáàííÿ âñüîãî íàðîäó ³ ãîëîâíèì ¿¿ âëàñíèêîì º âñå-òàêè âåñü óêðà¿íñüêèé íàðîä. Òîìó áåðåæè çåìëþ, äîãëÿäàé, íå çáèòêóéñÿ ç íå¿, à òî âòðàòèø ¿¿.

53


Ïðîäàâàòè ÷è íå ïðîäàâàòè? àíî ÷è ï³çíî ïåðåä êîæíèì ³ç íàñ ïîñòຠïèòàííÿ â êîæí³é êîíêðåòí³é æèòòºâ³é ñèòóàö³¿ - ÙÎ ÐÎÁÈÒÈ? Æåíèòèñü ÷è íå æåíèòèñü, â÷èòèñü ÷è íå â÷èòèñü, ïðàöþâàòè ÷è ñà÷êóâàòè, âè¿çäèòè äî ì³ñòà ÷è çàëèøèòèñÿ â ñåë³. Ðåöåïòó óí³âåðñàëüíîãî òóò í³õòî íå äàñòü, õ³áà ùî ìîæíà ñêîðèñòàòèñü íàðîäíîþ ìóäð³ñòþ. Ïðî îäðóæåííÿ: ï³çíº îäðóæåííÿ - ìàë³ ñèðîòè. Ïðî íàâ÷àííÿ: âñå, ùî çíàºø, çà ïëå÷èìà íå íîñèø, êîëèñü ïðèãîäèòüñÿ. Ïðî ðîáîòó: õòî ÿê ïðàöþº, òîé òàê ³ ¿ñòü. Àëå ÿêùî âè óæå ðåàë³çóâàëè ñâîº ïðàâî íà çåìåëüíèé ïàé, îòðèìàëè äåðæàâíèé àêò, ïàé âèä³ëåíî â íàòóð³, âè çä³éñíèëè âñ³ íåîáõ³äí³ ä³¿ ç ðåºñòðàö³¿ çåìåëüíî¿ ä³ëÿíêè â äåðæàâíîìó çåìåëüíîìó êàäàñòð³ òà äåðæàâíîìó ðåºñòð³ ïðàâ íà ìàéíî, âè ïîâíîö³ííèé âëàñíèê, ÿêèé ìîæå ðîçïîðÿäèòèñü ñâîºþ çåìëåþ â ñâî¿õ ³íòåðåñàõ. Ïðàâäà, ³íòåðåñè â êîæíîãî ñâî¿. Õòîñü, ìîæå, ñõî÷å îáðîáëÿòè ñâîþ çåìëþ ñàìîñò³éíî, õòîñü ñõî÷å íàäàòè ¿¿ êîìóñü â îðåíäó (ôåðìåðó ÷è õîëäèíãó), õòîñü ïîäàðóº ñâîºìó ðîäè÷åâ³, à õòîñü - ïðîñòî ¿¿ ïðîäàòè, àáè îòðèìàòè çà öå ÿê³ñü ãðîø³ òà âèêîðèñòàòè íà ñâî¿ á³ëüø íàãàëüí³ ïîòðåáè. Ùî òóò ìîæíà ñïðîãíîçóâàòè? ßêùî óÿâèòè, ùî îäðàçó ï³ñëÿ ïðèéíÿòòÿ ð³øåííÿ ïðî ìîæëèâ³ñòü â³ëüíîãî ïðîäàæó çåìåëü âñ³, ÷è á³ëüø³ñòü òèõ, õòî ìຠçåìåëüí³ ïà¿, âèñòàâèòü ¿õ íà ïðîäàæ, òî ìîæíà ñòâåðäæóâàòè: âàðò³ñòü öèõ çåìåëüíèõ ïà¿â íå áóäå âèñîêîþ. Öå òàê, ÿê íà íàøîìó áàçàð³: âèâåçëè áàãàòî ïîðîñÿò ö³íà îäðàçó âïàëà, êîëè æ ¿õ ìàëî - ö³íà âèñîêà. Îò òàê ³ 54


âèõîäèòü, ÿêùî õî÷åø ìàòè äîáðèé ðåçóëüòàò, êóïóâàòè ñë³ä, êîëè ö³íà ìàëà, à ïðîäàâàòè - êîëè âèñîêà. ×è áóäå âèñîêîþ ö³íà â íàéáëèæ÷³ ðîêè? Íàâðÿä ÷è. Àäæå êðèçà, ÿêà í³ÿê íå ìîæå ñüîãîäí³ ïîêèíóòè Óêðà¿íó, âèìèëà â³ëüí³ ãðîø³, òîìó â íàøèõ ëþäåé ãðîøåé íà êóï³âëþ çåìåëü êàòìà, à ³íîçåìö³, ñêîð³øå çà âñå, íà ðèíîê çåìåëü äîïóùåí³ âñå-òàêè íå áóäóòü. Öå í³áèòî ïðÿìî ñóïåðå÷èòü Êîíñòèòóö³¿ Óêðà¿íè ³ ó íèí³øí³õ ïðîåêòàõ ùîäî ðèíêó çåìåëü ïðîäàæ çåìåëü ³íîçåìöÿì íå ïåðåäáà÷àºòüñÿ. ×è áóäóòü â Óêðà¿í³ ì³ñöÿ, äå ö³íà òàêè ìîæå áóòè âèñîêîþ? Áóäóòü. Óñ³ çåìë³, ÿê³ ëåæàòü íàâêðóãè âåëèêèõ ì³ñò, ÿê³ îòî÷óþòü ïðèâàáëèâ³ äëÿ â³äïî÷èíêó òåðèòî𳿠(áåðåãè ð³÷îê òà îçåð, óçáåðåææÿ ìîð³â) ìàþòü çíà÷íî á³ëüøó ïîòåíö³éíó ö³íí³ñòü, í³æ çåìë³ ïåðèôåð³éí³, íåçâàæàþ÷è íàâ³òü íà íèæ÷³ ÿê³ñí³ ïîêàçíèêè ðîäþ÷îñò³ öèõ çåìåëü. Òîìó ò³, ùî âîëîä³þòü çåìëÿìè ó òàêèõ òåðèòîð³ÿõ, ìàþòü ìîæëèâ³ñòü ïðîäàòè ¿õ çíà÷íî øâèäøå ³ çíà÷íî äîðîæ÷å, õî÷à, íàïåâíå, ùî òàêèõ ö³í, ÿê³ áóëè â 2005-2007 ðîêàõ, äîñÿãòè íàâðÿä ÷è âäàñòüñÿ, òè ïà÷å, ùî äåïóòàòè ìîæóòü ó íîâîìó çàêîí³ áàãàòî ÷îãî ö³êàâîãî çàïèñàòè, àáè ñåëÿíè òàêî¿ ö³íè íå îòðèìàëè. Îöå ñèä³ëè ìè ç Ìèêîëîþ òóò ââå÷åð³ ³ ðàäèëèñü, ùî æ âñåòàêè áóäå ³ç çåìëåþ â íàøîìó ñåë³ ï³ñëÿ çàïðîâàäæåííÿ òîðã³âë³ çåìëåþ. ² ä³éøëè äóìêè, ùî ïðèíöèïîâî í³÷îãî íå çì³íèòüñÿ. Ìèêîëà êàæå: "Ó ìåíå ãðîøåé íåìà, àáè çåìëþ, ÿêó ³ îðåíäóþ, â ëþäåé âèêóïèòè. Òà é ñàì òî÷íî íå çíàþ, ÷è âàðòî ¿¿ êóïóâàòè. ×è íå çàäàâëÿòü ìåíå ïîò³ì ïîäàòêîì? Àãðîõîëäèíã - òîé õ³áà âèêóïèòü ïàðó ïà¿â ñåðåä ïîë³â, ùî ÿ îáðîáëÿþ, àáè ìåíå çàäóøèòè ³ òàêè ïåðåáðàòè ìî¿ ïîëÿ ï³ä ñåáå. Àëå, ÿêùî ö³ õîëäèíãè çàñòàâëÿòü çàéìàòèñü íå ò³ëüêè çåðíîì, òî â³í ñàì çâ³äñè âòå÷å". 55


Ñîö³îëîãè, ùî äîñë³äæóâàëè öþ òåìó, òàêîæ ïîêàçóþòü äîñèòü ïîì³ðíó àêòèâ³çàö³þ áàæàííÿ êóïèòè çåìëþ. ßêùî ìîðàòîð³é áóäå ñêàñîâàíî, ÷è õîò³ëè á Âè îñîáèñòî êóïèòè çåìåëüíèé ïàé àáî îòðèìàòè éîãî ³íøèì ÷èíîì, ðåã³îíàëüíèé ðîçïîä³ë, %

Îòîæ ÿ, ÿê ÷îëîâ³ê, ùî âæå áàãàòî ÷îãî áà÷èâ, ïîðàäèâ áè ñâî¿ì äðóçÿì ñåëÿíàì òàê: ÿêùî ó âàñ º çåìëÿ, íåìຠñèí³â-äî÷îêîíóê³â, ÿê³ á ó ïðèíöèï³ ìîãëè ïðèéíÿòè ð³øåííÿ ùîäî ñïîñîáó âèêîðèñòàííÿ âàøî¿ çåìë³ ó ìàéáóòíüîìó, à º ïîêóïåöü, ùî äຠäîáðó ö³íó, - ïðîäàâàéòå, àëå äóæå äîáðå îáåðåæ³òü ñâî¿ ãðîø³: íå áåð³òü ãîò³âêè ³ íå òðèìàéòå ¿¿ âäîìà, ïîêëàä³òü ãðîø³ îäðàçó äî âåëèêîãî áàíêó ³ íå ðîçðàõîâóéòå íà çíà÷í³ â³äñîòêè, ÷èì á³ëüø³ â³äñîòêè, òèì á³ëüø³ ðèçèêè âòðàòèòè âñå. ßêùî âè íå ïðîäàñòå öå îäðàçó, òî ïîò³ì ó âàñ öþ çåìëþ, ÿêùî âîíà êîìóñü ö³êàâà, âèäóðÿòü ³íøèì ñïîñîáîì ³ âè çà öå í³÷îãî íå îòðèìàºòå (öå â êðàùîìó âèïàäêó, à â ã³ðøîìó, áîðîíü Áîæå, ìîæå áóòè âñå). ßêùî ö³íè íà çåìëþ ó âàø³é ì³ñöåâîñò³ íåçíà÷í³, íå ðèïàéòåñü ç ïðîäàæåì, ñîá³ äîðîæ÷å áóäå. ßêùî æ ó âàñ º êîìó ïåðåäàòè çåìëþ ó ñïàäîê ³ âè çàðàç ùå íå äóæå á³äóºòå, çà÷åêàéòå. Ç ÷àñîì â³ääà÷à â³ä çåìë³ áóäå ò³ëüêè íàðîñòàòè. 56


ßêà æ çåìåëüíà ðåôîðìà ïîòð³áíà Óêðà¿í³ òà óêðà¿íñüêèì ñåëÿíàì âêóï³ ç ì³ùàíàìè? ³äïî÷èâàëè ìè íà ëàâö³ á³ëÿ êðèíèö³ ó Âàðâàðêè, ñìàêóâàëè ¿¿ âàðåíèêàìè ³ç øêâàðêàìè, ãîâîðèëè ïðî íàøó ìîëîä³ñòü, á³äêàëèñü çà ìàéáóòíº íàøîãî ñåëà, íàøèé ä³òåé òà îíóê³â. Ïî "áðåõóíöþ" çíîâó ïðîêðóòèëè íàøîãî àãðàðíîãî ì³í³ñòðà, ÿêèé â³ä÷àéäóøíî ïåðåêîíóº íàñ ó íåîáõ³äíîñò³ òîðãóâàòè çåìëåþ, íàïåâíå, ñàìå òàê â³í ðîçó쳺 çåìåëüíó ðåôîðìó. Íàìèíàþ÷è âàðåíèêè, ìè òàêîæ çà÷åïèëèñü çà öþ ðåôîðìó. Çíîâó, äëÿ ÷îãî âîíà ïîòð³áíà, õòî ¿¿ õî÷å, à õòî áî¿òüñÿ ³ ï³øëè ïî êîëó. ² òóò ìåíå ïðîñòî í³áè õòîñü òàðàõíóâ ê³ëêîì ïî ãîëîâ³. ß âñå çðîçóì³â, ùî íàì ïîòð³áíî â³ä ðåôîðìè. À ïîòð³áíî íàì òàêå. Àáè íàø³ îíóêè æèëè ³ ïðàöþâàëè â íàøîìó ñåë³, ùîáè â íèõ áóëà ðîáîòà, çà ÿêó âîíè á ìàëè äîñòàòíüî ãðîøåé. Àáè â õàò³ áóëè ãàç òà âîäà - õîëîäíà ³ òåïëà, ³ ùîáè òóàëåò áóâ íå çà õë³âîì, à òàêîæ ó õàò³. Àáè àñôàëüò áóâ íå ò³ëüêè êîëî áðàòñüêî¿ ìîãèëè â öåíòð³ ñåëà, à íà êîæí³é âóëèö³. Àáè ä³òè íàøèõ îíóê³â ìîãëè õîäèòè â õîðîøó øêîëó, äå çàâæäè òåïëî, äå â÷èòåë³ çíàþòü ïðåäìåò ³ äóìàþòü ïðî òå, ÿê íàâ÷èòè äèòèíó, à íå ïðî òå, äå âçÿòè ãðèñó, àáè âèðîñòèòè ïîðîñÿ, áî çàðïëàòè íà ïðîæèòòÿ íå âèñòà÷àº. Êîëè ÿ òàêå ðîçêàçàâ ñâî¿ì êîëºãàì, âîíè àæ î÷³ ïîâèòð³ùàëè ³ îäèí íàïåðåä îäíîãî çàâîëàëè. Îöå òàê 57


ðåôîðìà! Ìè òàêî¿ õî÷åìî! Âàðêî, íåñè ñàìîãîíó, âèï'ºìî çà "ïàíüêîâó ðåôîðìó". À ÿ ïðîäîâæóâàâ, àäæå ìåíå íà÷å îñÿÿëî ³ âåëî ìîãî ÿçèêà ³ âåëî: ùî ö³êàâî, äîñÿãíóòè öüîãî íå òàê âæå ³ ñêëàäíî. Ãîëîâíå òóò ð³çêî çá³ëüøèòè åôåêòèâí³ñòü îäíîãî ãåêòàðà çåìë³, à äîñÿãòè öüîãî ìîæíà ëèøå ôîðìóâàííÿì íîâèõ ³ íîâèõ ëàíöþæê³â äîäàíî¿ âàðòîñò³: ç³áðàâ ÿ÷ì³íü - ÷àñòèíó ïðîäàëè, ÷àñòèíó çìîëîëè íà êîìá³êîðì - âèðîñòèëè êóðåé, ñâèíåé, áè÷ê³â. ×àñòèíó çäàëè íà ïåðåðîáêó äî ì³ñòà, ÷àñòèíó ïåðåðîáèëè ñàì³; ÷àñòèíêó ÿ÷ìåíþ ïåðåðîáèëè íà ñîëîä ñîëîä íà ïèâî… Ñàìå çàâäÿêè òàêîìó ï³äõîäó ìè ìàòèìåìî íà ñåë³ ³ ðîáî÷³ ì³ñöÿ, ³ çàðïëàòó, ³ ïîäàòêè äëÿ ñ³ëüðàäè. À áóäóòü ó ëþäåé äîõîäè - áóäóòü íàðîäæóâàòèñü ä³òè, áóäóòü ä³òè - áóäóòü äèòñàäêè ³ øêîëè. Òàêà ëîã³êà, à çâîðîòíà - íå ïðàöþº. Ïðàâäà, ó òàêó ëîã³êó, ó òàêó ðåôîðìó íå âïèñóþòüñÿ àãðîõîëäèíãè, ÿê³ º äóæå çðó÷íèìè äëÿ çâ³òíîñò³ ³ ïîäà÷îê âëàäíîìó êåð³âíèöòâó. Äëÿ òàêî¿ ðåôîðìè ðèíîê çåìë³ - íå ìåòà, à ëèøå ³íñòðóìåíò äîñÿãíåííÿ ö³º¿ ìåòè. ×îìó òóò öåé ðèíîê ïîòð³áåí? À ùîáè âèð³âíÿòè ìîæëèâîñò³: ïðîìèñëîâ³ñòü - ó â³ëüíîìó ðèíêó, à ñåëî - ó íàï³âðèíêó ³ íàï³âêîìóí³çì³. Öå æ âåäå äî äèñáàëàíñó ö³í ì³æ ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêîþ ïðîäóêö³ºþ ³ ïðîìèñëîâîþ ïðîäóêö³ºþ äëÿ ñåëà, öå íå äຠñåëó êðåäèòóâàòèñü ó ì³æñåçîííÿ. Ïðàâäà, ðèíîê íà ñåë³, ðèíîê çåìë³ - òî îñîáëèâ³ ðèíêè, â³ä ÿêèõ çàëåæèòü ô³çè÷íå âèæèâàííÿ ëþäèíè ÿê ó ñåë³, òàê ³ â ì³ñò³, òîìó áåç ðîçóìíî¿ äåðæàâè òóò íå îá³éòèñü. Êîëè æ íàøà äåðæàâà íàáåðåòüñÿ ðîçóìó??? 58


Çì³ñò Âñòóï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 Ïðî ÷àñè äàâíî çàáóò³ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 Ïðî á³ëüøîâèê³â òà êîëãîñïè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5 Ïðî Êèòàé, êîìóíè òà "êîìóí³ñòè÷íèé êàï³òàë³çì" . . . . . . . . . .7 Ïðî çåìëþ, ÿê íàäáàííÿ ëþäñòâà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9 Ïðî ðàá³â, ôåðìåð³â òà êîëãîñïíèê³â . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11 Ïðî â³êîâ³÷íó ìð³þ óêðà¿íñüêîãî ñåëÿíèíà . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 ̳ôè ïðî ñåëî òà ñ³ëüñüêîãîñïîäàðñüêå âèðîáíèöòâî . . . . . . .17 Ó ÷îìó ïîòðåáà òà ñóòü çåìåëüíî¿ ðåôîðìè? . . . . . . . . . . . . . .32 ßêèé âëàñíèê á³ëüø åôåêòèâíèé: ìàëèé ÷è âåëèêèé? . . . . . . . .36 À ÿê "ó íèõ"? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39 Áåç çåìë³ ïîãàíî ³ ç çåìëåþ çëå . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42 Ïðîäàâàòè ÷è íå ïðîäàâàòè? Êóïóâàòè ÷è íå êóïóâàòè? . . .45 Çàêîí, ÿê äèøëî? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48 ×èÿ óêðà¿íñüêà çåìëÿ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50 Ïðîäàâàòè ÷è íå ïðîäàâàòè? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .54 ßêà æ çåìåëüíà ðåôîðìà ïîòð³áíà Óêðà¿í³ òà óêðà¿íñüêèì ñåëÿíàì âêóï³ ç ì³ùàíàìè? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57

59


²íôîðìàö³éíî-äîâ³äêîâå âèäàííÿ

Çåìëÿ, ñåëî, ëþäè. Ùî äóìຠñåëÿíèí Ïàíüêî Ö³êàâèé ïðî çåìåëüíó ðåôîðìó â Óêðà¿í³. Àâòîð: Àíàòîë³é Òêà÷óê.

Âèãîòîâëåíî ÒΠ„²ÊÖ Ëåñòà“ Ñâ³äîöòâî ïðî âíåñåííÿ ñóá'ºêòà âèäàâíè÷î¿ ä³ÿëüíîñò³ äî Äåðæàâíîãî ðåºñòðó âèäàâö³â, âèãîò³âíèê³â ³ ðîçïîâñþäæóâà÷³â âèäàâíè÷î¿ ïðîäóêö³¿ ÄÊ 726 â³ä 18.12.2001 ð. ì. Êè¿â, áóëüâ. Äðóæáè íàðîä³â, 22, ê. 21, òåë. 529-73-94.

ϳäïèñàíî äî äðóêó ç îðèã³íàë-ìàêåòó 29.03.2012 Ôîðìàò 60õ84/16. Ãàðí³òóðà Fiesta. Ïàï³ð îôñåòíèé. Óìîâí.-äðóê. aðê 3,49. Îáë.-âèä.àðê.3.34. Íàêëàä 2500 ïðèì.

Земля, село, люди  

Що думає селянин Панько Цікавий про земельну реформу в Україні