IM20201NL

Nummer 1 2020

MATERIALDISTRICT ROTTERDAM 2020 ZET IN OP CIRCULAIRE ECONOMIE GLASSCHUIMGRANULAAT PROTOTYPING + MNE 2020 ZEER OPEN AFVAL KERAMIEK (ZOAK) KLINKER NIEUWE MODELLEN VOOR EFFICIENTER DIEPTREKPROCES

INHOUD Innovatieve Innovatieve Materialen Materialen isis een een vaktivaktijdjdschrift over ontwikkelingen op het schrift gericht op de civieltechnische gebied duurzame, innovatieve sector envan bouw.

Het bericht over ontwikkelingen op hetde gebied van duurzame, materialen en/of toepassing daarvan innovatieve materialen en/of de toepassin bijzondere constructies. ing daarvan in bijzondere constructies.

Innovatieve Materialen werkt nauw samen met Stichting MaterialDesign Innovatieve Materialen is een uitgave van Civiele Techniek, onafhankelijk vaktiUitgeverij jdschrift voor ingenieurs SJPcivieltechnisch Uitgevers werkzaam in de grond-, weg- en waterbouw Postbus en verkeerstechniek.

861

4200 AW Gorinchem De redactie staat open voor bijdragen tel. (0183) 66 08daartoe 08 van vakgenoten.

U kunt contact e-mail: opnemen info@innovatievematerialen.nl met de redactie. www.innovatievematerialen.nl

Hoofdredactie: Gerard van Nifterik

Uitgeverij

Advertenties

SJP Schoonebeek Uitgevers Drs. Petra e-mail: ps@innovatievematerialen.nl Postbus 861 4200 AW Gorinchem Een digitaal abonnement in 2020 tel. (0183) 66 08 08 (6 uitgaven) kost € 39,50 (excl.

BTW) e-mail: info@innovatievematerialen.nl KIVI-leden en studenten: www.innovatievematerialen.nl € 25,- (excl. BTW) Een papieren abonnement in 2020 kost €Redactie: 65,- (excl. BTW) Zie ook: www.innovatievematerialen.nl Bureau Schoonebeek vof Hoofdredactie: Niets uit deze uitgave mag worden Gerard van Nifterik verveelvuldigd en of openbaar worden door middel van herdruk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, Advertenties zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Drs. Petra Schoonebeek

e-mail: ps@innovatievematerialen.nl

Innovatieve Materialen platform:

Een digitaal abonnement in 2016 Dr. ir. Fred Veer, Ir. Rob Nijsse (6 uitgaven) kostprof. € 25,00 (excl.

BTW) (Glass & Transparency Research Group, TU Delft), dr. Bert van Haastrecht (M2I), Wim Poelman, dr. Ton Zie ook: prof. www.innovatievematerialen.nl Hurkmans (MaterialDesign), prof.dr.ir.

Jos Brouwers, (Faculteit Bouwkunde, Leerstoel Bouwmaterialen, TU Niets uit deze uitgave mag worden Eindhoven), prof.dr.ir.

Jilt Sietsma, verveelvuldigd en of openbaar worden (4TU.HTM/ door middelWerktuigbouwkunde, van herdruk, fotokopie, MaritiemeofTechniek Technische microfilm op welke&wijze dan ook, Materiaalwetenschappen, 3mE); prof.dr. zonder voorafgaande schriftelijke toePim Groen, (SMARTvan Materials Aerospace stemming de uitgever.

Engineering (AE) TU Delft/Holst Centre, TNO), Kris Binon (Flam3D), Guido Verhoeven (Bond voor Materialenkennis/ SIM Flanders, Prof. Dr. ir. Christian Louter Institut für Baukonstruktion Technische Universität Dresden).

1 Nieuws 18 Voorbeschouwing: MaterialDistrict Rotterdam zet in op Circulaire Economie

Met 175 exposanten, een tentoonstelling met vierhonderd materialen en een lezingenprogramma met vijftig sprekers staat MaterialDistrict Rotterdam van 17 tot en met 19 maart 2020 weer bol van de materiaalinspiratie. Als jaarlijkse evenement voor alle materiaalsectoren zet MaterialDistrict volop in op de Circulair Economie.

26 Glasschuimgranulaat

Vorig jaar verdiende glasschuimbeton, toegepast in het hoofdkwartier van Natuurmonumenten in Zierikzee, de Betonprijs 2019 in de categorie ‘Grensverleggend’.

Het was de eerste keer dat glasschuimbeton in Nederland in de woningbouw werd toegepast. Die erkenning is niet voor niets, want het materiaal bestaat voor een aanzienlijk deel uit glasschuim dat het materiaal bijzondere eigenschappen geeft.

Glasschuim is gemaakt van gesmolten en geschuimd afvalglas. Glasschuim bestaat al sinds de jaren dertig, maar door een combinatie van bijzondere eigenschappen - licht, hoge isolatiewaarde en gemaakt van een afvalproduct (glasafval) - staat het volop in de belangstelling.

32 Prototyping + MNE 2020

Op 5 en 6 februari vond Prototyping + MNE 2020 plaats in Kortrijk Xpo. Het was het resultaat van een samenwerking tussen twee voormalige andere beurzen: Prototyping Xpo en MNE. De eerste is de netwerkbeurs voor het ontwerpen en het prototypen van industriële componenten en producten; de tweede staat voor Machine­ ering Network Event. Beide zijn gespecialiseerd in productietechnologie, en dit jaar hebben ze voor het eerst hun sterke punten en kennis gecombineerd.

36 Zeer Open Afval Keramiek (ZOAK) klinker

Start up TileSystems heeft samen met een aantal partners de ZOAK-klinker (Zeer Open Afval Keramiek) ontwikkeld. Deze klinker zorgt ervoor dat hemelwater wordt vastgehouden op de plek waar het valt en direct naar de grond wordt afgevoerd.

Openbare pleinen en straten ondervinden zo geen overlast van het overtollige hemelwater als gevolg van extreme hoosbuien. De ZOAK-klinker heeft een positief effect op het Urban Heat Island Effect (UHI). Testen van de Hogeschool van Amsterdam wijzen namelijk uit dat het vastgehouden hemelwater door hitte verdampt en de klinker afkoelt.

38 Nieuwe tribologische modellen verbeteren de efficiëntie van het dieptrekproces

Binnen het kader van het ASPECT project (www.nweurope.eu/aspect) hebben onderzoekers van de Universiteit Twente, samen met M2i, TriboForm en ESI Group, een geavanceerde simulatietechnologie ontwikkeld die rekening houdt met de temperatuur-geïnduceerde wrijvingstoename bij het vormen van plaatmetaal. Dat kan allerlei problemen tijdens de productie voorkomen.

42 Challenging Glass 7

Op 18 en 19 juni 2020 wordt de zevende editie van ‘Challenging Glass’ gehouden.

Het congres belooft opnieuw een hoogmis van kennis en ontwikkeling te worden in het snel evoluerende domein van glastoepassingen in de bouw. Met deelnemers van over de hele wereld, meer dan 100 presentaties van hoogwaardige papers en inspirerende keynote presentaties belooft de conferentie eens te meer een groot succes te worden.

Cover: Metadecor, pagina 2

1 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Kunstenpand (Illustratie: DeZwarteHond)

Façade van geperforeerd, geanodiseerd aluminium voor Kunstenpand in Rotterdam Sinds 2018 wordt in Rotterdam Zuid gebouwd aan een nieuw centrum voor kunst en cultuur. Dit zogenaamde Kunstenpand werd ontworpen door Architectenbureau DeZwarteHond en gaat onderdak bieden aan Theater Zuidplein, een filiaal van de Bibliotheek Rotterdam en diverse andere culturele functies.

Daarmee vormt het 12.000 m2 grote complex een belangrijk onderdeel van een groter, overkoepelend plan ‘Hart van Zuid’: de metamorfose die het gebied rondom Ahoy en Zuidplein momenteel ondergaat.

2 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Een eigen identiteit

Het Kunstenpand is opgetrokken uit baksteen, met als blikvanger een contrasterende voile-gevel bij de entree en ontvangsthal, uitgevoerd in geanodiseerd aluminium. In dit gebied zullen de publieke functies als de bibliotheek, een foodcourt en een tentoonstellingsruimte komen te liggen.

De aluminium gevel is afkomstig van het bedrijf Metadecor en wordt door het bedrijf op de markt gebracht onder de naam MD Designperforatie. In het geperforeerde metaal kunnen allerlei patronen worden aangebracht; hetzij een repeterend

NIEUWS thema, één grote doorlopende afbeelding, of welk ander ontwerp dan ook. In de interieurarchitectuur wordt MD Designperforatie toegepast ter decoratie, illustratie of bijvoorbeeld voor het bekleden van akoestische wanden. Als de geperforeerde wand of gevel daarnaast van (led)verlichting wordt voorzien, ontstaat een spectaculair beeld dat het gebouw een eigen identiteit geeft.

Als een puzzel

De luifelbekleding van het Kunstenpand bestaat uit zogenaamde MD Flack geanodiseerde aluminiumplaten. Het ontwerp van de gevel bestaat uit kleine driehoeken die als een puzzel in elkaar vallen en op hun beurt weer grotere driehoeken, spiralen en cirkels vormen.

Dit geheel leidt tot een samenspel van vormen die deels al van veraf zichtbaar zijn en deels juist van dichtbij. De gevelpanelen worden door middel van een speciale, door Metadecor ontwikkelde achterconstructie bevestigd. Het Kunstenpand wordt maart/april van dit jaar officieel opgeleverd.

Meer bij Metadecor> Meer bij DeZwarteHond>

Hart van Zuid Hart van Zuid is de naam van de gebiedsontwikkeling rond het winkelcentrum Zuidplein en Ahoy in Rotterdam Zuid. Met de gebiedsontwikkeling Hart van Zuid wil de gemeente Rotterdam een blijvende impuls geven aan Rotterdam Zuid. Een consortium van Heijmans en Ballast Nedam, ondersteund door 3i Infrastructure, is verantwoordelijk voor de gebiedsontwikkeling. Het ontwerp ligt in handen van Architectenbureau Kraaijvanger. Tot het totale plan ‘Hart van Zuid’ behoren verschillende projecten, waaronder de renovatie en uitbreiding van Ahoy, een nieuw zwembad, betere aansluiting van winkelcentrum Zuidplein op de autoluwe Gooilandsingel, stadspleinen en vernieuwing van het OV-knooppunt. Totale geschatte kosten (over een periode van twintig jaar): € 330 miljoen.

Meer over het Hart van Zuid>

3 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Deltagroot Deltares

Een glazen waterkering De dijk in het Limburgse Neer is niet stevig en niet hoog genoeg meer. Struk­ ton Civiel en Van den Herik verhogen en vervangen de kering en passen de infrastructuur aan. De dijkversterking in Neer bestaat uit het versterken van de groene dijk over ongeveer 1.600 meter en het versterken van een harde kering (keermuur) van ongeveer 550 meter. De verhoging van de harde kering met 70 cm betekende dat bij diverse woningen het zicht op de rivier de Maas zou wegvallen.

Bewoners willen het uitzicht op de Maas uiteraard behouden en daarom koos het Waterschap Limburg voor een innovatieve oplossing en wel om een deel van de

4 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS zen panelen worden aangebracht over een totale lengte van 80 meter, verdeeld over een viertal tracĂŠs, waarvan de langste een lengte heeft van 30 meter.

De glazen waterkering bestaat uit vijf lagen gehard glas. De basis wordt gevorm door drie constructieve panelen, elk 1,5 centimeter dik. Aan de buitenkant bevinden zich 8 millimeter dikke ‘opofferingsruiten’. Tussen de glasplaten is een ionomeer folie (1,5 millimeter) aangebracht om het glas extra sterkte te geven, terwijl aan de buitenzijde van een anti-graffitilaag is voorzien.

Om te checken of de glasconstructie inderdaad de impact van drijvende takken en stammen kan weerstaan is effect van een botsing bij Deltares nagebootst door een zes meter lange, 800 kilo wegende boomstam met een diameter van 40 centimeter tegen de kering te laten botsen.

Met het uitvoeren van diverse proeven moet worden aangetoond dat de glazen kering bij hoogwater bestand is tegen optredende belastingen, zodat bewoners achter de dijken goed beschermd zijn.

Op basis van de testresultaten wordt het Expertise Netwerk Waterveiligheid (ENW) gevraagd om een positief advies voor het toe te passen systeem.

De glazen waterkering bestaat uit vijf lagen gehard glas. De basis wordt gevorm door drie constructieve panelen, elk 1,5 centimeter dik

Meer bij Strukton> Video

waterkering uit te voeren in glas, waarbij zowel de veiligheid als het uitzicht wordt behouden. Combinatie Herik/Strukton vof ontwerpt en realiseert de glazen kering. Het plan is om deze glazen kering in het najaar van 2020 te plaatsen, waarbij de afronding van het totale project eind 2020 is voorzien.

De glazen panelen zijn opgebouwd uit meerdere lagen glas en folie. In nauw overleg met de glasleverancier Scheuten is de ideale dikte en samenstelling qua sterkte en transparantie berekend en bepaald, waarbij steeds het doel voor ogen is gehouden om de doorkijk naar de Maas te behouden en tegelijkertijd te voldoen aan de waterveiligheidsnormen.

Het glas en folie dat wordt toegepast is van hoogwaardige kwaliteit zodat het ook goed bestand is tegen invloeden van buitenaf, zoals weersinvloeden. De gla-

5 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Drystack tijdens de GEVEL 2020

Drystack: ‘metselwerk’ zonder cement Tijdens GEVEL 2020, van 28 - 30 januari in Ahoy Rotterdam, werd het systeem van Drystack gedemonstreerd. Drystack is een nieuw droogstapelsysteem voor baksteen. Daarbij zijn geen metselaars meer nodig: vrijwel iedereen kan volgens tekening daarmee een bakstenen gevel stapelen. De architectenbureaus Heren 5 en MH3 gebruikten deze techniek in het gevelontwerp van een woningbouwproject in Hoorn. Daar bouwt Woningcorporatie Intermaris momenteel 267 huurwoningen. De oplevering is volgens planning in 2020.

De ruimte die Woningcorporatie Intermaris gaf om innovatieve technieken toe te passen, leidde er toe dat beide betrokken architectenbureaus aan de Siriusstraat konden experimenteren met een nieuwe manier van het maken van baksteen gevels.

Met het Drystack systeem worden de bakstenen niet meer gemetseld maar ‘droog’ gestapeld. De bakstenen staan op gerecyclede kunststof rekjes. Kleine gaatjes in de baksteen zetten de stenen op hun plek. De voeg tussen de stenen wordt later gevoegd met klakmortel.

De voordelen van het systeem evident. In de eerste plaats kunnen de gevels worden gerealiseerd met minder metselaarscapaciteit. Nu er een schrikbarend tekort is aan metselaars, kan iedereen die een muur bouwen, wat tijdens GEVEL 2020 werd gedemonstreerd.

Belangrijk is ook dat het gebruik van cement wordt vermeden, wat een gunstig effect heeft op de carbon footprint van de gevel en het gebouw als geheel.

Bovendien geeft de methode veel vormvrijheid: met verbanden, patronen: alles wat de ontwerper tekent, is stapelbaar met dit systeem. Ronde muren, golvende gevels, schuine

6 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

patronen, diagonale lijnen, kruizen, delen die uitsteken.

Daar komt nog bij dat de muren aan het einde van hun leven eenvoudig kunnen worden gedemonteerd. Daarmee wordt baksteen een makkelijk te hergebruiken product.

Meer bij Drystack>

NIEUWS kritische CO2 en onder hoge druk werd de substantie vervolgens omgezet in een aerogel. Met behulp van een warmtebehandeling wordt het materiaal uiteindelijk verdicht tot de uiteindelijk gewenste vorm, waarbij volgens de onderzoekers de samenstelling van 18 karaat behouden blijft, maar met de materiaaleigenschappen van een kunststof. Als een stuk ervan op een hard oppervlak valt, klinkt het als plastic. Maar het glimt als metallisch goud en kan worden gepolijst en in de gewenste vorm worden bewerkt.

Lichtgewicht goud Onderzoekers van het EHT Zurich hebben een lichtgewicht 18-karaats goud ontwikkeld, met een matrix van kunststof in plaats van een metaallegering.

De studie werd recentelijk gepubliceerd in het tijdschrift Advanced Functional Materials onder de titel ‘Light gold: a colloidal approach using latex templates.

Advanced Functional Materials’.

Raffaele Mezzenga, hoogleraar Food and Soft Materials, ETH Zurich, en onderzoeker Leonie van ’t Hag wilden een nieuwe vorm van goud ontwikkelen die ongeveer vijf tot tien keer lichter zou zijn dan traditioneel 18-karaats goud. Normaal bestaat een conventioneel goudmengsel voor driekwart uit goud en een kwart koper, met een dichtheid van ongeveer 15 g/cm3. De dichtheid van het nieuwe goudmateriaal is daarentegen slechts 1,7 g/cm3; en toch is het nog steeds 18-karaats goud. Dat lukte door eiwitvezels en een polymeerlatex toe te passen als matrix in plaats van de gebruikelijke metaallegering. In die matrix worden dan dunne schijfjes van gouden nano-kristallen ingebed. Verder bevat het lichtge-

wicht goud talloze kleine luchtzakjes die onzichtbaar zijn voor het oog. Het werkt als volgt. Eerst maakten de onderzoekers een dispersie van de grondstoffen en water. Aan deze dispersie werd een zout toegevoegd en het water werd vervangen door alcohol. Met behulp van super-

De onderzoekers kunnen de hardheid van het materiaal aanpassen door de samenstelling van het goud te veranderen. Het is ook mogelijk om de latex in de matrix te vervangen door andere kunststoffen, zoals polypropyleen.

De mogelijkheden liggen voor de hand.

Niemand wil een zwaar horloge, zelfs als het van echt goud is gemaakt. Na een tijdje wordt het ongemakkelijk en vervelend. De onderzoekers verwachten dan ook dat het plastic goud vooral interessant is voor de productie van horloges en sieraden. Maar er zijn ook kansen binnen de chemische katalyse, elektronica-toepassingen of als stralingsafscherming.

De EHTZ-onderzoekers hebben inmiddels patenten aangevraagd voor zowel het proces als het materiaal.

Meer bij EHTZ>

Gouden nanoplaatjes ingebed in een latex matrix (Foto: Stephan Handschin/ScopeM/ETH Zurich)

7 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Uitgegutste bitumen voegen

Recycling bitumenvoegen tramrails A. Noordzij Bitumenverwerking BV uit Gorinchem heeft een werkwijze ontwikkeld waarbij meer dan 95 percent van de bitumen voeg langs tramrails wordt hergebruikt. Deze voegen worden momenteel nog gezien als afval en afgevoerd en verbrand. Naar schatting veroorzaakt dat 3,381 kg CO2 per kg bitumen veroorzaakt. Daar komt het winnen en bewerken van bitumen nog bij. Het recyclen van de bitumen is ook niet geheel CO2-neutraal, maar biedt volgens Noordzij een flinke reductie in CO2-uitstoot ten opzichte van de huidige werkwijze. De methode van het bedrijf start met het uitgutsen van de bitumen voegen langs tramrails. De verwijderde bitumen wordt afgevoerd naar een recycle-locatie, waar ze wordt gesmolten, gezeefd en weer opgeslagen. Meer dan 95 procent van het materiaal is geschikt voor hergebruik; de rest gaat naar een afvalverwerkingsbedrijf. Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat erkent de methode van Noordzij als ‘voortgezet gebruik’. Daarmee valt de gegutste bitumen niet meer onder ‘afval’. www.noordzij.eu>

8 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Belder 27 4704 RK Roosendaal 0031 165 744 007

info@natureathome.nl Www.natureathome.eu 0031 622 790 309

MaterialDistrict Rotterdam 2020 Met 175 exposanten, een tentoonstelling met vierhonderd materialen en een lezingenprogramma met vijftig sprekers staat MaterialDistrict Rotterdam van 17 tot en met 19 maart 2020 weer bol van de materiaalinspiratie. Als enige jaarlijkse evenement voor materiaalvoorschrijvers uit alle sectoren van de ruimtelijke vormgeving zet MaterialDistrict volop in op de Circulaire Economie.

Klik hier voor een gratis ticket 9 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Hergebruik van metaalpoeder bij 3D-printen Volgens UT-promovendus Laura Cordova Gonzalez kunnen metaalpoeders die worden gebruikt bij 3D-printen worden hergebruikt. Dat maakt het mogelijk om afval te verminderen bij de productie van veel functionele onderdelen voor toepassing in de lucht- en ruimtevaart, de biomedische industrie, de energiesector en de auto-industrie.

Om te voorkomen dat voertuigen en andere machines stil komen te staan, maken de meeste bedrijven gebruik van een grote opslag van reserveonderdelen.

Dat heeft veel ruimte nodig en niet alle opgeslagen onderdelen worden gebruikt. Door ze te 3D-printen, is het niet meer nodig om reserveonderdelen op voorraad te hebben, simpelweg omdat ze geproduceerd kunnen worden wanneer ze nodig zijn.

10 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Slechts een kleine hoeveelheid van het metaalpoeder dat bij 3D-printen wordt gebruikt, wordt daadwerkelijk tot een onderdeel gesmolten. Na het drukken wordt het overtollige poeder uit het eindproduct verwijderd en eventueel opgeslagen voor later gebruik, maar er is te weinig bekend over de kwaliteit van dit poeder. Zowel het smelten als de opslag kan het poeder verontreinigen en de eigenschappen ervan veranderen, waardoor het onbetrouwbaar wordt. Hergebruik van het poeder is een risico dat de meeste bedrijven niet willen maken. Bij de meeste kritische componenten, zoals in de luchtvaartindustrie, is het belangrijk dat de metaalpoeders, en dus de eindproducten, hun kwaliteit behouden en een hoge mate van herhaalbaarheid vertonen.

In haar proefschrift beschrijft Cordova Gonzalez een methode om metaalpoeder veilig te hergebruiken voor selectief lasersmelten. In haar onderzoek keek ze naar vier verschillende metaalpoeders die vaak worden gebruikt bij additive manufacturing. Al deze poeders hadden verschillende eigenschappen na een aantal cycli van hergebruik. Na vier keer hergebruik vertonen onderdelen die zijn gemaakt met hergebruikt poeder meer microporiĂŤn dan onderdelen gemaakt van nieuw poeder. De gewijzigde structuur (zie figuur 1) had echter geen effect op de mechanische eigenschappen bij statische belasting.

Om de kwaliteit van het poeder te garanderen stelt Cordova Gonzalez een nieuwe methode voor om het poeder

NIEUWS zowel te hergebruiken als op te slaan. Zij adviseert om het poeder te analyseren voor het eerste gebruik, na langdurige opslagperiodes en tussen de cycli door, afhankelijk van de benodigde betrouwbaarheid van het eindproduct. Om de kwaliteit van het gebruikte poeder te verhogen, kunnen fabrikanten het poeder zeven om te grote deeltjes te verwijderen of het poeder te vernieuwen door het te mengen met nieuw, ongebruikt poeder.

Laura Cordova Gonzalez verdedigde haar thesis op donderdag 30 januari 2020 onder de titel ‘Exploring the influence of powder properties and handling on the selective laser melting process’.

Tekst Universiteit Twente> Figuur 1: Microporiën in delen gemaakt van ongebruikt ‘virgin’ poeder (a en b) en hergebruikt poeder (c en d)

Design Carpets with impact on CO2 These exceptional carpets from Studio Wae with geometric designs are made with production failures of the 3 biggest carpet­ tile producers of The Netherlands. Interface, Tarkett (Desso) and Forbo. Studio Wae has collaboration contracts with these sustainable frontrunners to expand the lifecycle of these wastes. The designs are inspired on M.C. Esher.

You can create your own color, shape and size which makes every carpet unique as it always fits in the space. Due to the unique click system the loose tiles click together, so you can go crazy on your creation.

www.studiowae.nl

‘Create your own Wae’

11 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Milieuvriendelijk alternatief EPS isolatiemateriaal Onderzoekers van de Washington State University hebben een milieuvriendelijk, plantaardig materiaal ontwikkeld dat (voor het eerst) beter zou isoleren dan EPS. Het nieuwe schuim bestaat voor het overgrote deel uit nanokristallen van cellulose, het meest voorkomende plantaardig materiaal op aarde. De onderzoekers ontwikkelden ook een milieuvriendelijk en eenvoudig productieproces om het schuim te maken, met water als oplosmiddel.

Het onderzoek, onder leiding van Amir Ameli, universitair docent aan de School of Mechanical and Materials Engineering, en Xiao Zhang, universitair hoofddocent aan de Gene and Linda School of Chemical Engineering and Bioengineering, werd vorig jaar gepubliceerd in het tijdschrift Carbohydrate Polymers, onder de titel ‘Strong ultralight foams op basis van nanokristallijne cellulose voor hoogwaardige isolatie’.

Eerder maakten andere onderzoekers op cellulose gebaseerde schuimen, maar volgens Washington State University presteerden die materialen niet zo goed als EPS. De materialen waren weliswaar eveneens van plantaardige herkomst, maar zijn niet zo sterk, isoleren niet zo

12 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

goed en worden bij hogere temperaturen in een vochtig milieu afgebroken.

Het WSU-team ontwikkelde nu een klaarblijkelijk beter materiaal dat voor ongeveer 75 procent bestaat uit nanokristallen van cellulose uit houtpulp. Ze voegden polyvinylalcohol toe, een ander polymeer dat bindt met de nanocellulosekristallen en het resulterende schuim elastischer maakt.

WSU Tri-Cities post-doctoralonderzoeker Peipei Wang

Dat leverde een materiaal op met een uniforme cellulaire structuur, wat het een goede isolator maakt. Daarmee overtrof het plantaardige materiaal uit Washington de isolatiecapaciteit van EPS en dat was voor het eerst. Het nieuwe materiaal is bovendien erg licht en kan tot 200 keer zijn gewicht dragen zonder te vervormen.

Meer bij Washington State University>

Inspired by Print Met een uniek initiatief presenteren drie bij FESPA Nederland aangesloten bedrijven zich tijdens Material District Rotterdam 2020. Onder het motto ‘Inspired by Print’ laten Agfa BV, lwaarden Artwork en PPP Nederland gezamenlijk zien waartoe de branche van visuele communicatie in staat is op het gebied van Digital Deco.

FESPA Nederland 085 - 760 03 33 inspiredbyprint@fespa.nl www.fespa.nl

MasterTop PUre floor design PU-gietvloeren die aanmerkelijk bijdragen aan duurzaam bouwen Bezoek ons op Material District, stand C51, Ahoy Rotterdam, 17-19 maart

NIEUWS

Eerste dubbel gebogen textielbetongevel

Het Instituut voor textieltechnologie van de RWTH Aachen University (Institut fĂźr Textiltechnik der RWTH Aachen) heeft samen met een aantal industriĂŤle partners een dubbel gebogen textielbetongevel ontwikkeld. Dat gebeurde in het kader van het zogenaamde CurveTex-onderzoeksproject, dat is bedoeld om een drapeerbare textielversterking voor dubbel gebogen textielbetonelementen te ontwikkelen. Het nieuwe materiaal combineert volgens RWTH de voordelen van textielbeton met nieuwe driedimensionale vormgevingsmogelijkheden, waarbij gebruik wordt gemaakt van elastisch versterkingstextiel van glasvezels. Daarmee kunnen golvende of ronde structuren worden gemaakt.

Volgens RWTH Aachen werden textielvezelversterkte betonelementen (textile reinforced concrete, TRC) tot nu toe alleen gebruikt als vlakke panelen, platte sandwichconstructies of eenvoudig gebogen bouwconstructies. Maar de projectdoelstellingen van CurveTex gingen een paar stappen verder, namelijk de ontwikkeling van een drapeerbare textielwapening voor een betonmatrix plus de ontwikkeling van het benodigde betongietproces.

Op basis van de expertise van Penn Textile Solutions GmbH werd een textielpro-

14 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020 duct ontwikkeld dat nu wordt gebruikt als wapeningsstructuur voor dubbelgekromde TRC-elementen. De productietechniek van dubbel gebogen betonelementen werd ontwikkeld door Stanecker.

Onderzoeksinstituut ITA heeft vervolgens materiaaltesten, evaluaties en coatingproeven uitgevoerd. Het resultaat van het project was een demonstratievoorgevel gemaakt van twaalf TRC gevelelementen. De gevel met de afmetingen 4,83 meter x 2,42 meter x 0,03 meter werd uiteindelijk gebouwd bij Stan­ecker Betonfertigteilwerk GmbH.

Besparingen op beton

Door de corrosiebestendigheid maakt textielvezelwapening in betonnen componenten een filigraanconstructie mogelijk.

Door de staalversterkingen te vervangen door textiele rasterstructuren, kan volgens de onderzoekers uit Aken tot 80 procent besparing in beton en cement worden bereikt, met als resultaat een behoorlijke vermindering van CO2-footprint.

De geometrische vormbaarheid (drapeerbaarheid) van commercieel standaardtextiel was tot dusver beperkt vanwege de structuur van het textiel. Het kon bijvoorbeeld niet worden gebruikt voor dubbelgekromde textielbetonelementen, omdat ofwel ongewenst kreuken optrad of de vezels moesten worden doorgesneden. In beide gevallen kunnen de krachten die optreden onder belasting niet worden opgenomen door de wapening. Het CurveTex-project heeft volgens RWTH geresulteerd in een hoge geometrische ontwerpvrijheid zonder kreuken.

Het project werd uitgevoerd van september 2016 tot augustus 2018 en was een samenwerkingsverband tussen het Institut für Textiltechnik van RWTH Aachen University, short ITA, en de twee kleine en middelgrote ondernemingen (MKB) Penn Textile Solutions en Stanecker Betonfertigteilwerk GmbH. Oktober 2019 werd de CurveTex-gevel gepresenteerd op de ICONIC AWARDS 2019: Innovative Architecture, en ontving de prijs ‘Best of Best’ in de categorie ‘Innovative Material’.

Meer bij RWTH Aachen>

CurveText (PennTextile/RWTHAachen)

15 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

MAKE IT MATTER

MAKE IT MATTER De rubriek MAKE IT MATTER wordt in samenwerking met MaterialDistrict (MaterialDistrict.com) samengesteld. In deze rubriek worden opvallende, en/of interessante ontwikkelingen en innovatieve materialen uitgelicht.

COCOA_001 COCOA_001 is een materiaal dat voor 40 procent bestaat uit afval van industriĂŤle chocoladeproductie en volgt daarmee het concept van een circulaire economie. Alle andere grondstoffen zijn veganistisch, biologisch afbreekbaar en onschadelijk voor het milieu. Het materiaal is onderdeel van het onderzoek van Paula Nerlich naar plantaardige biomaterialen. Het materiaal is waterafstotend, stevig en heeft een glanzend oppervlak.

COCOA_001 kan meerdere malen opnieuw worden gegoten met een laag energieverbruik zonder kwaliteitsverlies en heeft potentieel voor 3D-printen.

Meer bij MaterialDistrict>

Vlascomposiet Studio Bart Vernooij is een jonge designstudio die zich bezig houdt met materiaalonderzoek en productontwikkeling, met de nadruk op nieuwe materialen en productietechnieken.

Momenteel ligt de nadruk op de ontwikkeling en toepassing van duurzame alternatieven voor glasvezel in composietmaterialen. Dat gebeurt onder meer door natuurlijke vezels toe te passen, zoals vlas, en biobased harsen. Als proof of concept zijn met dit materiaal inmiddels skateboards gemaakt, maar volgens de ontwerper is er een heel scala aan mogelijkheden.

Meer bij MaterialDistrict>

Karuun De structuur van rotan is vergelijkbaar met een bundel buizen, een verzameling lange haarvaten, die in staat zijn om water te transporteren over een verbazingwekkende lengte. Wanneer de capillairvaten worden geĂŻnjecteerd met een functionele stof verandert het rotanhout in een veelzijdig, innovatief materiaal: Karuun. Dit gemodificeerde rotan is steviger en harder, heeft zelfs kleur en is enorm buigbaar. Door het te behandelen met hitte en stoom, kunnen planken en stangen gemakkelijk worden gevormd, zonder dat er veel kracht of energie voor nodig is.

Meer bij MaterialDistrict>

16 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

MAKE IT MATTER Tilbury Tiles Plasma Rock Tilbury Tiles zijn gemaakt met behulp van plasmavergassing van afval van stortplaatsen in de buurt van Tilbury, VK. Vandaar de naam. Ze worden gemaakt door een lokaal tegelbedrijf. Voor de fabricage van de Tilbury Tiles wordt Plasma Rock opgedeeld in kleine stukjes en poeder. Elke tegel bestaat uit ongeveer 200 gram plasma-steenmateriaal, gemaakt van een kilo stortafval.

Meer bij MaterialDistrict>

Moonlight Moonlight is een plaatmateriaal dat volledig uit tin is gemaakt.

De platen voor toepassing binnenshuis zijn niet gelamineerd noch gegalvaniseerd maar gegoten van zuiver tin. Elk stuk is afzonderlijk met de hand gefabriceerd en geen twee tegels zijn gelijk. De dikte van het blad varieert van 1,6 mm tot 2,0 mm met een maximale grootte van 340 mm x 480 mm. Ook kleinere formaten zijn mogelijk. Er zijn zes verschillende oppervlaktetexturen beschikbaar. Moonlight wordt gebruikt als wandbekleding.

Meer bij MaterialDistrict>

Koroyd Koroyd ontwikkelde een gelijknamig lichtgewicht materiaal, aanvankelijk ontworpen als ultieme energie-absorber, maar inmiddels met succes geïntegreerd in een hele reeks toepassingen, waaronder helmen, sportbescherming, en producten voor de auto-industrie en de defensiesector. Volgens Koroyd bezit het materiaal ‘s werelds dunste buismateriaal, en bestaat de structuur voor 95 procent uit lucht. Koroyd’s gelaste buizen verkreukelen bij een botsing meteen, absorberen maximale kracht en minimaliseren de energie-inslag.

Meer bij MaterialDistrict>

Karta-pack bagasse Dit materiaal is gemaakt van bagasse, een vezelachtig materiaal dat overschiet als suikerriet wordt uitgeperst om het sap er uit te halen. Daarbij ontstaat een biologisch afbreekbare vezel.

Volgens de producent is Karta-pack bagasse een milieuvriendelijk alternatief voor conventionele plasticverpakkingen. Het is ook beschikbaar gemengd met andere biomaterialen, zoals katoen of bamboe.

Meer bij MaterialDistrict>

17 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

MaterialDistrict Rotterdam zet vol in op Circulaire Economie Met 175 exposanten, een tentoonstelling met vierhonderd materialen en een lezingenprogramma met vijftig sprekers staat MaterialDistrict Rotterdam van 23 tot en met 25 juni 2020 weer bol van de materiaalinspiratie. Als jaarlijkse evenement voor alle materiaalsectoren zet MaterialDistrict volop in op de Circulair Economie. (Aanvankelijk stond het event gepland voor 17 - 19 maart, maar is in verband met het coronavirus uitgesteld.)

Mycelium products. MaterialDistrict Rotterdam 2019

Hoe kun je circulair bouwen? Welke materialen dragen bij aan een gezonde leefomgeving? Gaan we straks energie besparen of opwekken met slimme materialen? MaterialDistrict Rotterdam (voorheen Material Xperience) is een jaarlijks evenement in Nederland dat materiaalfabrikanten en voorschrijvers van materialen uit alle sectoren van de ruimtelijke vormgeving bij elkaar brengt en antwoord geeft op de belangrijkste vragen op weg naar een circulair gebouwde en ingerichte omgeving.

MaterialDistrict Innovation Fund

Dit jaar zijn tonen meer exposanten dan ooit (materiaal)innovaties binnen de thema’s Circulariteit, Wellbeing en Energietransitie, een direct gevolg van het MaterialDistrict Innovation

18 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Claything fabric. MaterialDistrict Rotterdam 2019

Fund dat vorig jaar door MaterialDistrict is opgericht. Startups & ontwerpers kunnen uit het fonds subsidie krijgen op hun beursdeelname. Een onafhankelijk adviescomité, waar Leonne Cuppen (Yksi Expo), David Heldt (Connecting the Dots) en Daan Bruggink (ORGA architects) zitting in hebben, vervult een belangrijke rol in het scouten van startups en het beoordelen van subsidieaanvragen.

Grootste materialenexpositie ooit

De jaarlijkse materialenexpo die te zien is tijdens MaterialDistrict Rotterdam is tijdens komende editie groter dan ooit.

Waar andere jaren zo’n 250 materiaalsamples te bewonderen waren, kan de bezoeker dit keer maar liefst 400 samples zien, voelen en ervaren. Alle geselecteerde materialen vallen binnen één of meerdere van de drie duurzame thema’s.

Nature at home. MaterialDistrict Rotterdam 2019

Lezingenprogramma

MaterialDistrict Rotterdam presenteert ook dit jaar weer een lezingenprogramma, waarin gerenommeerde (inter)nationale architecten, wetenschappers, ontwerpers en andere experts de laatste ontwikkelingen op materiaalgebied delen met het publiek. Ook dit jaar zijn er simultaan twee theaterprogramma’s waarin een line-up van maar liefst vijftig sprekers hun kennis en ervaring met de bezoeker delen.

Bezoeken

De vijftiende editie van MaterialDistrict Rotterdam vindt plaats van 23 tot en met 25 juni 2020 in Rotterdam Ahoy. Met 7.500 verwachte bezoekers, 175 exposanten en 8.500 m2 oppervlakte staat hét materialenevenement voor (interieur)architecten en R&D-professionals weer volledig in het teken van materiaalinnovaties voor het ruimtelijke domein: Architectuur, Interieur, Tuin- & Landschapsarchitectuur, Leisure, Tentoonstellings- & Decorbouw en Meubel- & Interieurbouw.

Metadecor. MaterialDistrict Rotterdam 2019

Ga voor meer informatie en een gratis toegangskaart naar Rotterdam.MaterialDistrict.nl> Openingstijden Dinsdag 23 juni, 10:30-19:00 uur Woensdag 24 juni, 10:30-19:00 uur Donderdag 25 juni, 10:30-19:00 uur Reed. MaterialDistrict Rotterdam 2019

Over MaterialDistrict MaterialDistrict is ‘s werelds leidende matchmaking-platform op het gebied van innovatieve materialen. Het netwerk MaterialDistrict stimuleert gezamenlijke innovatie naar een betere, duurzamere en kwalitatief betere samenleving.

Meer op de website van MaterialDistrict>

Studio WAE. MaterialDistrict Rotterdam 2019

19 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Photos: Mamou-Mani & Studio Precht

Sandwaves Afgelopen februari besteedde MaterialDistrict aandacht aan het zogenaamde Sandwaves-project; een samenwerking tussen Mamou-Mani en Studio Precht.

Sandwaves is naar verluidt tot nu toe de grootste 3D-geprinte object van zand, gemaakt van 58 3D-geprinte elementen van zand en een hars.

Het object is gemaakt voor het Diryah Season-evenement van het Design Lab Experience en bestaat uit 3D-geprinte elementen die samen een soort doorlopend lint vormen waar mensen tussendoor kunnen lopen. De installatie is gemaakt van lokale materialen: zand en furaanhars, dat wordt gemaakt uit cellulose van dennenbomen en maĂŻskorrels.

De printer voegde laagjes fijn zand toe, terwijl de hars werd aangebracht met een roller. Daarna wordt het losse zand verwijderd. Door een chemische reactie tussen het zand en de hars werd het zwart en om de elementen hun kleur terug te geven werd het met hetzelfde zand gezandstraald.

Omdat zand geen sterk materiaal is, zijn de elementen erg dik en relatief zwaar: elk element weegt ongeveer 160 kg.

Meer Material District>

20 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

RAW PAINTS LANCEERT RWP028 dé verfoplossing voor vochtige ondergrond.

TEKST  FOTOGRAFIE RAW PAINTS

De meest voorkomende problemen met muurverf voor buiten?

De hechting. Op vochtige muren hecht traditionele exterieurverf vaak niet goed, wat leidt tot afbladderen en veelvuldig onderhoud. Dat moet anders kunnen! RAW Paints heeft daarom RWP028 gelanceerd: een hoogwaardige, watergedragen mineraalverf met natuurlijke matte uitstraling.

TWEECOMPONENTEN EXTERIEURVERF VOOR VOCHTIGE MUREN De speciale exterieurverf van RAW Paints is te gebruiken op steen, stuc en beton en staat als Klasse 1 verf bekend om de uitstekende hechting op vochtige ondergrond. Zo is RWP028 bijvoorbeeld bij uitstek geschikt voor gevels met hoge vochtigheidsgraad in de steen (vanaf 10%). Alle verf van RAW Paints is in poedervorm en gemaakt op basis van minerale grondstoffen.

Het bijzondere aan de RWP028 is dat je deze samenstelt door verfpoeder te mengen met het op waterbasis gemaakte PLUS. Deze speciaal door RAW Paints ontwikkelde mix van polymeren maakt hechting op vochtige ondergronden mogelijk.

WAAROM KIEZEN VOOR VOOR PRODUCTEN VAN RAW PAINTS?  Reduceren onderhoud Vanwege de uitstekende hechting zorgt schilderen met de producten van RAW Paints voor een langere periode zonder onderhoud.  Verhogen UV-bestendigheid Omdat onze verf goed afspuitbaar is – verliest het niet de UV-reflectie  Efficiënt in gebruik De verf is direct zonder voorbehandeling toepasbaar op de genoemde ondergronden steen, stuc en beton (mits schoon en algvrij)  Gezond schilderen De verf bevat géén conserverings- en oplosmiddelen en is daarmee veel gezonder voor schilders om mee te werken.  Duurzame keuze Bij de productie en het transport van RAW Paints komt geen water te pas: dit draagt bij aan de CO2-reductie.

OVER RAW PAINTS Bij RAW Paints hebben wij als doel om met onze schone verfpoeder de traditionele verfindustrie te veranderen en impact te creëren. Door nu actie te ondernemen. Er moet iets gebeuren om deze wereld beter achter te laten voor onze kinderen. En voor die van hen.

Kijk voor meer informatie over RAW Paints en onze producten op www.rawpaints.com

 Sustainable Development Goals RAW Paints draagt bij aan maar liefst 9 van 17 SDG's.

21 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Levende bouwstenen Onderzoekers van Colorado University in Boulder hebben een nieuwe methode ontwikkeld voor het maken van duurzamere gebouwen met behulp van micro-organismen. In een studie die in januari werd gepubliceerd in het tijdschrift Matter, beschrijven ingenieur Wil Srubar en zijn collega’s een methode waarmee bacteriën worden gebruikt om ‘levende’ bouwmaterialen te maken, materialen die zich kunnen vermenigvuldigen en bovendien een lagere CO2-footprint zouden opleveren.

Volgens Wil Srubar, assistent professor bij de afdeling Civil, Environmental and Architectural Engineering (CEAE, Colorado University) zouden in de toekomst zulke levende materialen de effectiviteit en duurzaamheid van de bouwmaterialenproductie enorm kunnen verbeteren.

22 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Sunbar en zijn collega’s experimenteerden met zogenaamde cyanobacteriën die behoren tot het geslacht Synechococcus. Onder de juiste omstandigheden nemen deze microben kooldioxide op om te kunnen groeien en maken calciumcarbonaat aan. Dat laatste is het hoofdbestanddeel van kalksteen en cement.

De onderzoekers entten eerst cyanobacteriën in een mengsel van zand en gelatine. Door de juiste omstandigheden aan te leggen scheiden de bacteriën calciumcarbonaat af, waardoor de gelatine wordt gemineraliseerd. Daardoor wordt het zand gebonden en wordt er een (bouw)steen gevormd. Bij wijze van bonus onttrekt dit proces ook nog eens koolstofdioxide uit de lucht.

De onderzoekers ontdekten bovendien dat ze met dit proces materiaal konden laten vermenigvuldigen. Sterker nog, als een steen wordt beschadigd, kan het resterende steendeel nieuw materiaal laten groeien en de beschadiging repareren. Het nieuwe materiaal is volgens de onderzoekers daarbij ook nog eens robuust. Volgens berekeningen leefde na 30 dagen (en drie verschillende generaties in baksteenvorm) nog tussen de negen en veertien procent van de bacteriekolonies in het materiaal. Ter vergelijking: bacteriën die aan beton worden toegevoegd als zelfherstellend medium, hebben volgens de onderzoekers overlevingspercentages van minder dan één procent.

Maar er is nog veel werk te doen. Cyanobacteriën hebben bijvoorbeeld vochtige

NIEUWS omstandigheden nodig om te overleven, iets dat lastig is in droge gebieden. Daarom werkt het onderzoeksteam nu aan microben die ook in een droge omgeving functioneren.

Het onderzoek verscheen op 15 januari in het tijdschrift ‘Matter’ onder de titel: ‘Biomineralization and Successive Regeneration of Engineered Living Building Materials.’

Mede-auteurs van CU Boulder waren Jeffrey Cameron, assistant professor in Biochemistry; Sherri Cook and Mija Hubler, allebei assistent professor in CEAE; postdoctoral researchers Juliana Artier and Jishen Qui; en graduate student Sarah Williams.

Meer bij de universiteit van Colorado> Deze mallen bevatten een mengsel van zand, hydrogel en cyanobacteriën. De laatstgenoemden vormen vaste verbindingen tussen de zandkorrels, zodat stevige bouwblokken worden gevormd. Dit levende materiaal zou even sterk zijn als cementmortel

Het volledige artikel is online https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S2590-2385%2819%2930391-1

Strong.

Endlessly.

Open.

Tribar is een veelzijdig product met een industrieel en robuust uiterlijk, vervaardigd uit driekantsstaal. Het heeft een stijlvol utilitair karakter, is duurzaam en heeft bijzondere toepassingsmogelijkheden.

T +31 (0)493 316860 • E sales@tribar.nl • I www.tribar.nl

Transparant karakter. Horizontale en verticale toepassing. Eindeloze lijnvoering. Repeterende grafische patronen.

23 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

NIEUWS

Experimenteel beton 2020: ‘Circulair’ Tijdens GEVEL 2020, van 28 - 30 januari in Ahoy Rotterdam, werd de aftrap gegeven voor Experimenteel Beton 2020. Met Experimenteel Beton wil Betonhuis (de branchevereniging van de cement- en betonindustrie) een dialoog op gang brengen tussen ontwerpers en industrie. Een dialoog die niet alleen bestaat uit informatie over bestaande mogelijkheden, maar één waarin aan de ontwerpers wordt gevraagd wat zij willen maken. Ongeacht de voorkennis van de ontwerpers met betrekking tot de technische mogelijkheden worden hun ideeën ter discussie gebracht. Ook in 2020 organiseert de Betonsector een workshop Experimenteel Beton en het thema voor dit jaar ‘Circulair’. Tijdens GEVEL 2020 was een voorproefje te zien.

‘Natuurkrater’ is een concept waarbij met een tijdelijke, organisch gevormde vulling in de bekisting, grillige vrije gaten ontstaan met scherpe randen. Die openingen kunnen zich vullen met water en of aarde. Daarin kunnen zich vervolgens dienen of planten nestelen. Het experiment werd uitgevoerd door Westo Beton.

Byldis heeft samen met DP6 architectuurstudio verschillende prototypes ontwikkeld waarin beton als bouwmateriaal een

24 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Natuurkrater

NIEUWS

‘Barst-gebroken’

‘Circulaire toeslag-uitstekend’: wit beton, voorzien van uitstekend, zwart baksteen-restmateriaal als toeslag

voedingsbodem en verblijfsplek kan zijn voor dieren, bomen en planten. In het experiment ‘Barst-gebroken’ wordt wit beton gebroken, waardoor er grillige, maar natuurlijk ogende patronen ontstaan. De inkervingen zorgen voor een poreus en ruw hechtvlak, wat voor een meer natuurlijke uitstraling zorgt.

In een ander experiment - ‘Poreuze top’ - werd wit beton gestort op scheerschuim. Dat leverde een lichtgewicht en poreus materiaal op met een drukvaste bovenkant. Daardoor kan vocht indringen in de toplaag en kunnen micro-organismen en mossen zich vestigen. Wortels en de poreuze drukvaste

toplaag vergroeien met elkaar waardoor er een natuurlijke vloer ontstaat.

Bij ‘Circulaire toeslag - uitstekend’ werden in een bekisting drukvaste poreuze en vochtabsorberende materialen mee gestort, zoals hout. Daarin kunnen zich dan micro-organismen en mossen nestelen.

Er werd ook geëxperimenteerd met een gepolijste versie.

Circulaire toeslag, gepolijst

Constructief prefab (2019)

Meer over Experimenteel beton 2020 bij het Betonhuis>

25 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Glasschuimgranulaat Vorig jaar verdiende glasschuimbeton, toegepast in het hoofdkwartier van Natuurmonumenten in Zierikzee, de Betonprijs 2019 in de categorie ‘Grensverleggend’. Het was de eerste keer dat glasschuimbeton in Nederland in de woningbouw werd toegepast. Die erkenning is niet voor niets, want het materiaal bestaat voor een aanzienlijk deel uit glasschuim dat het materiaal bijzondere eigenschappen geeft. Glasschuim is gemaakt van gesmolten en geschuimd afvalglas. Glasschuim bestaat al sinds de jaren dertig, maar door een combinatie van bijzondere eigenschappen - licht, hoge isolatiewaarde en gemaakt van een afvalproduct (glasafval) - staat het volop in de belangstelling.

Glasschuim of schuimglas is een poreus materiaal van geschuimd glas. Het werd al in de jaren dertig ontwikkeld door het Franse bedrijf Saint-Gobain met calciumcarbonaat als schuimmiddel. In 1935 vroeg de onderneming het eerste patent aan. Tegelijk werd ook in Rusland aan een soortgelijk materiaal gewerkt en in 1939, produceerde het Mendeleev Institute of Chemical Technology in de Sovjet-Unie het eerste experimentele schuimglas.

26 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Productieproces

Als het om productvormen gaat, zijn er grofweg drie varianten: glasschuim plaatmateriaal, glasschuim granulaat en geëxpandeerd (fijn) granulaat. De procesroutes zijn op hoofdlijnen hetzelfde en zijn grotendeels thermisch, waarbij warmte met energiebesparende lage temperatuurovens wordt toegevoegd om het glas te smelten en uiteindelijk te schuimen.

De productie van glasschuimgranulaat

gaat als volgt. Eerst wordt het afvalglas vermalen, gemengd met een schuimmiddel (vaak koolstof of kalk) en met behulp van een lopende band door een oven gevoerd. Bij een temperatuur van 800 tot 900 °C schuimt het poeder op tot een laag van ongeveer 80 mm dik. Buiten de oven knapt deze laag door de thermoshock van de buitenlucht in brokken uiteen. Die brokken worden glasschuim granulaat genoemd; dit materiaal is het granulaat dat als dragende isolatie

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Video productieproces

Isolatiemateriaal Van boven naar beneden: vermalen, schuimen, breken (Foto: foamglassaggregate.com/Youtube)

Schuimen

Glasschuimplaten worden op een soortgelijke manier gefabriceerd. Het wordt gemaakt van een mengsel van gerecycled en nieuw glas (2:1) dat wordt gesmolten, in een vormschaal gegoten en in een expandeeroven op een temperatuur gebracht van 850 °C waar het wordt opgeschuimd. Daarbij krijgt het materiaal de typische, gesloten celstructuur. Het resultaat is een donkere, harde plaat met een schuimstructuur die vaak worden voorzien van een folie.

Het (plaat)materiaal wordt toegepast als isolatiemateriaal.

Een belangrijke producent van het materiaal is Pittsburgh Corning (Owens Corning) die het materiaal op de markt brengt onder de logische en beschermde naam Foamglass. De glasschuimproducten van het bedrijf zijn vooral isolatie en bouwmaterialen, die worden gemaakt productielocaties in Tessenderlo (België), Klášterec (Tsjechië), Yantai (China), Sedalia (VS) en Fresno (VS).

Voordelen

Breken

onder vloerplaten en als onderbouw van wegen wordt toegepast. Dit type glasschuimgranulaat werd ook toegepast in het betonnen gebouw in Zierikzee dat de Betonprijs 2019 in de wacht sleepte.

Het materiaal voor het Zierikzeeproject werd geleverd door Glasschuim Nederland BV in Helmond.

Geëxpandeerd glas

Zogenaamd ‘geëxpandeerd glas’ is in principe hetzelfde materiaal, maar

als term wordt het vaak gebruikt voor kleinere, ronde korrels met een diameter tussen de 0,04 en 16 mm. Dat is net als het eerder genoemde grove granulaat ook erg licht. Tegelijk is het drukbestendig, warmte-isolerend, alkalibestendig, niet-brandbaar en heeft een hoog draagvermogen. Geëxpandeerde glaskorrels worden onder meer toegepast in lichtgewicht metselspecie en in zogenaamd ultralicht beton en warmbeton (zie kader op pagina 29).

De voordelen van glasschuim als bouwmateriaal zijn onder meer het lichte gewicht, de hoge sterkte en de thermische en akoestische isolerende eigenschappen. Dat is te danken aan de luchtbellen in glasschuim en de gesloten structuur van de poriën, die bovendien nog eens zijn gevuld met een isolerend gas. Door diezelfde gesloten structuur neemt het materiaal vrijwel geen water op.

In het geval van glasschuim brokken (zoals die worden gebruikt als ophoog materiaal) kan (hemel)water er makkelijk doorheen spoelen. Ook is glasschuim goed te verdichten voor een hoge drukbelasting, voor bijvoorbeeld funderingen in woningbouw en wegenbouw.

Overigens hebben niet alle soorten glasschuim dezelfde eigenschappen. Het verschil zit onder meer in het gebruikte

27 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Regiokantoor Natuurmonumenten in Zierikzee, geconstrueerd met glasschuimbeton, won november 2019 de Betonprijs in de categorie ‘Grensverleggend’ (Foto: Betonvereniging)

opschuimmiddel. Daardoor kan het materiaal meer of minder schuimen en dus meer of minder lucht bevatten. Meer lucht betekent een hoger thermisch isolerend vermogen en een lager eigen gewicht. De draagkracht van het materiaal neemt echter af. Ook is er verschil in nat en droog opschuimmiddel. De keuze daarin is bepalend voor de grootte van de luchtbellen. Glasschuim met een groot aantal kleinere luchtbellen is draagkrachtiger dan een glasschuim met grote luchtbellen.

En ook de kwaliteit van het gerecycled glas is uiteraard van invloed.

gevend is voor de infrasector. Hiermee kan zakking van wegen en kunstwerken in zettingsgevoelige gebieden enorm worden beperkt. In 2018 werd bijvoorbeeld schuimglasgranulaat (vanwege

Toepassing

Glasschuim is en wordt in het buitenland relatief veel toegepast. Vooral in de wegenbouw in Zweden en Noorwegen, maar ook in Duitsland. In Scandinavië gebeurt dat vooral als alternatief voor EPS-blokken ter voorkoming van vorstschade, met als voordeel dat een laag glasschuim wel water doorlaat.

In Duitsland is het vooral het lichte gewicht van glasschuim dat doorslag-

28 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Glasschuimbeton, structuur

het lichtere gewicht) gebruikt voor de vernieuwing van een deel van de B 472 (in Beieren) om verdere afzetting van de veenbodem in de oprit van een brug te voorkomen.

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Ultra lichtbeton, warmbeton In 2012 startte bij TU/e, faculteit Bouwkunde, het ontwikkelingsproject Warmbeton. Het doel was om te onderzoeken of het mogelijk zou zijn om alle gevelfuncties - bouwkundig, bouwfysisch en constructief - te verenigen in één cementgebonden materiaal. De eerste stap daarbij was Ultra-lichtbeton, met als belangrijkste grondstof geëxpandeerd glas, dat op de markt is onder de naam Liaver (0,25 - 4 mm). De korrelgrootten van de Liaver korrels werden zo gekozen dat alle zand en grind hiermee kon worden vervangen. Zo bestaat twee derde van het betonvolume uit lucht dat is opgesloten in glasbolletjes, vervaardigd uit recyclingglas. Het soortelijk gewicht is dan ook evenredig gereduceerd, van 2400 naar 800 kg/m3. Maatgevend voor de thermische isolatiecapaciteit is de lambda-waarde; deze bedraagt 0,14 W/mK. Binnen een wanddikte van 50 cm kan hiermee een Rc van ruim 3,5 m 2K/W worden behaald.

Bij die dikte kunnen de gevels ook vloerdragend zijn. De druksterke bedraagt ongeveer 10 N/mm2.

Innovatieve Materialen 3 2015 Meer bij Tektoniek>

zand als ophoogmateriaal wordt gebruikt, blijft de bodem vanwege de hoge massa echter inklinken. Polystyreen zou een optie kunnen zijn omdat dat materiaal met een dichtheid van 15 - 40 kg/m³ een stuk lichter is dan zand 1400 - 1600 kg/m³. Probleem is echter dat poly­ styreen als plaatmateriaal moet worden aangebracht. Dat laatste maakt het erg lastig om de ondergrond weer open te graven in verband met het herstellen of vervangen van leidingwerk. Daarom is gekozen voor glasschuim waardoor graafwerkzaamheden wel mogelijk blijven. Het is met een soortelijke massa van tussen 100 - 165 kg/m³ zwaarder dan polystyreen, maar nog altijd een stuk lichter dan zand.

De verwachting is dat met gebruik van dit glasschuim de verzakking nog maar zeven centimeter in de dertig jaar zal zijn.

Video (Dutch)

De primeur voor Nederland vond plaats in de herfst van 2017, toen in Hazerswoude-Dorp (gemeente Alphen aan de Rijn) schuimglas werd toegepast als ophoogmateriaal voor een wegdeel.

Omdat de grond daar uit veen bestaat, verzakken wegen en tuinen jaarlijks tot ongeveer tachtig centimeter in dertig jaar. Dat veroorzaakt schade en maakt voortdurend onderhoud nodig is. Als

Video project Hazerswoude (Dutch)

Project Hazeswoude, 2017

29 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020 Certificering

Desondanks is in Nederland is er tot nu toe weinig gedaan met glasschuim. Dat heeft te maken met de certificering van het materiaal voor de Regeling Bodemkwaliteit. In Nederland wordt glasschuim meestal aangemerkt als ‘niet-vormgegeven bouwstof’. Niet vormgegeven bouwstoffen worden voor hun certificering vermalen tot hele kleine delen en dan getest op uitloging. En in die fijne vorm voldeed glasschuim niet aan alle Nederlandse eisen. In de praktijk zijn de brokken glasschuim echter groter dan in de test en logen ze niet uit. Ook wordt gewerkt aan de certificering van de bouwstof voor de Regeling Bodemkwaliteit door een extra bindmiddel toe te voegen waarmee de uitloging binnen de normen blijft.

Behalve licht, thermisch isolerend en draagkrachtig is glasschuim door zijn oppervlaktestructuur ook nog eens akoestisch absorberend. Deze eigenschap is voor de meeste toepassingen niet relevant, maar biedt zeker mogelijkheden. Zo zijn in Zwitserland langs wegen en spoorlijnen schanskorven gevuld met glasschuim als geluidsscherm. Ook het plafond van het kantoor van Natuurmonumenten in Zierikzee bestaat uit ruwe brokken glasschuim met een akoestische absorberend vermogen.

Glasschuim is bovendien onbrandbaar.

Bij hoge temperaturen gaat het smelten, maar er komt geen rook vrij. Dat is een eigenschap die in principe in elk project waardevol is, maar in het bijzonder in gebouwgebonden projecten zoals daktuinen en dakbestratingen.

Meer info: www.glasschuim.com

30 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Isolerend beton voor monolitische constructies Pionier op het gebied van monolitisch bouwen met glasschuimbeton is het Oostenrijkse bedrijf Technopor Glas-schaum in Krems an der Donau die een glasschuimgranulaat aanbiedt onder de naam TECHNOpor. De merknaam van constructie-isolerend glasschuimbeton is TECHNOlith. Het is een beton dat is geoptimaliseerd voor bouwconstructies. Volgens de producent opent het materiaal de mogelijkheid om isolerend en monolitisch te bouwen. Het bedrijf was de afgelopen tien jaar bij verschillende projecten betrokken, zoals het EFH-project in Stuttgart in 2012. Het gaat om een esthetisch opvallend, monolithisch gebouwd huis op een helling ten westen van Stuttgart. Het is ontworpen door MBA/S Matthias Bauer Associates uit Stuttgart. De muren en dak zijn uit één stuk gemaakt.

Artikel in de Deutschen Bauzeitung, 2014 (Duits)> Meer bij Technopor>

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

A TREE ABSORBS * SOME 25KG OF CO2.

EACH YEAR. BUILD CO2 FRIENDLY WITH PEFC-CERTIFIED WOOD Timber continues to store CO2 throughout its entire life cycle.

Timber from PEFC-certified forests is renewable as PEFC requires forest owners to preserve the forest and its biodiversity.

See what PEFC can do for your sustainable plans on pefcnederland.nl

*Get to know all about trees and CO2: pefcnederland.nl/ co2trees 31 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Prototyping + MNE 2020 Op 5 en 6 februari vond Prototyping + MNE 2020 plaats in Kortrijk Xpo. Het was het resultaat van een samenwerking tussen twee voormalige andere beurzen: Prototyping Xpo en MNE. De eerste is de netwerkbeurs voor het ontwerpen en het prototypen van industriële componenten en producten; de tweede staat voor Machineering Network Event. Beide zijn gespecialiseerd in productietechnologie, en dit jaar hebben ze voor het eerst hun sterke punten en kennis gecombineerd.

Een korte samenvatting van nieuwe, tentoongestelde materialen.

Lubrizol Estane TPU

De mogelijkheid om op flexibel materiaal te printen geeft ontwerpers een breed scala aan nieuwe toepassingen. Het wordt bijvoorbeeld beter mogelijk om ergonomische, ademende en dempende ontwerpen maken, zoals gepersonaliseerde fietsstoeltjes, handgrepen, binnen- en buitenzoolzolen, en ga zo maar door. Als het ontwerp goed is, zijn de mogelijkheden eindeloos. Lubrizol Estane TPU kan alleen worden afgedrukt op MJF 4210-machines Betrokken bedrijven: ZiggZagg, LubriZol

32 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Granulaire 3D-geprinte vaas (TPE)

Granulair 3D-printen op groot formaat is nog altijd nieuw en innovatief. De belangrijkste ontwikkelingen vinden nu plaats aan de materiaalzijde, zoals deze vaas: 3D-geprint met een thermoplastisch elastomeer (TPE). Het materiaal werd ontwikkeld door Xylempor er werd geprint op een machine van BLB Industries: ‘The Box’ (http://blbindustries.se/ www.xylempor.eu

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

3D-geprint logo van FAM3D, Lubrizol Estane TPU

Granulaire 3D-geprinte kruk (ABS + gemodificeerde houtvezel) www.xylempor.eu

Koperslak geopolymeer

koperindustrie. Koperslak kan dienen als secundaire grondstof voor alkali geactiveerde cementvervangers, ook wel ‘geopolymeren’ genoemd. Dit afvalproduct kan dienen als alternatief voor portlandcement, maar dan met een veel lagere CO2 -footprint (sommige onderzoeken wijzen op tot 77 procent minder CO2). Dit materiaal is niet alleen een duurzaam alternatief als hergebruikt afvalmateriaal, maar heeft ook aantrekkelijke eigenschappen: hoge brandweerstand maakt het geschikt voor toepassing in extreme omgevingen, zoals ovens en tunnels; terwijl de corrosiebestendigheid het een interessant constructiemateriaal maakt voor bijvoorbeeld mariene toepassingen.

De hoge sterkte zou zelfs die van de hoogste kwaliteit cement

Granulaire 3D-geprinte vaas (TPE)

Tegels van koperslak geopolymeer

Deze tegels (rechtsonder) zijn gemaakt van anorganische polymeren afkomstig van koperslak - een bijproduct van de

33 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020 overtreffen. Naast het feit dat het om een nieuwe en duurzaam materiaal gaat, hebben koper-geopolymeren ook esthetisch interessante eigenschappen, met donkerdere tinten die moeilijk te bereiken zijn met cement, terwijl ze ook gedetailleerd kunnen worden gegoten, waardoor een breed scala aan hoogwaardige toepassingen beschikbaar komt, van tegels, tot meubels, tot gevelbekleding.

KU Leuven, Studio ThusThat https://sremat.be/

Biobased producten

Duurzaamheid staat hoog op de agenda van overheden en gemeenten. Er is een constante behoefte aan kansen en initiatieven om het duurzaamheidsprofiel te vergroten. Biobased materialen passen hier goed bij, omdat ze uit natuurlijke materialen bestaan en een lage CO2-voetafdruk hebben. Vorig jaar hebben twee Nederlandse bedrijven, Gebr. Van Kessel en Circulus, gespecialiseerd in de ontwikkeling van circulaire kettingen, een nieuwe productietechniek geïntroduceerd die twee reststromen, bermgrasvezel en gerecycled plastic, omzet in een biobased materiaal. Voorlopig is dit biobased initiatief vooral gericht op het opschalen van de biobased producten in de openbare ruimte. Andere markten, zoals materialen voor de bouwsector, lijken een interessant potentieel te hebben. https://circulusbv.com; https://www.kessel.nl

Gegoten basaltproducten

Het Tsjechische bedrijf Eutit produceert verschillende producten van gegoten basalt. Gesmolten basalt wordt verwerkt uit grondstof, wat volgens Eutit uniek is door zijn materiaalsamenstelling. Van gesmolten basalt, met uitstekende eigenschappen, met name slijtage en chemische weerstand, produceert het bedrijf een enorme hoeveelheid innovatieve producten voor een breed toepassingsgebied. Er zijn twee soorten producten: gesmolten basalt en een materiaal dat Eucor wordt genoemd. Eucor heeft dezelfde eigenschappen, maar is bestand

3D-geprinte deegsnijder

34 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Tegels van gegoten basalt

tegen hogere temperaturen en wordt uitsluitend gebruikt in industriële bewerkingen zoals slijtvaste inzetstukken die de leidingen beschermen. www.eutit.com

3D-geprinte deegsnijder

K3D verbeterde een conventionele, industriële deegsnijder door een onderdeel te 3D-printen. Het originele product bestaat uit meer dan twintig delen. Vanwege het contact met het deeg moet het mes regelmatig worden schoongemaakt. Dit is onhandig en leidt tot inactiviteit. Het nieuwe ontwerp bestaat uit slechts één deel, met een poreus bedrukt lemmet. Het gewicht was met 90 procent afgenomen; het aantal componenten daalde met 95 procent. Volgens fabrikant K3D toont de 3D-geprinte deegsnijder duidelijk de verschillende voordelen van 3D metaalprinten; Lasergebaseerde poederbedfusie in dit geval. http://k3d.nl

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

ADVERTENTIE Hét expertisecentrum voor materiaalkarakterisering.

Integer, onafhankelijk, objectief onderzoek en advies. ISO 17025 geaccrediteerd.

Wij helpen u graag verder met onderzoek en analyse van uw innovatieve materialen.

Bel ons op 026 3845600 of mail info@tcki.nl www.tcki.nl

35 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Zeer Open Afval Keramiek (ZOAK) klinker Circulaire klinkers voor een klimaatbestendige toekomst Start up TileSystems heeft samen met een aantal partners de ZOAK-klinker (Zeer Open Afval Keramiek) ontwikkeld. Deze klinker zorgt ervoor dat hemelwater wordt vastgehouden op de plek waar het valt en direct naar de grond wordt afgevoerd. Openbare pleinen en straten ondervinden zo geen overlast van het overtollige hemelwater als gevolg van extreme hoosbuien. De ZOAK-klinker heeft een positief effect op het Urban Heat Island Effect (UHI).

Testen van de Hogeschool van Amsterdam wijzen namelijk uit dat het vastgehouden hemelwater door hitte verdampt en de klinker afkoelt. Met de ZOAK-klinker won TileSystems de RIONEDInnovatieprijs.

Door klimaatverandering wordt Nederland steeds vaker geconfronteerd met extreme weersomstandigheden zoals hevige hoosbuien en extreme hitte (golven). Deze omstandigheden gaan in veel gevallen gepaard met veel overlast en schade. Voornamelijk het waterprobleem leidt tot veel discussies en vraagt om een oplossing die voor zowel gemeentes als inwoners uitkomst biedt.

36 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Ook ‘hittestress’ is een probleem waar de ZOAK-klinker op inspeelt. Hittestress komt voornamelijk voor in stedelijke gebieden waar sprake is van het Urban Heat Island Effect. De sterfte- en ziektecijfers zijn in deze gebieden hoger dan in omringende landelijke gebieden. Dit zijn onderwerpen waar gemeentes zich over (moeten) buigen.

Spons

De ZOAK-klinker is een duurzaam product dat wordt gemaakt van keramisch (rest)afval. Het is een klinker met een open structuur die slijtagebestendig is, kleurvast en harder dan beton. Door de open structuur is de ZOAK-klinker waterdoorlatend en fungeert tegelijkertijd ook als spons. Een deel van het hemelwater

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020 Pilot

De ZOAK-klinker heeft diverse testen voor Europese normen doorstaan, maar is ook in de praktijk toegepast. Op dit moment ligt er een pilotopstelling op de WaterStraat van de TU Delft en een Fieldlab in Grubbenvorst (Limburg). Het Fieldlab in Grubbenvorst is aangelegd in samenspraak met de gemeente Horst aan de Maas. Daarnaast zijn de eerste samenwerkingen met gemeentes een feit. Het eerste project is eind 2019 opgeleverd en diverse andere projecten volgen in 2020. Elk project is maatwerk, omdat grondwaterstanden en bodemtypes op elke locatie anders zijn. Door het hele land worden samenwerkingsprojecten opgestart tussen partners, gemeentes en onderwijsinstellingen. https://tilesystemx.com Rob Alards, TileSystems

wordt gebufferd in de klinker (spons) en een deel wordt afgegeven aan de ondergrond. De waterdoorlaatbaarheid van de klinker helpt tegen verdroging en verzakking van de bodem en stimuleert de groei van planten en bomen. Ook worden straatkolken en regenwaterriolen minder belast.

Onderzoeken en keurmerken

Diverse testen door Stichting Technisch Centrum voor de Keramische Industrie (TCKI) en KIWA hebben uitgewezen dat het systeem optimaal water doorlaat.

Bij de 0-meting, die door de Hogeschool van Amsterdam is uitgevoerd op ‘fieldlab Grubbenvorst’, werd 2000 mm water m2/uur doorgelaten. Daarnaast is de klinker uitvoerig getest in vervuilde toestand. Dit wordt gedaan door de realiteit zoveel mogelijk na te bootsen en reinigingsmachines te gebruiken, die al worden ingezet door gemeentes. De resultaten van deze testen worden begin 2020 bekendgemaakt. De ZOAK-klinker is niet alleen waterdoorlatend, hij houdt ook circa 6 liter water vast per m2. In welke mate dit zorgt voor bestrijding van hittestress, wordt nog onderzocht door de TU Delft in samenwerking met de Hogeschool van Amsterdam en Rotterdam.

De eerste resultaten wijzen uit dat het vastgehouden hemelwater door hitte verdampt en de klinker afkoelt.

37 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

ONDERZOEK

Foto: Opel

Nieuwe tribologische modellen verbeteren de efficiëntie van het dieptrekproces Binnen het kader van het ASPECT project (www.nweurope.eu/aspect) hebben onderzoekers van de Universiteit Twente, samen met M2i, TriboForm en ESI Group, een geavanceerde simulatietechnologie ontwikkeld die rekening houdt met de temperatuur-geïnduceerde wrijvingstoename bij het vormen van plaatmetaal. Dat kan allerlei problemen tijdens de productie voorkomen.

Een van de meest gebruikte metaalvormingsprocessen is dieptrekken, een plaatbewerkingsproces waarbij metaal wordt getrokken in een matrijs door de slag van een pons. Afhankelijk van de toepassing varieert de snelheid waarmee metalen onderdelen worden gevormd van één tot honderden per minuut. Bij hoge productiesnelheden warmt het gereedschap op, wat een toename van wrijving veroorzaakt die tot scheuren in

38 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

het product kan leiden. Maar ook koud gereedschap kan problemen veroorzaken: bij te lage wrijving kunnen kreuken ontstaan. In beide gevallen moet de productie worden gestopt totdat het probleem is opgelost. Zo gaat kostbare productietijd verloren. Ingenieurs proberen al tientallen jaren het optimale domein voor wrijving te vinden binnen het complexe bereik van procescondities (temperatuur, omvormsnelheid enz.). De

huidige simulatietools die beschikbaar zijn om ingenieurs tijdens de productie te helpen, veronderstellen een constante wrijving. Daarmee wordt de verhoogde wrijving door de temperatuurstijging verwaarloosd, en daarmee ook andere belangrijke temperatuursafhankelijke procesinvloeden. Als uitvaltijd van het gereedschap kan worden voorkomen, bestaat de mogelijkheid om 15 - 40 procent meer onderdelen te produceren.

ONDERZOEK Dit heeft verschillende bedrijven gemotiveerd om hun krachten te bundelen en een doorbraak te bewerkstelligen, onder leiding van het Materials Innovation Institute (M2i).

De oplossing

Het ASPECT project (www.nweurope.eu/ aspect) werd in 2016 gefinancierd door het INTERREG North-West Europe Program, medegefinancierd door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling.

In ASPECT hebben onderzoekers van de Universiteit Twente, samen met M2i, TriboForm en ESI Group, een geavanceerde simulatietechnologie ontwikkeld die rekening houdt met de temperatuur-geïnduceerde wrijvingstoename bij het vormen van plaatmetaal. Het model werd uitgebreid gevalideerd met tribologische experimenten die werden uitgevoerd bij Falex Tribology in België

Copyright ESI Group

en Filzek TriboTech in Duitsland. M2i en de ESI Group ontwikkelden versnelde, op fysica gebaseerde rekenmodellen die de simulatietijd halveren. Hierdoor is het nu mogelijk deze modellen online te gebruiken. Er zijn twee demonstrators op ware grootte gebouwd: één voor consumentengoederen bij Philips in Drachten en één voor auto-onderdelen, bij Opel in Rüsselsheim.

Het Zwitserse bedrijf inspire AG ontwikkelde de technologie die de voorspelling koppelt aan adaptieve besturingssystemen, waarmee de machine-instellingen tijdens de productie kunnen worden aangepast en binnen het gewenste pro-

cesvenster kunnen worden gehouden.

Om de resultaten verder te verspreiden werd een openbare demonstratielijn ontwikkeld door het Duitse bedrijf Filzek TriboTech in Darmstadt. Hier werden workshops georganiseerd waar industriële experts getuige waren van de temperatuur-geïnduceerde wrijvings­ effecten tijdens het vormen en waar innovatieve strategieën voor voorspelling en controle besproken werden. De volgende workshop is gepland op 26 maart. Soortgelijke evenementen zullen worden georganiseerd na het einde van het ASPECT-project.

Bron: ESI Group

39 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

ONDERZOEK Impact voor de industrie

De resultaten van het project hebben gevolgen gehad voor de hele toeleveringsketen van plaatbewerking, waardoor nu de volgende resultaten onder handbereik zijn:

• Verhoging van de Mean Time

Between Failures (MBTF) met 15 procent of meer (rekening houdend met de aanpassingstrends, wat leidt tot kortere runs). Door bovendien de temperatuurinvloeden in de procesregeling op te nemen, kunnen kritische gereedschapsgebieden en slijtage worden geïdentificeerd, waardoor de onderhoudskosten met 25 procent kunnen worden verlaagd;

• 15 - 40 procent productiviteitsver-

hoging en een kostenreductie van 1,2 miljoen euro/jaar per productielijn; indien toegepast op sectorniveau, zijn de voordelen groter dan 100 miljoen/euro jaar voor de twee beschouwde productiesectoren;

• Vermindering van schroot, wat leidt tot extra besparingen, gezien de dure staalsoorten die in deze processen worden gebruikt.

De projectresultaten konden direct worden gebruikt voor andere verbeteringen in het dieptrekproces, zoals verbeterd matrijsontwerp door gebruik van tribologische simulaties, verbeterd gebruik van geavanceerde materialen zoals Advanced High Strength Steels (bij de projectpartner Tata Steel) en inzicht voor het ontwerp van nieuwe staalsoorten met verbeterde eigenschappen. Het onderzoek heeft ook geleid tot inzichten voor het ontwerp van smeermiddelen met betere vormeigenschappen, ontwikkeld en op de markt gebracht door het Duitse bedrijf Zeller & Gmelin.

Contact: Iulia Degeratu, i.degeratu@m2i.nl

Video

De volledige procesketen

40 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Kennis- en netwerkevent

Materials+Eurofinish+Surface 2020 DĂŠ centrale ontmoetingsplek in de Benelux voor materialen, analyse-, oppervlakte- en verbindingstechnieken

3 en 4 juni 2020 NH Conference Centre Koningshof, Veldhoven (NL)

Waarom uw bedrijf niet mag ontbreken op Materials+Eurofinish+Surface 2020?

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Uw bedrijf staat gedurende twee dagen in het vizier van meer dan 2.500 bezoekers.

Dit event promoot de hele keten: van grondstof tot en met gerealiseerd product.

Dit event heeft een sterk congresprogramma.

Vergroot uw netwerk tijdens de internationale Meet & Match.

Demonstreer uw innovaties via live-demo’s op uw stand.

Profiteer van een all-in serviceconcept.

Organisatie:

Meer info: www.materials-eurofinish-surface.com

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Gevel P.C. Hooftstraat 138, © Evabloem.

Challenging Glass 7 Op 18 en 19 juni 2020 wordt in Gent de zevende editie van de internationale conferentie ‘Challenging Glass’ gehouden. Het congres belooft opnieuw een hoogmis van kennis en ontwikkeling te worden in het snel evoluerende domein van glastoepassingen in de bouw. Met deelnemers van over de hele wereld, meer dan 100 presentaties van hoogwaardige papers en inspirerende keynote presentaties belooft de conferentie een groot succes te worden.

Zoals de naam reeds laat vermoeden, richt Challenging Glass zich op hedendaagse uitdagingen in glas, glasproducten en glasconstructies. Deze uitdagingen zijn zeer divers en situeren zich onder andere op het terrein van duurzaamheid, zoals het opwaarderen en hergebruiken van bestaande beglazing; van constructieve veiligheid, zoals bij hybride glas-staalcomponenten; van innovatieve producten, zoals ultradun en ultrasterk glas; van energie-performante glasproducten zoals vacuümglas, van de realisatie van steeds complexer wordende glasprojecten en ga zo maar door.

Om dit te realiseren verzamelt Challenging Glas toonaangevende ontwerpers en constructeurs, samen met innovatieve bedrijven en marktleiders, en dit op wereldschaal. Desondanks blijft de conferentie zeer laagdrempelig: naast een hoog technisch niveau biedt Challenging Glass immers ook een unieke

42 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

informele netwerkmogelijkheid waar een multidisciplinaire mix van gerenommeerde experten samen met jonge professionals banden kunnen smeden voor de samenwerkingen richting de glasproducten van morgen.

Challenging Glass wordt tweejaarlijks georganiseerd in samenwerking met een toonaangevende onderzoeksgroep op constructief glas aan een internationaal gerenommeerde universiteit. Dit jaar wordt het congres voor de tweede keer verwelkomd aan de Universiteit Gent in België. Eerder ging Challenging Glass ook door aan de Technische Universiteit Delft (TU Delft) in 2008, 2010, 2012 en 2018, aan de Ecole Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL) in Zwitserland in 2014 en aan de Universiteit Gent (UGent) in 2016. De organisatoren zijn Jan Belis (UGent), Christian Louter (TU Dresden) en Freek Bos (TU Eindhoven).

In de loop der jaren heeft Challenging Glass een aantal internationaal gerenommeerde keynote sprekers ontvangen. Ook voor de aankomende editie van Challenging Glass staan er uiterst interessante keynote sprekers op het programma. Vanuit de Verenigde Staten komt bijvoorbeeld mr. Chikara Inamura, die aan het befaamde MIT mee de grenzen heeft verlegd op vlak van onder andere 3D-printen van glas.

CG7 verwelkomt professor Markus Feldmann (RWTH Aachen), die als voorzitter van de Europese normcommissie TC250 SC11 uitleg zal geven over de stand van zaken met betrekking tot de ontwikkeling van de nieuwe Eurocode voor glasconstructies.

Deze norm zal in de toekomst bepalend zijn voor het ontwerp en de berekening van alle constructieve glastoepassingen in heel Europa en in veel landen daarbuiten. Tot slot brengen ook mr. Gerard Loozekoot en mr. Filippo Lodi, beiden van het vooraanstaande Nederlandse architectenbureau UNStudio, een selectie van hun nieuwste architectuurprojecten met glas.

Verder biedt Challenging Glass ook een rijk programma, opgebouwd rond uiteenlopende thema’s waaronder projecten & case-studies, architectuurontwerp, complexe geometrieën, gelaagd glas en tussenlaagmaterialen, sterkte en stabiliteit van glas, verbindingen en verlijming van glas, numerieke modellering, experimenteel onderzoek, hybride glas-staalcomponenten, gevel- en isolatieglas, gebogen glas, constructieve veiligheid en ontwerpstrategieën voor glasconstructies. Het hele programma omvat daarmee een honderdtal technische presentaties, geschreven en gepresenteerd door experts uit meer dan vijftien verschillende landen. Elk van deze papers heeft een strikt peer-review proces doorlopen waarvoor Challenging Glass een internationaal wetenschappelijk comité van acht vooraanstaande glasexperts heeft geïnstalleerd.

Tevens heeft Challenging Glass een samenwerking opgezet met het onlangs opgerichte Glass Structures & Engineering journal van de gerenommeerde internationale uitgever Springer.

Een aantal veelbelovende papers van het congres zijn daarbij voorgeselecteerd voor publicatie in een speciale editie van dit journal. De geselecteerde papers hebben een dubbel-blind review- en correctieproces doorlopen, waardoor een hoge eindkwaliteit is gegarandeerd. Een exemplaar van deze speciale editie zal door Springer worden verstrekt aan de deelnemers van het Challenging Glass congres.

Mede dankzij de input van vele internationale auteurs en keynote speakers, de wetenschapscommissie en sponsoring vanuit industrie partners kijken we reikhalzend uit naar een succesvolle en inspirerende 7e editie van Challenging Glass in Gent.

Jan Belis, Christian Louter, Freek Bos www.challengingglass.com/

18 Septemberplein Eindhoven, ©UNStudio

43 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Smart Materials, Part 7

Shape memory alloys: working principles Smart materials are everywhere, but often invisible or simply not recognized. This is the seventh article in a series of eight, in which prof. Pim Groen will discuss the world of smart materials; this time the working principles of shape memory alloys.

Pim Groen is professor of SMART Materials at Aerospace Engineering (AE) at Delft University of Technology (TU Delft) and Programme Manager of Holst Centre, TNO.

44 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020 Shape memory alloys; how does they work? The best way is to illustrate that by showing it. Figure 1 shows a piece of wire made out of a shape memory alloy. When it is bent into a certain shape it will remain in that shape. When it is heated up by putting it into warm water, it will return into its original shape.

Obviously it really has a memory.

The second example is more complex and can also be used for actuators: a memory alloy spring. When it is heated up, it will unfold; but when it is cooled down, it will return to its original shape. This effect is also observed for polymers: the so-called shape memory polymers; and even it is observed for magnetic materials. The magnetic shape memory effect.

Figure 1

To understand the shape memory alloys, it’s important to understand the crystal structure of the material. It’s quite similar to the piezoelectric materials, where the physical properties are closely related to the crystal structure. Figure 2 (on the right) shows the high temperature crystal structure which is called the austenite structure. This is the well know called Body Centered Cubic structure which is observed in many metals. On the left the crystal structure of the alloy for low temperatures is presented. This is the so-called martensite structure which is having a monoclinic symmetry. The interesting thing about this structure is that it twins easily as you can see here.

Figure 3 shows the so-called twinning effect.

This process is costing almost no energy, so this deformation is easily done by applying mechanical force.

Figure 2. Related to crystal structure

The materials are based on alloys of Cu Al and Ni or Ni Ti, which is sometimes called Nitinol. The diagram of figure 5 shows how it works. At low temperature a twinned martensite structure can be observed. By applying mechanical stress, the structure will deform into a different shape but still with the martensite structure. If the material is heated up, there will be a phase transformation of the martensite crystal structure to the cubic austenite structure and the shape of the part will go back the original shape. If it’s cooled down, the shape will remain and the crystal structure will transform back to the low temperature structure of the twinned martensite.

Figure 3. Related to crystal structure

Figure 5

Figure 4. Related to crystal structure

45 | INNOVATIEVE MATERIALEN 51 2019 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020 Figure 6 shows how this happens as a function of temperature. At low temperature 100% of the volume is in the Martensite phase. If the sample is heated up, you can observe that at a temperature ‘As’ the austenite phase formation starts. (‘As’ stands for the Austenite start).

At the temperature Af, Austenite final, the materials are fully transformed to the austenite form. If it now cools down, you can see the start of formation of Martensite at Ms. This in complete at M final. So there are no sharp transitions of one phase to the other, but there is a big hysteresis effect.

For SMA actuators there are two working principles. The first is the single way actuation where the deformation takes place below the Martensite final temperature (Figure 7, at the top).

If it’s heated above the Austenite final temperature it will return to its original shape and stays there also upon cooling.

For the so-called two way actuation, the change in shape takes place when the part is heated above the Austenite final temperature. This has been programmed in the material by special thermomechanical treatments - the so called training of the SMA. With both principles it is possible to make actuators.

Figure 6

If an actuator is made of a trained spring, forces up to about 20 N can be obtained.

Figure 7

Missed one of the preceeding articles?

Click on the article for the previously published parts.

Figure 8

46 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020 Furthermore, the graph in figure 8 shows the temperature at which the deformation takes place can be tuned.

This is done by varying the composition of the alloy.

Finally, figure 9 shows the use of a shape memory actuator in an airplane. Here is a Triple 7 where the chevrons can be adjusted. The idea here is to have noise reduction during take-off and a better cruise performance. The SMA is combi­ ned with a heater to make this adjustment of the chevron possible.

Figure 9

Piezoelectric Materials and components A few years ago, Pim Groen, together with Jan Holterman, published ‘Piezoelectric Materials and components.’

It’s available online> An extended version (hard copy) can be ordered via the website of applied-piezo.com> Authors: Jan Holterman, Pim Groen ISBN: 978-90-819361-1-8 Hardcover, 218 fullcolor illustrations, 307 pages.

47 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

ENTERPRISE EUROPE NETWORK

Enterprise Europe Network (EEN) helpt bedrijven bij internationale ambities Het Enterprise Europe Network (EEN) is een initiatief van de Europese Commissie dat ondernemers ondersteunt bij het zoeken van partners om te innoveren en ondernemen in het buitenland. Het Enterprise Europe Network bestaat uit meer dan 600 organisaties in ruim 60 landen.

Databank

Elk bedrijf kan haar aanbod en/of vraag in de vorm van een profiel laten opnemen in een databank. Vervolgens wordt het bedrijf onder de aandacht gebracht in het land waarin zij actief wil worden en tegelijkertijd kan ook zelf naar partners worden gezocht. EEN-adviseurs helpen actief bij het opstellen van het profiel, dat in een bepaald format wordt opgesteld. Op de EEN-websites staan ook buitenlandse bedrijven die Nederlandse bedrijven en organisaties zoeken voor commerciële of technologische samenwerking. De EEN adviseurs ondersteunen bij de zoektocht naar een samenwerkingspartner door de contacten binnen het netwerk actief in te zetten. Daarnaast worden regelmatig Company Missions en Match Making

Events georganiseerd. Al deze diensten zijn kosteloos.

Er zijn vijf soorten profielen: • Business Offer:

het bedrijf biedt een product aan

• Business Request:

Video: Hoe werkt Enterprise Europe Network

het bedrijf zoekt een product

• Technology Offer:

het bedrijf biedt een technologie aan

• Technology Request:

het bedrijf zoekt een technologie

• Research & Development Request:

de organisatie zoekt samenwerking voor onderzoek

Het kan ook voorkomen dat een bedrijf zowel een Business Offer als een Business Request heeft (of een andere combinatie). In dat geval worden er twee (of zelfs meer indien van toepassing) profielen gemaakt.

In het profiel wordt de meest essentiële

informatie over de aard van het aanbod of vraag opgenomen, het ‘soort’ partner dat men daarbij beoogt en de verwachtte samenwerking.

Zodra duidelijk is welk type profiel(en) men wenst voor haar organisatie kan de EEN adviseur het proces van het opstellen van een profiel starten en het binnen korte tijd gepubliceerd hebben in de database.

Ondernemingen kunnen rechtstreeks bij EEN terecht met vragen over het opnemen van een bedrijfsprofiel in de EEN-database. Voor duurzaam bouwen en de creatieve industrie is ir. drs. Hans Kamphuis de contactpersoon: T: +31(0)88 042 1124 M: 06 25 70 82 76 E: hans.kamphuis@rvo.nl Voor materialen is Nils Haarman de contactpersoon: T: +31(0)88 062 5843 M: 06 21 83 94 57 E: nils.haarman@rvo.nl Voor meer informatie kan men terecht op de websites van het Enterprise Europe Network: www.enterpriseeuropenetwork.nl http://een.ec.europa.eu

48 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

ENTERPRISE EUROPE NETWORK The Enterprise Europe Network Materials Database: Request for partnership: March 2020.

Intrested? contact hans.kamphuis@rvo.nl>

Raw materials for production of metals, rods and profiles

A company from North Macedonia manufacturing machine parts, tools and services is looking for suppliers of raw materials for production of metals, rods and profiles. The company is looking for partners under manufacturing agreement.

BRMK20191204001

Geopolymers as alternative materials for outdoor block paving

An Italian company with long-lasting experience in manufacturing and commercialisation of concrete products for floors and building walls, seeks partners for technical cooperation as it is interested to use geopolymers for outdoor paver and firestop blocks and RTD institutions for research cooperation through European projects.

TRIT20191204001

Glass and rock wool

French insulation company is looking for glass and rock wool producers to work under a supplier agreement. In order to provide its solutions to the market, the company purchases glass and rock wool. Since these products are not always available, the SME is looking for a EU certified provider to work under supplier agreement.

BRFR20191125001

Technical solutions for carbon capture and utilization

An international group of companies with headquarters in Northern Germany is providing industrial solutions to customers in oil and gas sector in Asia and Middle East. Sought are contacts to SMEs or research partners with technical solutions to convert carbon dioxide to a useful commodity. Solutions should minimum have been tested at lab scale, closer to market is preferred. Cooperation is offered in form of technical cooperation agreements or commercial agreements with technical assistance. TRDE20191028002

Enterprise Europe Network brokerage event/ Welcome to the Materials+Eurofinish+Surface Matchmaking 2020!

Get in touch with potential new partners! Meet interesting materials and surface treatment experts, bonding experts, researchers, developers, engineers, SMEs, OEMs, suppliers and intermediaries. In the B2B matchmaking sessions you have 30 minute bilateral meetings with a variety of participants of your choice that are focused on materials and coatings. The Materials+Eurofinish+Surface Matchmaking 2020 is organized by Enterprise Europe Network. https://materials-eurofinish-surface-2020.b2match.io/.

49 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

3 en 4 juni 2020, Veldhoven

Nieuw kennis- en netwerkevent Materials+Eurofinish+Surface Op donderdag 16 januari vond de kick-off van het nieuwe kennis- en netwerkevent Materials+Eurofinish+Surface plaats bij Mikrocentrum te Veldhoven (Nederland). De organisatie, bestaande uit Mikrocentrum, VOM en Vereniging ION, presenteerden de plannen voor de komende editie en vroegen de bezoekers actief mee te denken voor de editie in 2021.

Grenzeloos denken, dat was het overkoepelende thema tijdens de kick-off. Waar in 2019 de start is gemaakt door de samenwerking tussen Mikrocentrum en VOM met Eurofinish+Materials, sluit voor de editie op 3 en 4 juni 2020 nu ook Vereniging ION aan.

In 2018 kondigden Mikrocentrum en de Belgische VOM al de samenwerking aan van de samenvoeging van de vakbeurzen Materials en Eurofinish. De succesvolle eerste editie vond plaats op 15 en 16 mei 2019 in Leuven (BE) en trok 1500 bezoekers en 130 exposanten. Door deze samenvoeging zijn de organisatoren in staat de maakindustrie één centrale ontmoetingsplek te bieden met alle aspecten voor een goed en duurzaam eindproduct. Denk aan: materialen, oppervlaktetechnieken, verbindingstechnieken en analysetechnieken.

Het aansluiten van Vereniging ION binnen het collectief met vakbeurs Surface is dan ook een logische stap om door te groeien als het kennis- en netwerkevenement voor de Benelux maakindustrie rondom materiaalkunde, analysetechnieken, verbindingstechnieken, productontwikkeling en oppervlaktetechniek.

Meer dan een beurs

Materials+Eurofinish+Surface 2020 verwacht zo’n 200 exposanten en 60 sprekers in het kennisprogramma. De beleving staat centraal tijdens het gehele evenement. Het is de combinatie van beursvloer, congresprogramma, demo area’s, innovatiepleinen, een internationale Meet & Match en materiaal- en coatingdoktoren die het tot een uniek eventconcept maakt.

Grenzen verleggen

Door de centrale ligging in Veldhoven, in het hart van de hightech maakindustrie, is het evenement bovendien in staat

50 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

om zowel Nederlandse, Belgische, Luxemburgse als Duitse bezoekers te trekken en grenzen te verleggen. Dit wordt onder andere gerealiseerd door intensieve samenwerking met partners en exposanten. Vanuit deze twee groepen vertelden vier organisaties waarom zij ervoor kozen om deel te nemen aan Materials+Eurofinish+Surface. Zo vertelde René de Groot van KVK waarom zij een Meet & Match organiseren en deelden Mark Decker (Kanigen), Serviel Smolders (Smolders SSO) en Koen Babonnick (AD Chemicals) hun ervaringen tijdens de vorige editie en verwachtingen voor de komende editie. De kick-off werd afgesloten met een lezing over het meer halen uit een beursdeelname met online marketing door Susanne van Doornik (Mikrocentrum).

Over Materials+Eurofinish+Surface

Materials+Eurofinish+Surface biedt op 3 en 4 juni 2020 in het NH Koningshof te Veldhoven een compleet overzicht van de laatste ontwikkelingen binnen de gehele keten; van grondstof tot en met gerealiseerd product. Waar Materials zich sterk focust op de rol van materialen in het succes van een product, verbinden Eurofinish en Surface professionals die zich bezig houden met oppervlaktetechnieken. Kortom: daar waar Materials eindigt, beginnen Eurofinish en Surface. Deze synergie maakt dat u als bezoeker alle aspecten vindt om een goed en duurzaam eindproduct te realiseren. Bedrijven die geïnteresseerd zijn in exposeren kunnen meer informatie vinden op de website www.materials-eurofinish-surface.com

Meer informatie

De komende editie van Materials+Eurofinish­ +Surface vindt plaats op 3 en 4 juni 2020 in het NH Conference Center Koningshof te Veldhoven.

Meer informatie over exposeren, bezoeken en samenwerken: www.materials-eurofinish-surface.com

AGENDA 13 th International Conference on Coatings on Glass and Plastics 23 - 26 maart 2020, Braunschwieg

International Symposium on Bituminous Materials 8 - 10 juni 2020, Lyon

BuildingHolland 2020 24 - 26 maart 2020, Amsterdam

Fensterbau frontale 2020 16 - 19 juni 2020, Nürnberg

Techni-mat 2020 25 - 26 maart 2020, Kortrijk

Challenging Glass 18 - 19 June 2020, Gent

Lijmen België 7 april 2020, KU Leuven Campus Brugge

MTEX+ 20 juni 2020, Chemniz

4TU.HTM & M2i Joint Workshop ‘Surfaces, Interfaces & Coatings’ 16 April 2020, Utrecht

9th Forum on New Materials 20 - 22 juni 2020, Montecatini Terme

Hybrid 2020 28 - 29 april 2020, Karlsruhe

MaterialDistrict Rotterdam 23 - 25 juni 2020, Rotterdam

CeramicExpo 2020 5 - 6 mei 2020, Cleveland

17th brick and block mansonry conference 5 - 8 juli 2020, Kraków, Polen

Rapid.Tech + FabCon 3.D 5 - 7 mei 2020, Erfurt

Digital concrete 6 - 9 juli 2020, Eindhoven

Eurasphalt & Eurobitume 12 - 14 mei 2020, Madrid

ESEF 2020 1 - 4 september 2020, Utrecht

World Biomaterials Congress 19 - 24 mei 2020, Glasgow

Architect@Work 2020 16 - 17 september 2020, Rotterdam

Plastics Recycling World Exhibition 2020 3 - 4 juni 2020, Essen

Kunststoffen 2020 23 - 24 september 2020, Veldhoven

Materials+Eurofinish+Surface 2020 3 - 4 juni 2020, Veldhoven

SE Conference 20 Amsterdam 30 september - 1 oktober 2020, Amsterdam

51 | INNOVATIEVE MATERIALEN 1 2020

Innovative Materials, the international version of the Dutch magazine Innovatieve Materialen, is now available in English. Innovative Materials is an interactive, digital magazine about new and/or innovatively applied materials.

Innovative Materials provides information on material innovations, or innovative use of materials. The idea is that the ever increasing demands lead to a constant search for better and safer products as well as material and energy savings. Enabling these innovations is crucial, not only to be competitive but also to meet the challenges of enhancing and protecting the environment, like durability, C2C and carbon footprint.

By opting for smart, sustainable and innovative materials constructors, engineers and designers obtain more opportunities to distinguish themselves.

As a platform Innovative Materials wants to help to achieve this by connecting supply and demand.

Innovative Materials is distributed among its own subscribers/network, but also through the networks of the partners. In 2019 this includes organisations like M2i, MaterialDesign, 4TU (a cooperation between the four Technical Universities in the Netherlands), the Bond voor Materialenkennis (material sciences), SIM Flanders, FLAM3D, RVO and Material District.

Ontmoet dé top van de lijmsector Do’s and don’ts van verlijmen

• een doordacht ontwerp voor minimaal lijmgebruik • assessment van levensduur, sterk ondersteund door voorspellende modellen • lijmoplossingen voor de toekomst • gebruik van duurzame materialen voor verlijming

7 april 2020 KU Leuven Campus Brugge 13:30 - 18:30 uur

Georganiseerd door:

Meld u nu aan via www.mikrocentrum.nl

Eco-friendly materials for interior design Meet us at MaterialDistrict cubical C52

w w w. p y r a s i e d . c o m | w w w. a c r y l i c c o m m u n i t y. c o m