Issuu

คู่มอ ื จริยธรรมการวิจย ั ในมนุษย์สาหรับกรรมการและผูว ้ จ ิ ย ั พ.ศ. 2568 คณะกรรมการจริยธรรมการวิจย ั ในมนุษย์ มหาวิทยาลัยแม่ฟา้ หลวง

คู่มือจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์สาหรับกรรมการและผู้วจ ิ ัย พ.ศ. 2568 คณะกรรมการจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์ มหาวิทยาลัยแม่ฟา้ หลวง

แด่อาสาสมัครทุกคนที่ได้ให้การช่วยเหลือและเสียสละตนเอง เพื่อความก้าวของมนุษยชาติ For all the volunteers who have assisted and sacrificed themselves for the advancement of humankind

คณะผู้จัดทา ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.นพ.ปวีณ ตัง ้ จิตต์พิสุทธิ์

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ภก.ชาครีย์ ชุมวิสูตร วัฒนศิริ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.กภ.ศิวะศิวาภรณ์ ศิวะศิลป์ประศาสน์ คณะกรรมการจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์ มหาวิทยาลัยแม่ฟา้ หลวง

สารบัญ ทาไมต้องมีคณะกรรมการจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์ ......................... 3 ประเด็นทางจริยธรรมในอดีต (History of Ethics) ............................ 4 ประเภทของงานวิจัยในมนุษย์ (Types of human research) ......... 12 ประเภทของโครงการวิจัยแยกตามความเสี่ยง .................................. 14 ขนาดตัวอย่างในการวิจัยกับจริยธรรมวิจัยในมนุษย์ .......................... 16 ความเสี่ยง (Risk) ......................................................................... 19 ประโยชน์ (Benefit) ...................................................................... 23 ความเปราะบาง (Vulnerability) .................................................... 24 การลดความเสี่ยงให้เหลือน้อยที่สุด (Minimizing Risk) .................. 30 การเพิ่มประโยชน์ให้มากที่สุด (Maximizing Benefit) ..................... 32 ประเด็นพบบ่อยในการยื่นขอจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์ .................... 33 เอกสารและแหล่งอ้างอิง ................................................................ 44

ทาไมต้องมีคณะกรรมการจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์ ในการพัฒนายาหรือ หัตถการรักษาใหม่ๆ นักวิจัยจะนาไปใช้ในคนไข้ เ ลย คงจะเป็ น ไปได้ ย าก เพราะ คนไข้ จ ะต้ อ งถามเกี่ ย วกั บ ประสิ ท ธิภ าพและ ผ ล ข้ า ง เ คี ย ง ข อ ง ย า ห รื อ หั ต ถ า ร ดั ง ก ล่ า ว ใน แ น ว ท า ง ทั่ ว ไป ท า ง วิทยาศาสตร์ คือ ต้องมีการทดสอบในประชากรที่ปกติ หรือสุขภาพดี ใน จานวนที่เพียงพอจะคานวณนับสาคัญทางสถิติให้ได้ก่อน เผื่อเกิดเหตุอัน ไม่พึงประสงค์ข้ึน จะได้ไม่เกิดความเสียหายต่อกลุ่มประชากรในวงกว้าง มากเกินไป จะเห็นได้ว่า ต่อให้ไม่ใช่คนไข้แต่ก็ต้องใช้คนอยู่ดี ฉะนั้น เพื่อให้มีความมัน ่ ใจว่าการวิจัยต่างๆเหล่านั้น เกิดประโยชน์ สูงสุด และมี ค วามเสี่ ย งต่ า สุ ด องค์ ก รที่ ท างานเกี่ ย วกั บ การวิ จั ย ทั่ว โลกจึ ง ได้ กาหนดให้คณะกรรมการจริยธรรมการวิจัยในมนุ ษย์ เข้ามามีบทบาทใน การช่ ว ยประเมิ น โครงการวิ จั ย ที่ ท าในมนุ ษ ย์ เพื่ อ พิ ทั ก ษ์ สิ ท ธิ อั น พึ ง มี รักษาความปลอดภัย และปกป้องสวัสดิภาพอันดีของอาสาสมัครที่จะให้ ความยินยอมในการเข้าร่วมการวิจัยเหล่านี้ นอกจากนัน ้ ยังมีหน้าที่ในการ ระมัดระวังไม่ให้กลุ่ มประชากรบางกลุ่ มที่เปราะบาง เช่น เด็ก และ คนไข้ ของแพทย์ เกิดความเสี่ยงหรือทาการตัดสินใจไปอย่างไม่เป็นอิ สระ หรือ ไม่ได้มีความเข้าใจอย่างแท้จริง

“Ethics is nothing else than reverence for life”

Albert Schweitzer

ประเด็นทางจริยธรรมในอดีต (History of Ethics) 1. การพิจารณาคดีนูเรมเบิรก ์ (Nuremberg Trials) หลังจากสงครามโลกครัง้ ที่ 2 สิ้นสุดลง ในปี ค.ศ.1945 ฝ่ายสัมพันธมิตร ฝั่ งยุ โรปได้ น าอาชญากรสงครามนาซี ตั้ง แต่ เจ้ า หน้ า ที่ ข องพรรคนาซี นายทหารระดั บ สู ง นายทหารทั่ ว ไป เจ้ า หน้ า ที่ ร ะดั บ สู ง เจ้ า ของโรง อุ ต ส า ห ก ร ร ม นั ก ก ฎ ห ม า ย แล ะ แพ ท ย์ ม า ขึ้ น ศ า ล เพื่ อ พิ พ า ก ษ า อาชญากรรมที่ได้ทาไว้ ณ เมืองนูเรมเบิรก ์ ประเทศเยอรมัน อาชญากรรมที่กระทาต่อนักโทษในค่ายกักกันเอาท์ชวิตซ์ เช่น การผ่าตัด ปลูกถ่ายกระดูก เส้นเอ็น และเส้นประสาท การทิ้งนักโทษไว้ในหิมะเพื่อหา ระยะเวลาสูงสุดที่มนุษย์จะทนได้ การทดลองสร้างวัคซีน ให้นักโทษดื่มน้ า ทะเลไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะเสียชีวิตเพื่อหาปริมาณสูงสุดที่มนุษย์จะดื่มน้ า ทะเลได้ เป็นต้น ซึ่งแต่ละอย่างล้วนแต่เป็นการกระทามีความรุนแรงและ โหดร้ายเกินความเป็นมนุษย์ไปมาก

ภาพ การพิจารณาคดีนูเรมเบิรก ์ (Nuremberg Trials)

ที่น่าสะเทือนใจมาก คือ ผู้กระทาผิดบางคนเป็นแพทย์ ซึ่งมีหน้าที่ในการ รักษาหรือดูแลสวัสดิ ภาพของมนุ ษ ย์ แต่ในกรณีนี้กลับมองนักโทษเป็ น เพียงตัวอย่างทดลอง จะทาอะไรก็ได้ ไม่ให้คุณค่าในความเป็นมนุษย์ โดย อ้างความจาเป็นด้านความก้าวหน้าทางแพทย์ จากเหตุการณ์นี้ ทาให้เกิดเป็นกฎนูเรมเบิรก ์ หรือ Nuremberg Code ซึ่งเป็นหลักเกณฑ์จริยธรรมสากล 10 ข้อ สรุปย่อได้ ดังนี้ 1. อาสาสมัครจะต้องให้การยินยอมโดยอิสระ 2. งานวิจัยจะต้องเป็นประโยชน์อย่างแท้จริงต่อสังคม 3. ควรมีข้อมูลสนับสนุนที่เพียงพอ ก่อนทาการวิจัยเรื่องใหม่ 4. ต้องหลีกเลี่ยงการบาดเจ็บทางกายและทางจิตใจ 5. ห้ามใช้วิธก ี ารที่อันตรายถึงชีวิตหรือทาให้พิการ 6. ระดับความเสี่ยงไม่ควรเกินประโยชน์ 7. วิ ธี ก าร อุ ป กรณ์ และสถานที่ ต้ อ งเหมาะสม ไม่ ท าให้ เ กิ ด การ บาดเจ็บหรืออันตรายถึงชีวิต 8. ผู้ วิ จั ย ต้ อ งเป็ น ผู้มี ค วามรูค ้ วามสามารถด้ านวิทยาศาสตร์หรือ ศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับหัวข้อการวิจัย 9. อาสาสมัครสามารถออกจากการวิจัยได้ทุกเมื่อโดยอิสระ 10. หากการวิจัยเกิดความอันตรายสูง ต้องยุติการวิจัยทันที ทัง ้ 10 ข้อนี้ เป็นแนวทางเริม ่ แรกในการพิทักษ์สิทธิ ความปลอดภัย และ สวัสดิการของอาสาสมัครที่เสียสละตัวเองเพื่อเข้าสู่การวิจัย

2. การวิจัยซิฟิลิส ณ ทัสกีกี้ (Tuskegee Syphilis Study) หนังสือพิมพ์นิวยอร์กไทม์ ตัง ้ ชื่องานวิจัยนี้ว่า “เป็นการทดลองที่ไม่มีการ

ให้ยารักษา ที่ยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ของวงการแพทย์” โดยในปี ค.ศ.1932 หน่วยงานด้านสาธารณสุขของอเมริกาต้องการจะศึกษาการ ดาเนินไปและความรุนแรงของโรคซิฟิลิส เนื่องจากเป็นปัญหาที่รุนแรงใน ขณะนัน ้ และได้เลือกไปทาการศึกษาในพื้นที่เมืองทัสกีกี้ อาสาสมัครทัง ้ หมดเป็นคนผิวดา โดยทีมวิจัยแจ้งว่า จะมาดูด “เลือดที่ไม่ ดี ” ออกไปเรื่อ ยๆ เพราะจะช่ว ยให้ภ าวะของโรคทุ เลาลงได้ แลกกั บ การ ได้รบ ั สวัสดิการด้านอาหารและการแพทย์ (สมัยนัน ้ คนผิวดายังไม่มีสิทธิ เทียบเท่าคนผิวขาว) จึงทาให้ได้อาสาสมัครประมาณ 600 คน งานวิจัยนี้ดาเนินไปเรื่อย ๆ กว่า 10 ปี จนต่อมาใน ปี ค.ศ.1945 USFDA ได้ให้การรับรองยาเพนนิซิลิน ว่าสามารถรักษาโรคซิฟิลิสได้ แต่ กลับไม่มี การแจ้งอาสาสมัครและไม่มีการยุติงานวิจัยเช่นกัน

ภาพ ผู้วิจัยเก็บตัวอย่างเลือดอาสาสมัคร (Tuskegee Syphilis Study)

เมื่อโรคซิฟิลิสไม่ได้เป็น ปัญหาที่รุนแรงแล้ว (มียารักษาให้หายขาดได้) ก็ พู ดได้ว่าไม่มีความจาเป็นที่จะต้องศึกษาการดาเนินของโรคดังกล่าวแล้ว ต่อมาภาคประชาชนก็เริม ่ ทราบข่าวและเกิดความไม่พอใจ เนื่องจากแพทย์ เพิ ก เฉยที่ ร ก ั ษาอาสาสมั ค ร (ผู้ ป่ ว ย) เป็ น การกระท าที่ ไ ม่สมควรและผิด หลักจริยธรรม มีคาถามเกิดขึ้นมากมาย 1. ทาไมถึงเลือกอาสาสมัครเข้าการวิจัยเป็นเฉพาะคนผิวดา? ทัง ิ ิส เช่นกัน ในขณะนัน ้ ที่คนผิวขาวก็เป็นโรคซิฟล ้ 2. แพทย์ในทีมวิจัย ไม่ รูส ้ ึกละอายเลยหรือ อย่างไร ที่ปล่อยให้โรค ของผู้ป่วยดาเนินต่อไป โดยไม่ได้รบ ั การรักษา? 3. ความเสียหายที่เกิดขึ้นนอกเหนือจากอาสาสมัครโดยตรง เช่น อาสาสมัครเข้าใจว่าได้รบ ั การรักษา (จากการดูดเลือดที่ไม่ดี) แล้ว ไปมีเพศสัมพันธ์กับผู้หญิงอื่น หากเขาติดโรคไป -

จะเป็นความผิดของอาสาสมัครเอง หรือ

จะความผิดของผู้วิจัยที่ปิดบังข้อมูล

แล้ว ใครจะรับผิดชอบดูแลรักษาเขา?

ต่อมาใน ปี ค.ศ. 1972 งานวิจัยดังกล่าวถูกปิดลง แล้วก็มีการฟ้องร้อง เรียกค่าเสียหายชดเชย จนในที่สุดประธานาธิบดีต้องออกมาแสดงความ เสียใจและขอโทษต่อการทาผิดหลักจริยธรรมต่อคนผิวดา

3. หลักจริยธรรมการทาวิจัยในคนทัว่ ไป (Belmont Report) ใน ปี ค.ศ.1974 ได้มีการรวบรวมข้อมูล ปัญหาต่างๆ และแนวทางที่ดีด้าน วิจัยในมนุษย์ เพื่อกาหนดหลักการทัว่ ไปเพื่อปกป้องสิทธิ สวัสดิภาพ และ ความปลอดภัยของอาสาสมัคร โดยมี 3 ข้อ คือ 1. หลักความเคารพในบุคคล (Respect for person) การเคารพในบุ คคลจะเน้นไปที่ 2 ประเด็น คือ บุ คคลต้องมีอิสระใน ตัดสินใจ และ บุคคลที่ขาดความอิสระในการตัดสินใจ (ภาวะเปราะบาง) จะต้องได้รบ ั การปกป้องเพิ่มเติม 2. หลักประโยชน์ และ ไม่ก่ออันตราย (Beneficence) การวิ จั ย จะต้ อ งไม่ ก่ อ ให้ เ กิ ด อั น ตรายต่ อ อาสาสมั ค ร และจะต้ อ ง หาทางลดความเสี่ยงที่อาจจะเกิดขึ้นให้น้อยที่สุด โดยขณะเดียวกัน จะต้องหาทางเพิ่มประโยชน์ให้สูงสุด ควบคู่กัน 3. หลักความยุติธรรม (Justice) ค าถามหลั ก เกี่ ย วกั บ หลั ก นี้ คื อ “ใครจะเป็ น ผู้ ที่ ได้ ร บ ั ประโยชน์ จ าก งานวิ จั ย นี้ และภาระในการเข้ า ร่ว มการวิ จัย นี้ ตกอยู่ กั บ ใคร” แต่ ล ะ บริบทจะมีวิธก ี ารพิจารณาความยุติธรรมได้แตกต่างกัน เช่น กระจาย ความเสี่ยงในสัดส่วนที่เท่ากัน หรือ กระจายผลประโยชน์ ตามความ จ าเป็ น ของแต่ ล ะบุ ค คล (ใคร พ ร้ อ ม ม า ก ดู แ ล ป ริ ม า ณ

Respect for

Beneficence

Person

เล็ ก น้ อ ย ส่ ว นใครขาดแคลน มาก ดูแลปริมาณมาก)

Justice

เมื่อนาหลักการเหล่านี้ไปใช้จริง จะสามารถประยุกต์เข้ากับกระบวนการใน การวิจัยและการพิจารณาใน 3 หัวข้อ คือ 1. การขอความยินยอม (Informed consent) ข้ อ มู ล เกี่ ย วกั บ การวิ จั ย ที่ จ ะแจ้ ง ให้ อ าสาสมั ค รต้ อ งเพี ย งพอ ที่ จ ะ อาสาสมั ค รจะเห็ น ภาพรวม เข้ า ใจกระบวนการ เช่ น กิ น ยากี่ ค รัง ้ ประเมิ น อะไรบ้ า ง เจาะเลื อ ดกี่ ค รัง ้ ึ ง ความเสี่ ย งและประโยชน์ ที่ ้ รู ถ อาจจะเกิดขึ้น ตลอดจนสามารถซักถามจนเข้าใจได้ นอกจากนี้ ระดับ ภาษาจะต้ อ งเหมาะสมที่ อ าสาสมั ค รจะเข้ า ใจได้ เนื่ อ งจากหากเป็ น ศั พ ท์ เทคนิ ค จ านวนมาก จะเข้ า ใจได้ ย าก และท้ า ยที่ สุด อาสาสมั ค ร จะต้องตัดใจเองโดยอิสระว่าจะเข้าร่วมหรือไม่ 2. การประเมินความเสี่ ยงและประโยชน์ (Assessment of risk and benefit) ความเสี่ยงมีได้หลายรูปแบบ เช่น ความเสี่ยงทางกาย (เกิด รอยช้า) ความเสี่ยงทางจิตใจ (เกิดความเครียดจากการตอบ) ความ เสี่ยงทางสังคม (เกิดการตีตราทางสังคม) เป็นต้น ส่วนของประโยชน์ สามารถแบ่งได้เป็น 2 แง่มุม คือ โดยตรงต่ออาสาสมัคร 3. การคัดเลือกอาสาสมัคร (Selection of subjects) ความยุ ติธรรมในการคัดเลือกอาสาสมัคร สามารถพิจารณาได้ใน 2 แง่มุม (1) แง่ตัวบุคคล การวิจัยต้องไม่เลือกเฉพาะอาสาสมัคร “ที่พึง ได้” แล้วให้ได้รบ ั แต่ประโยชน์ หรือ ต้องไม่เลือกเฉพาะอาสาสมัคร “ที่ ไม่พึงได้” แล้วให้ได้รบ ั แต่ความเสี่ยง (2) แง่สังคม การพิจารณาแต่ ละกลุ่มควรกระจายภาระ และระมัดระวังการเพิ่มภาระในกลุ่มที่มีภาระ มากกว่ากลุ่มอื่น เช่น พิจารณาทาการวิจัยในผู้ใหญ่ก่อนจะทาในเด็ก

4. การวิจัยความกลัวในลิตเติ้ลอัลเบิรต ์ (Little Albert Experiment) ในปี ค.ศ.1920 กลุ่มนักวิจัย ประกอบด้วย วิตสันและเรเนอร์ ต้องการ วิ จั ย ว่ า เราจะสามารถปรับ สภาพทางอารมณ์ ห รือ จิ ต ใจของมนุ ษ ย์ ไ ด้ หรือไม่ เนื่องจาก เคยมีการวิจัยที่สามารถปรับสภาพทางอารมณ์ของสุนัข ได้สาเร็จ โดยเขาเชื่อว่าองค์ความรูเ้ หล่านี้ จะช่วยเป็นแนวทางสาหรับการ รักษาโรคเกี่ยวกับอารมณ์ในอนาคตได้ วิตสันและเรเนอร์ ได้นาเด็กทารกอายุ 9 เดือน ชื่อ “อัลเบิรต ์ ” มาเข้าเป็น อาสาสมัครในการวิจัย โดยแจ้งว่าคุณแม่ได้ให้ความยินยอมครบถ้วน ใน เบื้ อ งต้ น อาสาสมั ค รไม่ มี ค วามเกรงกลั ว สิ่ ง ใดเลย ไม่ ว่ า จะเป็ น หนู ข าว กระต่าย สุนัข ลิง หรือ หนังสือพิมพ์ที่ติดไฟ แต่ต่อมาพบว่า กลัวเสียงที่ ดังจากการตีท่อนเหล็ก เพื่อทาให้ผลของการปรับสภาพอารมณ์ชัดมากขึ้น นักวิจัยได้นา หนูขาว มาวางไว้หน้าอาสาสมัคร แล้วตีท่อนเหล็กให้เกิดเสียงดัง จนอาสาสมั คร กลั ว จนร้อ งไห้อ ย่ า งมาก ซึ่ง ขั ้น ตอนนี้ มี ก ารท าซ้ า หลายรอบ จนในที่ สุด เมื่อนักวิจัยนาหนูขาวมาวางไว้หน้าอาสาสมัคร อาสาสมัครก็เกิดความรูส ้ ึก กลัวขึ้นมาและร้องไห้ทันที โดยไม่ต้องมีการสร้างเสียงดัง เหมือนเช่นเคย ณ จุดนี้ นักวิจัยจึงได้สรุปผลการวิจัยว่า สามารถทาให้เกิดการปรับสภาพ ทางอารมณ์ได้แล้ว นอกจากนี้ เมื่อทิ้งให้อาสาสมัครพักจากการวิจัยเป็นช่วงเวลาหนึ่ง ความ กลัวก็ค่อยๆ จางหายไป นักวิจัยก็ได้ลองนาสิ่งกระตุ้นอื่น เช่น สุนัข และ กระต่าย มาใช้ โดยใช้กระบวนการวิจัยเดียวกัน ก็พบว่า สามารถปรับสภาพ อารมณ์ให้เกิดความกลัวขึ้นมาได้เช่นเดิม แต่ท้ายที่สุด คุณแม่และอัลเบิรต ์ ได้ออกจากการวิจัยไป ตอนที่อัลเบิรต ์ อายุ 11 เดือน ทาให้นักวิจัยไม่สามารถทาการทดลองต่อได้ 10

เหตุการณ์นี้ได้ทิ้งคาถามไว้มากมาย เช่น 1. ท้ายที่สุดแล้ว อัลเบิรต ์ ได้รบ ั การเยียวยา หรือ ปรับสภาพกลับให้เป็น ปกติหรือไม่? เพราะก่อนที่จะเข้าร่วมการวิจัย อัลเบิรต ์ ไม่ได้กลัวหนู ขาว แต่ตอนออกจากการวิจัย อัลเบิรต ์ กลัวหนูขาว 2. การปรับสภาพทางอารมณ์เหมือนจะสามารถถ่ายโอนไปยังสิ่งกระตุ้น อื่นได้ ประเด็นนี้ จะเป็นปัญหากับอัลเบิรต ์ ในอนาคตหรือไม่?

ภาพ แผนภาพสรุปวิธก ี ารทดลอง Little Albert

ประเภทของงานวิจัยในมนุษย์ (Types of human research) 1. การวิเคราะห์ข้อมูล หรือ ตัวอย่างทางชีวภาพ (Data Analysis) การน าข้ อ มู ล (อาจจะลั บ หรือ เปิ ด เผยต่ อ สาธารณะ) มาวิ เคราะห์ อาจจะทาให้พบสาเหตุของปัญหา หรือ แนวทางแก้ไขได้ เช่น วิเคราะห์ ข้ อ มู ลขอ ง คนไข้ แ ล้ ว พบ ลั ก ษ ณ ะ ก า ร เ กิ ด โ ร ค ใ น บ า ง ก ลุ่ ม แ ต่ บ า ง ค รั้ ง ผ ล ก า ร วิ จั ย อ า จ จ ะ เ กิ ด ผลกระทบหรือมีความเสี่ยง ได้ เช่น วิเคราะห์ข้อมู ลทาง พั น ธุ ก ร ร ม แ ล้ ว พ บ ข้ อ ขั ด แย้ ง กั บ ความเชื่ อของ กลุ่มคนในชุมชนนัน ้ 2. งานวิจัยเชิงสังเกต (Observational Studies) เป็นการเฝ้าสังเกตหรือวัดประเมิน สิ่งที่เกิดขึ้นไปตามธรรมชาติ เช่น การวิจัยเก็บข้อมู ลและวิเคราะห์ ปัจจัยเสี่ยงที่มี ผลต่อการเกิดมะเร็ง ตับ การวิเคราะห์ข้อมูลการรักษาของผู้ป่วยเพื่อพยากรณ์ปัจจัยที่ทา ให้ฟนตั ื้ วได้เร็วขึ้น 3. การวิจัยเชิงทดลอง (Interventional Studies) เป็นการวิจัยที่มีการใส่กระบวนการ (เช่น การออกกาลังกาย) หรือ สิง ่ ทดสอบ (เช่น ยา หรือ เครื่องสาอาง) หรือมีการควบคุมสิ่งแวดล้อม ของอาสาสมัคร (เช่น จากัดปริมาณอาหารต่อวัน) เพื่อวัดประเมินค่า

ผลลัพธ์ทางชีวเคมี หรือ ทางชีว การแพทย์ เช่น ค่าน้ าตาลในเลื อ ด ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ หรือ คุณภาพชีวิตโดยรวม เป็นต้น การวิจัยทางคลินิกเป็นจัดเป็น การวิจัยเชิงทดลอง ซึ่งในกรณี ที่มีการศึกษาเกี่ ย วกั บรู ป แบบ การรัก ษาใหม่ หั ต ถการใหม่ หรือ ยาใหม่ มั ก จะต้ อ งมี ก าร เปรี ย บเที ย บกั บ การ รั ก ษ า ม า ต ร ฐ า น ที่ มี อ ยู่ เ ดิ ม (standard care) แต่ในบาง กรณี โรคหรือสภาวะบางอย่าง อาจจะมี ไ ม่ ได้ มี ก ารรัก ษามาตรฐาน หรือ อาจจะไม่ ได้ มี ค วามจ าเป็ นทาง การแพทย์ที่จะต้องให้ยา หรือ การรัก ษาเพิ่มเติม (เช่น โรคไข้หวัดทัว่ ไปที่ ไม่ ซับ ซ้อ น สามารถหายได้ เ อง) งานวิ จั ย อาจจะพิ จ ารณาใช้ ยาหลอก (placebo) ได้ ในกรณีของเครื่องสาอางมักจะมีการใช้ยาหลอกค่อนข้างมาก เพื่อให้เห็น ความแตกต่างที่ชัดเจน แต่เมื่อสิ้นสุดการวิจัยจะต้องมีกระบวนการเพื่อ เยียวยาหรือปรับอาสาสมัครให้กลับมาเป็นปกติดังเดิม เช่น หากสีผิวของ ใบหน้า 2 ข้างไม่เท่ากัน จะต้องรักษาให้กลับมาเท่ากัน

ประเภทของโครงการวิจย ั แยกตามความเสี่ยง การวิจัยในมนุษย์มีหลากหลายรูปแบบ ซึ่งแต่ละรูปแบบก็มีความเสี่ยงที่ แตกต่างกัน ทาให้สามารถแบ่งประเภทโครงการ (อ้างอิงตามความเสี่ยง) ได้ 3 ประเภท คือ (1) การยกเว้นการพิจารณาด้านจริยธรรมการวิจัย Exemption (2) การพิจารณาด้านจริยธรรมการวิจัยแบบเร็ว Expedited review (3) การพิจารณาด้านจริยธรรมการวิจัยโดยคณะกรรมการเต็มชุด Full Board review โครงการที่มีความเสี่ยงไม่มากกว่าความเสี่ยงเล็กน้อย จะจัดอยู่ในประเภท E xe m p t i o n ห รื อ E x p e d i t e d โ ด ย ใน ส่ ว น ข อ ง ก า ร พิ จ า ร ณ า Exemption จะใช้คณะกรรมการในการพิจารณาเพียง 1 คน ส่วนของ Expedited จะใช้คณะกรรมการในการพิจารณา 2 คน คือ กรรมการผู้มี ความเชี่ ย วชาญในสาขาวิ ช านั้ น ๆ 1 คน และ กรรมการตั ว แทนภาค ประชาชน 1 คน ส่วนของโครงการวิจัยที่มีความเสี่ยงมากกว่าความเสี่ยงเล็กน้อย จะจัด ประเภทเป็น Full Board ซึ่งในส่วนของการพิจารณาจะใช้คณะกรรมการ ในการพิจารณา 3 คน คือ กรรมการผู้ มีความเชี่ยวชาญในสาขาวิชานัน ้ ๆ 2 คน และ กรรมการตัวแทนภาคประชาชน1 คน

ตัวอย่างของโครงการวิจัยในแต่ละประเภท Exemption การศึกษาความชอบและข้อคิดเห็น ต่อรสชาดไอศครีมที่ทาจากเห็ด นางฟ้า

Expedited การประเมินความชอบและสัมภาษณ์ อาสาสมัครทดลองใช้เซรัม ่ จากสาร สกัดเห็ดนางฟ้า

*มีการบันทึกภาพและเสียง

การหาปัจจัยส่งเสริมต่อผลการเรียน

การสัมภาษณ์เกี่ยวกับความสาเร็จ

ที่ดีของนักศึกษาชัน ้ ปีที่ 3-4 ผ่าน

และอุ ปสรรคของผู้ใช้ AI ในการเรียน

แบบสอบถามที่ไม่ระบุตัวตน

การสอน การวิเคราะห์สิ่งเหลือจากการส่ง

รายงานกรณีศึกษาการรักษาภาวะ ผมบางจากการนวดศรีษะ

ตรวจ lab เพื่อหาปัจจัยที่อาจจะ ก่อให้เกิดภาวะผมบาง

*อาจจะมีการระบุตัวตนเจ้าของสิ่ง ส่งตรวจได้ ปล. โครงการวิจัยที่ยกตัวอย่างมาเป็นโครงการสมมุติทง ั้ หมด

Full Board การศึกษาผลในการลดริว้ รอยของ เซรัม ่ จากสารสกัดดอกลาดวน เปรียบเทียบกับยาหลอก

การศึกษาปัจจัยส่งเสริมและทัศนคติ ต่อการใช้และขายยาเสพติดในชน ชาติพันธุใ์ นพื้นที่เชียงราย

*มีความเสี่ยงในการถูกจับกุม หากความลับรัว่ ไหล การศึกษาประสิทธิภาพระหว่าง ultrasound และ intense pulse laser ในการกระตุ้นการเติบโตเส้น ผมในอาสาสมัครภาวะผมบาง

ขนาดตัวอย่างในการวิจัยกับจริยธรรมวิจัยในมนุษย์ (Sample size in Ethics) ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.นพ. ปวีณ ตัง ้ จิตต์พิสุทธิ์, พบ.,ปร.ด.(ระบาดวิทยาคลินิก ) สานักวิชาแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่ฟา้ หลวง

เป็ น ที่ ท ราบกั น ดี ว่ า การค านวณขนาดตั ว อย่ า งเป็ น หนึ่ ง ในขั ้น ตอนของ กระบวนการวางแผนการทาวิจั ย ซึ่ง จะต้ อ งด าเนิ น การในช่วงการเขียน โครงร่างการวิจัยหรือโครงร่างวิท ยานิ พนธ์ เพื่อให้ได้จานวนตัวอย่ า งที่ เพี ย งพอจะเป็ นตั ว แทนของประชากรที่ ต้อ งการนาไปอ้า งอิ ง และเพี ย ง พอที่จะพิสูจน์สมมุติฐานของการวิจัยที่ผู้วิจัยกาหนด ในทางทฤษฏีขนาด ตัวอย่างที่ยิ่งมากขึ้น จะส่งผลให้การวิจัยเพิ่มอานาจทางสถิติ (Power of Statistical Test) ซึ่งจะทาให้ผลการวิจัยมีความแม่นยามากขึ้ นเรื่อ ยๆ แต่หากการเพิม ่ ขึ้นของขนาดตัวอย่างมากจนเลยจุดที่ข้อมูลอิม ่ ตัว (Yield Point) ความแม่ น ย าก็ จ ะไม่ ไ ด้ เ พิ่ ม สู ง ขึ้ น อย่ า งที นั ย ยะอี ก ต่ อ ไป และ นอกจากนั้น ขนาดตั วอย่ างที่ม ากเกิน ควรยั ง ส่ งผลให้ผู้ วิ จัย ต้ อ งมีภาระ ด้านค่าใช้จ่ายในโครงการวิจัยและเวลาที่สูญเสียไปอย่างไม่มีความจาเป็น1 นอกจากนั้น ขนาดตั ว อย่ า งที่ ม ากเกิ น ความจ าเป็ น จะเป็ น การเพิ่ ม ขนาด ความเสี่ ย ง (Magnitude of Risks) ที่ ไ ม่ จ าเป็ น ให้กั บ ประชาชนหรือ อาสาสมั ค รที่ จ ะต้ อ งได้ ร บ ั จากการวิ จั ย 2 ในทางตรงกั น ข้ า ม หากขนาด ตัวอย่างน้อยเกินไป ก็จะทาให้อานาจทางสถิติ (Power of Statistical Test) น้อยเกินไป ทาให้ความคาดเคลื่อนชนิดที่ 2 (Type 2 Error) สูงขึ้น ส่งผลให้ไม่สามารถตอบสมมุติฐานหลักได้ และทาให้ผลลัพธ์จากการวิจัย ไม่สามารถนาไปใช้ประโยชน์ได้ 1 เกิดการเพิ่มการวิจัยคุณภาพต่ า (Poorquality of Research Output)

ตัวอย่างคาถามที่พบบ่อยจากผู้วจ ิ ัย 1. คาถาม : จาเป็นหรือไม่ที่ต้องคานวณขนาดตัวอย่างในการวิจัย? คาตอบ : มีความจาเป็นตามเหตุผลที่กล่าวมาข้างต้น แต่ทัง ้ นี้ในกรณี ที่ผู้วิจัยต้องการทาวิจัยที่ยังไม่มีการทามาก่อน หรือเคยมีการพิสูจน์ สมมุ ติ ฐ านจากวิ จั ย ก่ อ นหน้ า มาก่ อ น และจะท าเป็ น การวิ จั ย น าร่อ ง (Pilot study) สามารถกาหนดจานวนขนาดตัวอย่างด้วย Rule of thumb3 10, 20, 30, 40 และ 50 คน ได้ เพื่อหาผลลัพ ธ์ของการ วิ จั ย ในเบื้ อ งต้ น และน าผลลั พ ธ์ดั ง กล่ า วไปค านวณขนาดตั ว อย่ า งที่ แท้จริงต่อไป 2. คาถาม : ใช้สูตรอะไรในการคานวณถึงจะเหมาะสม? คาตอบ : สูตรในการคานวณตัวอย่างจะต้องพิจารณาจากสมมุติฐาน ที่ต้องการทดสอบ โดยมีหลักคิด 3 ประการ ได้แก่ 1) หากต้องการทดสอบผลลัพธ์ที่เป็นข้อมู ลตัวเลข ก็ควรตัง ้ ต้นจาก ค่าเฉลี่ย (Mean) หากต้องการทดสอบผลลัพธ์ที่เป็นข้อมูลชนิดกลุ่ม ก็ควรตัง ้ ต้นจากสัดส่วนหร้อร้อยละ (Proportion) 2) ทดสอบอาสาสมัครกี่กลุ่ม 1 กลุ่ม หรือ 2 กลุ่ม หรือมากกว่า 2 กลุ่ม 3 ) จ า ก นั้ น ดู ต่ อ ว่ า ท ด ส อ บ ใน อ า ส า ส มั ค ร ค น เ ดี ย ว กั น ห รื อ ไ ม่ (Independence or dependence) เมื่อพิจารณาทั้ง 3 ข้อแล้ ว ผู้วิจัยจะทราบได้ว่าควรใช้สูตรอะไรในการคานวณ

3. คาถาม : เคยมีการวิจัยทดสอบด้วยการทดสอบที่ใกล้เคียงกับที่ผู้วิจัย

อยากทามาก่อน แต่ใช้สารประกอบคนละตัว ไม่เคยมีใครทา จะคานวณ ขนาดตัวอย่างอย่างไร? ค าตอบ : ผู้ วิ จั ย สามารถตั้ ง สมมุ ติ ฐ านได้ ว่ า สารประกอบที่ ผู้ วิ จั ย แนวโน้มจะดีหรือเท่ ากับ กว่า สารประกอบที่งานวิจั ยก่ อนหน้าได้ เช่น สารประกอบของเราคาดว่าจะให้ผลดี ก ว่า สารประกอบการวิจั ยก่อน หน้า 20% เป็นต้น แล้วเอาตัวเลขที่ได้จากการปรับที่ 20% มาแทนค่า ในสูตรต่อไป ไม่จาเป็นต้องทา Pilot Study เสมอไป 4. ค าถาม : Dropout rate หรือ การเพิ่ ม จ านวนขนาดตั ว อย่ า งเพื่ อ

ชดเชยอาสาสมัครออกจากโครงการได้จานวนมากสุดเท่าไร?

คาตอบ : Dropout rate ที่เป็นที่ยอมรับโดยทัว่ ไปจะไม่เกินที่รอ ้ ยละ 20% จากขนาดตัวอย่างที่คานวณได้4 เอกสารอ้างอิงเกี่ยวกับขนาดตัวอย่าง 1.

Andrade C. Sample Size and its Importance in Research. Indian J

Psychol Med. 2020;42(1):102-103. 2.

Bacchetti, Peter & Wolf, Leslie & Segal, Mark & McCulloch, Charles. (2005). Ethics and Sample Size. American journal of epidemiology. 161. 105-10. 10.1093/aje/kwi014.

Whitehead, A.L., Julious, S, Cooper, C.L., Campbell, M.J. 2016. 'Estimating the sample size for a pilot randomised trial to minimise the overall trial sample size for the external pilot and main trial for a continuous outcome variable'.Stat Meth Med Res. Vol 25(3). Pages 1057-1073.

Furlan A. D., Pennick V., Bombardier C., van Tulder M. 2009 Updated method guidelines for systematic reviews in the cochrane back review group. Spine. 2009;34(18):1929–1941.

ความเสี่ยง (Risk) ความเสี่ยงเล็กน้อย (Minimal Risk) ในการเปรียบเทียบความเสี่ยงที่เกิดขึ้นจากการเข้าร่วมงานวิจัย จะมีการ เปรียบเทียบกับ ความเสี่ยงเล็กน้อย ซึ่ง ได้นิยามความหมายไว้ว่า “ความ เสี่ยงเล็กน้อย คือ ความเป็นไปได้ในการเกิดและความรุนแรงของความ เสี ย หาย หรือ ความไม่ สะดวกสบาย จากการเข้ า ร่ว มการวิ จั ย จะต้ อ งไม่ มากกว่า ที่อาสาสมัครสามารถพบเจอในชีวิตประจาวัน เช่น การดาเนินการ กิจวัตรประจาวัน และ การตรวจเพื่อประเมินสุขภาพร่างกายหรือ สุ ข ภาพ จิตใจที่ระบุเป็นแบบทัว่ ไป ตรวจอยู่เป็นประจา” กิ จ วั ต ร ป ร ะจ า วั น เช่ น การเดิ น ขั บ รถ ใช้ ง าน โทรศัพท์มือถือ จ้องมอง จอคอมพิวเตอร์ วิ่งออก ก า ลั ง ก า ย กิ น อ า ห า ร อาบน้า อ่านหนังสือ นอน หลับ เป็นต้น การตรวจประเมินสุขภาพ แบบทั่ว ไป เช่น การเจาะ เลื อ ดเพื่ อตรวจสุ ข ภาพ ประจาปี วัดค่าน้าตาล ไขมัน ในเลือดแบบทัว่ ไป เป็นต้น

ความเสี่ยงทางกายภาพ (Physical Risk) คือ ความเสี่ยงทางกายภาพที่เกิดขึ้นกับร่างกายของอาสาสมัคร อาจจะ เขียนไว้ในหลายบริบท บางครัง้ อาจจะระบุเป็นผลข้างเคียง หรือ ระบุเป็น อาการไม่พึงประสงค์ เช่น -

เมื่อกินยาแล้ว อาจจะมีอาการปวด ก ล้ า ม เ นื้ อ ไ ด้ ต า ม ร่ า ง ก า ย ไ ด้ นอกจากนี้ อ าจจะท าให้ ค่ า การ ทางานของตัว (เอนไซม์ตับ) สูงขึ้น กว่ า ปกติ ไ ด้ ซึ่ ง มี โ อกาสพบน้ อ ย มาก

หลังจากทาครีมวิจัยแล้ว มีโอกาส เกิดการแพ้ที่ผิวหนัง เป็นผื่นบวม แดง ร้อน และคัน

หลั ง จากเจาะเลื อ ดแล้ ว อาจจะมี รอยช้ า จ้ าเลือด หรือ ปวดบริเวณ ที่มีการเจาะเลือด

ในการทดสอบชุ ด อุ ปกรณ์ สวม ศี ร ษะนี้ อาจจะท าให้ เ กิ ด อาการ เวียนหัว คลื่นไส้อาเจียน ได้

การออกกาลังกายตามในโปรแกรม อาจจะทาให้เกิดอาการอ่อนเพลีย กล้ามเนื้อเมื่อยล้า หรือ เป็นตะคริวได้

ทั้งนี้ จะเห็นว่า การระบุ ความเสี่ยง จะไม่ทราบความแน่นอนว่าจะเกิ ด ขึ้ น หรือ ไม่ จึงมีการระบุว่า “อาจจะ” หรือ “มีโอกาสเกิด” หรือ อาจจะมีการระบุ โอกาสในการเกิดว่าพบได้มากหรือน้อยเพียง แต่ทง ั้ นี้ ต้องระบุให้ครบถ้วน เพื่อให้อาสาสมัครประกอบการพิจารณา จนตัดสินใจเองได้ ความเสี่ยงทางจิตใจ (Psychological Risk) ความเสี่ยงทางจิตใจอาจจะไม่สามารถเห็นได้ง่าย เหมือนความเสี่ยงทาง กายภาพ เนื่องจากอาสาสมัครแต่ละคน จะมีการตอบสนองต่อหัตถการ หรือ ข้อคาถามในการวิจัยที่ไม่เหมือนกัน ตัวอย่าง เช่น -

ในการให้ข้อมูลตอบแบบสอบถาม คาถามบางข้อ อาจจะทาให้ท่านเกิด ความอึดอัด ไม่สบายใจ

ค าถามบางข้ อ เกี่ ย วกั บ ข้ อ คิ ด เห็ น ต่ อ นโยบายการท างานของ หน่ ว ยงานท่ า น อาจจะท าให้ท่ า นอึ ด อั ด ใจ เกิ ด ความรู ส ้ ึ ก กดดั น ไม่ สะดวกใจที่จะตอบได้ ในการสัมภาษณ์เกี่ยวกับประสบการณ์เหตุรา้ ย ในอดีต การย้อนกลับ ไปคิ ด ถึ ง เหตุ ก ารณ์ เหล่ า นั้น อาจจะท าให้ ท่ า นเกิ ด ความเครียด ความวิตกกังวล หรือ ความกลัว ได้

ความเสี่ยงทางชุมชนและสังคม (Social and Community Risk) ในบางกรณี ผลของการวิจัย อาจจะทาให้เกิด ความเสี่ ยงในระดับ สั ง คม หรือ ต่อชุ มชน ที่อาสาสมัครอาศัย อยู่ ได้ ซึ่งสามารถมีได้ ในหลายบริบ ท บางครัง้ อาจจะเกิดความเสี่ยงแค่ในระดับชุมชน หรือ บางครัง้ อาจจะเกิด ความเสี่ยงในระดับสังคมเป็นวงกว้างได้ เช่น -

การวิ จั ย เกี่ ย วกั บ ปั จ จั ย ของการเป็ น ผู้ ค้ า บริก ารทางเพศในคนวั ย ทางาน ตาบลดอยแง่ม (*พื้นที่สมมุติ) หากความลับรัว่ ไหล แล้วมีบุคคลอื่นล่วงรูว้ ่า อาสาสมัครคนไหนเป็น ผู้ค้าบริการทางเพศ อาจจะทาไปสู่การตีตราและกีดกันทางสังคม จน เกิ ด เป็ น ความอั บ อาย หรือ ถู ก ไล่ อ อกจากงาน หรือ อาจจะถู ก ดาเนินคดีทางกฏหมายได้ หรือ หากผลของการวิจัยชี้ว่า มีผู้ค้าบริการทางเพศในพื้นที่นี้จานวนมาก อาจจะทาให้เกิดการตีตราทางสังคม มองแบบเหมารวมไปว่า คนใน พื้นที่นี้ มีอาชีพลับเป็นผู้ค้ าบริการทางเพศเกือ บทั้งหมด ซึ่งอาจจะ เกิดเป็นผลเสียระยะยาวต่อคนในชุมชนได้

การวิจัยทางพันธุศาสตร์ (Genetic study) เกี่ยวกับเชื้อสายของ กลุ่มชนชาติพันธุ์แห่ง หนึ่ง ซึ่งผลการวิจัยพบว่า เชื้อสายของชนชาติ พันธุ์นั้นเกือบทั้งหมด มาจากพื้นที่ทางภาคใต้ของประเทศ ขัดแย้ง กับความเชื่อที่ว่า ต้นกาเนิดของกลุ่มนี้ มาจากประเทศทางภาคเหนือ ผลการวิจัยนี้ อาจจะทาให้เกิดความขัดแย้งภายในกลุ่มชนชาติพันธุน ์ ี้ และสร้างผลกระทบเชิงลบต่อกลุ่มในอนาคต

ประโยชน์ (Benefit) ประโยชน์จากการวิจัยสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภท คือ 1. ประโยชน์โดยตรงต่ออาสาสมัคร (Direct benefit) คือ ประโยชน์ที่ อาสาสมัครอาจจจะได้ร บ ั จากการเข้ าร่วมการวิ จั ย เช่น อาจจะทาให้ อาการของโรคทุเลาลง อาจจะทาให้ผิวของอาสาสมัครสุขภาพดีข้ึน อาจจะทาให้อาสาสมัครนอนหลับได้ง่ายและยาวนานมากขึ้น เป็นต้น ทัง ้ นี้ การแจ้งผลการวิจัย ให้อาสาสมัครเมื่อ สิ้ น สุ ด ก า ร วิ จั ย ถื อ เ ป็ น แ น ว ปฏิบัติทัว่ ไปของการวิจัย อ ยู่ แ ล้ ว ฉ ะ นั้ น จึ ง ไ ม่ นั บ เ ป็ น ป ร ะ โย ช น์ โ ด ย ตรงที่อาสาสมัครจะได้รบ ั 2. ประโยชน์ โดยอ้อมและอื่น ๆ เช่น ผลของการวิจัยนี้ อาจจะเป็นองค์ ความรูใ้ หม่ให้กับวิทยาการทางการแพทย์ เพื่อเป็นทางเลือกใหม่ใน การรักษาให้กับแพทย์ในอนาคต เป็นต้น ประโยชน์เหล่านี้ ไม่ใช่ สิ่งที่อาสาสมัครจะได้รบ ั โดยตรง ฉะนัน ้ อาจจะ ระบุไว้ได้ แต่ไม่ใช่ส่วนสาคัญที่อาสาสมัครต้องทราบ ค่าตอบแทนการเดินทางหรือค่าเสียเวลา ก็ถือเป็นแนวปฏิบัติทวั่ ไปใน การวิ จั ย แต่ ค ล้ า ยกั บ การชดเชยให้ กั บ อาสาสมั ค ร เนื่ องจากบาง บริบทอาสาสมัครอาจจะต้องลางานและเดินทางมาหาผู้วิจัย ทาให้เสีย รายได้หรือเสียโอกาส จึงไม่ถือเป็นประโยชน์โดยตรงจากการเข้าร่วม การวิจัย

ความเปราะบาง (Vulnerability) เมื่อพู ดถึง ความเปราะบาง เราอาจจะนึกถึงความแข็งแรงของเปลือกไข่ไก่ ที่มีโอกาสในการแตกได้ หากตกลงพื้นผิวที่แข็ง หรือวางซ้อนกันหลายชัน ้ ซึ่งก็คล้ายกับในบริบทของการวิ จั ย ในมนุ ษย์ เกี่ยวกับโอกาสในการเกิ ด ความเสี่ยงหรือความเสียหายต่ออาสาสมัคร ได้มีการให้คานิยามไว้ว่า “ความเปราะบาง คือ สถานะที่มีโอกาสสูงในการ ถูกหลอกลวง ได้รบ ั การกระทาที่ไม่ยุติธรรม หรือ ได้รบ ั ความเสียหายเพิ่ม มากกว่าปกติ ” โดยการพิจารณาความเปราะบางจะต้องไตร่ตรองอย่ า ง รอบด้ า น เช่ น โอกาสที่ จ ะเกิ ด และความรุ น แรงของความเสี ย หายทาง กายภาพ ทางจิ ต ใจ และ ทางสั ง คม หรือ สถาวะที่ มี โอกาสสู ง ในการถูก หลอกลวง หรือ เกิดความลับรัว่ ไหล ได้

ความเปราะบางด้านความรูค ้ วามเข้าใจ (Cognitive Vulnerability) ประชากรบางกลุ่ม อาจมีความรูค ้ วามเข้าใจที่ไม่เพียงพอที่จะสามารถเข้าใจ รายละเอียดของงานวิจัยได้ ทาให้ไม่สามารถตัดสินได้อย่างเป็นอิสระ เช่น เด็ก หรือ ผู้สูงอายุที่มีภาวะทางสมองเริม ่ หลงลืม การปกป้องอาสาสมัคร เหล่านี้ ที่มักจะปฏิบัติกัน คือ ขอความยินยอมผ่านผู้ปกครอง หรือ ผู้แทน โดยชอบธรรมตามกฎหมาย

ความเปราะบางด้านอิสระในการใช้ชวี ิต (Institutional Vulnerability) มีประชากรบางกลุ่ม ที่ขาดอิสระในการดาเนินชีวิตตัวเอง เช่น -

ผู้ป่วยที่ติดเตียงและพ านัก อยู่ ในสถานพยาบาลหรือ บ้า นพัก โดยมี พยาบาลประจาตัวคอยดูแลตลอดเวลา หรือ ผู้สูงอายุที่ช่วยเหลือตัว ได้น้อยลงและพานักอยู่ ในบ้ านพั กคนชรา ซึ่งมีพยาบาลประจ าบ้ า น คอยดูแลอยู่ตลอด หากพยาบาลประจ าตั ว หรือ พยาบาลประจ าบ้ า น เหล่ า นี้ มาขอให้ ผู้ ป่ ว ยหรือ ผู้ สู ง อายุ เ ข้ า โครงการวิ จั ย เนื่ องจากตั ว พยาบาลเอง ต้ อ งการท าผลงาน เพื่ อ น าไปใช้ ป ระกอบการขอเลื่ อนขั ้น ก็ ย ากที่ อาสาสมัครจะปฏิเสธ เพราะเกรงกลัวว่าอาจจะไม่ ได้ร บ ั การดู แ ลอี ก ต่อไป

นักโทษที่ถูกจองจาอยู่ในคุก หากมีนักวิจัยที่รูจ้ ักกับพัศดี แล้วมาขอ ใช้นักโทษเป็นอาสาสมัคร ก็ยากที่นักโทษจะปฏิเสธได้ เพราะ นักโทษ อ ยู่ ใ น ส ภ า พ แวดล้ อ มที่ ถู ก บี บ บังคับ (coercion) อยู่ แ ล้ ว หากไม่ ท า ต า ม ไ ม่ ย อ ม เ ข้ า ร่ ว ม ก า ร วิ จั ย ก็ เกรงกลัวว่า โทษจะ หนั ก ขึ้ น หรือ เป็ น ผลเสียต่อตนเอง

ความเปราะบางชนชัน ้ และความเกรงใจ (Deferential Vulnerability) ในบางสถานที่ หรือ บางสถานการณ์อาสาสมัครจะมีความเกรงใจต่อผู้ที่ อยู่ชนชัน ้ สูงขึ้นไปในสังคมนัน ้ ๆ เช่น -

นักเรียน ที่กาลังเรียนอยู่ในชัน ้ เรีย นของอาจารย์ แล้วหากอาจารย์ ต้ อ งการเชิญชวนนั ก เรีย นเข้ า สู่ ก ารวิ จั ย นั ก เรีย นจะไม่ ก ล้ า ปฏิ เสธ เนื่องจากความเกรงใจ หรือ เกรงกลัวว่า อาจจะมีผลกระทบเชิงลบ ต่อผลการเรียนในอนาคต หรือ ในทางกลับกัน นักเรียนอยากจะเอา ใจอาจารย์ โดยหวังว่า การเข้าร่วมนี้ อาจจะมีผลกระทบเชิงบวกต่อตัว นักเรียน เช่น อาจารย์ให้คะแนนพิเศษเพิ่มเติมกับนักเรียน

ทหารชัน ้ ผู้น้อยที่อยู่ภายใต้การบังคับบัญชาของทหารชัน ้ ผู้ใหญ่ แล้ว หากทหารชั้น ผู้ ใ หญ่ แจ้ ง ว่ า กระทรวงกลาโหมต้ อ งการให้ท หารชั้น

ผู้ น้ อ ยเป็ น อาสาสมั ค รของงานวิ จั ย เป็ น ไปได้ ย ากมากที่ ท หารชั้น ผู้น้อยจะปฏิเสธการเข้าร่วม เนื่องจากความเกรงใจ หรือ เกรงกลัวว่า อาจจะมีผลกระทบเชิงลบต่อหน้าที่การงานในอนาคต

คนไข้ที่รบ ั การรักษากับแพทย์มาเป็นระยะเวลานาน แล้วหากแพทย์มา เชิญชวนเพื่ อ เข้ า งานวิ จั ย ของโรงพยาบาล คนไข้ จ ะไม่ ก ล้ า ปฏิ เ สธ เนื่องจากความเกรงใจ หรือ เกรงกลัวว่า อาจจะมีผลกระทบเชิงลบ ต่อการดูแลรักษาที่จะได้รบ ั ในอนาคต

ความเปราะบางทางสังคมและเศรษฐานะ (Social and Economic Vulnerability) ประชากรบางกลุ่ม อาจจะมีสถานะที่ด้อยกว่าคนอื่นในสังคม หรือ อาจจะมี ขาดแคลนสวัสดิการที่เพียงพอ เช่น -

กลุ่มนักศึกษาซึ่งต้องทางานควบคู่ไปด้ว ยเพื่อส่งตัวเองเรีย น หาก ผู้วิจัยต้องการเชิญชวนเป็นอาสาสมัครในการวิจัยเกี่ยวกับระดับยา ในเลื อ ด โดยเสนอค่ า ตอบแทนสู ง (เช่ น สู ง กว่ า รายรับ ทั้ง เดื อ น) นักศึกษาเหล่านัน ้ อาจจะตอบตกลงทันที โดยไม่ทันได้ยัง ้ คิดถึงความ เสี่ยง หรือ สอบถามเกี่ยวกับ ข้อมู ลความปลอดภัยหรือ ผลข้างเคี ยง ของยา เนื่องจากอยู่ในสภาวะขาดแคลนทุนทรัพย์อยู่ก่อนแล้ว

ชนชาติพันธุ์ที่อาศัยในพื้นที่ห่างไกลจากโรงพยาบาล ทาให้ขาดแคลน ยารัก ษาโรค และขาดสิ ท ธิ ส วั ส ดิ ก ารในการรัก ษาพยาบาล หากมี ผู้วิจัยต้องการเข้าไปวิจัยเกี่ยวกับวัคซีนชนิดใหม่ กลุ่มคนในพื้นที่นน ั้ อาจจะตอบตกลง เข้าร่วม โดยไม่ทัน ได้ ยั ้ง คิ ด เกี่ ย วกั บ ค ว า ม เ สี่ ย ง แ ล ะ ป ร ะ โ ย ช น์ ที่ จ ะ ได้ ร ั บ เนื่ อ ง จาก ขาดแคลนยาอยู่ ก่อนแล้ว

การลดความเสี่ยงให้เหลือน้อยที่สุด (Minimizing Risk) การวิจัยมักจะศึกษาสิง ่ ใหม่ เช่น ยาใหม่ หัตถการใหม่ ซึ่งหลายครัง้ เรายัง ไม่ทราบข้อมู ลทั้งหมดเกี่ยวกับสิ่งใหม่เหล่านั้น จึงต้องให้ผู้เชี่ยวชาญใน ศาสตร์ที่เกี่ยวข้องให้ข้อแนะนาในการช่วยลดความเสี่ยงที่อาจจะเกิดขึ้นให้ เหลือน้อยที่สุด เช่น -

มี ก ระบวนการในการเฝ้ าระวั ง หรือ ติ ด ตามอาการไม่พึ งประสงค์ที่ เหมาะสม เช่น โทรติดตามอาการของอาสาสมัครทุกสัปดาห์

กรณีที่การวิจัยบางอย่าง อาจจะทาให้อาสาสมัคร ถูกจับกุมได้ เช่น ประวั ติ ก ารใช้ ย าเสพติ ด หรือ อาชี พ ผู้ ข ายบริก ารทางเพศ อาจจะ พิจารณาการยกเว้นหรือปรับวิธก ี ารขอความยินยอมได้

มี ก ระบวนการรัก ษาความลั บ และความเป็ นส่ ว นตั วที่ เหมาะสม เช่น การใช้รหัสแทนชื่ออาสาสมัคร เมื่อใช้แบบสอบถามที่มีคาถาม อ่อนไหว (เช่น จานวนคู่นอนใน เ ดื อ น ที่ ผ่ า น ม า ) มี ก า ร เ ก็ บ ข้ อ มู ล หรือ สั ม ภาษณ์ ใ นพื้ นที่ ปิดมิดชิด และ หากอาสาสมัคร แสดงความอึ ด อั ด ใจ ไม่ สบาย ใจจะยุติการสอบถามทันที

ลด หรือ เลี่ยง กระบวนการวิจัยที่มากเกินความจาเป็น หรือไม่จาเป็น เช่น การวิจัยเกี่ย วกั บ ยาลดความเจ็ บ ปวด โดยใช้อาสาสมั ครที่ เ ป็ น คนไข้ของคลินิก เช่น นักกีฬา หรือ คนทางานที่ปวดตามตัว แทนที่จะ เอาอาสาสมั ค รสุ ข ภาพดี ม าออกก าลั ง กายจนกล้ า มเนื้ อปวดและ เมื่อยล้า

การคัดอาสาสมั ครที่ มีโอกาสสูง ในเกิ ด ความเสี่ ยง เช่น การวิจั ย ยา ใหม่ ให้ ท าการคั ด สตรีตั้ง ครรภ์ แ ละให้น มบุ ต รออก เนื่ องจากไม่ มี ข้อมูลเกี่ยวกับผลกระทบต่อทารก หรือ คัดผู้ที่มีค่าทางานของตับสูง กว่าปกติ เนื่องจากไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับผลกระทบของยาใหม่ต่อตับ

มี เ กณฑ์ ก ารยุ ติ ก ารวิ จั ย ก่ อ นก าหนด เช่ น หากพบว่ า อาสาสมั ค ร เกิดผลข้างเคี ยงรุ นแรง คือ ค่าการทางานของตับ สูง ผิ ดปกติ (ค่า เอนไซม์ตับ มากกว่า 10 เท่า ของค่าปกติ) มากกว่า 25% ของขนาด กลุ่มตัวอย่าง จะยุติการวิจัยทันที

ทั้งนี้ วิธีการลดความเสี่ ยงสามารถท า ได้ ห ลายวิ ธี ม าก ขึ้ น อยู่ กั บ บริบ ทของ ง า น วิ จั ย นั้ น ๆ ใ น ก า ร พิ จ า ร ณ า องค์ ป ระกอบเหล่ า นี้ จึ ง จ าเป็ น ต้ อ งมี ผู้เชี่ยวชาญในการพิจารณาข้อมู ลทาง วิ ท ยาศาสตร์ และต้ อ งมี ตั ว แทนภาค ประชาชนในการให้ข้อ คิ ด เห็น เกี่ ย วกับ บริบทของอาสาสมัครที่อาจจะไม่ ได้ ถูก นาเข้าร่วมพิจารณา

การเพิ่มประโยชน์ให้มากที่สุด (Maximizing Benefit) การเพิม ั จากการวิจัย ถือเป็นหลักสาคัญ ตามที่ระบุ ่ ประโยชน์ที่อาจจะได้รบ ใน หลั ก จริย ธรรมการท าวิ จั ย ในคนทั่ว ไป (Belmont Report) ซึ่ง จะ พิจารณาทัง ้ ประโยชน์ต่ออาสาสมัครในปัจจุบันและในอนาคต กรณีของอาสาสมัครปัจจุบัน การปรับเกณฑ์คัดเข้าเพื่อเลือกอาสาสมัคร ที่น่าจะได้ประโยชน์ สูง สุ ดจากการวิ จัย เช่น การวิจัยยาใหม่สาหรับ รัก ษา โรคมะเร็ง ปรับคัดเข้า จาก ผู้ป่วยโรคมะเร็งในเขตเชียงราย เป็น ผู้ป่วย โรคมะเร็งในเขตภาคเหนือ ห รื อ ใ น บ า ง ก ร ณี ข อ ง ก า ร พั ฒ น า ผลิ ต ภั ณ ฑ์ ห รือ หั ต ถการใหม่ หลั ง จาก เ ส ร็ จ สิ้ น ก า ร วิ จั ย อ า จ จ ะ มี ก า ร ใ ห้ ประโยชน์ เพิ่ มเติม ได้ เช่น หากการวิจัย พั ฒ นาโลชั่ น ลดผมขาดหลุ ด ร่ว งเป็ น ผลสาเร็จ ผู้วิจัยจะมอบโลชัน ่ ลดผมขาด หลุดร่วงให้อาสาสมัครไปใช้ 1 ขวด โดย ไม่เสียค่าใช้จ่าย กรณีของอาสาสมัครในอนาคต การรวบรวมข้อมูลให้มีประสิทธิภาพสูงสุด เช่น การเก็บข้อมูลด้านความปลอดภัย ผลข้างเคียง อย่างรอบด้าน หรือ การเก็บตัวอย่างทางชีวภาพไว้สาหรับการวิเคราะห์เพิ่มเติมในอนาคต (ซึ่ง ต้องมีการขอความยินยอมแบบกว้างเพิ่มเติม) ทั้งนี้ ก็ข้ึนอยู่กับบริบทของแต่ละการวิจัย ซึ่งมักจะต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญใน ศาสตร์ที่เกี่ยวข้องมาพิจารณาและให้ความเห็นในประเด็น ที่มีความเฉพาะ ทางหรือทางวิทยาศาสตร์

ประเด็นพบบ่อยในการยื่นขอจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์ Question 1 : หากผู้วิจัยอยากจะหยิบ จับเอา ”ดอกลาดวน” มาใช้เป็น สารส าคั ญ ในผลิ ต ภั ณ ฑ์ ส าหรับ การลดริ้ว รอย จะต้ อ งเตรีย มข้ อ มู ล อะไรบ้าง? Answer 1 : ข้อมูลจาเป็นที่ใช้ในการพิจารณา ตามใน AP 02 คือ 1. รูปแบบในการใช้ผลิตภัณฑ์ เช่น ทาแล้วล้างออกหรือไม่ หรือ ทาแล้ว ทิ้งไว้เพื่อให้มีการซึมเข้าไปผิวหนังเลย 2. ส่ ว นประกอบ โดยให้ ร ะบุ อ งค์ ป ระกอบทั้ ง หมดในสู ต ร โดยสาร อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ต่ า ง ๆ ส า ม า ร ถ ที่ จ ะ ร ะ บุ ป ริ ม า ณ เ ป็ น ช่ ว ง ไ ด้ เช่น สารสาคัญ 1-3% สารกันเสีย 0.1-0.5% 3. ข้ อ มู ล ความปลอดภั ย เช่ น สารส าคั ญ ได้ มี ก ารถู ก บั น ทึ ก ไว้ ใน ฐานข้อมู ลมาตรฐานหรือไม่ เช่น ใน COSING หรือ กรณีที่ไม่ได้ถูก บั น ทึ ก ในฐานข้ อ มู ล ต้ อ งมี เ อกสาร อ้ า งอิ ง ที่ ส ามารถแสดงถึ ง ประสิทธิภาพและความปลอดภัย ของความแรงของสารสกั ดที่ จ ะใช้ อย่างชัดเจน แต่ทัง ้ นี้ สารสาคัญบางอย่างอาจจะมีข้อบังคับเพิ่มเติม ตามระเบียบหรือประกาศอื่น ซึ่งจะต้องนามาประกอบการพิจารณา ร่วมกัน 4. ข้อมู ลด้านการผลิต เช่น ผลิตเองในห้องปฏิบัติการ หรือ จ้างผลิต จากโรงงานที่มีมาตรฐาน โดยจะต้องมีรายละเอียดหรือมาตรฐานการ ผลิตแนบมาเพื่อประกอบการพิจารณาเช่นกัน

Question 2 : ในบางงานวิ จั ย เมื่ อ การวิ จั ย สิ้ น สุ ด ลงแล้ ว แต่ ก ลั บ ปรากฏเป็ น ผลกระทบเชิง ลบต่ อ อาสาสมั ค ร เช่น งานวิ จั ย เปรีย บเที ย บ เครื่องสาอางที่พัฒนาใหม่ ซึ่งอาจจะมีการเปรียบเทียบสูตรเดิมและสูตร ใหม่ ในอาสาสมัครคนเดียวกัน แต่ แบ่งการทาเป็น ครึ่งหน้าซ้ายและครึ่ง หน้าขวา แล้วที่ end point ปรากฏว่า หน้าแต่ละด้านของอาสาสมัครราย หนึ่ ง สี ผิ ว ไม่ เท่ า กั น อย่ า งชัด เจน ใบหน้ า ข้ า งหนึ่ ง ขาวกว่า อี กข้ า งมาก ๆ ควรจะมีการดาเนินการเพิ่มเติม หรือ ดาเนินการด้าน post-trial care อย่างไร? Answer 2 : อ้างอิงตามหลัก Beneficence ใน Belmont Report ผู้ วิ จั ย จะต้ อ งมี ก ารดู แลชดเชย เพื่ อ ให้ห น้ า ของอาสาสมั ค รทั้ง สองข้ า ง กลั บ มามี สี ผิ ว ที่ เ ท่ า กั น ดั ง เดิ ม เพราะ ตอนที่ อ าสาสมั ค รเข้ า สู่ ง านวิ จั ย ใบหน้าทัง ้ สองด้านมีสีผิวที่เท่ากัน ฉะนัน ้ ตอนออกจากการวิจัย ใบหน้าทัง ้ สองด้านก็ต้องกลับมามีสีผิวที่เท่ากัน เช่นกัน นอกจากนี้ หากการวิจัยเป็น แบบแบ่ งกลุ่ ม เช่น กลุ่ม standard care และ กลุ่ ม intervention หากเมื่ อสิ้ น สุ ด การวิ จั ย แล้ ว พบว่ า กลุ่ ม intervention มี ป ระสิ ท ธิ ภ าพที่ เ หนื อ กว่ า ก็ อ าจจะพิ จ ารณามอบ ผลิตภัณฑ์วิจัย intervention ให้อาสาสมัครในกลุ่ม standard care อาจจะครอบคลุมระยะเวลาเดียวกับตอนวิจัย เช่น 1-2 เดือน เพื่อเป็นการ เพิ่มประโยชน์ให้กับกลุ่ม standard care ให้มากที่สุด

Question 3 : เกณฑ์การถอนออก (Withdrawal) และเกณฑ์การยุ ติ การวิจัย (Early Termination) แตกต่างกันยังไง Answer 3 : เกณฑ์ ก ารถอนออก คื อ กรณี ที่ ผู้ วิ จั ย จะท าการดึ ง อาสาสมัครที่อยู่ในการวิจัย (active volunteer) ออกจากการวิจัย ทาให้ อาสาสมั ค รท่ า นนี้ ถู ก ยุ ติ ก ารเข้ า ร่ว มการวิ จั ย (แต่ ตั ว งานวิ จั ย เองยั ง ดาเนินการต่อไป) โดยหลักแล้วจะมี 3 ประเภท คือ (1) ลักษณะที่เหมือน

เกณฑ์การคัดออก ซึ่งตอนแรกอาสาสมัครที่คัดเข้า มาในงานวิจัยอาจจะ ไม่ ได้ มี ภ าวะนั้น เช่น อาสาสมั ค รตั้ง ครรภ์ ข ณะที่ อ ยู่ ร ะหว่ า งการด าเนิ น งานวิ จั ย (2) ลั ก ษณะของความเสี่ ย งที่ เ พิ่ ม ขึ้ น อาสาสมั ค รเกิ ด ผล ข้ า งเคี ย งที่ รุ น แรง เช่ น เกิ ด ภาวะตั บ อั ก เสบ ผิ ว หนั ง เป็ น รอยไหม้ (3)

ลั ก ษณะของการไม่ ส ามารถให้ ค วามร่ ว มมื อ กั บ การวิ จั ย ได้ (non compliance) เช่น อาสาสมัครไม่สามารถมาตามนัดหมายในสัปดาห์ที่ 1 และ 2 ส่วนของเกณฑ์การยุ ติการวิจัย คือ ข้อกาหนดที่ทาให้ผู้วิจัยยุ ติงานวิจัย ทัง ้ หมด อาสาสมัครทุกคนจะถูก ดึงออกทันที และการวิจัย ไม่ ดาเนิ น ต่ อ โดยหลักแล้วจะมี 3 ประเภท คือ (1) Futility คือ ความเปล่าประโยชน์ที่จะ ด าเนิ น การต่ อ เช่น ใน timepoint ที่ 50% ของการวิ จั ย ผู้ วิ จั ย ดู จ าก ข้อมู ลอ้างอิงแล้ ว คาดว่าจะต้องเริม ่ เห็น ผลความแตกต่า งของ 2 กลุ่ม วิ จั ย แล้ ว บ้ า งเล็ ก น้อ ย แต่ เมื่ อ ท าการคานวณทางสถิ ติ แล้ ว ไม่ พ บความ แตกต่างแต่อย่างใด หากดาเนินการวิจัยต่อก็คงไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลง ดู เปล่ า ประโยชน์ จะดั น ทุ ร ัง ให้ อ าสาสมั ค รอยู่ ใ นการวิ จั ย ต่ อ ก็ ไ ม่ น่ า เป็ น ประโยชน์กันใคร (2) Benefit คือ เห็นประโยชน์ที่ชัดเจน แล้ว คล้ายกั บ กรณีแรก ยกตัวอย่าง เช่น ณ timepoint ที่ 50% นัน ้ พบความแตกต่าง ทางสถิติที่ชด ั เจนแล้วระหว่าง 2 กลุ่มตัวอย่าง ซึ่งสามารถสรุปผลการวิจัย ได้ ก็ ไ ม่ มี ค วามจ าเป็ น จะต้ อ งลากยาวต่ อ ไป (3) Harm คื อ เกิ ด ความ 35

เสียหายต่ออาสาสมัครที่รุนแรง เช่น กรณีที่เกิดผลข้างเคียงที่รุนแรง (ซึ่ง โดยปกติ จ ะต้ อ งถอนอาสาสมั ค รออกอยู่ แ ล้ ว ) แต่ ห ากจะปล่ อ ยให้ อาสาสมัครทัง ้ หมดเกิดผลข้างเคียงรุนแรงก็ไม่สมควร ต้องมีการกาหนด เกณฑ์ ขั ้น ต่ า เช่ น หากเกิ ด ผลข้ า งเคี ย งรุ น แรง 20% ในอาสาสมั ค ร ทัง ้ หมด (2 ใน 10 ราย) จะเห็นได้ว่า หากเกิดเหตุการณ์ ในทัง ้ 3 ลักษณะนี้ ผู้ วิ จั ย ก็ ค วรจะต้ อ งยุ ติ ก ารวิ จั ย เพื่ อ ไม่ ใ ห้อ าสาสมั ค รเสี ย เวลาหรือ เกิ ด ความเสี่ยงต่อไป Question 4 : ในการออกแบบการวิ จั ย เกี่ ย วกั บ หัต ถการใหม่ ในการ รักษาริว้ รอย ผู้วิจัยออกแบบว่าจะใช้ non-ablative laser ในการสร้าง microscopic scar ซึ่งเล็กมากไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า และจะ ทาในบริเวณใต้ คาง ซึ่ง เป็นจุ ดที่เห็น ได้ ยาก ในอาสาสมัคร จากนั้นให้ท า intervention ในการลดริ้ว รอย วิ ธี ก ารวิ จั ย แบบนี้ มี ค วามเหมาะสม หรือไม่ อย่างไร? Answer 4 : อ้างอิงตามหลัก Beneficence ใน Belmont Report ผู้วิจัยไม่สามารถสร้างบาดแผลหรือความเสียหายต่ออาสาสมัครได้ ไม่ว่า แผลนัน ้ จะเล็กในระดับที่มองไม่เห็นได้ด้วยตาเปล่า เพราะ ด้วยเจตนา มัน คื อ การจงใจให้อ าสาสมั ค รได้ ร บ ั ความเสี่ ย ง หรือ อาจจะเป็ น การท าร้า ย อาสาสมัครโดยตรงจากผู้วิจัยด้วยซ้า ฉะนัน ้ อาจจะมีการปรับวิธีการวิจัย โดยเปลี่ยนไปเป็นว่า ให้เลือกคัดเข้าอาสาสมัครที่มีรวิ้ รอยอยู่แล้ว เข้าสู่การ วิจัยแทน ซึ่งก็น่าจะยัง สามารถทาให้ได้ผลลัพธ์ที่ตอบโจทย์ วัตถุประสงค์ ของการวิจัยได้

Question 5 : ในงานวิจัยหลายงาน มักพบการใช้วิธีการสัมภาษณ์แบบ กลุ่ม (Group interview) เพื่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนและปฏิสัมพันธ์ซ่ง ึ ได้ ม ากขึ้ น และมั ก จะท าให้ ไ ด้ ข้ อ มู ล ที่ ลึ ก และรอบด้ า นมาก ผู้ วิ จั ย ที่ ใ ช้ แบบสอบถามมาตรฐาน เช่น MENQOL หรือ PSQI ในการถามคาถาม สามารถทาได้หรือไม่? Answer 5 : ขึ้นกับบริบทและตัวคาถาม ในการพิจารณาผู้วิจัยจะต้องส่ง เครื่องมือการวิจัย ได้แก่ ข้อคาถามทุกข้อที่จะใช้มาประกอบการพิจารณา ถึ ง แม้ ว่ า แบบสอบถามบางชนิ ด เป็ น แบบมาตรฐาน แต่ ก็ ไ ม่ ไ ด้ แ ปลว่ า คาถามในแบบสอบถามนัน ้ จะไม่มีความเสี่ยง เช่น ในส่วนของ MENQOL ที่ใช้ประเมินในสตรีวัยหมดประจาเดือน มีคาถามว่า “Vaginal dryness during intercourse – yes or no and if yes how bothersome it is on a scale of 1 to 6” ซึ่งถือว่า เป็นข้อมูลส่วนบุคคลที่อาสาสมัคร หลายคน ไม่อยากจะเปิดเผยในที่สาธารณะ ถึงแม้ว่าในกลุ่มสัมภาษณ์จะ เป็นสตรีวัยหมดประจาเดือนทัง ้ หมด ก็ไม่ได้แปลว่าจะเปิดเผยข้อมู ล ส่วน บุคคลให้กันและกันได้

Question 6 : ผู้วิจัยต้องการสัมภาษณ์อาสาสมัครสุขภาพถึงทั ศ นคติ และวิธีการรับมือเกี่ยวกับการตัดสินเมื่อถึง ระยะสุดท้ายของชีวิต โดยจะ สัมภาษณ์อาสาสมัคร 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่พ่อแม่เสียชีวิตไปแล้ว และ กลุ่มที่ ถูกวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็งที่รก ั ษาได้ยาก การสัมภาษณ์แบบนี้ มีความเสี่ยง หรือไม่? Answer 6 : ทุ ก วิ ธี ก ารวิ จั ย มี ค วามเสี่ ย งเสมอ โดยในการวิ จั ย ที่ ใ ช้ เครื่องมือเป็นแบบสอบถาม หรือ แบบสัมภาษณ์ มักจะเข้าใจไปว่าล้วนแต่ มี ค วามเสี่ ย งน้ อ ย แต่ ทั้ ง นี้ ด้ ว ยบริบ ทหรือ สถานะบางอย่ า ง ค าถาม เดียวกันอาจจะทาให้มีความเสี่ยงที่แตกต่างกัน เช่น คาถามที่ว่า เมื่อทราบ ว่าเราเป็นโรคมะเร็งที่รก ั ษาได้ยาก เราปรับตัวอย่างไรต่อ -

กลุ่ ม ที่ ถู ก วิ นิ จ ฉั ย ว่ า เป็ น มะเร็ง มาแล้ ว กว่ า 1 ปี น่ า จะสามารถคิ ด กลับไปแล้วตอบคาถามได้อย่างไม่ยากลาบากมากนัก เพราะผ่านช่วง ที่มีความเครียดสูงมานานพอสมควรแล้ว

แต่กลุ่มที่เพิ่งถูกวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็งไม่เกิน 1 เดือน น่าจะเกิดความ เสี่ ย งด้ า นจิ ต ใจสู ง มาก เนื่ องจากยั งอยู่ ในสถานะเครียดสู งและการ กระตุ้นเชิงลบด้านจิตใจเหล่านี้ ก็ อาจจะทาให้สวัสดิภาพโดยรวมของ อาสาสมัครแย่ลงไปได้ ฉะนัน ้

ฉะนัน ้ การพิจารณากลุ่มประชากรการวินิจฉัย จะต้องมีการพิจารณาอย่าง รอบด้านและละเอีย ด เหมือนในตัวอย่างนี้ คนที่ถูกวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็ง ไม่ได้เหมือนกันทุกคน อาจมีความเสี่ยงที่แตกต่างกัน

Question 7 : ป้ายเชิญที่มีข้อความแบบนี้ จะมีผลต่อการตัดสินที่เป็น อิสระของอาสาสมัครหรือไม่?

โครงการวิจัยการใช้ Laser ผสมกับน้าอุ ทัยทิพย์ ในการรักษารอยแดงจากสิว คุณสมบัติ

อาสาสมัครจะได้

1. เพศหญิงหรือชาย สุขภาพดี 2. มีรอยแดงจากสิวบนใบหน้า ทัง ้ สองข้าง

รับการรักษาด้วย Laser treatment

3. สื่อสารภาษาไทยได้

ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย !

Answer 7 : ในการวิ จั ย ผู้ วิ จั ย จะต้ อ งระมั ด ระวั ง เป็ น อย่ า งมาก ว่ า จะ กล่าวอ้างการรักษาไม่ได้ เนื่องจาก การรักษาโดยปกติเป็นสิ่งที่เราทราบ ผลลัพธ์ได้บ้างแล้ว ซึ่งหากเป็นเช่นนัน ้ ก็ไม่จาเป็นจะต้องทาการวิจัย ฉะนัน ้ ต้ อ ง ป รั บ วิ ธี ก า ร เ ขี ย น เ พื่ อ ใ ห้ อ า ส า ส มั ค ร ไ ม่ เ กิ ด t r e a t m e n t misunderstanding โดยเด็ดขาด เช่น ในการวิจัย อาสาสมัครจะได้รบ ั หัตถการเลเซอร์ควบคู่กับการทาอุ ทัยทิพย์ เป็นต้น นอกจากนี้ การกล่าวอ้าง ที่คล้ายคลึงกับข้อความโฆษณาทางการตลาด เช่น ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย ไม่สามารถใช้ได้ เพราะ อาจจะทาให้อาสาสมัครขาด สติในการไตร่ตรองชัว่ ขณะ เนื่องจากความคุ้นชินในการซื้อสินค้าและการ ชวนเชื่อ แบบนี้ ตามร้า นค้ า ในห้า งสรรพสิ น ค้ า จึ ง ถื อ เป็ น การ undue inducement รูปแบบหนึ่ง

Question 8 : ในการศึกษาทางคลินิกมักที่พัฒนายาหรือผลิตภัณฑ์ใหม่ มั ก จะต้ อ งมี ก ารเปรีย บเที ย บเพื่ อให้ เ ห็ น ประสิ ท ธิ ภ าพ จะเห็ น ว่ า มี ก าร เลือกใช้ ยาหลอก (Placebo) หรือ ยามาตรฐาน (Control or Standard Care) มีหลักในการพิจารณาอย่างไร? Answer 8 : กรณี แรกของ placebo คื อ การให้ผ ลิ ต ภั ณฑ์ ที่ ไ ม่ มี ผ ลการรักษา หรือ ผลเสี ย ต่ อ ร่า งกายเลย กิ น เหมื อ น ไม่ได้กินอะไร ฉะนัน ้ สภาวะของอาสาสมัคร มักจะต้องเป็นอาสาสมัครที่สุขภาพดี (ไม่ จาเป็นต้องได้รบ ั ยา) หรือเป็นโรคบางชนิด ในระยะแรก (ซึ่งก็อาจจะยังไม่จาเป็นต้องได้รบ ั ยาเช่นกัน) หากบริบทเป็น แบบนี้แล้ว ก็จะมีความมัน ่ ใจมากขึ้นในการพิจารณาให้ใช้ placebo ได้ กรณี ที่ สองของ control or standard care คื อ การให้ย าหรือ การ รัก ษามาตรฐานที่ ต้ อ งได้ ร บ ั ฉะนั้น สภาวะของอาสาสมั ค รคื อ เป็ น โรคที่ จาเป็นต้องได้รบ ั การรักษา เช่น เป็นความดันโลหิตสูงในระยะแรก อาจจะ ต้องได้รบ ั ยาควบคุมความดัน CCB 1 ตัว ก็จะต้องได้รบ ั ยามาตรฐานนั้น หากปรับวิธีการวิจัยเป็นแบบ placebo (คือ ไม่ได้รบ ั ยารักษา) จะถือว่า เป็ น การท าให้ อ าสาสมั ค รมี ค วามเสี่ ย งสู ง ขึ้ น กว่ า ที่ ค วรอาจจะจั ด เป็ น harm ในรูปแบบหนึ่ง ในบางบริบทอาจจะปรับให้เป็นการได้รบ ั standard แล้วเพิ่ม research drug เข้าไปอาจจะเหมาะสมมากกว่า

Question 9 : ในปั จ จุ บั น มี ง านวิ จั ย เกี่ ว กั บ ผู้ สู ง อายุ จ านวนมาก เนื่องจากเรากาลังเข้าสู่ aging society จึงมี pain point หลาย อย่างที่ต้องแก้ มีงานวิจัยที่ต้องการเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ ในผู้สูงอายุ เพื่อลดความเสี่ยงการผลัดตกหกล้ ม โดยในเกณฑ์ คั ด เข้ากาหนดช่วงอายุ 61-80 ปี และสามารถเดินทางมายังสถานที่วิจัย ได้เอง การกาหนดเกณฑ์คัดเข้าแบบนี้ เพียงพอหรือไม่ หรือควรต้อง คานึงถึงอะไรเพิม ่ เติมบ้าง? Answer 9 : ในการพิจารณาสามารถดูที่ประเด็นด้านวิทยาศาสตร์ ได้หลายส่วน เช่น ช่วงอายุ ซึ่งในประกาศทั่วไปที่พบในประเทศไทย กาหนดไว้ว่า ผู้สูงอายุ คือ 60 ปีข้น ึ ไป แต่หากดูที่ประกาศของ OECD จะกาหนดไว้ว่า ผู้สูงอายุ คือ 65 ปีข้ึนไป เนื่องจาก ปัจจุบันประชากร ได้รบ ั การดูแลทางการแพทย์ที่มากและเข้าถึงได้ดีข้ึน 60-64 ปี จึงยัง ไม่พบปัญหามากนัก อาจจะพิจารณาปรับช่วงอายุตาม OECD ได้ นอกจากนี้ อาจจะพิจารณาประเด็นด้านสุขภาพที่อาจจะทาให้ไม่ สามารถออกกาลังกายได้ เช่น ต่อให้เขาเดินทางมายังสถานที่วิจัยได้ ซึ่งอาจจะเป็นการนัง ่ รถยนต์ที่ลูกหลานมาส่ง แต่อาสาสมัครท่านนัน ้ อาจจะมีปัญหาด้า นการได้ ยิ น หรือ ไม่ได้เข้าใจภาษาไทย เมื่อมาฝึ ก ออกกาลังกายอาจจะไม่สามารถปฏิบัติตามวิธีวิจัยได้เลย หรือ บาง คนอาจจะเคยมีความบาดเจ็บในอดีต เช่น กระดูกหักแตกร้าวแล้วยัง ไม่สมานเต็มที่ ควรจะต้องมีการพิจารณาเป็นเกณฑ์คัดออกเพิ่มเติม

Q u e s t i o n 1 0 : ผู้ วิ จั ย เ ป็ น ศั ล ย แพท ย์ ยื่ น เ ส น อ ก า ร วิ จั ยแบบ Randomized Clinical Trial (RCT) เกี่ยวกับการซ่อมข้อกระดูกด้วยวิธี ที่ศัลยแพทย์พัฒนาขึ้นมาเอง เปรียบเทียบวิธีมาตรฐานที่แนะนาไว้ในเวช ปฏิบัติ ซึ่งมีศัลยแพทย์เป็นผู้วิจัยเพียงคนเดียว จึงตะมีการสุ่มอาสาสมัคร เอง การลงมือทาการผ่าตัดก็ทาเอง และประเมินผลการซ่อมกระดูกและ ฟื้ นฟู โดยศัลยแพทย์เอง การวิจัยแบบนี้ทาได้หรือไม่? Answer 10 : หัว ข้ อ ของการวิ จั ย หากพิ จ ารณาพบความใหม่ หรือ มี คุณค่าเชิงวิทยาศาสตร์ (Scientifically sound) ก็สามารถดาเนินการได้ แต่ วิ ธี ก ารวิ จั ย มี ปั ญ หาด้ า น validity สู ง มาก เนื่ องจากในการ RCT จะต้ อ งมี ก ารปกปิ ด อาสาสมั ค รและผู้ ป ระเมิน แต่ ก รณี นี้ ผู้ ป ระเมิ นรูท ้ ุก อย่างในทุกขัน ้ ตอน ฉะนั้น จะมี ข้ อ กั ง วลว่ า จะมี อ คติ ใ นแต่ ล ะส่ ว นหรือ เปล่ า เช่ น ในการสุ่ ม ผู้วิจัยอาจจะเลือกอาสาสมัครที่มีลักษณะที่น่าจะเอื้อประโยชน์ต่อการรักษา ด้วยวิธีที่พัฒนาใหม่ หรือ ในการประเมินผู้วิ จัย อาจจะให้ค ะแนนประเมิ น ของวิธีที่พัฒนาใหม่สูงกว่าอันอื่น ก็เป็นได้ ฉะนัน ้ หากจะยังคงเป็น RCT จะต้องมีทีมวิจัยที่มากกว่านี้ แต่หากมีผู้วิจัยแต่เพียงผู้เดียว อาจจะต้อง ทาเป็น case report ไปก่อนในเบื้องต้น

Question 11 : ในการวิจัยเกี่ยวกับอาหารเสริมจากเห็ดหูหนูม่วงต่อการ ควบคุ ม ระดั บ น้ า ตาลในเลื อ ด ผู้ วิ จั ย สอบถามเกี่ ย วกั บ การส่ ง Safety Report เนื่องจากเกิดเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์กับอาสาสมัคร 3 ราย 1. อาสาสมัคร 1 ติดโรคไข้หวัด COVID-19 แล้วต้องนอนหอผู้ป่วยใน เป็นเวลา 3 วัน 2. อาสาสมั ค ร 2 เกิ ด ผดผื่ นคั น บริเ วณคอและใบหน้ า และไข้ ข้ึ น เป็ น เวลานาน จนต้องลางานพักอยู่บ้าน 2 วัน 3. อาสาสมั ค ร 3 เป็ น ไข้ เลื อ ดออก อ่ อ นแรงและอาเจี ย นมาก จนต้ อง นอนหอผู้ป่วยในเป็นเวลา1 วัน จะต้องส่งรายงาน SAE อย่างไร? Answer 11 : ในการส่งรายงาน SAE หรือ Serious Adverse Effects หรือ vอาการไม่ พึ ง ประสงค์ ที่ รุ น แรง จะพิ จ ารณาจากเกณฑ์ ทั่ว ไป คื อ เ สี ย ชี วิ ต ห รื อ เ ป็ น อั น ต ร า ย คุ ก ค า ม ชี วิ ต อ า ส า ส มั ค ร ซึ่ ง นั บ ร ว ม hospitalization ฉะนั้ น ในกรณี นี้ จะต้ อ งรายงาน SAE ส าหรับ อาสาสมั ค ร 1 และ 3 เนื่ องจากมี ก าร hospitalization ส่ ว นของ อาสาสมั ค ร 2 ยั ง ไม่ ถื อ เป็ น เหตุ รุ น แรง แต่ ก็ เ ป็ น หน้ า ที่ ข องผู้ วิ จั ย ที่ จ ะ ประเมินว่าเกี่ยวข้องกับผลิตภัณฑ์วิจัยหรือไม่ อีกหนึ่งสาเหตุของการรายงาน SAE คือ เนื่องจากในการวิจัยส่วนใหญ่จะ ใช้ระยะเวลาไม่นาน และบางครัง้ จานวนกลุ่มตัวอย่างอาจจะไม่มาก การจะ พบเจอผลข้างเคี ยงระยะยาวและผลข้างเคี ยงที่มีอุ บั ติก ารณ์ต่ ามาก จะ เป็นไปได้ยาก จึงเป็นแนวปฏิบัติทวั่ ไปของการวิจัยทางวิทยาศาสตร์ในการ บันทึกเหตุการไม่พึงประสงค์รา้ ยแรง

Question 12 : ในกรณีที่อาสาสมัครถอนตัวออกจากการวิจัย (Withdrawal of participant) ต้องชดเชยค่าเสียเวลาให้ผู้วิจัยหรือไม่? Answer 12 : การรับสมัครอาสาสมัครหรือผู้เข้าร่วมการวิจัย ไม่ช่การ รับสมัครเข้าทางาน แต่เป็นการเข้าใจที่ตรงกันทั้งฝ่ ายในการร่วมมือกั น เพื่อพัฒนางานทางด้านวิทยาศาสตร์ ผู้วิจัยเห็นปัญหาจึงพยายามหาทาง แก้ไขหรือพัฒนา ส่วนอาสาสมัครก็เห็นความสาคัญตรงจุดนี้ จึงเสียสละ เวลาเพื่อเข้าร่วมการวิจัยให้เกิดผลลัพธ์ที่มีคุณค่า การเข้าร่วมการวิจัยจึงเป็นไปโดยอิสระ และการออกจากการวิจัยก็ต้อง เป็นไปโดยอิสระ ไม่มีผลกระทบ หรือต้องจ่ายค่าเสียเวลาอะไร

Question 13 : เนื่องจากในปัจจุ บันมีนักวิจัยต่างชาติมากขึ้น มักจะมี ผู้ วิ จั ย ที่ ไ ม่ ใ ช่ Thai-native language speaker ถามว่ า จะขอส่ ง เอกสารโครงการวิจัย AP 02 และ เอกสารให้ข้อมูลอาสาสมัคร AP03 เป็น ภาษาอังกฤษได้หรือไม่? Answer 13 : ส่วนของเอกสารโครงการวิจัย AP 02 สามารถอนุโลมให้ เป็ น ภา ษา อั ง กฤษได้ เนื่ อ ง จา ก ถื อ เป็ น เอ กสาร ภายในส า หรั บ ฝั่ ง ผู้เชี่ยวชาญ (ไม่ใช่อาสาสมัคร) อ่านและไว้ใช้อ้างอิงเกี่ยวกับกระบวนการ ทัง ้ หมดของงานวิจัย แต่ส่วนของ เอกสารให้ข้อมู ลอาสาสมัคร AP 03 จะขึ้นอยู่กับบริบทของ ตัวงานวิจัย หากงานวิจัยอันนัน ้ เก็บข้อมูลจากอาสาสมัครในประเทศไทย เราจะต้องพิจารณาตามลักษณะทัว่ ไปของประชากรไทย คือ ภาษาหลักใน เอกสารจะต้ องเป็น ภาษาไทย และ ระดั บ ของภาษา จะต้ อ งเข้ า ใจได้ง่าย (Good comprehension) ไม่เกินกว่าการศึกษาขัน ้ พื้นฐานของประเทศ ไทย คือ มัธยมศึกษาปีที่ 3 แต่หากว่างานวิจัยดังกล่าว เป็นการเก็บข้อมูล ในประเทศอื่น เช่น นักศึกษาระดับปริญญาโทชาวจีน จะกลับไปเก็บข้อมู ล ผ่ า นแบบสอบถามเกี่ ย วกั บ ทั ศ นคติของชาวจี น ต่ อประสบการณ์ การมา ท่องเที่ยวในประเทศไทย ตัวเอกสาร AP 03

เอกสารและแหล่งอ้างอิง 1.

The National WWII Museum New Orleans : The Nuremberg Trial

กฏนูเรมเบิรก ์ Nuremberg Code (1947) สถาบันการพัฒนาการคุ้มครองการวิจัย

https://www.nationalww2museum.org/war/topics/nuremberg-trials ในมนุษย์ (2552) กระทรวงสาฐารณสุข

https://www.nur.psu.ac.th/irb_psu/Files/icon-file/กฎนูแรมเบิรก ์ .pdf 3.

About The Untreated Syphilis Study at Tuskegee

The Belmont Report : Ethical Principles and Guidelines for the Protection of Human Subjects of Research

https://www.cdc.gov/tuskegee/about/index.html

https://www.hhs.gov/ohrp/regulations-and-policy/belmontreport/read-the-belmont-report/index.html 5.

จริยธรรมการวิจย ั ในคน (2560) มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

Little Albert Experiment (Watson & Rayner)

Types of Human Subjects Research

Standards and Operational Guidance for Ethics Review of HealthRelated Research with Human Participants

https://www3.rdi.ku.ac.th/wp-contents/uploads/2015/07/ผนวก1260.pdf https://www.simplypsychology.org/little-albert.html https://www.nidcr.nih.gov/research/human-subjects-research/typesof-human-subjects-research

https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/44783/9789241502948_ eng.pdf 9.

International Ethical Guidelines for Health-related Research Involving Humans https://cioms.ch/wp-

content/uploads/2017/01/WEB-CIOMS-EthicalGuidelines.pdf 10. แนวทางจริยธรรมการทาวิจัยในคนในประเทศไทย พ.ศ. ๒๕๕๐

https://www.fercit.org/file/Thai_Ethical_Guidelines_Full.pdf

ภาพประกอบที่ใช้นามาจากแหล่งอ้างอิงตามที่ระบุในเอกสารอ้างอิง และมีการสร้างเพิ่มเติม จากคาบรรยายด้วย Image generator ของ Leonardo.AI

คู่มือจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์สำหรับกรรมการและผู้วิจัย