SARO
Pampanitikang Diyornal Ng Samahang Lazaro Francisco, Unang Issue
RB ABIVA ARKIN FRANY Mga Editor
SARO
Isyu 01, Bolyum 01 | Oktubre 2019 Pampanitikang Diyornal Ng Samahang Lazaro Francisco EDITOR Rene Boy Abiva Rhounee Ron Kevin Frany DISENYO NG PABALAT AT PAHINA Rhounee Ron Kevin D. Frany RETRATO SA PABALAT Jason Paul M. Cruz, travellingknots.wordpress.com KARAPATANG-ARI Š2019. Samahang Lazaro Francisco; mga kontributor
Lahat ng akda sa kalipunang ito ay pawang orihinal at hindi maaaring kopyahin o ilathala sa anomang paraan nang walang pahintulot ng mga may-akda at ng Samahang Lazaro Francisco. Nananatili ang karapatang-sipi nito sa mga mayakda at sa pamunuan ng Samahang Lazaro Francisco. Samantala, ang larawang ginamit sa disyenyo ng pabalat ay pinagpaalam mula sa may karapatang ari na siyang nagbigay ng permiso. Ang mga ito’y ginamit na naayon sa limitasyon ng karapatang-suri nito. Ang anomang puna, opinyon, suhestiyon, pahatid, at mga kontribusyong pampanitikan at sining ay maaaring ipadala sa Samahang Lazaro Francisco. Para sa karagdagang detalye, mangyaring sundan ang aming facebook account: facebook.com/SLFNuevaEcija Maaari ring magpadala sa aming email: samahanglazaro@gmail.com
SARO Pampanitikang Diyornal Ng Samahang Lazaro Francisco
RB ABIVA ARKIN FRANY Mga Editor
NILALAMAN 03
MENSAHE
05
INTRODUKSIYON: Si Saro, ang Siklo, at ang Pangangailangan ng Estetisismo, Sentro, at Diskurso
FloriĂąo Francisco
RB Abiva
09
X-XO-DO (Limang Tula)
12
Raos
13
ChickenCheeseDog
14
Dilemma
15
Ecija
16
A Trip In The Park
17
Baby(e)
18
Steel Musings
19
Mariposa
20
Thirst
21
Monsoon
22
Pantabangan
23
The Room
24
Ang Huling Lunan ni Inang
28
Bionotes
RB Abiva
Emmanuel John Pangan
Emmanuel John Pangan
Emmanuel John Pangan
Emmanuel John Pangan
Hannah Marie Olanda
Hannah Marie Olanda
Hannah Marie Olanda
Arkin Frany
Arkin Frany
Arkin Frany
Arkin Frany
Arkin Frany
Mildred Abiva
Mensahe Isang malugod na pagbati sa Samahang Lázaro Francisco sa paglalahathala ninyo ng unang isyu ng SARO. Humahanga kami sa pamunuan ng SLF sa pangunguna ni G. Rene Boy E. Abiva sa kanilang pagsisikap na mahasa at mapalabas ang likas na kakayahan ng mga bagong sibol na manunulat dito sa ating lalawigan. Nararapat lamang na tangkilikin natin ang samahang ito na ang pangunahing adhikain ay ang itaguyod ang pagtatanggol at pagpapa-unlad ng ating sariling wika, panitikan at kultura na siyang sumasalamin sa kamalayan at kaluluwang Filipino. Ito, higit sa lahat, ang nagpapaligaya sa amin sapagkat dito namin mapapatunayan na buhay na buhay pa rin ang mga simulain at adbokasya na siyang ipinakipaglaban ng aming ama sa pamamagitan ng kanyang mga nobelang may mga teoryang realismo. Gaya ng paniniwala ng aming ama, “ Walang dakilang wika sa alinmang bansa na ang ‘di nagtaas at naghatid sa tugatog ay ang kanyang mga manunulat.” Ginampanan niya sa loob ng humigit-kumulang sa 40 taon ang papel bilang isang makabayang manunulat na may kamalayang-sosyal. Nagsulat siya ng mga nobelang nagsusuri sa mga suliraning pambansa upang maibunsod ang katuparan ng katarungang-panlipunan. Pinangibabaw niya sa kanyang pagsusulat ang isang bisyon sa buhay na bawat akdang susulatin ay dapat magtaglay ng mga layunin o misyon para sa kagalingan ng kanyang kapaligiran kung hindi man ng bayan at ng sangkatauhan. Sa pamamagitan ng kanyang mga nobela, nanghikayat siya sa kanyang mambabasa na makisangkot sa kapakanan at mithiin ng bansa. Isa sa itinatangi niyang parangal noong nabubuhay pa siya ay ang gawad na “Tanglaw ng Lahi” mula sa Ateneo de Manila University noong 1979 “ dahil sa pag-uukol ng kanyang buhay at kakayahan upang makamit ang Pilipinismo at pagka-Pilipino.” Sa ngalan ng Lázaro Francisco Foundation, taos-puso kaming nagpapasalamat sa pamunuan at mga kasapi ng Samahang Lázaro Francisco sa pasusumikap nilang lalong paigtingin ang ningas ng panitik ng ating nag-iisang Pambansang Alagad ng Sining sa pantikan dito sa ating minamahal na Lunsod ng Kabanatuan. Mabuhay ang Samahang Lázaro Francisco! FLORIÑO A. FRANCISCO, M.D. Anak ni Lázaro Francisco
{3}
INTRODUKSIYON Si Saro, ang Siklo, at ang Pangangailangan ng Estetisismo, Sentro, at Diskurso “Walang dakilang wika sa alinmang bansa na ‘di ang nagtaas at naghatid sa tugatog ay ang kanyang mga manunulat.” -Lazaro Francisco Noong 2009, si Lazaro Franciso o Saro, isang premyadong nobelista, mananalaysay, at mandudula ng Siyudad ng Cabanatuan, Nueva Ecija sa Gitnang Luzon, ay hinirang bilang Pambansang Alagad Ng Sining Para Sa Literatura. Nakilala siya bilang Saro, na nangangahulugang tapayang tubig na yari sa luwad o porselana sa luma/katutubong wikang Tagalog, o di naman kaya’y mabilis o maliksi, sa kanyang mga nobela gaya ng Binhi at Bunga (1925), Cesar (1926), Bayang Nagpatiwakal (1931), Sa Paanan ng Krus ( 1933), Ang Pamana ng Pulubi (1935), Bago Lumubog Ang Araw (1936), Sinsing Na Pangkasal (1939), Tatsulok (1946), Ilaw Sa Hilaga (1947), Sugat ng Alaala (1951), Maganda Pa Ang Daigdig (1955), Daluyong (1962), na kalakhan ay nalathala sa Liwayway (maliban sa Bayang Nagpatiwakal) at Philippine Free Press. Mayaman din ang kanyang baul sa mga Maikling Kuwento at Dula na de-kalibre. Kaya naman, ‘di makakailang siya’y binansagan ng yumaong nobelista mula Plaridel, Bulacan na si Ave Perez Jacob bilang “Master of Tagalog Novel”, at kung ipipihit pabalik ang panahon, taong 1940 pa lang ay napabilang na si Saro sa “Ang Big 8 ng Panitikang Tagalog” kung saan nakasama niya sa listahan sina Jose Esperenza Cruz, Teodoro Virey, Gregorio Conching, Catalino V. Flores, Dr. Faustino J. Galauran, Venancio R. Aznar, at Antonio G. Sempio. Subalit sa paglipas ng panahon, kakalat ang binhi ng mga Thomasite sa buong bansa na animo’y salot na damo sa mga bukirin at pinitak ng nayon. Hihina ang pagtangkilik ng mga bagong sibol na edukado, na kalakha’y mula sa angkan ng mga pencionado o ang mga nabigyan nang pagkakataong makapag-aral sa Amerika upang hubugin ng mga Amerikano sa paraang kanilang nais, sa wikang Pilipino na magiging dominante pangkalahatan sa sistema ng pagtuturo sa edukasyong mala-kolonyal at neo-kolonyal sa bansa. Naging talamak sa mga pamantasan at burukrasya ang paggamit sa wikang Ingles bilang pangunahing moda ng transaksyon at edukasyon. Napansin ito nina Sicat, Ordonez, Mirasol, Reyes, at Abueg at kanilang sinabing “…at habang nagtatanggol ang panitikan sa Pilipino at sa iba pang katutubong wika, idinedeklara naman ng mga manunulat at kritiko sa Ingles, banyaga man o Pilipino, na ang literaturang nasusulat sa Ingles ang siyang ‘pinakamaunlad’, ‘pinakamabulas’, at masasabing tanging literatura sa Pilipinas na agos ng literaturang pandaigdig.” Malamang ay nakita na ito ni Saro na isa sa mga potensiyal na sularanin ng bansa kung hindi dagling aagapan. Kaya naman, noong 1958 ay itatatag niya ang Kapatiran ng mga Alagad ng Wikang Pilipino (KAWIKA) sa bayan mismo ng Cabanatuan kung saan nakatuwang niya sa dakilang adhika ng samahang ito ang sosyal-realistang nobelista na si Amado V. Hernandez gayundin ang patnugot noon ng Liwayway na si Liwayway Arceo, at iba pang manunulat ng kanilang panahon. Habang sa Maynila at Bulakan nama’y inihahanda na ng mga batang manunulat, na mula Manuel L. Quezon University (MLQU), ang kanilang sarili upang ihasik sa pinitak ang punlang magpapabulwak sa tataguriang Agos Sa Disyerto sa darating na pagwawakas ng dekada-singkuwenta. MAIKLING SURI AT SIPAT Sa mga nauna niyang nobela’y kakikitaan ang batang Saro nang labis na pagkatig sa romantisismo na maaaring impluwensiya na mauugat sa Panitikang Tagalog ng Bulacan na noo’y namayani sa Malolos at San Miguel gaya ng mga panitik ni Balagtas, Huseng Sisiw, at Huseng Batute. Subalit nang matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig
{4}
ay nakakitaan siya ng binhi ng realismo, na malamang ay nahalaw niya sa mga sulatin ng mga Europeong manunulat gaya nina Hugo, Balzac, Zola, at Dumas, sa panitikan na makikita sa pagtalakay niya ng tenancy system o kasamá, at iba pang pumapatungkol sa isyu at kilusang agraryo at lupa sa Gitnang Luzon (na siyang ugat ng paghihimagsik ng HUK) noong bago pumutok ang Sigwa ng Unang Kwatro (1971) at Batas Militar (1972) na ayon sa mga naunang nagsaliksik sa panitik at buhay ni Saro ay nagtulak sa diktador na si Marcos upang ipasa ang Repormang Agraryo. Ayon sa batikang manunulat, mananalaysay at makata, na halos nakapanayam nang ilang beses si Saro, na si Rogelio Sicat ng San Isidro, Nueva Ecija, “Mula sa Maganda pa ang Daigdig, hihigpit ang kahingian ni Francisco para sa mga magsasaka at ang titulo mismo ng sumunod niyang nobela, Daluyong (1962), na siya niyang huli, ay isang babala. Kung pagbabalikan, tama ang pagkadama niya sa tinig ng bayan: walong taong pagkaraan, noong 1970, isisigaw ng mga demonstrador ang paglansag sa piyudalismo. Kung matagumpay na naisaalang-alang ang kahingiang ito ng pampanguluhang dekreto noong Setyembre 1972 ay ang mga magbubukid ang makakapagwika.” Dagdag pa, sinambit din ng batikang manunulat at kwentista na si Rogelio Mangahas sa panimulang bahagi ng Maynila sa Kuko ng Liwanag ni Edgardo Reyes (1986) na mahahanay ang nobelang Ama, Maganda pa ang Daigdig at Daluyong sa mga panitik nina Amado Hernandez, Rogelio Sicat, Ave Perez Jacob at iba pang realista/ sosyal realista gayong wiwikain pa ng Pambansang Alagad sa Sining Para sa Literatura na si Virgilio Almario ang ganito, “Nananalaytay sa …Ibong Walang Pugad (1941) at Huling Timawa (1936) at Ilaw sa Hilaga (1947) ni Lazaro Francisco ang binhi na waring inianak at iniapo ng Noli at Fili ni Rizal.” Mainam din na mabatid ang mahalagang obserbasyon ni Rogelio Ordonez hinggil kay Saro, “Bagaman namamayani pa rin sa ating bansa, lalo na sa komersiyal na mga babasahin sa sariling wika, gayundin sa mga pelikula at programa sa telebisyon, ang literatura ng kababalaghan at kahangalan na nagbabandila ng kagulatgulat na pakikipagsapalaran ng mga may agimat, ng mga kalabaw at kabayong nagsasalita’t lumilipad, ng mga bibing umiitlog ng ginto, ng mga biyenang engkantada at mga boyfriend na mamaw, habang nagtatampisaw sa nagahasa nang tema ng mautog na paglalambingan at pag-iibigan, upang patuloy na aliwin at lunurin sa balon ng mga pangarap ang busabos na sambayanan sa ilalim ng isang sistemang mapang-alipin at mapanikil para makalimutan ng mga ito ang kanilang gutom at mga dahilan ng kanilang pagkabusabos nang sa gayo’y di sila mamulat at maghimagsik, hindi rin naman maitatatwa na noon pang kalagitnaan ng dekada ’50, makabuluhang nailunsad ng dalawang manunulat na nabibilang sa matandang henerasyon ang literatura ng uring anakpawis. Sa nobelang Maganda Pa Ang Daigdig (1955) at Daluyong (1962), nailarawan ni Lazaro Francisco, bilang tagapagsalita ng mga magbubukid, lalo na sa Gitnang Luzon, ang realidad ng isang sistemang piyudal- ang pagkakatanikala sa lupa ng uring magsasaka, at ang patuloy na pambubusabos ng mga propitaryo sa mga ito.” Sa mga punto-de-bistang ito, lalabas na tama ang argumento ng batikang manunulat at iskolar na si E. San Juan, Jr. nang kanyang wikaing “Ang praxis ay walang iba kundi ang pagtatalik ng diwa at mundo.” Sa madaling sabi, ang kritikal ng pagpihit ni Saro, mula sa pagiging romantisista tungo sa isang ganap na realistang manunulat, ay bunga lamang ng kanyang malalim na pagkaka-ugat sa mga batayang suliranin, relasyon ng mga tao sa isa’t isa hanggang sa mga maliliit na detalye ng lunang kinabibilangan niya ang huhubog sa kanya upang ihandog sa daigidig ang bersong ito, “Kaysa isang katawang malaya na may kaluluwang alipin, ibig ko ng isang katawang busabos na may kaluluwang malaya,” na kanya ring isasarado sa pagwiwika na, “Ang buhay na hindi nagamit sa kapakanan ng mga dakilang layon ay isang buhay na halaghag at walang kabuluhan.” Ang transisyong ito’y aking isasalarawan naman bilang gaya sa pagsasaing ng kanin at tipikal na pagtatanim ng binhi ng palay sa mamasa-masa’t nilusak na pinitak. Sa yugtong ito, tila papaalalahan tayo ng Alemang pilosopo na si Martin Heidegger nang kanyang ideklara, sa Black
{5}
Forest ng Katimugang Alemanya, “Dasein is ‘to be there’ (da-sein), and ‘there’ is the world: the concrete, literal, actual, daily world. To be human is to be immersed, implanted, rooted in the earth; in the quotidian matter-of-factness of the world (‘human’ has in its humus, the Latin for ‘earth’,” na tama ang kanyang thesis. DAMBUHALANG HAMON Sa kabila ng pagkakahirang sa kanya, aminin man natin sa hindi, napakababa ng apresiyasyong kultural at pagtanggap sa Siyudad ng Cabanatuan gayundin sa kamalayang pampanitikan at lipunan na marahil ay unang pinuntirya at binura ng kulturang popular mula Kanluran noong huling bahagi ng dekada-nobenta hanggang sa kasalukuyan. Malinaw ang mga manipestasyon nito sa mga simpleng bagay at kaganapan. Makikita ito sa kung paano ang resepsiyon ng mamamayan sa mga lugar-historiko na bihirang puntahan o pagdiskusyunan gaya na lamang ng Museo Francisco, Plaza Lucero, Calle Burgos, at iba pang may mahalagang papel sa kasaysayan ng bayan at bansa. Para sa kanila, ano nga ba naman ang mga lugar na ito kung ikukumpara sa SM, Walter Mart, at Robinson. Naririyan din ang mababa at walang- buhay na daynamismo ng mga kolehiyo at unibersidad pagdating sa dami at bilang ng mga pang-akademikong pananaliksik na may kinalaman sa lokal na panitikan at kultura ng bayan o cultural mapping sa pangkalahatan. Isa pa, masama at nakababagabag na indikasyon ang pagiging kuntento ng mga guro, sa Filipino halimbawa, sa mga textbook at kawalan ng/mga sariling publisadong materyal na kasusukatan sana ng kanilang konbiksyon, dalumat, at ambag sa panitikan ng bayan at sangkatauhan. At kung ito nga ang susunding istandard, masakit nga sa ulo sapagkat malaki ang kaibhan ng isang umaasa lamang sa mekanisadong syllabus kumpara sa nasa direkta at aktuwal na proseso ng paglika ng mga akda. Kung tataluntuning maigi, ang bayan ng Cabanatuan ay naging mahalaga ang papel sa komersiyo, kultura, sining, panitikan, at iba pang salik at aspeto upang mabuong ganap ang pag-iral ng isang wika at panitikang tutumbok at bubuo sa sentral na naratibo ng pagiging Pilipino at isang bansa. Nakakalungkot lamang ding isipin na sa paglipas ng mga panahon ay sinapit ni Saro ang naging kapalaran ni Heneral Luna, Kolonel Roman, at iba pang nagtindig sa dangal at puri ng lahing kayumanggi, sa paraang sila’y kinalimutan o nakalimutan ng mga sariling kababayan. At kahit noong nabubuhay pa si Saro, ayon kay Ginoong Alejo’y batid na ito ng nobelista sa pagwiwikang “Nakikilala ang isang propeta hindi sa kanyang sariling bayan.” Sa kabila ng mga pagsisikap ng ilang mga institusyon at grupo na sa sariwain ang mga salimisim ni Saro tuwing Pebrero 22, araw ng kanyang kapanganakan, lumalabas sa mga inisyal na ebalwasyon na kulang ito at hindi kailanman sasapat upang salungatin ang gahum ng kasalukuyang orden ng kapangyarihang ang sentral na layon ay tanggalin ang Wika at Panitikang Filipino sa kolehiyo na siyang ipinagtanggol ni Saro noong siya’y nabubuhay pa. Sa ganang akin, kailangang mabuklod sa iisang sentro ang bugkos ng mga dedikado at disiplinadong manunulat at makatang hindi nalalayo sa tradisyon ni Saro. Sekondarya na lamang ang iba’t ibang porma ng popular na pagsariwa gaya ng pista, parada, at iba pa. Sa ganitong paraan, hindi magiging mekanikal ang pagbalik-balik sa nakaraan. Dagdag pa, nagiging epektibo ang pagsariwa sa mga hibla ng alaala kung malinaw sa lahat na ang dinadakila ay hindi lamang ang tao, si Saro, kundi higit ang kanyang nasimulang simulain. Dahil nabanggit na lamang din ang kawalan ng sentro o espasyo para sa mga manunulat, ‘di tuloy nakapagtataka na tila hindi rin malinaw kung saan halaw o nagmula ang bayan ng Cabanatuan. Kahit pa may mga argumento nang ginagamit hinggil sa usaping ito, maraming linguistiko, arkeyologo, historyador, at manunulat mula sa mga kilalang unibersidad ang nagsasabing tila dapat usisaing mabuti ang bagay na ito, at sa ganang akin, dito pumapasok ang tungkulin ng manunulat bilang tagatala ng mga pangyayari sa kanyang paligid sa detalyado at malikhaing pamamaraan. Wika tuloy ng isang arkeyologo, “Mainam pa ang kabute at tiyak na sa nabubulok na kahoy nagmula.”
{6}
At dahil walang sentro ang pagtula halimbawa, nagiging anarkista ang sana’y unti-unting pagkakabuo ng identidad ng bayan. Natutunan nating makuntento sa mga binibitawang kataga at hugot ng mga spoken word poet and artist subalit kung babalik tayo sa umpisa ng paglalayag sa panitikan, nasagot ba nito ang maraming tandang-pananong sa nakaraan at kasalukuyan? Kung oo, ay nasaan ang mga materyal? Kung hindi nama’y mayroon nga talagang malaking pangangailangan upang buuin ang isang sentro. Kung may mga materyal man halimbawa, mula naman ito sa labas, at dahil nga walang sentro ang loob, nakatiwangwang ito na animo’y patay na ilang na waring isang bunganga ng bangin. Dagdag pa, sa kaso ng mga kaliwa’t kanang spoken word mania, nilinaw na ito ni Dr. Rolando Tolentino ng UPDiliman sa kanyang papel na Ang Uso At Interaktibo Sa Kabataang Subkultura sa pagsasabing, “Para magawa ito, ang uso ay nagiging interaktibo. Nagkakaroon ng kakanyahan ang kabataan na i-adopt ang uso para sa sarili nitong pangangailangan at layunin.” Subalit, bago magtapos ang papel ay may pasubali si RT, “Ang uso ay madaling malaos.” Bakit? Sapagkat “Paano ginagamit ang inter-aktibidad para sa kinakailangang kakanyahan ng transnasyonalismo?” At dahil nga sa kawalan ng mga materyal, dahil puro oral, at malala pa’y walang sentro ang mga naratibo, deconstructed ang lahat sa berbo ni Derida, at anarkismo naman kung sa thesis ni Proudhon at Bakunin. Sa madaling sabi’y kung buhaghag nga ang pagtula ngayon, wari itong Perestroika at Glasnost ni Gorbachev, walang tiyak o pirming kinalalapatan sapagkat lahat ay winasak at winawasak pang higit ang mga aparato, at ito ang postmodernismo sa dila ni Foucault na nagkukubli naman sa saya ng globalisasyon ng mga Neo-Keynesian gaya ni Thacker. Kung susumahin, subcultural ang lahat, at dito magsisimula ang kabaliwan ng mga bagong magtatangkang buhayin si Saro sa hukay na anim na talampakan ang lalim. Bakit? Sapagkat bilang na lamang sa mga daliri ng kamay ang nakakakilala kay Saro. Ang ganitong mga danas ay mga simpleng manipestasyon at artifact kung paano tayo tinatangay ng kulturang popular hindi upang maabot ang pasigan ng kabilang pampang o daigdig kundi hayaan tayong magpalutanglutang sa dagat ng popular na konsumerismo. At dahil mula 1980, sabihin na lamang nating hindi na nasundan pa ang kasigasigan ni Saro sa pagsusulat, nasa bungad na ng ating mga mata ngayon ang isang napakalaking hamon, ang kung paano maibabalik ang sirkulasyon ng panitikan upang sa gayo’y hindi na umanak at magka-apo pa ang tinatawag nating social amnesia na mas masahol pa sa kanser. TUGON SA HAMON Kaya naman, bilang mga manunulat at makata ng bagong siglo, isang napakalaking karangalan at hamon- gayundin ng kagalakan- na ipagpatuloy ang mga nasimulang adhikain at pakana ni Saro. Bilang pagkilala sa kanyang malaking ambag sa Panitikan at Wikang Filipino, noong Hulyo 1, 2019 ay napagkaisahang ipangalan sa kanya ang isang samahan ng mga manunulat, makata, mandudula, at kuwentista ng Gitnang Luzon, ang Samahang Lazaro Francisco o SLF, na magtatangkang buhayin ang agos sa disyerto at kawalan ng sentro. Naniniwala kaming sa pamamagitan ng maliit na sirkulong ito ng mga makata, mandudula, at manunulat ay unti-unting sisigasig ang mga aktibidad na may kinalaman sa panitikan sa buong siyudad at lalawigan gaya ng mga poetry night, local literary festival, book festival, forum, literary workshop, at timpalak panitik. Gayundin ang paglalathala ng mga sulatin mula sa pluma ng mga lokal na manunulat, isang simpleng patunay itong unang isyu ng Saro. Sa madaling sabi’y hikayatin higit ang madla, lalo na ang kabataan, na magbasa, magsulat, at maglathala. Bilang Tagapangulong-Tagapagtatag ng SLF, isang malaking tagumpay na ito sapagkat nagsimula kami sa wala. Nais kong magpasalamat sa pamilya Francisco sa pangunguna ni Dr. Florenio Francisco sapagkat hindi nila ipinagkait sa samahan ang ngalan ng kanilang ama gayundin para sa mga potensiyal na suporta sa darating na hinaharap. Gayundin ang mga kaibigan sa Panitikan Online Literature Portal ng Unibersidad ng Pilipinas- Diliman para sa paglalathala sa artikulo ng samahan, at suportang moral ng mga kapwa makata at manunulat sa Maynila. Dapat
{7}
ding kilalanin ang mahalagang papel ng mga naging Miyembrong –Tagapagtatag na sina Propesor Mildred Abiva, Propesor Ferman Lazatin, Propesor Emmanuel Pangan, Propesor Mark Miranda, Arkin Frany, Nathaniel Capinpin, Hana Marie Olanda, at Jim Bendoy sapagkat kung wala sila’y magiging isa lamang panaginip ang lahat.Tinatanaw kong isisilang sa hinaharap ang mga bagong makata, mandudula, nobelista, at kuwentista na may bagong dugo sa paraang kailangan na kailangan nating dumaan sa sisidlan, hulmahan, at palihan upang sa gayo’y matubog at mahasa ang sarili, kaluluwa, at tangang panitik. Siyempre, upang maitaas ang kalidad ng ating pagsusulat ng mga malikhaing akda. Buong galak at pagpapakumbaba naming inihahandog sa inyong dulang at palad itong unang isyu ng Saro. Mula ito sa tinipong akda ng limang makata at manunulat ng SLF na isinalang sa unang palihang panloob ng samahan, at ang mga ito’y tula, maikling kuwento, at dagli. Bagaman may mga nasusulat sa wikang Ingles, nais kong linawin na bukas din ang samahan sa wikang ito pero hindi ito ang pangunahin, sekondarya ito sa wikang Filipino. Realidad ito ng lipunan na gaya rin ng mga paksa at nawa’y mapagtagumpayan ng mga likha ang kanilang dakilang layunin sa mundo. Panghuli, nais kong ibahagi ang sinabi ni Dr. Ramon Guillermo sa katatapos na 58th UP National Writers Workshop, “Isinisilang ang isang makata at manunulat sa pagitan ng realidad at panaginip, at upang hindi siya mabihag ng isa sa mga nakakalulang dimensiyong ito’y kailangan niyang yakapin ang bangis at mapaglayang bagsik ng kabaliwan.” Mistula ngang isang kabaliwan itong paglalayag at pagtatangka ng SLF na maitindig ang isang panandang-bato subalit malay natin, baka ito ang susi upang higit na dumaloy ang bukal ng buhay sa pansamantalang nahimlay sa malay ng mamamayan. Muli, isang mapagpalayang pagbabasa! Hanggang sa dulo ng paglalakbay! R.B. ABIVA Tagapangulong-Tagapagtatag Cabanatuan City, Nueva Ecija Setyembre 1, 2019 Sanggunian:
Abueg, Efren R. et all. 1974. Mga Agos Sa Disyerto. Mandaluyong, Rizal: Cacho Hermanos, Inc. Francisco, Floriño A. 2018. Pamana. Cabanatuan City: Family of Lazaro Francisco. Francisco, Lazaro. 1986. Daluyong. Manila: Ateneo de Manila University Press. Ordonez, Elmer. 1996. Nationalist Literature: A Centennial Forum. Quezon City: University of the Philippines Press. Reyes, Edgardo. 2007. Sa mga Kuko ng Liwanag. Quezon City: C and E Publishing, Inc. San Juan, E. Jr. 2017. Mapagpalayang Pagbabago. Quezon City: Pantas Publishing. Sicat, Rogelio. 1989. Dugo sa Bukang-Liwayway. Quezon City: University of the Philippines Press. Steiner, George. 1978. Martin Heidegger. New York City: Viking Press. Tolentino, Rolando B. 2001. Sa Loob At Labas Ng Mall Kong Sawi, Kaliluha’y Siyang Nangyayaring Hari. Quezon City: University of the Philippines Press.
{8}
TULA
X-XO-DO (Limang Tula) RB Abiva
“Paglampas ng meridian sa kanluran;/ Iminedyas/ Ng paa ko/ Ang makapal na alikabok,/ Pinatay/ Ng daliri/ Ang boltahe ng modernisasyon,/ Ikinumot/ Ng katawan/ Ang dasal ng pag-asa,/ Pinaghilik/ Ng pagod/ Ang masisipag na pandama/ At pinasigabo/ Ng makulay na karimlan/ Ang isip ko.”—Roberto Ofanda Umil, Paglalim Ng Dilm
I. Tortyur Umiiyak ang kambing, halos bumula ang kanyang bibig na wari’y binuhusan ng basi dahil sa naipong takot na nilagom ng kanyang mala-saluyot na laway.
II. Pagpapatiwakal ‘Di mapakali ang kalabaw, na tahimik na nagmamatyag sa gitna ng bukirin. Maya’t maya n’yang iniyuyusak ang kanyang paa sa putikang lupa na naghahatid ng hilakbot sa lahat ng mga nagdaraan. Hanggang isang araw ay anong lakas niyang inihampas ang sariling buntot sa likod. Pumutok at lumagitik ito na waring tunog ng latigo nang sandaling dilaan nito ang balat ng tao at kabayo. Paglao’y anong bagsik niyang iniuntog ang sariling ulo sa matigas na bato. Ang makapal at matigas niyang bungo ay anong lupit sa pagkakadurog higit pa sa kung anung kaya ng palakol at maso gaya nang ginawa noon ni Ambo nang magdiwang ito matapos magbalik-bayan ang bunsong anak na mula sa malayo.
{9}
III. Alulong At Alingawngaw Putak nang putak ang mga manok, malakas at magkakasunod. Ang kanilang tuka’y waring bunganga ng riple na lumikha ng ligalig sa puso ng bawat kabilang sa exodo. Ang mata nila’y iikut-ikot habang nakatingin sa lupa at langit, waring may hinahanap at kung nahanap ang hinahanap, magpapakawala muli ang kanilang mga tuka ng matatalim at nakakapunit laman at pandinig na rapsodiya.
IV. Ebakwasyon Nakahilerang nagmartsa palabas ng looban ang mga langgam bitbit ang naipong tira-tirang biyaya: isang supot ng asukal isang supot ng bigas isang supot ng kape at dalawang pares ng damit. Habang ang isa’y iika-ika sa paglakad. “‘Asan ang kaparis ng tsinelas mo?” ‘ika ng lalaking langgam. “Naiwan sa looban kasama ng aking anak. Nakahiga silang dalawa sa lupa, magkatabi, sabay silang tinuka ng tansong palaso,” malungkot na sagot ng babaeng langgam.
{ 10 }
V. Nang Matuyo Ang Ilaya Walang naiwan sa bayan na yaon kundi ang mabangis at sumasalapisap na pasigan ng dugo sa ilalim ng abong alapaap, piniping kalikasan sa paligid, binalong mga lalaki at babae, at mga paslit na inulila nang kumaway ang apoy at nangabuwal silang animo’y sinibak na kahoy. Hulyo 12, 2018 Lungsod Quezon, Maynila
{ 11 }
DAGLI
Raos
Emmanuel John Pangan Tanghaling tapat, pabalik si Rudy sa bahay nila. Pagbukas niya ng pinto, lumagapak sa kanyang mukha ang basang kanang kamay ni Lucy. “Umuwi ka pa?” “Yan na naman ba ang pagtatalunan natin?” “Eh di ka tumitigil eh! Sawang-sawâ na ko” “Ikaw pa ngayon ‘tong galit. Ang lakas ng loob mong sabihing sawâ ka na eh ikaw ‘tong pabalik-balik. Ilang beses na kitang nahuli. Punung-puno na ko! Ang lambing niyo sa isa’t isa. Sa akin kailan mo huling nagawa yun? Ha?! Sumagot ka?!” “Mama… Papa… nag-aaway po ba kayo?” “Eh pano kasing Papa mo namumugad sa kung saan-saang bulaklak, at ngayon may sinimot na namang pulang talulot.” “Tumigil ka na!” “Bago na po pala ang trabaho ni Papa?” “Oo, anak. Bago na. Nagbago na ang Papa mo at andoon siya sa Pahingahan.” “Sinabing tumigil ka na! Kung hindi…” “Kung hindi ano ha? Huling-huli ka na nagsisinungaling ka pa. Kitang-kita kong may sinisimot ka na naman! Magtapat ka nga!” “JR, anak, maglaro ka muna sa labas ha…” Umupo si JR sa harap ng tindahan ni Aling Sita. “Ano na naman yung pinag-aawayan ng Mama at Papa mo?” “Bulaklak po.” “Ano? Panong bulaklak?” “Sinimot po kasi ni Papa ang pulang talulot sa Pahingahan.” Paglao’y naputol ang usapan nang gabing yaon ng isang sigaw.
{ 12 }
DAGLI
ChickenCheeseDog Emmanuel John Pangan “…we’ve got it all for you.” Pagpasok ni Junnel sa pinto ng mall bumulalas sa kanyang bibig ang abot-langit na pasasalamat. “Hay sa wakas! Presko na naman. Nako! Ano ba yan andaming tao.” “Kundi lang talaga brown out, hindi ako pupunta ng mall.” Ibinalita kasi kagabi na nasa 42˚C ang init na mararamdaman. Naglakad-lakad siya. Naghanap ng kung anu-ano na pwedeng mabiling anik-anik. Sa pag-ikot ng kanyang mata, marami siyang nakita. Pampaganda. Pampaputi. Pampakinis. Pampabata. Pero wala siyang nagustuhan. Wala pa rin yung tamang bagay para sa kanya. “Uy! Sa wakas! Itong hinahanap ko.” “Sir! Sir! Ay, sir! I-try niyo po yung bagong product namin. ChickenCheeseDog with Iron and Vitamins A, C, D, E & B Complex.” “Ayos!” Sa pagkuha niya nito, kumain siya sa isang gilid at nabanggit sa sarili, “Makaikot nga ulit.” “Here at SM…”
{ 13 }
DAGLI
Dilemma
Emmanuel John Pangan Ehem… ehem… ayan okey na. Smile lang. Maganda ang araw na ito. Ano na naman kayang klaseng tao ang makikita ko. “Ting!” tunog ng bumukas ang pinto ng elevator. Impernes kay lolo going strong pa rin sila ni lola ha. Ang sweet nakatungkod sila pero inaalalayan pa rin ang isa’t isa. Halata sa kanilang kumulubot ng balat ang tagal ng kanilang pagsasama. Sungit naman ni Ate akala mo naman maganda ang pangit naman ng kilay. Ang ingay-ingay! Kababata pa puro kakirihan. Ay! Ambait naman ni Kuya tulak-tulak si Daddy niya. Napano kaya si Daddy? Pasara na sana ang pinto pero nakuha pang humabol ng isang lalaking kalong-kalong ang kanyang anak na babae sa kanyang bisig habang sumisenyas sa naka-uniporme sa elevator na para bang nagpapaintay. Ilang saglit lang, dumating na ang isang babaeng nagdadalang tao habang akay-akay sa kanang kamay nito ang mag-aapat na taong gulang na batang lalaki. Ayan! Ready na lahat. “Ate sandali!!! Aray! Ano ba yan!” “Sorry po pero overload po tayo baka po pwedeng mag-stairs na lang po yung iba. Priority po natin ang senior citizens, PWDs, at pregnant women.” “Ay teka ate! Kami ba pinaparinggan mo. Aba hindi kami bababa. Pare-pareho lang kaming tao dito. Hindi naman ubra na kami pa umalis. Eh bakit hindi yung huling pumasok yung palabasin mo. Hindi mo na kailangan pang magparinig. Baka makarating ‘to sa management.” “Ay maam, hindi naman po ako nagpaparinig pero talagang priority lang po ang senior citizens, PWDs, at pregnant women.” “Aba! Eh pano kung hikain ako?! Tsaka kaya nga kami andito para ma-relax at mag-enjoy.” “Teka hija. Nakikiusap lang naman sa inyo. Eh kung ayaw mo baka gusto mong magka-discount? Pinakamadali yung PWD.”
{ 14 }
DAGLI
Ecija
Emmanuel John Pangan Pagbangon ko mula sa kama. Nag-inat. Humikab at pinunasan ang mumuta-mutang mga mata. Kasarap samyuin ng mga bagong damo at hamog. Nagtimpla ng kape para magising ang pasinghap-singhap na kamalayan. Malakas ang aroma ng kape na hinaluan ng gatas at matamis. Sinawsawan ng mainit na pandesal tsaka humigop hanggang sa maubos. Naligo. Nagbihis. Nagpahatid ako sa terminal sakay ng tricycle. Lalong nanuot sa ilong ang sariwang hangin. Pagdating sa terminal, agad akong sumakay sa bus. Damang-dama ang kakaibang lamig ng aircon. Nagjacket hanggang sa makatulog sa biyahe. Pagdating sa paroroonan, tanghali na, at sinalubong ako ng mainit at malagkit na klima kasabay ng pagyakap nang pinaghalong kulob na amoy ng pawis ng sangkatutak na tao at burak mula sa bukas na kanal.
{ 15 }
FLASH FICTION
A Trip in the Park Hannah Marie Olanda
I tapped my fingers against the cold, rusty metal of a swing I almost outgrew. I went here as a child to swing endlessly and play merry go round until I was having double-visions. Being dizzy was my escape, now I come here to taste some fragments of my childhood. The park was abandoned and decaying. It stopped being a place for happy when I turned nine and no longer a child. I reminisce more. Being sad gets me throughout the day. Growing old, I often visit her to share our loneliness. I think we both want to become sentimental souls. It was almost August, the start of school. All I have in my pocket is a smooth stone and at least a four commemorative 5 peso coins my father used to keep. They will probably pay a one-way fare to school. My family is in jail. My mother for not paying the lending company for six months. She had a debt of five thousand three hundred twenty-five pesos. My father punched a barangay captain who said some really malicious things to me. Our cap’s argument? He was drunk. Drunk people with a crown over their heads can get away with anything. Only my drunkard brother is with me and I cannot find him at day, much less than at night. I asked him once, he replied, “Not your business. At least, I’m doing something to get my parents out.” My reverie was interrupted when I heard voices coming from a big Acacia tree a few feet away from me. My mother used to tell me the tree trapped disobedient children. I was not an observer, but I heard voices. No one can really cover the ears. “Quiet,” a voice rasped. It’s coming from the tree. I heard loud grunts and moans. I blushed, knowing I should go. I didn’t want to be named as a maniac for staying and listening. So I stood, the swing creaking. So much for solitude. The walk home was silent and cold. I couldn’t take the sounds off my mind. Before I crossed the unsecured gate of our house, my brother came out of nowhere. He perfectly stood under the streetlamp’s spotlight, revealing all of him. His hair disheveled, cheeks and neck flustered, eyes bright and red. Tiny beads of sweat were visible on his forehead. What did you do? I wanted to ask, but did not dare to. “What?” He glared, fishing something out of his pocket. “Here. Take it.” He thrusted a small brown envelope in my hand. “What is it for?” My brother shrugged. “Go. Enroll, shop, I don’t care.” He lit a cigarette and told me to scram. I opened the envelope. Cash, there’s cash. And a note in a scrawny handwriting. Definitely not my brother’s. I can’t get enough, can you?
{ 16 }
FLASH FICTION
Baby(e)
Hannah Marie Olanda I cannot sit still. The clinic smelled like alcohol, dead patients, and microbes. It made my stomach churn. “Don’t you think she’s weird? Look at her techni-color jumpsuit. An eye sore,” said a woman who reminded me of an older and angrier version of Olive Oyl. “Look at her belly sticking out. Should have worn a sweater,” the girl whispered loud enough for me to hear. I pulled my blue cropped top down, but it didn’t stay still. I regretted wearing my favorite Minnie Mouse shirt. Olive snickered. “A young flirt.” I intentionally glanced at their direction. They smiled like a Smiling Angel, a statue I always find creepy. They took my mind off my ticking watch. But it came back as fast as their smiles faded. I rubbed my palms. My knees bouncing up and down. Twenty more minutes. I bit my nails, counted my toes, and blinked at least a million times. I stood and my wallet fell from my lap. I sat back and opened it. I touched my mother’s loving face. I’m sorry, I’m sorry, mommy. Every time I closed my eyes, I saw the person in my belly. I felt its tiny fingers clutching my rough palms, its sweet eyes pleading. Sometimes I could hear its laughter and cries and I know it will haunt me forever. It haunts me now. My phone rang, making my heart leap out of my rib cage. Mommy. The phone was wet with my sweat. “H-hello, mommy?” “Where are you, sweetie?” I want to cry I want to cry I want to cry I want to cry…I cannot cry. I ended the call. The nice lady in a pink scrubs approached me at last. “It’s your turn.” Tears fell from my eyes. I ran to her, to the only person I can trust in this mad world. “What are you doing here?” She asked, her eyes wide with fear. I gripped the edge of my shirt, trying to hide my secret. Her eyes looked down. Mommy held my hand tight. “Tell me, who is it?” I bit my quivering lip until it’s bleeding. “It’s—it’s Uncle,” I croaked. The same one we loved. He who put clothes and roof over our heads, he who fed us, he who gave the best hug in the world, and he a father I never had. I couldn’t read her expression, but her skin paled, her palms cold. My hand was still clutched in hers, like a lifeline. “What are we going to do now, mommy?” “Wait here,” she murmured, rubbing my belly and whispering something under her breath. So I waited, rubbing my belly for good luck, for certainty, and for forgiveness.
{ 17 }
FLASH FICTION
Steel Musings Hannah Marie Olanda
Long before my masters, I was made to slay, to crush people of their dreams and aspirations. To reel them away from reality and deep into the darkness. From battles and Passovers, I witnessed. People clutch me. Hold me for dear life. Wield me carelessly with their sweaty and shaking palms. A few confident and full of rage. Others full of hope and prayers. I didn’t choose this destiny, but the people who took possession of me did. My brothers and I—we didn’t choose our roles. We either become a destroyer or a peacemaker, a butcher’s knife or a murderer’s weapon. I help conquer countries, divide lands, and sacrifice people. I come in many names, shapes, and sizes. I am forged in heat to be sharp and blinding, but I am in the midst of retiring. And so on my last moments, I could still feel the many warm bloods that ran over my blade to my hilt. I am both an evidence and a culprit. As I bid my goodbye and sink deeper in the river, may these holy waters cleanse me of my sins and erase the imprints of my masters. And when found anew, I will serve a different purpose, not to shed blood, but to help life.
{ 18 }
POETRY
Mariposa Arkin Frany
Equally as commonly as they eat nectar, butterflies also feed on rotting fruit, animal dung, urine, and decaying corpses. – National Geographic Magazine
She flutters, sashays into the room sans acquiescence – an omen. What is influence if not to coerce? Adorned with sequins and patterns and velveteen trimmings, her power is of glitter and glamour, her tongue a guillotine unfurled towards her enemies and enemies-to-be. She weaves stories and illusions in hallucinogenic fashion in every beat of her iron wings. She is adored by many, as she was years ago. At the pinnacle of her reign, she buried men in concrete and rock, embellished herself with crystals and charms, sowed fear and death in a garden by a river where asphodel and red spider lilies grow wild and vengeful on the banks. She hovers over the water, marvels at her oeuvre, and leaves a trail of corpses in her wake.
{ 19 }
POETRY
Thirst
Arkin Frany I sense you eyeing me from that table, in the domestic dimness of this holein-the-wall restaurant. Your eyes dart over the coffee, filled with carnivorous intent. I play along and send you a smile. You, red plaid and rough on the edges, raise your leg and rest it on your thigh, restless in your chair. Is that distress reflected in your eyes? Or is it something else? Where, in this oasis district of Diliman, can you ever find the fletches of Cupid’s targets? Alone, you cruise the city for transient intimacy. I have seen many men like you here: lonely, lovelorn, lost. And I have found you now, in this state: longing for late night romances. I cross the distance between these tables I ask “Do you want some more water?” which is to say I sense your thirst. You look up and I see a glimpse of petalsoft skin on your neck, the stubble a fresh patch of grass. You consent as I pour the liquid down the glass, perspires. Droplets lick the length of your cup, your mouth slightly agape. Your eyes trail down from my face, sets your sight on my nametag, you make a mental note. When the pitcher’s waterfall cascade stops its riverine melody, I meet your gaze and in that moment I sense a mutual hunger. I retreat to the other patrons in need of tending. But tonight, I will quench your craving as you look at me while you drink from the glass. I see your mouth wrapped around its hardness, your lips wrapped around its mouth, ready for the shape of water. And as if a prayer, your eyes plead from beyond these tables and mouth the shape of my name.
{20}
POETRY
Monsoon Arkin Frany
The sky opens to show its contents: gray with wind and rain. Today, there is mercy as light pours from a retreating raincloud – radiance for reprieve. This morning, when the showers showed no signs of ceasing the worst of September’s storms, I ruminated over sinigang or sinampalukan in this workstation. The clotheslines, heavy with last week’s laundry, ruin my train of thought. There is the occasional cup of coffee contemplated by the raindropspeckled window. Remind to wipe the windshield from the inside, the wipers can only do so much for the mist clinging on the glass and mirror. Today, nothing but the dark rumble of thunder roiling with my bourgeois reveries. Blurring the line between work and rest, I slow down. Time comes in droves as rain drenches the roads. Outside the building, cars crawl in caution in the rain. Maharlika – this restless and gentle river stagnant in this weather: a slow motion world, now intruded by this rainless column of calm. Spotlight sweeping the earth with a memory of dryness. As if to confirm, I offer my hand, hold it out for a sign, a single drop on palm like alms, I look up and pray to the gray sea above pierced by a lonely light. Here, there is scarcity of blue, only this translucence, this veiled brilliance in the after-rain, retreating. A drop lands, makes music with my skin, escapes once more into the air as if to say, “look, here in your hand you hold a cloud.”
{ 21 }
POETRY
Pantabangan Arkin Frany
The vessel slices across the surface, an expanding arrow ripple in its wake. Pushed by phantom forces of the dead motor, the propeller silent at dawn. In the middle of the false lake, the sagwan shoves the fisherfolk, their hunger stretching across the reservoir, shore to shore. The water dances in the early morning shimmer, suns on fish scales surge and catch a glimpse of sky, swelling after a few upstream rain showers. Like a sorcerer’s spell they cast the net and secure their catch of tilapia and carp, they must move fast, because later the alarms will blare and the turbines will awaken, the concrete monster will spill its secrets: once a nexus of rivers, this is where this town got its name: Pantabangan, in memory, a land of valleys, rivulets. They might never remember the time before the drowned, riveted façade, when people were driven out of these mountain vales and restraint was answered by the aim of guns. This is how they learned progress: in camouflage and boots flattening the mountainside. They might never remember, before the rivers were collected, before this town drowned with its name, before all of it was underwater, children let loose kites and played in the grass plains and farmers herded cattle in the verdant hills. There was a church with a tall spire piercing the sky, it survived immersed in this subaquatic cemetery, its skeleton still intact. On summers when the sky refuses to send rains, when the heat drags itself across bone, the lagoon recedes and shows its contents in the semi-translucent placid, look, the ghost town shows itself. The church spire punctures the surface as if to defy infinite depth, infinite erasure.
{22}
ESSAY
The Room Arkin Frany
1. Water has intruded my room. From above, a hairline crack on the ceiling has been breached by rain, forming small globes of water that run along the same path seemingly equidistant and perfectly timed. They drop to the floor like seconds of an hourglass on three points of impact. I collect the water with two buckets and a basin on each and wait for them to stop. It is the monsoon season and with it the erratic rain. In my room it comes in immeasurable degrees, always it conquers my home, running the length of the room every time. I share it with water. 2. I live alone in a studio-type apartment. A 36-square meter concrete domicile. No partitions. No hallways. It is essentially a room, a four-walled sanctuary for domestic demands and creative conquests. I have lived here for more than a year now. I have endured the sweltering summer heat. I have withstood the wintry Amihan mornings. And I will perhaps prevail beyond persistent precipitation. No home is quite perfect, we make do with what we get. 3. There is not much to do when it rains. I can’t exactly go out of the house considering the various inconveniences rain brings. So I make the best out of it. In this weather, the bed’s warm allure is almost irresistible. Ideally, I could bring a book to bed and spend all day reading. But most of the time, I spend the time scrolling on social media feeds, sharing memes, laughing at TikTok videos. Rarely, I find the energy to write. 4. In ancient Greece, studios are rooms where the most intellectual minds made each of their magnum opus in sculpture, painting, poetry, philosophy, and many more. In the walls of their studios, they believed, were their muses. Ancient societies believed that creativity did not come from humans, but rather it was this divine attendant spirit that came to human beings from a distant unknowable source. The Greeks called them daemons. Socrates believed he had a daemon who spoke wisdom from afar. The Romans called them genius. 5. Perhaps, a genius lives with me in my room. That being said, I think we have a lot of things to figure out. 6. The word stanza comes from the Italian word for room. 7. I live in a stanza, a lyric dwelling place in four walls of concrete. This is where my genius thrives. This is home. 8. Antecedent to a poem: “When raindrops fall in stanzas…” 9. Is this oasis? This insight so sudden and insistent in the dearth of my leak-abundant room, it seeps through the drought of my mind, while I am held captive by this grain of an idea inside this concrete studio, this creative abode. I surrender and I go to work. 10. Opus caementicium made the Pantheon possible. Opus caementicium made all magnum opus concrete.
{23}
SANAYSAY
Ang Huling Lunan ni Inang Mildred Abiva
Hindi ako mahilig magluto kaya siguro hindi rin ako mahilig mamalengke. Subalit ang aming bahay ay malapit sa palengke kung kayat hindi maiiwasang laging madadaan sa palengke, may bibilhin man ako o wala. Minsan pa nga ay ibinababa na lamang ako sa palengke kapag tinatamad na akong ihatid ng traysikel driver sa aming bahay dahil daw one-way ang daan. Nakasanayan ko na tuloy na makita ang mga nagkalat na banye-banyerang isda at karne. Nasanay na ang aking mga paa na umiwas sa mga pulu-pulong tubig at putik na naiipon sa mga butas sa daan. Nasanay na ang aking ilong sa pinaghalu-halong lansa, amoy pawis, amoy nabubulok, at amoy sigarilyong nakahalo sa hangin. Bahagya na lamang ngunit naiirita pa rin ako sa ingay nang sabay-sabay na sigaw ng mga nag-aalok ng paninda. Dadaan sana ako sa looban ng palengke para mas maaliwalas ang daan subalit naiinis naman ako sa maya’t mayang tanong na “anong bibilhin mo?”. Minsan nga nan-trip akong sagutin ng “isda” ang bawat tinderang nagtatanong kahit pa puro timba at hanger ang nakikita kong naka-display sa tindahan niya. Subalit maliban sa mga pangangailangang materyal, may higit na halaga ang palengke sa akin. Hindi ko maintindihan kung bakit. Basta ang alam ko, sa panahon ng kahinaan ng kaluluwa at pagkatao, ang palengke ang nagiging ospital ng kalooban ko. Hindi ko naman sinasadyang madiskubre ang ganitong epekto ng palengke sa akin. Ang naaalala ko lang, minsa ay lugmok na lugmok ang aking kalooban at pinagduduhan ko na ang mga plano ko sa buhay. Ito iyong panahong napakanta ako ng awit ng Buklod na “ Aling landas ang susundin ng puso. Saan ka liligaya. Saan mabibigo. Saan ka tutungo.” At dahil tuliro ang aking isip, noong tinanong ako ng traysikel driver kung saan ako pupunta ay nasagot ko nalamang siya ng “palengke manong.” Pagka-upo ko sa loob ng traysikel ay medyo gumaan ang kalooban ko kahit pa noong naging lima na ang pasahero. “Bakit pa kasi naman sumakay iyong panlima?”, ‘ika ko sa sarili ko. Ang panghuling sasakay kasi ay sa maliit na upuang idinagdag lamang sa loob ng sidecar pupwesto. Nasa bandang kanan ito ng drayber at kitang-kita ko ang yamot sa mukha ni Ateng pasahero sa tuwing kikiskis sa likod niya ang manubela lalo na kapag paliko ang daan. Sabagay nga naman, nasa limang pasahero talaga ang kapasidad ng mga traysikel sa Tuguegarao. Nagmamadali lang din siguro si Ateng pasahero kaya hindi na namili ng masasakyan kahit pa napakarami namang traysikel na dumaraan. “ Desisyon mo ‘yan, panindigan mo,” ‘ nangingiti ko nalang na bulong sa sarili. Sandaling nawala sa atensyon ko si Ateng pasahero nang madaan kami sa tapat ng isang pansiterya. “Kainit-init e nagpapansit!”, kako sa sarili ko. Halos ramdam ko na kasi ang init na nararamdaman ng mga matiyagang nag-aantay sa pansitan. Tumatagakgak ang mga pawis. Ramdam ko din ang paghihirap ng nag-iisang ceiling fan para maibsan ang init ng mga customer nila. Adik din kasi sa pansit batil- patong ang aking mga kababayan kaya kahit napakarami nang nagtayo ng pansitan, punuan pa rin ang mga ito mula umaga hanggang sa hapunan. Kahit nga iyong pansitan sa loob ng isang bahay sa looban ng may kalayuang barangay ng Cataggaman ay dinarayo. Siguro maliban sa lasa ay wala kasing konsepto ng elitismo kapag nasa pansitan. May mga nakaunipormeng pangbanko, pang-estudyante, may mga drayber, at tambay na pare-parehong na tinitiis ang init matikman lang ang pansit. Madalas dumarating ang mga gutom na customer na naka-tricyle, meron ding naka-kotse, naka-single motor, at mayroon ding nilalakad lang. “Delfino”, biglang sabi ng drayber. Ibig sabihin ay pinabababa na niya ako. Ito kasi ang pangalan ng hotel sa tapat ng palengke. Iniabot ko muna ang sampung piso bago ako bumaba.
{24}
At muli ay sumalubong sa akin ang nakasanayan ko nang amoy, ingay, putik, at dumi ng palengke. Subalit sa pagkakataong iyon ay hindi ako nagmadali sa aking paglalakad na aking dating gawi. Binibilang ko pa nga ang aking mga hakbang, pati na ang bilang ng sasakyang may sticker ng “Our Lady of Piat�. Hindi ko tuloy maiwasang pagmasdan ang mga tindero at tindera. Ang mga nagbebenta ng karne ay madalas may duguang mga kamay at damit kahit hindi naman nagbebenta ng dinuguan. Ang mga nagbebenta ng isda ay madalas basa ang kamay at damit na animo’y may disenyong kikislap-kislap na mga kaliskis. Sila rin ang may pinakamalalakas ang bibig sa pagtawag ng mamimili. Subalit ang tunay na nakatawag ng aking pansin ay ang mga matatandang tahimik na nakasalampak sa mga gilid ng daan. Nakikiamot na lamang sila sa lamig na lumalabas sa de-aircon na tindahan ng mga murang produktong galing China. Gulay naman ang paninda ng mga lola. Sila yaong sa sobrang katandaan na ay hirap nang tumayo at mag-unat ng paa. Malamang nga ay pinupulikat na ang kanilang mga paa kaya hindi sila masyadong gumagalaw. Sila yaong sa kanilang edad ay hindi mo na sana bibigyan pa ng mga gawaing bahay subalit heto at nakikipagsapalaran sa ilalim ng init ng araw sa pagbebenta ng talbos ng kamote, talbos ng kangkong, at sayote. Mababanaag mo sa bawat linya sa kanilang noo at kamay ang hirap na kanilang pinagdaanan at patuloy na dinaranas. Napabili tuloy ako ng talbos ng kamote kahit wala sa plano ko. Napansin kong hindi na nila makwenta ng mabilis at tama ang mga napagbebentahan nila kaya tinutulungan na sila ng namimili. Alam ko, idinadalangin na lamang din nila na hindi sana sila dinaraya. Pinanghahawakan nalamang siguro nila ang kabutihan sa puso ng mga suki nila. Nahaplos ng kanilang kalagayan ang aking nag-aalburutong isip at damdamin. Naisip kong sila nga na mahihina na ang katawan ay kinakaya ang bawat araw, ako pa kaya? At higit sa lahat, namulat ang aking kamalayan sa mas malawak na lipunan. Ako bilang isang tao ay hindi lamang dahil at para sa aking sarili. Ako ay nalikha at nahubog kasama nang iba kaya nararapat lamang na bigyang halaga, konsiderasyon, at inspirasyon ko rin ang iba sa bawat pinagdadaanan ko sa buhay- sa saya man o lumbay. Nagka-edad na ako, nakapag-asawa, at lumipat ng tirahan subalit pareho pa rin ang epekto ng palengke sa akin. Hindi ko pa rin naman hinahanap-hanap ang pamamalengke dahil siguro hindi pa rin naman ako mahilig magluto. Ang baho, dumi, gulo, at ingay sa palengke ng aming nilipatang bayan ay halos katulad din sa aking kinalakhan. Kung pansit batil -patong ang dinarayo sa aking pinanggalingan, sa bagong palengkeng pinupuntan ngayon ay bida ang longganisa at batutay. Nasanay ako sa panglimahang traysikel na maayos kang makakaupo pero kailangan ko nang tanggapin ang pangdalawahan lamang na halos nakasalampak na ang upo kahit pa sumasakit na ang batok ni Asawa sa pagyukod. At higit sa lahat, mayroon ding matatandang itinataguyod ang bawat araw sa pagbebenta ng mga gulay. Isa na dito si Inang na nakasalampak sa semento sa tapat ng nagbebenta ng mga prutas. Napadaan ako sa pwesto ni Inang kahahanap ng sariwang gulay subalit hindi ang kanyang panindang talbos ng kangkong, iilang pirasong dahon ng sili, at iba pa ang nakakuha ng aking atensyon. Sa katotohanan kasi ay mas sariwa ang mga panindang gulay ng iba. Napabili na lamang ako kay Inang dahil sa kagustuhang maubos ang kanyang paninda para makauwi nasana ang matanda at makapagpahinga. Payat at kulubot na si Inang para magtinda pero hindi pa rin siya tumitigil sa paghahanap- buhay.
{25}
Ikinausap ko na rin sa mga kapatid ko na hanapin si Inang kapag sila ay bibili ng gulay. Minsang nadadaan ako ng palengke ay una na sa aking listahang puntahan si Inang. Hindi ko na rin nga kinukuha ang sukling sampung piso lalo pa’t sa Tarlac umuuwi ang matanda. Laking pasasalamat naman lagi ng matanda at dinadagdagan ng kahit ano pang paninda ang aking binili. Lingid kay Inang, higit ang aking pasasalamat sa kanya. Hindi sampung piso ang halaga ng naibibigay niyang pagpapalakas ng aking loob. Ang masarap na ngiti at pasasalamat na namumutawi sa kanyang labi ay haplos sa aking puso. Hindi naman siguro ito dahil magkasingkatawan kami at nakikita ko ang aking hinaharap sa kanya. Higit pa ay ang inspirasyon na aking nakukuha. Pinalalakas niya ang loob ko upang ipagtagumpayan ang bawat araw. Ang kanyang kalagayan ang isa sa mga dahilan upang manindigan hindi lamang para sa aking sariling kagalingan kundi para sa mga aba ng lipunan at sa susunod pang henerasyon. Tila ba sinasabi ng kanyang mga mata na sana wala nang matanda na tulad niyang nasa dapithapon na ng kanyang buhay subalit kailangan paring gumapang para mabuhay. “Walang anuman Inang at salamat din,” ito na lamang ang aking turan tuwing aking aabutin ang gulay na kanyang iniabot. Nitong nakaraan linggo, habang nagbabasa ng mga post sa Facebook na puno ng komentaryo hinggil sa awayang Bea Alonzo at Julia Barreto ay napansin ko ang isang larawan. Larawan ito ng bagong mukha ng palengke ng Cabanatuan. Nangiti ako ng makita ang nakakatawang parada ng mga pribadong sasakyan sa gitna ng daan. Dito lamang kasi ako nakakita ng paradahan sa gitna ng daan. Pag-click ko sa larawan ay naglabasan pa ang ilang kuha mula sa iba’t ibang parte ng palengke. Natigilan lamang ako ng makita ko ang isang pamilyar na lugar. Ang pwesto ni Inang ay malinis na at maluwang. Wala na ang mga nagsisikang mga tao. Wala na ang mga nagbebenta ng mga saging, lemon at papaya na dati ay kanyang napagpapalitan ng barya. Wala na ang nagbebenta ng mga basahang tig-lima ang isa. Wala na ang mga nagbebenta ng mais na nilaga. Wala na ang nagbebenta ng masarap na kakanin. Wala na rin si Inang. Nalungkot ako bigla. Dumi ba si Inang para maisama sa mga naiwalis sa kanilang paglilinis? Kalat ba si Inang para itago? Maingay ba si Inang para dalhin sa malayo para wala nang makarinig sa kanya? Sagabal ba si Inang sa pagunlad ng bayan? Nasaan na si Inang? Sa pag-unlad, “sana all”, sabi nga sa Facebook. Sabi pa ni Lolita Carbon, “Hindi masama ang pag-unlad at malayolayo narin ang ating narating.” Bakit kaya sa bawat programang nakatuon sa pag-unlad ay laging nasasagasaan ang mga mahihirap? Hindi ba dapat para sa kanila ang programa dahil matatawag na maunlad ang isang lugar kapag walang mahirap? Malamang naman ay walang taong hahadlang sa pag-unlad. Lalo na si Inang. Mabuti na lamang at nahanap rin ng aking kapatid si Inang. Nasa itaas na daw ng palengke ang matanda. “Hindi po ba kayo nahihirapan?” tanong daw ni kapatid. “Oo, napakahirap,”sagot naman daw ng matanda. Kailangan pa daw kasi niyang iakyat ang kanyang mga paninda at madalang ang mga mamimili na umaakyat sa taas. Hindi ko pa nakikita si Inang sa kanyang bagong pwesto. Hindi nga ako mahilig mamalengke kaya hindi pa ako ulit
{26}
nagagawi doon. Hahanapin ko rin siya kapag sinipag na akong mamalengke. At katulad ng dati, bibili ako ng mga paninda niyang gulay hindi dahil kailangan ko nito kundi para suportahan siya sa kanyang pagbebenta. Siguro at sana may maganda ring epekto ang presensya ko sa kanya at hindi lamang dahil sa sukling sampung pisong hindi ko na kinukuha. Pahabol pa: nakita muli nang aking kapatid si Inang. Nasa baba na raw ulit siya at de-gulong na ang lagayan ng kanyang paninda. Nakikipagtaguan sa mga nanghuhuli. Ang kanyang paninda ay mas lanta na kaysa dati.
{ 27 }
BIONOTES Si Mildred G. Abiva ay nagtapos ng Bachelor of Arts in Mathematics sa Wesleyan University- Philippines, kung saan siya ngayon nagtuturo. Malapit na rin niyang matapos dito ang kanyang MAED- Mathematics. Bukod sa pagiging palakuwenta ay mahilig din siyang magbasa ng mga nobelang Filipino at Ingles lalo na yaong mga court room drama na isinusulat ni John Grisham. Nakahiligan niya ang magsulat ng personal na sanaysay at diyornal na impluwensya rin siguro nang pagiging manunulat niya ng mga affidavit ng mga kliyente ng mga abogadong nakasama niya sa dating trabaho. Sa kanyang mga bakanteng oras ay makikita siyang umaawit kasama ng San Nicholas de Tolentino Cathedral Chorale. Miyembro siya ng Philippine Council of Mathematics Teacher Educators (MATHTED), Inc at ng Philippine Political Science Association (PPSA). Pinakamahalaga ang kanyang pagiging asawa kay RB at ina kay Hiraya.
Si R.B. Abiva o RBA ay nagsusulat ng tula at maikling kuwento sa wikang Iloko at Filipino, siya rin ay musikero, iskultor, pintor, at literary columnist ng Pinoy Weekly. Fellow siya ng 58th University of the Philippines National Writers Workshop (Tula), 11th Palihang Rogelio Sicat (Maikling Kuwento), 6th Cordillera Creative Writing Workshop (Tula), at 9th Pasnaan- Jeremias A. Calixto Ilokano Writers Workshop (Daniw) ng GUMIL-Filipinas (Gunglo Dagiti Mannurat Ti Iloko). Nagwagi siya ng Unang Gantimpala sa Poetry Slam Recital Duet ng UP Likhaan (2019), Finalist sa 1st (2018) at 2nd (2019) Gabriela Prize Poetry Contest, at Unang Gantimpala sa BJMP Regional Literary Contest- Short Story Category (2016). Siya ang awtor ng PO(E)(LI)TIKA (2019), Agaw Agimat (2019), at Tuligsa at iba pang mga tula (2018.) Naging kontribyutor din siya sa mga antolohiya gaya ng BATAS MILITAR (2019), Basag: Modernong Panitikan ng mga Kuwentistang Wasak (2019), AKDA: Volume 5 (2019), at Hulagpos (2016). Isa siya sa mga patnugot ng Pandayan ng Paninindigan: Pagbisita at iba pang mga tula (2019). Nalathala na rin ang kanyang mga tula sa Liwayway at Bannawag. Sa kasalukuyan ay kumukuha siya ng MA-Malikhaing Pagsulat sa UP-Diliman. Na-eksibit na ang kanyang mga pinta noong 2016 sa UP Bulwagan Ng Dangal habang ang ilan sa kanyang mga tula ay makikita sa National Library of Australia.
{28}
Nagtapos si Emmanuel John Pangan ng AB Mass Communication sa Wesleyan University-Philippines at kasalukuyang sinusulat ang kanyang tesis para sa Master of Arts in Education major in English sa parehong Pamantasan. Nagtuturo rin siya roon ng mga Social Sciences at Mass Communication courses. Miyembro siya ng Philippine Political Science Association; Linguistic Society of the Philippines; at Filii Sancti Dominici Philippinensis. Hilig niya ang pamimilosopiya at aktibo sa mga gawaing pansimbahan. Karamihan sa mga hinahangaan niyang preachers at writers ay mula sa orden ng mga Dominicans at Carmelites, pati rin sa husay nina bishop Ambo David, father Enrico Gonzales at propesor Peter Kreeft. Nais niyang pag-usapan ang mga bagay ukol sa social action, Christian ethics, ecumenism, inter-faith dialogue, Filipino philosophy, world Englishes, at gender and porn studies. Maligaya siyang nananahan sa piling ng kanyang mga magulang na sina Jasmin at Jaime, mga kapatid na si Eliz at Joseph, at lola’t lolong sina Yoly at Bering sa payapang barrio ng Liwayway.
Arkin Frany works as a corporate information officer and specializes in public relations for a private energy utility provider based in Cabanatuan City, Nueva Ecija. He also does freelance work online for graphic and page design, content creation and management, and basic journalism and creative writing tutorials. He has been accepted as a fellow for creative nonfiction in both the 58th Silliman and the 16th Ateneo national writers’ workshops. He has also been a fellow to the 2nd Nueva Ecija Personal Essay Writing Workshop and the inaugural Mulat Sulat SOGIE Inclusive Children’s Story Writing Workshop, in which he developed his first children’s book, One Of The Boys (Or How Kenny Saved The City of Toyland). He also gives a wide range of journalism skills training to high school students in Nueva Ecija. This year he started the Summer Editorial and Feature Writing Workshop, a free workshop for campus journalists and emerging writers in the province. He spends his weekends in his leaky apartment with his four cats, Rilke, Ryokan, Rumi, and Rimbaud.
Hannah Marie Olanda is currently taking up Bachelor of Secondary Education major in English at Wesleyan University-Philippines. She is the editor-in-chief of Genré, the central student publication of the university. She was given a special citation in the short story category of the 12th Gawad Emmanuel “Eman” Lacaba. She enjoys writing short stories and poems.