Nummer 1 2017
Vlasvezelversterkt Elbphilharmonie kunststof brugdek Translucent, Opblaasbeton luchtzuiverend (2) beton Paviljoen van BioBlocks genaaide houten segmenten Lichtere vliegtuigen Vuurvast hout Material Xperience ‘The material formaly known as De potentie concrete’ van 3D-betonprinten Primeur: betonkano zonder cement
EEN
UITGAVE
VAN
SJP
UITGEVERS
INHOUD Innovatieve Materialen is een vaktijdschrift gericht op de civieltechnische sector en bouw. Het bericht over ontwikkelingen op het gebied van duurzame, innovatieve materialen en/of de toepassing daarvan in bijzondere constructies. Innovatieve Materialen is een uitgave van Civiele Techniek, onafhankelijk vaktijdschrift voor civieltechnisch ingenieurs werkzaam in de grond-, weg- en waterbouw en verkeerstechniek.
1 Berichten 12 Elbphilharmonie
Op 11 januari 2017 werd de Elbphilharmonie in Hamburg officieel geopend. Dat gebeurde met een optreden van NDR Elbphilharmonie Orchestra. Elbphilharmonie (kortweg Elphi) is een concertgebouw in het stadsdeel HafenCity in het stadsdistrict Hamburg-Mitte. Het staat op een schiereiland in de Elbe en is volgens de ontwikkelaars van het project, mede door het bijzondere materiaalgebruik, één van de indrukwekkendste en akoestisch meest geavanceerde concertgebouwen van de wereld.
16 Opblaasbeton (2)
De redactie staat open voor bijdragen van vakgenoten. U kunt daartoe contact opnemen met de redactie.
De TU Wien ontwikkelde de afgelopen jaren een techniek waarmee zonder arbeidsintensieve en dure bekistingen een betonnen koepel van 80 ton kan worden gebouwd. De truc: ze blazen het beton op als een ballon. De methode wordt nu toegepast in een testkoepel van de Österreichische Bundesbahnen (ÖBB Infrastruktur).
Uitgeverij
Na twee jaar bouwen werd eind december de zogenaamde parallelstructuur A12 bij Gouda geopend, bedoeld om de bereikbaarheid en doorstroming in de regio te bevorderen. De parallelstructuur - aangelegd in opdracht van de provincie ZuidHolland - bevat een aantal nieuwe infrastructurele werken. Daaronder bevindt zich een extra kruising ter hoogte van de Gouwe, en daar is iets bijzonders mee. Een toerit en landhoofd zijn bekleed met een getrapte, natuurlijke, duurzame wand van zogenaamde BioBlocks, een relatief nieuw, watervast en geluiddempend materiaal, gemaakt van geperste plantenresten.
SJP Uitgevers Postbus 861 4200 AW Gorinchem tel. (0183) 66 08 08 e-mail: info@innovatievematerialen.nl www.innovatievematerialen.nl
Redactie: Bureau Schoonebeek vof Hoofdredactie: Gerard van Nifterik
Advertenties Drs. Petra Schoonebeek e-mail: ps@innovatievematerialen.nl Een digitaal abonnement in 2017 2016 (6 uitgaven) kost € 39,50 25,00 (excl. BTW) Zie ook: www.innovatievematerialen.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en of openbaar worden door middel van herdruk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
18 BioBlocks
22 Lichtere vliegtuigen
Promovendus Yibo Su ontwikkelde een sterke verbindingsmethode voor lichtgewicht constructies met thermoplastische composieten. Dit verbreedt de mogelijkheid van toepassing van dit materiaal. Het onderzoek van de Universiteit Twente brengt volgens de onderzoekers de industrie een stap dichter bij lichtere vliegtuigen.
24 Material Xperience
Parallel aan de BouwBeurs 2017 werd van 6 tot en met 10 februari in de Jaarbeurs in Utrecht de Material Xperience tentoonstelling gehouden, georganiseerd door Materia. Materia is een internationale netwerkorganisatie die zich bezighoudt met materialen en innovatie. Doel is om materiaalinnovatie te stimuleren voor een mooiere, duurzamere en kwalitatief betere gebouwde omgeving.
28 De potentie van 3D-betonprinten
De ontwikkelingen op het gebied van 3D-geprint beton gaan razendsnel. Sinds ruim een jaar geleden aan de TU Eindhoven het 3DCP-project (3D Concrete Printing) is gestart, is veel kennis en ervaring opgedaan. Het 3D-printen van een complexe vorm in beton is voor de printer niet ingewikkelder of duurder dan een rechte vorm. Dit biedt kansen voor vormgeving, efficiency en duurzaamheid. Om de architectonische potentie van 3D-betonprinten te verkennen, heeft het Cement&BetonCentrum de Tektoniek Design Challenge in het leven geroepen, die eind 2015 is gestart. Drie geselecteerde architectenbureaus hebben samen met TU Eindhoven drie prototypes ontwikkeld die op de BouwBeurs 2017 (6 -10 februari, Jaarbeurs Utrecht) werden getoond.
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Bamboebalk
Gras
Bamboe is een gras en wordt beschouwd als goed alternatief voor hardhout. Het is de snelst groeiende plant op aarde. Een nieuwe stam kan tot een meter per dag groeien. Elk jaar kan een vijfde van alle stammen van de reuzenbamboe worden geoogst, zonder dat de voorraad in gevaar komt. Bamboe is sterk, hard en bamboeproducten zouden bovendien een uitstekende CO2 footprint hebben. Het eerste referentieproject met MOSO Bamboo N-finity is inmiddels ook een feit en wel als drager van het dak van de BMW solar carport in Zuid-Afrika. In het nieuwe pand van Klöckner Pentaplast BV wordt Bamboo N-finity toegepast in plaats van aluminium dragers in de vliesgevel en Bamboo N-finity is opvallend aanwezig als gevelbekleding van het nieuwe Caisse d’Épargne gebouw in Bordeaux. www.moso.eu
MOSO bamboo products introduceerde tijdens de Material Xperience 2017, begin februarin in Utrecht, de nieuwe serie MOSO Bamboo N-finity, een constructiebalk van bamboe, geschikt voor toepassingen in het interieur, gevel en andere buitenproducten. De bamboe zijn met een dichtheid van 700 kg/m3 relatief licht en voldoen volgens de producent toch aan de noodzakelijke structurele eisen voor gebruik in (semi)constructieve toepassingen. Een speciaal vacuümdruk-impregnatie proces maakt het materiaal volgens MOSO duurzaam en geschikt voor buitentoepassingen.
Bamboe
Bamboe is een snel groeiende grassoort. Het heeft wel bijzondere houtachtige eigenschappen, met name in termen van hardheid en duurzaamheid. Vooral vanwege dat laatste groeit de laatste jaren de belangstelling voor het materiaal. Bamboe heeft een compacte vezelstructuur, waardoor het als bouwmateriaal minder zet en krimpt dan de meeste houtsoorten. De stengels bestaan uit dichte parallelle vezelbundels; ze zijn van binnen hol en worden op geregelde afstanden onderbroken. De elasticiteitsmodulus ligt op 1,5.104 tot 2,5.104 N/mm2; de treksterkte bedraagt 80 tot 200 N/mm2. Na vier tot vijf jaar kan het materiaal worden geoogst. De stammen worden vervolgens in de lengterichting in strips gezaagd, waarna de groene buitenschil wordt verwijderd. Nadat de strips thermisch zijn behandeld om ze de juiste kleur te geven, kunnen ze op verschillende manieren verder worden verwerkt. Zoals ‘Plain Pressed’, wat betekent dat ze horizontaal naast elkaar worden geplaatst en verlijmd. De karakteristieke bamboeknopen blijven daarbij zichtbaar. Bij ‘Side pressed’ gebeurt iets dergelijks, zij het dat de strips verticaal naast elkaar worden gezet. ‘Density’ wil zeggen dat de strips voordat ze worden verlijmd onder hoge druk worden geperst. De dichtheid neem daarbij toe van 700 kg/m3 tot meer dan 1000 kg/m3. ‘Flexible’ wil ten slote zeggen dat de strips zijn verbonden door middel van een flexibele latex of gaas. (Bron: Moso, Technotheek UTwente)
1 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
BERICHTEN
‘Betaalbare aerogel voor isolatiemateraal dichterbij’ heid aan chemische oplosmiddelen en is stukken sneller. Een productiecyclus zou in totaal vijf uur in beslag nemen, tegen twaalf uur in het verleden. Koebel is nu bezig een startup onderneming op te richten in samenwerking met verschillende partners uit de bouw, de isolatie- en auto-industrie, die geïnteresseerd zijn in betaalbare aerogels. Als alles volgens plan verloopt, zou de productie van massa-aerogel op industriële schaal binnen drie jaar een feit moeten zijn. Meer bij EMPA>
Aerogel wordt wel gezien als het ideale isolatiemateriaal. Het is hittebestendig tot 600 °C, superlicht, niet giftig en biedt een uitstekende thermische isolatie. Helaas zijn aerogels lastig te maken en duur. Een startup bedrijf van Empa (Eidgenössische Materialprüfungs- und Forschungsanstalt, Zürich) zegt nu een fabricageproces te hebben ontwikkeld dat een stuk goedkoper is dan conventionele methodes en volgens Empa betaalbare aerogels oplevert. Aerogel is een synthetisch materiaal gemaakt uit een gel, waarbij de vloeistofcomponent van de gel is vervangen door een gas. Het resultaat is een vaste stof met extreem lage dichtheid en een lage thermische geleidbaarheid. Een goede isolator dus. Het wordt onder meer in de ruimtevaart gebruikt om de elektronica tegen lage temperaturen te beschermen. Tot dusver was het gebruik van zulke superisolatiemateriaal vooral een kwestie van hightech, maar daar lijkt volgens Empa verandering in te komen. Volgens het instituut zullen vooral de eigenaren van oude gebouwen kunnen
2 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
profiteren van de isolerende prestaties. Al in 2013 bracht het bouwbedrijf Fixit een innovatief isolerend pleistermateriaal op de markt, op basis van een aerogel. Het product was ontwikkeld in samenwerking met Empa, speciaal voor de isolatie van historische gevels. Het tast de uitstraling van de gevel niet aan en isoleert volgens Empa zelfs beter dan piepschuim. Echter, het materiaal blijft schaars en duur. Het productieproces is langzaam en lastig sneller te maken. Dat komt vanwege het complexe productieproces, dat veel geduld vergt en grote hoeveelheden chemische oplosmiddelen. Tenminste, tot nu toe. Empa-onderzoeker Matthias Koebel en zijn team van het laboratorium voor ‘Building Energy Materials and Components’ bij Empa, houden zich bezig met onderzoek naar aerogels en andere poreuze materialen. Ze hebben een nieuwe, veelbelovende productiemethode voor aerogels ontwikkeld en gepatenteerd. Volgens Empa bespaart de techniek een aanzienlijke hoeveel-
BERICHTEN
Glazen skateboard Glas wordt steeds sterker en er kan klaarblijkelijk steeds meer mee. Neem Gorilla glas van de firma Corning. Het werd eind vorige eeuw ontwikkeld als chemische versterkt glas met uitzonderlijke eigenschappen: licht, super hard en bestand tegen welke schade dan ook. Afgelopen zomer presenteerde Corning haar inmiddels zoveelste nieuwe gene-
ratie van het superglas, Gorilla Glass 5, met volgens het bedrijf alweer superieure eigenschappen. Het bedrijf claimt op haar website dat Gorilla Glass 5 in tachtig procent van de gevallen een val van 1,6 meter overleeft. Het kan altijd nog gekker. De website ceramics.org schreef afgelopen zomer over de avonturen van een club die zich
Braille Skateboarding noemt. Zij maken een YouTube-serie onder de titel ‘You make it, we skate it,’ waarbij belangstellenden bijzondere skateboards kunnen insturen die vervolgens door de skateboarders van Braille worden getest. En zo stuurde zomer skateboard-fabrikant Avenue Trucks een glazen skateboard in om uit te proberen. En wat iedereen verwachtte gebeurde, na enkele seconden in de half pipe spatte het board uit elkaar. Een paar maanden later ontving het Braille team een nieuw glazen skateboard 2.0, deze keer van kogelwerend glas. Dat werkte wel (zie filmpje). Ceramics.org>
Braille Skateboarding met glazen skateboard op YouTube
3 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
BERICHTEN
‘Fortress of solitude’ Ontwerpwebsite Dezeen rapporteerde onlangs over wat men noemt ‘fortress of solitude’, een speciaal door het Argentijnse Estudio Normal ontworpen stilteen ontspanningsruimte in een bestaand woonhuis in Buenos Aires. De opdrachtgever vroeg om een ruimte waar hij ongestoord door de kinderen zijn tijd kon doorbrengen in zijn woning.
En zo ontwierpen Martin Huberman en Nina Carrara van Estudio Normal designed een ‘ruimte voor de ontplooiing van ziel en geest.’ Ze experimenteerden met een soort ‘fort’ van natuurlijke materialen, ze hebben gezocht naar een balans tussen de nieuwe ‘zachte textuur’ en de bestaande betonnen muren van het gebouw. Het resultaat was een, losstaan-
de, golvende wandbekleding van een rotan vlechtwerk midden in de woonruimte. Het materiaal bekleedt de vooren achterkant van de ruimte , waarbij doorkijkzones zijn ontstaan. Een fort van eenzaamheid. Meer bij dezeen>
Voeg informatie toe aan de Kennisbank Biobased Bouwen De Biobased Economy speelt een belangrijke rol in de duurzame ontwikkeling van Nederland en biedt nieuwe kansen voor het bedrijfsleven. Via de kennisbank kunt u kennis vergaren en delen over de beschikbaarheid en toepassingsmogelijkheden van biobased materialen, producten en bouwconcepten. Samen versterken we zo de biobased economie. Ruim dertig partijen in de bouwsector ondertekenden de green deal biobased bouwen. Deze producenten, architecten, adviseurs en kennisinstellingen delen hun kennis rond kansrijke mogelijkheden van biobased bouwen. Ook de ministeries van Binnenlandse Zaken (Wonen en Rijksdienst), Economische Zaken, en Infrastructuur en Milieu ondersteunen de green deal. Bouw ook mee aan de biobased economie en voeg uw project- of productbeschrijvingen toe aan deze kennisbank.
4 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017 Kijk op www.biobasedbouwen.nl voor meer informatie>
BERICHTEN
3D-geprinte gevelelementen in beton Prefab betonproducent Bruil presenteerde tijdens de Bouwbeurs 2017 in Utrecht de eerste 3D-geprinte gevelelementen in beton, van elk circa 4m2 groot. De elementen werden ontwikkeld door Bruil, in samenwerking met Studio RAP en Movares. Het parametrisch ontwerp is gemaakt door de architecten van Studio RAP. Bijzonder aan dit ontwerp is dat de voorzetgevel een zonlicht-regulerende functie heeft. Elk gevelelement is uniek en is zo berekend dat er in iedere ruimte een geoptimaliseerde daglichttoetreding plaatsvindt. Handig aan het 3D-printen van beton is bovendien dat het digitale ontwerp en fabricage zijn geïntegreerd, wat de weg
opent voor een efficiënter bouwproces en meer vormvrijheid. Bruil beschikt over een zelfontwikkelde 3D-betonprinter, die rechtstreeks, vanuit een 3D-model razendsnel kan produceren; zelfs als ieder element uniek is. Bruil zegt zich met de ontwikkeling van de 3D-betonprinter te richten op het betaalbaar maken van vormvrijheid in de architectuur. Vorm, kleur en structuur zijn de speerpunten in de ontwikkeling. Volgens Bruil wordt 3D-beton printen momenteel nog vaak geassocieerd met de grijze casco's, zoals die bijvoorbeeld in China gemaakt worden. Met de huidige prototypes wil het bedrijf nu laten
zien dat er veel meer kan. Uiteindelijk kunnen er volgens Bruil parametrisch gevormde gevels met een hoge esthetische waarde worden geprint. Dat is ook de reden waarom de prefab betonproducent met een zeer hoge resolutie print en inmiddels printmortels ontwikkelde die prints in wit of in kleur mogelijk maken. Daarmee is in één productiegang zelfs kleurverloop realiseren. Prototypes van zulk geprint architectonische beton werden vorig jaar getoond tijdens de Material Xperience in Rotterdam. (Innovatieve Materialen nummer 2 2016) Bruil heeft software laten ontwikkelen, waarmee het 3D-model van de architect eenvoudig omgezet kan worden naar printpaden. Hiermee wordt binnen enkele minuten het printproces en het eindresultaat gesimuleerd, waarna het printen direct gestart kan worden. Zo kunnen architecten volop experimenteren met de vormvrijheid die de nieuwe techniek te bieden heeft. Volgens het bedrijf is de techniek binnen twee jaar voldoende doorontwikkeld om op grotere schaal in te kunnen zetten. Tot die tijd zijn er voor pilotprojecten ook mogelijkheden. www.bruil.nl>
5 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
BERICHTEN
Sisalscherm
Blank Studio in het Amerikaanse Phoenix Arizona, ontwierp van sisalstrengen gemaakte zonneschermen de straten tegen de zon moeten beschermen. Het concept - dat ook ‘Phoenix’ wordt genoemd - won eind vorig jaar de AIA Phoenix Metro design competition.
Het gaat om een levensgroot zonnescherm, gemaakt van natuurlijke sisalvezels: lichtgewicht strengen van 5 centimeter dik en maximaal 7,5 meter lang die zo zijn opgehangen dat er een soort netwerk in de vorm van een zonnewering ontstaat. Een ‘cloud-like’
netwerk noemt Blanco Studio het, dat de helft van het zonlicht zou moeten tegenhouden. Meer op www.blancspaces.net>
Nieuw: Hi-Con Cold bending In samenwerking met Pieters Bouwtechniek ontwikkelde Hi-Con een techniek waarmee beton kan worden gebogen. Deze techniek - Hi-Con Cold bending - maakt het mogelijk om een slanke en getoogde brug te ontwerpen voor een betaalbare prijs. Hi-Con Cold bending geeft extra mogelijkheden voor een slank én getoogd design van een brug, tegen een prijs die concurrerend is met een eenvoudige, rechte brug. Kenmerkend voor een Hi-Con brug is volgens de bedenkers van het systeem het slanke brugdek. Cold bending is toepasbaar voor brugdekken met een dikte van 60 - 85 mm. De boogstraal is variabel, waardoor de gebruiker niet vastzit aan één straal uit een standaardsysteem van de fabrikant. Daarmee kan worden gekozen voor de meest optimale doorvaarhoogte. De gebogen plaat kan eventueel voorzien worden van ribben voor grotere overspanningen, of bijvoorbeeld op stalen liggers worden gelegd bij renovaties. Tot slot kan de deklaag zowel in kleur als in structuur worden gekozen. Na twee jaar intensief voorbereiden en testen, zegt het samenwerkingsverband van Hi-Con en Pieters Bouwtechniek er in te zijn geslaagd nóg meer waarde uit het zogenaamde CRC i2 mengsel te halen. De techniek maakt het mogelijk om high performance beton elementen in eenvoudige mallen te storten en daarna in een gecontroleerd proces door middel van belasting te buigen tot de gewenste boogvorm. Een geringe straal is al binnen enkele uren te bereiken. De gebogen constructie is uitgebreid beproefd in samenwerking met de TU Delft. Meer over CRC i2 (pdf)>
6 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
BERICHTEN
Transparante zonnepanelen Het bedrijf Wellsun demonstreerde tijdens de Material Xperience 2017, begin februari in Utrecht, Lumiduct. Lumiduct is een transparante zonwering die het mogelijk maakt om veel elektriciteit op te wekken met glazen gevels. Zo wordt het mogelijk om transparante gebouwen met volledig glazen gevels te realiseren die ook energie-positief kunnen zijn. Lumiduct is een systeem van transparan-
te zonnepanelen die daglicht doorlaten en het overschot aan direct invallend licht wint als energie. De transparante panelen zijn geïntegreerd in dubbelglas-modules die de zon kunnen volgen op een manier zoals ook zonnebloemen dat doen. Volgens Wellsun kan een gebouw op die manier af met een minimum aan kunstmatige verlichting en koeling.
http://wellsun.nl>
‘De kunst van het loslaten’ Het in Zürich gevestigde E2A architects wordt gerund door Piet en Wim Eckert. De broers worden gedreven door de zoektocht naar slimme architectuur die op low-tech wijze wordt gerealiseerd. Een duidelijke architectonische filosofie en Zwitsers vakmanschap garanderen eindresultaten die tot in de puntjes verzorgd zijn, uitbreiding van de middelbare school Campus Moos. Het project past feilloos in de architectonische filosofie van E2A architects. Vrij vertaald kun je die filosofie omschrijven als ‘de kunst van het loslaten’: in het ontwerp en tijdens de uitvoering optimaal en compromisloos inzetten op het architectonische statement van het gebouw, maar niet alles tot in detail willen controleren. Ongebruikelijke bouwtechnische oplossingen worden daarbij niet geschuwd. Tektoniek sprak met Wim Eckert over de kunst van het loslaten. Download het hele artikel uit Tektoniek>
7 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
BERICHTEN
Slimme vloeistofschil reguleert temperatuur Gebouwen zijn verantwoordelijk voor meer dan veertig procent van de totale energievraag in Europa en dertig procent van de CO2-emissie. Energie-efficiënte gebouwen en gevelbekleding in het bijzonder staan daardoor hoog op de prioriteitenlijst van veel onderzoeksgroepen. Een consortium met de Friedrich Schiller Universiteit in het Duitse Jena zegt nu slimme gevelpanelen te hebben ontwikkeld, waarmee de warmtestromen in gebouwen weersafhankelijk kan worden geregeld. Het onderzoek werd onlangs gepubliceerd in Advanced Science. Het onderzoek van de universiteit van Jena richtte zich op zogenaamde glassglass fluidic panelen, die tot een groot oppervlak worden geïntegreerd en dienst kunnen doen als gevelbekleding. Het concept dat door de onderzoekers uit Jena is ontwikkeld en onderzocht, bestaat uit glazen modules waarin een groot aantal smalle kanaaltjes zijn aangebracht, waardoor een kleurloze vloeistof op waterbasis stroomt. De kanaaltjes zijn een paar millimeter in doorsnede en nauwelijks zichtbaar. Een zo’n paneel kan een ruit van dubbel of tripelgras vervangen. Verder zijn er connectoren aangebracht waarmee het paneel wordt aangesloten op het raamframe. Volgens prof. Wondraczek van het Otto Schott Institute for Material Research van de Friedrich Schiller universiteit in Jena, is het idee om gebouwen als het ware in te pakken in een dunne vloeistofschil. De vloeistof werkt eerst als
Mariana Fatobene Ando en Benjamin Heiz van de universiteit van Jena met het prototype van een glazen module waarmee de warmtestromen in een gebouw kunnen worden gereguleerd
een buffer en opslag voor warmte, maar kan ook andere functies hebben, zoals een veranderende kleur of dienen als warmtewisselaar. Met hun onderzoek zeggen de betrokken wetenschappers te hebben aangetoond dat het systeem inderdaad warmte kan reguleren. Door constant vloeistof door de ramen te laten stromen kan warmte worden geabsorbeerd en weer afgegeven. Zo zou het mogelijk zijn om binnen
enkele minuten fluctuaties in de temperatuur in een gebouw te compenseren, waarbij de glazen modules functioneren als oppervlaktekoeling, verwarming of als warmtewisselaar, bijvoorbeeld ten behoeve van een warmtepomp. Inmiddels zijn de onderzoekers op verschillende plaatsen in Europa duurproeven gestart om onder meer om het effect tijdens verschillende (seizoen) omstandigheden te onderzoeken. Bron: www.baulinks.de> Het volledige artikel online>
Links: raam zonder vloeistof; rechts met
8 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
BERICHTEN
Pixelstone Tijdens de Material Xperience 2017 war er een presentatie van Pixelstone. Pixelstone is een systeem waarmee 3D-structuren kunnen worden gemaakt van kleine, kubusvormige baksteentjes, per stuk nog geen centimeter groot. Het idee van Pixelstone is gebaseerd op de door het gelijknamige startupbedrijf ontwikkelde printer. Die printer verpompt de keramische blokjes als ware het een vloeistof. Via een soort spuitmond worden ze dan precies volgens een digitaal ingegeven patroon ‘geprint’. De steentjes - pixels - zijn er in verschillende kleuren. De eerste prototype printer bouwde een twee dimensionaal patroon dat met een bewapeningsnet tot een structuur werd verlijmd. De volgende stap is om direct op een verlijmd oppervlak te printen en
volgens Pixelstone is het uiteindelijk de bedoeling om grote, complete 3D-structuren te gaan printen zoals gevels. Het voordeel zit, behalve in de vormvrijheid, volgens Pixelstone ook in de lagere energiebelasting. De productie van relatief grote bakstenen vraagt om veel energie. Daar waar bakstenen geen constructieve functie hebben, zou een veel ‘dunnere’ gevelbekleding volstaan. Dat, plus het gegeven dat het bakken van de kleine steentjes minder energie kost dan conventionele bakstenen, maakt dat een gevelbekleding per m2 een veel lagere energieconsumptie vertegenwoordigd dan dikke bakstenen; naar verluidt tot 90 procent. Verder denken de ontwikkelaars van het systeem dat een geprinte façade van
baksteenpixels een stuk goedkoper zal uitvallen dan conventionele baksteen gevelbekleding. Bij de introductie, begin 2016, verwachtte Pixelstone dat de gelijknamige printer een gevel kan bekleden voor kosten die 50 procent lager zijn dan die van steenstrips. Bovendien is het systeem tamelijk snel. Het huidige prototype print 0,5 m2/h en de bedoeling is dat het systeem uiteindelijk een snelheid van 5m2/h zal halen. www.pixelstone.nl>
9 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
BERICHTEN
Wattway Eind december 2016 opende de Franse minister van Milieu Ségolène Royal een zonnepaneel weg van een kilometer lang in het dorp Tourouvre-au-Perche, Normandië, Frankrijk. Het gaat om de RD5, tussen Tourouvre Zuid en een kruispunt met de N12 bij le Gué-à-Pont. Het gaat om een betrekkelijk nieuw concept -
Wattway - ontwikkeld door het Franse bedrijf Colas en l’Institut National de Solaire (INES), het Franse onderzoeksinstituut voor zonne-energie. Het samenwerkingsverband startte de ontwikkeling van de zonneweg in 2009 en dat heeft inmiddels een gepatenteerd concept opgeleverd, gebaseerd op robuuste weg-
22 december 2016. De Franse minister Ségolène Royal opent in Normandië een Wattwayweg van 1 kilometer lengte
10 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
panelen van kristallijn silicium onder een beschermlaag van siliconen. De panelen zijn niet veel meer dan een halve centimeter dik, maar zouden desondanks bestand zijn tegen zwaar vrachtverkeer. Het recent geopende traject in Normandië bevat 2880 zonnepanelen die volgens een persbericht van Colas
BERICHTEN jaarlijks 280 MWh moeten opleveren. De dagelijkse output wisselt uiteraard en is afhankelijk van de weersgesteldheid, maar het bedrijf verwacht dat de gemiddelde dagelijkse energieproductie op 767 kWh zal uitkomen, met uitschieters tot 1.500 kWh per dag in de zomer. De Wattway zonnepanelen worden momenteel op pre-industriële schaal gefabriceerd in verschillende formaten en zijn geschikt voor ieder wegtype, als het maar is geasfalteerd. Het Franse bedrijf schat de levensduur van de panelen op tien tot twintig jaar, afhankelijk van de verkeersintensiteit. De weg bij Tourouvre-au-Perche maakt overigens onderdeel uit van een set andere pilots, onder meer in Frankrijk en de VS (Georgia). Colas hoopt met dergelijke proefprojecten meer internationale belangstelling te wekken, en dat is niet zo gek, want de verwachtingen zijn kennelijk hooggespannen. De website autoblog.com berekende
Wattway in Hengelo De nieuwe Boekelose brug, de eerste ‘0-op-de-meter’ brug van Nederland zal worden voorzien van het Wattway-systeem. De gemeente Hengelo maakte op 2 maart bekend te hebben gekozen voor het ontwerp van architectenbureau Ney en Partners en aannemer Dura Vermeer voor de bouw van de nieuwe brug over het Twentekanaal. De nieuwe brug is onderdeel van de Laan Hart van Zuid; de verbinding tussen het centrum van Hengelo en de A35. Meer op de website van Dura Vermeer>
vorig jaar dat 1000 kilometer aan Wattway-weg de elektriciteitsvraag van meer dan drie miljoen Franse huishoudens zou kunnen voldoen. www.wattwaybycolas.com>
de Catharinabrug
NEDERLAND B.V.
langste en slankste UHSB brug van Nederland
Hi-Con Nederland B.V. Lozerweg 44-46 6006 SR Weert T: 088-8118 390
www.hi-con.nl info@hi-con.nl
11 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Elpphilharmonie: glazen façade (Foto: Maxim Schulz (boven, onder)/Thies Rätzke (rechts)
Elbphilharmonie Op 11 januari 2017 werd de Elbphilharmonie in Hamburg officieel geopend. Dat gebeurde met een optreden van NDR Elbphilharmonie Orchestra. Elbphilharmonie (kortweg Elphi) is een concertgebouw in het stadsdeel HafenCity in het stadsdistrict Hamburg-Mitte. Het staat op een schiereiland in de Elbe en is volgens de ontwikkelaars van het project, mede door het bijzondere materiaalgebruik, één van de indrukwekkendste en akoestisch meest geavanceerde concertgebouwen van de wereld. Het gebouw is ontworpen voor twee functies: als cultuurcentrum en voor woningbouw. Het is gebouwd bovenop de zogenaamde Kaispeicher, een voormalig stenen warenhuis uit 1963, ontworpen door de Hamburse architect Werner Kallmorgen De nieuwe glazen constructie bovenop de stenen basis heeft wel wat weg van een zeil, anderen zeggen op golvend water. Het is ontworpen door architectenbureau Herzog & de Meuron en is met 108 meter het hoogste bewoonde gebouw in Hamburg.
12 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Glas
De glazen gevel bestaat uit 1.096 individuele glaselementen, waarvan vele verschillend gebogen en gekromd. De individuele glazen panelen zijn vier tot vijf meter breed, bij drie meter hoog. Die van de foyer zijn zelfs meer dan vijf
meter hoog. De meeste van de panelen zijn individueel op maat gemaakt, op de millimeter nauwkeurig bij 600 °C. De kromming van ieder paneel hangt af van de plaats waar ze zich bevindt. Ieder glazen element weegt ongeveer 1,2 ton, en kan met windsnelheden weerstaan van
150 km/uur. Het glazen oppervlak van de Elbphilharmonie beslaat 16.000 m2. Volgens de website van Elbphilharmonie is de glasconstructie zo ontworpen dat het licht en de kleuren van de omgeving zo worden weerkaatst dat het gebouw een soort gigantisch kristal wordt. Foto: Michael Zapf
13 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
De ‘Weiße Haut’ van de grote hal, met akoestische panelen en in het midden de aanzet van de geluidreflector. Foto: Olivier Heissner
Zalen
Het gebouw heeft 26 verdiepingen waarvan de onderste acht binnen de bakstenen basis vallen. Een 82 meter lange gekromde roltrap leidt de bezoekers van de ingang aan de oostkant naar de achtste verdieping en via een tweede trap naar de zogenaamde Plaza. De laatste is een plein met uitzicht over de stad en de haven van Hamburg. Het ligt 37 meter boven de Elbe. De Plaza geeft toegang tot de foyer van de concerthal. In totaal bevat het bouwwerk drie concertzalen, waarvan de grootste 50 meter boven het rivieroppervlak ligt. Ze biedt plaats aan 2.100 toeschouwers. Naast de drie concertzalen bevat het bouwwerk ook nog eens 45 appartementen en de genoemde Plaza. Het complex geeft daarnaast nog onderdak aan conferentiezalen, een hotel, restaurants en bars. Verder is er een parkeergarage voor 433 voertuigen.
en gerecyceld papier. Ieder paneel is exact volgens een van te voren berekende 3D-vorm uitgefreesd, met het oog op zo’n optimaal mogelijk akoestisch oppervlak. De vorm en diepte van elk paneel verschilt al naar gelang de plaats waar ze zich bevindt; alles om zo’n groot mogelijke geluidskwaliteit te bewerkstelligen. De panelen wegen tussen de 35 en 125
kg, afhankelijk van de dikte en omvang. Ze sluiten zo naadloos op elkaar aan dat plafond en wand één geheel lijken. In het midden van het plafond is verder een enorme conische geluidreflector aangebracht die helpt het geluid zo te verspreiden dat de akoestiek op iedere plaats in de hal optimaal is. De Grote Hal huisvest verder een
Gerecyceld papier
De akoestiek is berekend en ontworpen door de Japanner Yasuhisa Toyota, die de witte wanden (Weiße Haut) en plafonds van de Grote Hal heeft laten voorzien van ongeveer 10.000 kleine, gebogen gipsvezelplaatjes, die het geluid weerkaatsen. De panelen zijn gemaakt van een mengsel van natuurlijke gipspleister
14 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Plaza . Foto: Michael Zapf
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017 opvallend pijporgel, ontworpen en gebouwd door Klais Orgelbau. Het orgel heeft 5.000 pijpen met een lengte van 5 millimeter tot tien meter. De meeste zijn van tin, maar 400 zijn geconstrueerd uit hout, dat in sommige gevallen meer dan 180 jaar oud is.
Kosten
Het project heeft nogal wat kritiek te verduren gehad, met name door de vele kostenoverschrijdingen. Toen de bouw begon in 2007 verwachtte men in 2010 klaar te zijn tegen aanvankelijk geschatte kosten van € 241 miljoen. November 2008 werden de kosten geschat € 450 miljoen en twee jaar laten was die prognose opgelopen tot € 500 miljoen. Toen op 31 oktober 2016 de constructie dan eindelijk gereed was bleek de Elbphilharmonie € 789 miljoen te hebben gekost, waarvan € 575 miljoen voor rekening van de Duitse belastingbetaler. www.elbphilharmonie.de
Video: met een drone door Elphi Elbphilharmonie orgel (Foto: Maxim Schulz) Grote zaal: plafond met geluidsreflector. Foto Michel Zapf
15 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Oplaasbeton (2)
De TU Wien ontwikkelde de afgelopen jaren een techniek waarmee zonder arbeidsintensieve en dure bekistingen een betonnen koepel van 80 ton kan worden gebouwd. De truc: ze blazen het beton op als een ballon. De methode wordt nu toegepast in een testkoepel van de Österreichische Bundesbahnen (ÖBB Infrastruktur).
Betonnen koepels zijn efficiënte structuren, maar ingewikkeld en duur om te bouwen. De bekisting vraagt om inzet van veel arbeid en materiaal. Er is een alternatief: Pneumatic Forming of Hardened Concrete (PFHC), ontwikkeld door dr. Benjamin Kromoser en prof. Johann Kollegger aan het Instituut Structural Engineering van de TU Wien. Het idee is om met een opblaasbaar kussen betonnen delen zo op te tillen dat er een dubbelgekromde structuur ontstaat: een betonnen koepel. Zo kan een ingewikkeld hulpraamwerk en een gekromde bekisting achterwege blijven. De Infratak van de Oostenrijkse spoorwegen (ÖBB Infrastruktur) gebruikt de methode momenteel voor de bouw van een testkoepel (schaal 1:2) in Karinthië, dat later als evenementenhal moet gaan dienen.
De methode
De bouwmethode is relatief simpel. Eerst wordt een vlakke betonnen plaat gegoten, met wigvormige segmenten. Nadat het beton is uitgehard, wordt het luchtkussen dat zich onder de betonnen segmenten bevindt, opgeblazen. Rekbanden rond de omtrek zorgen ervoor de uiteindelijke vorm wordt bereikt.
16 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Artist impression van de testkoepel in de rol van presentatieruimte
Glasvezelversterkte kunststofstaven worden gebruikt als wapening en absorberen de optredende spanningen in de betonnen plaat. De plaatsegmenten zijn zo nauwkeurig ontworpen dat er een exacte koepelstructuur ontstaat. Volgens de TU Wien bespaart de methode 50 procent beton en 65 procent aan wapeningsstaal.
ÖBB-testkoepel
De testkoepel, gebouwd voor ÖBB Infrastruktur, is 26,5 m lang, 19,1 m breed en 4,2 m hoog. Ze moet worden gezien als de technische try-out voor een groter project, namelijk de bouw van een wildviaduct over de dubbelspoors 'Koralmbahn' in Karinthië. Inmiddels is het vervormingsproces van de testkoepel met succes afgerond. Volgens dr. Benjamin Kromoser zal tijdens de voorbereiding van het project de bouwmethode steeds verder worden verbeterd. Het testgebouw zal naar verwachting in de zomer 2017 voor evenementen worden gebruikt. Deel I, het begin van het project, werd gepubliceerd in Innovatieve Materialen 2, 2014
17 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Van plagsel tot bouwsteen
BioBlocks Na twee jaar bouwen werd eind december de zogenaamde parallelstructuur A12 bij Gouda geopend, bedoeld om de bereikbaarheid en doorstroming in de regio te bevorderen. De parallelstructuur - aangelegd in opdracht van de provincie Zuid-Holland - bevat een aantal nieuwe infrastructurele werken. Daaronder bevindt zich een extra kruising ter hoogte van de Gouwe, en daar is iets bijzonders mee. Een toerit en landhoofd zijn bekleed met een getrapte, natuurlijke, duurzame wand van zogenaamde BioBlocks, een relatief nieuw, watervast en geluiddempend materiaal, gemaakt van geperste plantenresten. BioBlocks is zowel de naam van een bedrijf als van een product. Het verhaal daarvan begon enkele jaren geleden toen men bij het bedrijf Voets Gewapende Grondconstructies in Den Dungen op het idee kwam om afgeplagd, organisch materiaal uit de weerribben te gebruiken als bekleding van deze gewapende grondconstructies. De Weerribben is een 3.500 ha groot natuurgebied in het noordwesten van de provincie Overijssel. Het is onderdeel van het Nationaal Park Weerribben-Wieden en is grotendeels in beheer van Staatsbosbeheer. Ooit was het een veenwinningsgebied, maar sinds die activiteit vlak na de Tweede Wereldoorlog is gestopt, heeft het de neiging om langzaam dicht te groeien. Hierbij ontstaan rietlanden, die op hun beurt onder de waterlijn vervenen tot moeras-
18 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
bossen. Om zoveel mogelijk landschaps typen te behouden, voert Staatsbosbeheer een actief beheerbeleid door de rietvelden af te plaggen en/of te ontgraven; jaarlijks ongeveer 25 hectare. De zogenaamde kragge (veenmosmatten), plagsel en maaisel dat hierbij vrijkomt, moest tot voor kort worden afgevoerd of opgeslagen omdat er geen betaalbare toepassingen waren. BioBlock is nu zo’n toepassing.
terbestendige bouwsteen, met een druksterkte van 2,5 N/mm2 en een soortelijk gewicht van 0,95 kg/dm3. Ze kunnen worden toegepast als afwerking van grondkerende constructies in de infrastructuur, geluidswallen, oeverbescherming, tuin- en parkinrichting en dergelijke. Ook voor toepassing in de woning- en utiliteitsbouw worden mogelijkheden onderzocht en verder uitgewerkt.
Er zijn overigens verschillende manieren op de blokken te verwerken. Ze kunnen worden gestapeld in een korfconstructie, maar ook blind gemonteerd met haakjes aan de achterzijde. Met het oog op toepassing in de woningbouw, en met name in het interieur, ontwikkelde men inmiddels ook een lijm, waarmee de blokken kunnen worden verlijmd.
Strengenpers
BioBlocks zijn geperste en gedroogde kragge en plagsel. De productie vond tot dusver plaats in een oude steenfabriek in het Gelderse Heteren. Het plagsel moet eerst een aantal jaren in depot ‘rijpen’ waarbij het eventueel aanwezige levende plantaardige materiaal afsterft. Vervolgens wordt het tot stenen geperst met een strengenpers. Daarna laat men de BioBlocks ongeveer acht weken aan de lucht drogen. Gedurende het proces neemt het drogestofgehalte voortdurend toe. De aanvankelijke plantaardige massa bevat 5 procent droge stof; na twee jaar depot is dat 20 procent; na het persen 40 procent en na het drogen circa 94 procent. De stenen wegen voor droging dan 2,5 kilo, een gewicht dat door verdere droging zal teruglopen tot 1 kilo. Het resultaat is een bruin/grijze, wa-
19 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017 Blocks in te zetten in de civiele techniek wordt de CO2, die in de loop der jaren opgeslagen is in het materiaal, voor lange tijd vastgelegd in fysieke bouwwerken. Die worden volgens de producent daarmee een duurzamer alternatief voor bijvoorbeeld schanskorven, die vaak gevuld zijn met stortsteen. Op basis van analyse-resultaten is gebleken dat per ton droge stof aan kraggen, een hoeveelheid van 1,35 ton CO2 langdurig wordt vastgelegd.
Nieuwe pers
BioBlocks tegen een achterconstructie van gewapende grond. De ontstane groenstroken zijn beplant met wilgentenen. De BioBlocks en wilgentenen refereren aan het achterliggende waterrijke veenachtige landschap
Geluidsreductie
Er worden momenteel twee formaten gemaakt: 9x12x22 cm, en 9x6x22 cm. De laatste is de doorgesneden versie van de eerste. Volgens ir. Driek Voets, de geestelijk vader van BioBlocks, ontstaat er bij het doorsnijden een ruw oppervlak, dat om de esthetische uitstraling gewild is bij landschapsarchitecten. Bovendien heeft het ruwe oppervlak uitstekende geluid absorberende eigenschappen. Uit experimenten bij Akoestisch laboratorium Peutz is gebleken dat het materiaal ruim 4 dB geluid absorptie reductie kan
20 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
bewerkstelligen, wat het uiterst geschikt maakt voor toepassing in geluidschermen.
CO2-footprint
Volgens de bedenkers van BioBlocks zit de grote winst van de biologische bouwstenen in het biobased karakter. Het is volgens de producent honderd procent biologisch materiaal, honderd procent duurzaam en volledig recyclebaar. Bovendien heeft het een interessante CO2-footprint. Door kraggen en rietplagsel als grondstof te gebruiken en de Bio-
Het bedrijf BioBlocks maakte tot dusver gebruik van een strengenpers installatie in Heteren, goed voor een jaarproductie van circa 150.000 stenen. Het plan wordt nu werkelijkheid om de productie te verplaatsen naar de Weerribben en een nieuwe productielijn op te tuigen, met een nieuwe pers. Uiteindelijk wil de producent van BioBlocks naar een productielijn van drie miljoen blokken per jaar. Met de nieuwe pers zal bovendien worden onderzocht of er andere formaten mogelijk zijn en/of de maatvastheid is te optimaliseren. Dat laatste is onder meer van belang voor het verlijmen van de stenen voor toepassing in het wooninterieur. Verder wil men de mogelijkheid onderzoeken van een geforceerd droogproces, in plaats van het huidige drogen aan de buitenlucht. Het is de bedoeling dat de nieuwe productielijn in april in gebruik wordt genomen. www.bioblocks.nl
Vakbeurs Materials 2017: bredere formule, sterkere focus De vakbeurs Materials is een jaarlijks terugkerend event op het gebied va materialen en materiaalinnovatie. De editie van 2017 krijgt een bredere opzet die volgens de organisatoren alle aspecten omvat van de toepassing van zowel nieuwe als bestaande materialen. De nieuwe formule versterkt de focus op de praktische uitdagingen waarvoor producenten en toepassers van materialen in de technologische maakindustrie en de procesindustrie komen te staan. Materials 2017 wordt gehouden op 31 mei en 1 juni 2017 in Veldhoven en wordt georganiseerd door het Mikrocentrum. De organisatie heeft gekozen voor een levendige opzet rond vier pijlers: materialen, oppervlaktetechnieken, verbindingstechnieken en analysetechnieken. Bijzondere materiaalinnovaties en -toepassingen vormen het fundament onder veel van onze verworvenheden. De bestaande kennis en expertise verdienen een brede verspreiding - Materials 2017 vormt daarvoor het grootste trefpunt voor (niet-) materiaalkundigen in de Benelux. Tegelijk komen producenten en toepassers van materialen telkens voor nieuwe uitdagingen te staan. Materials 2017 biedt exposanten het platform om hun oplossingen te presenteren.
Vier pijlers
De vakbeurs en het congres worden gebouwd op vier pijlers, die elk een discipline vertegenwoordigen: materialen, oppervlaktetechnieken, verbin-
dingstechnieken, en analysetechnieken. Elke pijler krijgt een eigen zone op de beursvloer. Binnen een zone positioneren de exposanten zich rondom de gezamenlijk in te vullen Experience Area’s waar ze onder meer live demo’s geven of waar bezoekers zelf aan de slag kunnen. Tevens krijgt elke zone een aparte lezingenzaal. Met Materials 2017 willen de organisatoren de vier disciplines onder één materialenparaplu samenbrengen. Volgens het Mikrocentrum liggen de vier disciplines in elkaars verlengde en kunnen niet zonder elkaar. Samen maken ze de beurs breder en interessanter voor bezoekers van allerlei pluimage. Voor elk van die disciplines worde de exposanten intensief betrokken bij het vormgeven
van de betreffende zone. Die inrichting moet hen de gelegenheid geven om actief in contact te komen met de bezoekers om hen optimaal te informeren en inspireren. De vakbeurs met congres is in de nieuwe opzet veel meer dan alleen een beurs over (nieuwe) materialen en materiaaleigenschappen. Er komen ook tal van oppervlaktetechnieken en verbindingstechnieken aan bod, die aansprekende oplossingen voor allerlei gewenste functionaliteiten mogelijk maken. Verder is er op de beursvloer veel aandacht voor oplossingen van allerlei ‘materiaalopgaven’, zoals anti-corrosie, hechting, temperatuurbestendigheid, hergebruik, recyclebaarheid, slijtvastheid, wrijvingsweerstand, UV-bestendigheid en vervormbaarheid. Tot slot komen onderwerpen als analysetechnieken, testen, meten en simuleren uitgebreid aan bod.
Congres en beurs
De manier waarop Mikrocentrum inspiratie en verbinding faciliteert, is uitgegroeid tot een beproefde formule. Naast de beurs is er een congres met aansprekende keynotelezingen waarin materiaalexperts de state-of-the-art van hun vakgebied uit de doeken doen. Zowel wetenschappers als industriële specialisten zullen in Veldhoven het podium beklimmen. Tevens verzorgen exposanten lezingen met een hoog informatief gehalte. www.materials.nl>
21 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Foto: beeldbank KLM
Lichtere vliegtuigen Promovendus Yibo Su ontwikkelde een sterke verbindingsmethode voor lichtgewicht constructies met thermoplastische composieten. Dit verbreedt de mogelijkheid van toepassing van dit materiaal. Het onderzoek van de Universiteit Twente brengt volgens de onderzoekers de industrie een stap dichter bij lichtere vliegtuigen.
Thermoplastische composieten zijn nieuwe, sterke en vooral lichte, brandstofbesparende materialen, bestaande uit vezels en thermoplastische kunststof. Het materiaal is al enige tijd bezig aan een opmars in onder andere de auto- en de vliegtuigindustrie. De nieuwste vliegtuigtypes van Boeing en Airbus bestaan bijvoorbeeld al voor de helft van het gewicht uit composiet materialen, waarvan een groeiend aandeel thermoplastisch composiet is. Met deze toename ontstaan ook uitdagingen, met name op het vlak van verbindingen tussen verschillende materialen. Zoals tussen metalen en thermoplastisch composieten. Het onderzoek van Su levert hierin een belangrijke bijdrage en maakt de weg vrij voor een bredere toepassing van thermo 22 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
plastische composieten.Volgens Matthijn de Rooij, associate professor Tribologie, bestaan veel lichtgewicht constructies uit meerdere materialen. Daarbij is het van belang dat het juiste materiaal op de juiste plek wordt gebruikt. Dat betekent echter dat er een goede verbindingen moet worden gerealiseerd tussen die verschillende materialen. Voor de luchtvaart zijn verbindingen tussen lichtgewicht metalen en thermoplastisch composieten interessant. Een voorbeeld zijn de metalen scharnieren van een thermoplastische composieten deur. Je kunt niet zomaar een gat boren in thermoplastisch composiet, of er een schroef in draaien, want dan gaat een gedeelte van de sterkte verloren. Het is veel beter om die verbinding te maken door
middel van een insert in het materiaal. Deze insert moet goed vastzitten aan het materiaal zodat het geen zwakke plek wordt. Su vond een goede manier om de insert te verbinden, waardoor deze verbinding erg sterk is. Bijna net zo sterk als de rest van het composiet. De onderzoekers in Twente weten alleen nog niet wat deze verbinding op de lange termijn doet, bijvoorbeeld na veel vlieguren. Er is daarom vervolgonderzoek voor nodig om deze toepassing in de praktijk te brengen, aldus De Rooij.
Onderzoek
Thermoplastisch composiet onderdelen worden doorgaans gemaakt met zogenaamde prepreg. Dat zijn vezels die al
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Voorbeeld van een vliegtuigonderdeel van thermoplastisch composiet met metalen elementen die mechanisch bevestigd zijn, op de oude manier
zijn geĂŻmpregneerd met een kunststof, die worden geconsolideerd, verstevigd, in een pers of een autoclaaf. Su ontwikkelde een manier om een metalen insert al in de mal te plaatsen, en tegelijk met de prepreg mee te consolideren. Dit is nog niet eerder gedaan en levert significante winst op in productietijd en -kosten.
Insert
Su onderzocht welke mechanismen eraan bijdragen dat de insert goed vast komt te zitten aan het thermoplastische
composiet. Vervolgens onderzocht hij welke factoren invloed hebben op de hechting. Hoe ruw en poreus moet het oppervlakte zijn, zodanig dat het kunststof in de insert dringt en zich eraan verbindt? En welke oppervlaktebehandelingen zijn hiervoor nodig? Su bepaalde hoe de insert er uit moet komen te zien en welke oppervlak de insert moet hebben zodat deze goed hecht aan het thermoplastische composiet.
Thermoplastische composieten Thermoplastische composieten zijn ide-
aal voor de auto- en vliegtuigindustrie omdat dit materiaal erg sterk en licht is. Dit zorgt voor brandstofbesparing. Het materiaal heeft verder een lange levensduur, is uitermate geschikt voor geautomatiseerde productie in grote volumes en heeft een sterk potentieel voor recycling en hergebruik. Thermoplastische composieten bestaan uit vezels ingebed in een thermoplastische kunststof. De vezels zijn bijvoorbeeld van koolstof, ofwel carbon, zoals ook in racefietsen en tennisrackets wordt gebruikt. Er zijn ook andere soorten vezels, maar koolstofvezels worden het meest gebruikt in de vliegtuigbouw. Door de vezels te plaatsen in de belangrijkste belastingsrichtingen kan extreem licht en sterk worden geconstrueerd. Het onderzoek van Su werd gesponsord door TPRC en M2i. Su promoveerde op 19 januari. Zijn promotor is Dik Schipper en Matthijn de Rooij is zijn supervisor. Meer over thermoplastische composieten en over TPRC in Innovatieve Materialen 1 2016 Tekst: UTwente> Co-consolidation of Titanium-C/PAEK Joint (pdf)>
Grenslaag titanium (onder) en composietmatrix (boven)
23 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
Material Xperience Parallel aan de BouwBeurs 2017 werd van 6 tot en met 10 februari in de Jaarbeurs in Utrecht de Material Xperience tentoonstelling gehouden, georganiseerd door Materia. Materia is een internationale netwerkorganisatie die zich bezighoudt met materialen en innovatie. Doel is om materiaalinnovatie te stimuleren voor een mooiere, duurzamere en kwalitatief betere gebouwde omgeving. Material Xperience is een expositie annex beurs voor architecten en iedereen die op creatieve manier iets met materialen heeft. Zoals ieder jaar bestaat de bijeenkomst uit een lezingenprogramma en vooral uit de presentatie van - wat de organisatie zelf noemt - ‘de meest vernieuwende en opzienbarende materialen uit de Materia-collectie die het afgelopen jaar door de Materia-redactie zijn gescout’. En zo was er weer van alles te beleven op het gebied van nieuwe en/of innovatieve materialen. Zoals van bamboeleverancier MOSO die de gelegenheid aangreep om haar nieuwe bamboe-constructiebalk - Bamboo N-finnity - ten doop te houden (zie
24 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
pagina 3); Brinkman Baksteencentrum introduceerde een nieuw type gevelsteen: ClickBrick; Forboflooring kwam met een nieuw marmoleumproduct: Cocao, waaraan als natuurlijk ingrediënt gemalen cacaodoppen aan toe was gevoegd; Wellsun demonstreerde haar Lumiductconcept: transparante, daglichtregulerende en energie-opwekkende zonnepanelen en ga zo maar door.
Anders dan anders
En dan was er nog een hele reeks aan materialen en/of toepassingen te bewonderen die Materia in haar voorbeschouwing als ‘anders-dan-anders’ kwalificeert. Daar was niets teveel mee
gezegd. Zo was er isolatiemateriaal van zeewier, glazen bouwstenen, plasticachtig materiaal, gemaakt van afvalvlees, een soort bouwblokken van geperst papierafval, 3D-geprint keramiek en nog veel meer innovatief materiaal uit onverwachte hoek. Verrassend was bijvoorbeeld dat 3D-geprint keramiek klaarblijkelijk op verschillende manieren kan worden opgevat. Een presentatie van onderzoek door de universiteit van Darmstadt liet bijvoorbeeld de mogelijkheden zien van keramische elementen in de vorm van een soort honingraat, die met een zogenaamde FDM-printer waren ge3D-print. FDM staat voor Fused Deposition Modeling, en is een techniek,
waarbij de structuur laagje voor laagje wordt opgebouwd. Echter, ook ‘3D-geprint keramiek’, maar dan totaal anders is het concept van Pixelstone. Daarbij worden kleine baksteenkubusjes door een robot - de 3D-printer - precies in de juiste structuur gepuzzeld tot bijvoorbeeld een gevel.
3D-geprinte baksteen
Baksteen is al millennia oud, maar dat betekent niet dat de mogelijkheden van het materiaal zijn uitgeput. Dennis de Witte M.Sc. van de Technische Universität Darmstadt Institute of Structural Mechanics and Design, experimenteerde met het 3D-printen van baksteencomponenten, met het
doel om een nieuwe generatie bouwmaterialen te onderzoeken. Tijdens de Material Xperience werden een aantal werkstukken getoond van 3D-geprint bouwkeramiek. Volgens de website www.facadeworld een samenwerkingsverband tussen de technische universiteiten van Delft en Darmstadt - staat er op dat gebied veel te gebeuren. Conventioneel bouwkeramiek biedt beperkte mogelijkheden als het gaat om vormvrijheid en kleine series, en dat is precies waar voor 3D-geprint keramiek de kansen liggen. Als materiaal voor gevels lijkt het er volgens de onderzoekers op dat er een vrijwel onbeperkt nieuw scala aan mogelijkheden zal ontstaan. Onderzoek zoals dat van De Witte moet leiden tot bruikbare 3D-geprinte bouwkeramische producten. https://facadeworld.com
25 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
CNC dubbel gekromd glas
Free-D Geometries heeft volgens eigen zeggen de eerste CNC-gestuurde buigoven ter wereld ontwikkeld, waarmee dubbel gekromd glas kan worden geproduceerd. Tijdens de Material Xperience was daarvan een presentatie te zien. De productiemethode is gebaseerd op meer dan twintig jaar uitgebreid onderzoek naar vervormbare mallen. Doordat de productiekosten veel lager liggen dan voorheen, biedt de nieuw ontwikkelde Pinbed Wizard grote mogelijkheden voor de toepasbaarheid op grote schaal. Bij de productie van deze gekromde glaspanelen wordt het glas in een oven op een flexibel vlak gelegd, die aan de hand van een computer in verschillende
normaal gekoppeld zijn aan het produceren, vervoeren, opslaan, plaatsen en dumpen van vaste mallen. Verder is door de ontwikkelingen van de Pinbed Wizard het energieverbruik en de productietijd verlaagd. De maximale ruitmaten die op dit moment met de Pinbed Wizard gemaakt kunnen worden zijn 900 x 1800 mm bij 400 mm buighoogte. www.fdtechnologies.eu
Wootex
Wootex is een nieuw materiaal gemaakt van gerecycled textiel en plastic afval, geproduceerd in een gepatenteerd proces. Het materiaal heeft houtachtige kwaliteiten en is milieuvriendelijk. Textiel dat niet kan worden hergebruikt, wordt meestal verbrand. Bij dit ver-
brandingsproces komt 3,4 kilo CO2 vrij per 100 kilo textiel (wootex.nl). Door de textiel her te gebruiken in de vorm van ‘het nieuwe hout’ kunnen er tonnen aan CO2-uitstoot worden bespaard. Daarnaast is het een vervangend materiaal voor hout, dat betekent dat er geen bomen gekapt hoeven worden. Het materiaal splintert volgens de producent niet, is weersbestending en heeft een langere levensduur dan hout. Het is hierdoor geschikt voor toepassingen buiten, zoals tuinmeubelen, geluidsschermen en terrassen. Daarnaast hoeft het niet te worden geverfd of op een andere manier te worden bewerkt voor een lange levensduur. De kleuren waarin het materiaal beschikbaar is, zijn grijs en bruin. Het materiaal is getest door Kiwa. De buigsterkte van Wootex is tussen de 8 en 18 MPa. De treksterkte is van 2 tot 9 MPa, de buigmodulus van 600 tot 1150 MPa en water absorptie van minder dan een half procent. Wootex is volgens de ontwikkelaars daarnaast zeer goed bestand tegen temperatuurschommelingen. Er komt veel minder krimp en uitzetting voor vergeleken met andere mixed plastics. Ook tegen vorst is het beter bestand. https://wootex.nl/about
Bouwsteen van papier
Woojai Lee heeft bakstenen ontwikkeld van gerecycled krantenpapier. Lee komt uit Nieuw- Zeeland en is afgestudeerd aan de Design Academy in Eindhoven. De stenen zijn volgens de bedenkers Onder: Wooltex
vormen kan worden gestuurd. Na het opwarmen zal de glasplaat in de gewenste vorm worden gebogen. Hierbij kunnen heel nauwkeurig vrijgebogen glasplaten worden geproduceerd. Daarnaast is door de nieuwe ontwikkeling de duurzaamheid van het productieproces verbeterd. Er wordt geen gebruik gemaakt van een vaste mal, maar van een vlak dat voor verschillende vormen kan worden gebruikt. Dit verlaagt volgens de ontwikkelaars van het systeem de kosten en vervuiling die
26 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
sterk, stapelbaar en hebben een marmerachtige uitstraling. Lee’s bakstenen zijn een voorbeeld van hoe we gerecycled papier in een duurzamere manier kunnen gebruiken. Papier is het meest geproduceerde en meest afgedankte materiaal in de wereld. Het probleem bij het recyclen van papier is dat iedere keer dat het gerecycled wordt, de vezels kapot gemaakt worden en hierdoor de vezels kleiner en zwakker worden. Hierdoor wordt de kwaliteit minder en de recycle cyclus kan niet meer worden voortgezet. Door van het gerecyclede papier een duurzaam product te maken zal dit geen probleem meer zijn. De bakstenen worden gemaakt door van papier pulp te maken, dit te mengen met lijm en vervolgens samen te persen in mallen in de vorm van betonnen metselstenen. Na het vormen worden ze uit de mallen gehaald en gedroogd. Na het drogen worden de blokken geschuurd om het een zacht oppervlak te geven. Lee heeft een meubelserie samengesteld met deze papieren bakstenen. Deze bestaat uit twee bankjes en een zijtafel. Deze collectie toont het praktische gebruik van de papieren blokken. De bakstenen zijn nog in verdere ontwikkelen voor interieurdelen, zoals wandpanelen en scheidingwanden.
celd kunststof. Het is een ontwikkeling van ontwerpbureau Overtreders en architectenbureau SLA. De bedenkers van het concept beschikken over een eigen recyclefabriekje, waarmee men zegt plastic huisafval te transformeren tot het mooiste bouwmateriaalooit. In de fabriek, de Pretty Plastic Plant, worden shampooflessen, yoghurtbakjes, emmers, doppen van flessen, weggegooide tuinstoelen en afval van een spuitgietfabriek verwerkt tot nieuwe, architectonisch toepasbare producten. Er bevinden zich machines om te sorteren, te wassen, te malen en te spuiten. (Innovatieve Materialen nummer 2 2016.)
De Pretty Plastic Plant is ook een educatief project. Bureau Sla en Overtreders W geven workshops aan schoolkinderen. De kinderen kunnen een zak met plastic afval meenemen, leeggooien in de eerste machine en dan het proces volgen tot en met het product dat uit de spuitgietmachine komt. Pretty Plastic was vorig jaar een van de genomineerden voor de New Materials Award 2016. www.prettyplastic.nl
http://nonagon.style/woojai-lee-designer-paperbricks-for-modern-homes/
Pretty plastic
Tijdens de Material Xperience werd ook een wand van Pretty Plastic gepresenteerd. De wand is opgebouwd uit een soort plastic leien, gemaakt van gerecy-
27 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
De potentie van 3D-betonprinten De ontwikkelingen op het gebied van 3D-geprint beton gaan razendsnel. Sinds ruim een jaar geleden aan de TU Eindhoven het 3DCP-project (3D Concrete Printing) is gestart, is veel kennis en ervaring opgedaan. Het 3D-printen van een complexe vorm in beton is voor de printer niet ingewikkelder of duurder dan een rechte vorm. Dit biedt kansen voor vormgeving, efficiency en duurzaamheid. Om de architectonische potentie van 3D-betonprinten te verkennen, heeft het Cement&BetonCentrum de Tektoniek Design Challenge in het leven geroepen, die eind 2015 is gestart. Drie geselecteerde architectenbureaus hebben samen met TU Eindhoven drie prototypes ontwikkeld die op de BouwBeurs 2017 (6 - 10 februari, Jaarbeurs Utrecht) werden getoond: Fire Wall (Bekkering Adams architecten), Economy of Nature (Bierman Henket architecten) en ESOffice (StudioSK - Movares). 28 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017 Bij het tot stand komen van de drie projecten die op de Bouwbeurs werden gepresenteerd, is door de betrokken partijen nauw samengewerkt met de TU Eindhoven, en met name de 3DCP-projectgroep. De laatste staat onder leiding staat van professor Theo Salet, afdeling Constructief Ontwerpen. Sinds ruim een jaar beschikt 3DCP over een grote betonprinter en is de capaciteit van het TU-onderzoeksteam uitgebreid. Dagelijks wordt er op wetenschappelijke wijze nieuwe kennis en ervaring met de printer opgedaan. Het onderzoek richt zich onder meer op de cruciale afstemming tussen de lengte en geometrie van het printpad, de printsnelheid en de samenstelling van het betonmengsel, en op het (bij)sturen van deze digitale productieprocessen.
Hooggespannen
Bij 3D-betonprinten wordt geen gebruik gemaakt van de bekisting. Het betonmengsel is zo aangepast dat er via een pomp stabiele laagjes worden gevormd, die niet wegvloeien en die bovendien snel enige sterkte ontwikkelen. Als de printer klaar is met de eerste laag en aan de volgende begint, moet de eerste deze al kunnen dragen. Afstemming tussen de lengte en geometrie van het printpad, de printsnelheid en de mengselsamenstelling is cruciaal, maar kan met digitale processen nauwkeurig worden (bij) gestuurd. Uiteindelijk is het printen van een ingewikkelde vorm voor de printer niet inge-
Fire Wall van Bekkering Adams architecten
wikkelder dan een rechte vorm en dat biedt kansen voor vormgeving, efficiency en duurzaamheid. Materiaal kan bovendien veel intelligenter worden ingezet, precies daar waar het constructief nodig is. Dat, plus de inzet van veelbelovende, nieuwe materialen zoals ultra-hogesterktebeton (UHSB), maken de verwachtingen extra hooggespannen. Met dit extreem sterke UHSB-materiaal kan uiterst slank worden gebouwd, waardoor veel gewicht kan worden bespaard, zowel op de constructie, als op de fundering. Bovendien heeft het materiaal een extreem dichte en gladde oppervlaktestructuur, waardoor vocht, vuil en zouten niet binnen kunnen dringen. Dat garandeert een zeer lange levensduur en maakt onderhoud praktisch overbodig.
Fire Wall
In 2015 heeft het Cement&BetonCentrum de zogenaamde Tektoniek Design Challenge uitgeschreven, een prijsvraag met als oogmerk de architectonische potentie van 3D-betonprinten te verkennen. Er kwamen drie projecten als winnaars uit de bus: ‘Fire Wall’, ESOffice en ‘The Economy of Nature’. Het afgelopen jaar heeft Bekkering Adams architecten in samenwerking met de TU Eindhoven, faculteit Bouwkunde, en kennisnetwerk Tektoniek van het Cement&BetonCentrum ontwerpvoorstellen gemaakt en geëxperimenteerd met de mogelijkheden van het 3D-printen van beton. In het ontwerp van Fire Wall zijn volgens de bedenkers Bekkering Adams architecten verschillende eigenschappen van beton en 3D-printen gecombineerd. Omdat er geen belemmeringen zijn door een mal, kan optimaal gebruik worden gemaakt van de vormvrijheid: holten, geïntegreerde leidingen, doorgangen en combinaties met andere materialen. De productietechniek heeft de potentie om rijke texturen en patronen met filigreine uitstraling, zoals kantwerk, in de architectuur te doen herleven. Dit kon bijvoorbeeld door te variëren in hoogte en snelheid van de printkop bij constante materiaaltoevoer. Door glas, andere translucente materialen of verlichting te integreren in het beton, verandert volgens de ontwikkelaars van Fire Wall een functionele wand in een verrassend schouwspel van licht en schaduw.
29 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
(Fig 1) Geoptimaliseerde ESO-kolom uit prijsvraag 2015
(Fig 2) Ontwikkeling naar klaverkolom met het oog op printbaarheid 2016
(Fig 3) Doorsnede wand en met geïntegreerde leidingwegen 2017
ESOffice
overkragingen op de kop te printen met gebruik making van zand als contramal. Een ander aandachtspunt bleek het verschuiven van het zwaartepunt per doorsnede. Deze tussenresultaten hebben geleid tot het uiteindelijke ontwerp van een ‘plakje wand’, wat op de zijkant gemakkelijker uitvoerbaar is doordat er geen uitkragingen meer in voorkomen. De geprinte doorsnede lijkt op de doorsnede van een botstructuur, waarbij in het midden minder en aan de uiteinden meer materiaal toegepast wordt (figuur 3). In de wand zijn sparingen ten behoeve van leidingwegen meegenomen. De othogonale vorm appelleert aan rechthoekige bouwelementen waar de traditioneel ingestelde bouw aan is gewend. De doorsnede laat organische vormen zien waar alleen materiaal wordt toegepast waar het nodig is.
Door ‘contour crafting’ - het laag voor laag opbouwen van een driedimensionale, betonnen vorm - wordt in dit geval een dubbele kromming gemaakt. Door het trapsgewijs laten oplopen van verschillende lagen ontstaan wigvormige segmenten die na assemblage de gewenste kromming vormen.
Een tweede project dat tijdens de BouwBeurs werd gepresenteerd was ESOffice, waarbij ESOffice; een 3D in beton geprinte draagconstructie voor een ‘bomenkantoor’, ontwikkeld door de ‘werkgroep Topologisch Optimaliseren’ van StudioSK/Movares. De werkgroep heeft door gebruik making van experimenten met de 3D-betonprinter een aantal stadia doorgemaakt. De inzending bestond uit een topologisch geoptimaliseerde draagconstructie voor een kantoor, waarvan de vorm gegenereerd is door software aan de hand van vooraf integraal bepaalde parameters. De vorm wordt daarna door de printrobot geproduceerd. Niet alleen wordt met deze wijze van ontwerpen en engineeren alleen materiaal toegepast waar het noodzakelijk is, ook worden bouwfasen gereduceerd door leidingwegen voor werktuigbouwkundige en elektra in één keer mee te printen (figuur 1). In 2016 hebben de mogelijkheden en onmogelijkheden van de 3D-robotprinter van de TU-Eindhoven invloed gehad op de parameters van de kolom. Aan de hand van mogelijkheden voor het creëren van overkragingen en vertakkingen is geëxperimenteerd met een ‘klaver-achtige’ kolom, die doet denken aan koraalstructuren (figuur 2). Mogelijke overkragingen bleken beperkt uitvoerbaar, er is geprobeerd om
30 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
The Economy of Nature
Ten slotte werd in Utrecht ‘The Economy of Nature’ gepresenteerd, een ontwerp van Bierman Henket architecten. Het betreft een betonnen trap (The Economy of Nature) die volgens de bedenkers is geïnspireerd door driedimensionale vormen die in de natuur zijn terug te vinden. De techniek van 3D-printen biedt in de toekomst oneindig veel mogelijkheden om op een functionele, efficiënte wijze een persoonlijk, expressief ontwerp voor een architectonisch element zoals een trap te realiseren.
Cement&BetonCentrum>
INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2017
M2i
Four Service Areas Science
Human Capital
We develop technology & industry roadmaps to materialize scientific agendas
We connect talented people to our partners, creating results together.
Network
Market Platforms
We combine existing competences and new markets and vice versa
As the specialist network organization in materials innovation, the Materials innovation institute (M2i) works with large industries as well as small and rapidly expanding companies. M2i delivers value to business and science in four service areas.
Valorization
€
We empower industry to capitalize on developed competences and technologies
M2i is the enabler in materials innovation and delivers the integral programming for the Top Sector High Tech Systems and Materials (HTSM), boosting the Dutch economy with knowledge and talent and strengthening its position as global player.
31
“To be successful in our society, we are taking a leading role in the social and technical materials innovations — for the generations to come.” — Mario van Wingerde CEO M2i
Elektronicaweg 25 2628 XG Delft +31 88 035 1900 |info@m2i.nl INNOVATIEVE MATERIALEN www.m2i.nl
1 2017
INNOVATIEVE MATERIALEN Innovatieve Materialen Innovatieve Materialen is een interactief, digitaal vakblad over nieuwe en/of innovatief toegepaste materialen in de civieltechnische sector, bouw, architectuur en design. Kerngedachte achter het blad is dat de materialensector tot dusver was ‘verzuild’ op basis van materiaalsoorten, waardoor veel kennis en kansen niet worden benut. Daar wil Innovatieve Materialen iets aan doen. Innovatieve Materialen verschijnt in digitale vorm zes keer per jaar. Abonnees ontvangen een bladerbare versie plus een downloadable pdf-editie. Beide versies zijn interactief, en bevatten hyperlinks en video’s. Uitgever: SJP Uitgevers: Postbus 861, 4200 AW Gorinchem. Tel. 0183 66 08 08 Vraag een gratis digitaal proefnummer aan: info@innovatievematerialen.nl
SJP Uitgevers
Digitaal
Innovatieve Materialen is een digitaal vakblad, wat logischerwijs de mogelijkheid geeft om meer informatie toe te voegen dan in een conventio neel papieren vakblad gebruikelijk is. Vaak wordt er bij de artikelen een koppeling gemaakt met een relevante website, achterliggende informatie, rapporten, videomateriaal en/of eerder verschenen artikelen.
Postbus 861 4200 AW Gorinchem tel. (0183) 66 08 08 e-mail: info@innovatievematerialen.nl
Abonnementen Een digitaal abonnement in 2017 (6 uitgaven) kost € 39,50 (excl. BTW) www.innovatievematerialen.nl