Issuu

Intermediêre Fase Graad 5 • Handleiding

Lewensvaardighede KABV

Lewensvaardighede Handleiding

2105-A-LFS-SG01

Í5$È-A-LFS-SG01&Î

Graad 5

Aangepas vir KABV

LM van der Walt

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

INHOUDSOPGAWE LESELEMENTE .................................................................................................................. 8 VOORWOORD .................................................................................................................... 9 JAARPLAN ....................................................................................................................... 10 EENHEID 1: Persoonlike en sosiale welsyn .................................................................. 12 Les 1: Positiewe selfbeeldvorming ............................................................................ 13 AKTIWITEIT 1............................................................................................... 14 AKTIWITEIT 2............................................................................................... 15 AKTIWITEIT 3............................................................................................... 15 AKTIWITEIT 4............................................................................................... 16 AKTIWITEIT 5............................................................................................... 17 AKTIWITEIT 6............................................................................................... 18 Les 2: Gee en ontvang terugvoer .............................................................................. 18 AKTIWITEIT 7............................................................................................... 19 AKTIWITEIT 8............................................................................................... 19 AKTIWITEIT 9............................................................................................... 20 AKTIWITEIT 10............................................................................................. 20 AKTIWITEIT 11............................................................................................. 21 Les 3: Hantering van emosies ................................................................................... 21 AKTIWITEIT 12............................................................................................. 23 AKTIWITEIT 13............................................................................................. 23 AKTIWITEIT 14............................................................................................. 24 AKTIWITEIT 15............................................................................................. 24 Les 4: Verhoudings met vriende, ouer persone en vreemdelinge ............................. 26 AKTIWITEIT 16............................................................................................. 26 AKTIWITEIT 17............................................................................................. 27 AKTIWITEIT 18............................................................................................. 28 AKTIWITEIT 19............................................................................................. 29 HERSIENING: KWARTAAL 1 ................................................................................... 30 EENHEID 2: Uitvoerende kunste .................................................................................... 31 Les 5: Opwarming en spel ......................................................................................... 32 AKTIWITEIT 20............................................................................................. 34 Les 6: Improviseer en skep ....................................................................................... 35 AKTIWITEIT 21............................................................................................. 36 AKTIWITEIT 22............................................................................................. 37 AKTIWITEIT 23............................................................................................. 38 Les 7: Lees, interpreteer en opvoer........................................................................... 39 AKTIWITEIT 24............................................................................................. 39 AKTIWITEIT 25............................................................................................. 39 AKTIWITEIT 26............................................................................................. 40 AKTIWITEIT 27............................................................................................. 40 1

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Les 8: Waardeer en nadenke .................................................................................... 41 AKTIWITEIT 28............................................................................................. 43 AKTIWITEIT 29............................................................................................. 43 EENHEID 3: Skeppende kunste ...................................................................................... 44 Les 9: Visuele geletterdheid ...................................................................................... 45 AKTIWITEIT 30............................................................................................. 46 AKTIWITEIT 31............................................................................................. 47 Les 10: Ontwerp in 2D ............................................................................................... 47 AKTIWITEIT 32............................................................................................. 48 AKTIWITEIT 33............................................................................................. 49 AKTIWITEIT 34............................................................................................. 49 Les 11: Skep in 3D .................................................................................................... 50 EENHEID 4: Liggaamlike opvoeding .............................................................................. 52 Les 12: Veiligheidsmaatreëls ten opsigte van bewegingskombinasies ..................... 53 Les 13: Deelname aan bewegingskombinasies ........................................................ 56 AKTIWITEIT 35............................................................................................. 57 AKTIWITEIT 36............................................................................................. 57 AKTIWITEIT 37............................................................................................. 57 AKTIWITEIT 38............................................................................................. 58 AKTIWITEIT 39............................................................................................. 58 Les 14: Uitvoer van bewegingskombinasies.............................................................. 59 AKTIWITEIT 40............................................................................................. 59 AKTIWITEIT 41............................................................................................. 59 AKTIWITEIT 42............................................................................................. 60 EENHEID 5: Persoonlike en sosiale welsyn .................................................................. 61 Les 15: Diskriminasie, stereotipering en vooroordeel ................................................ 62 AKTIWITEIT 43............................................................................................. 63 AKTIWITEIT 44............................................................................................. 65 AKTIWITEIT 45............................................................................................. 66 Les 16: Kindermishandeling ...................................................................................... 67 AKTIWITEIT 46............................................................................................. 68 AKTIWITEIT 47............................................................................................. 69 AKTIWITEIT 48............................................................................................. 70 Les 17: Hantering van geweld ................................................................................... 71 AKTIWITEIT 49............................................................................................. 71 AKTIWITEIT 50............................................................................................. 72 Les 18: Kwessies van ouderdom en geslag in verskillende kulture ........................... 74 AKTIWITEIT 51............................................................................................. 75 AKTIWITEIT 52............................................................................................. 76 AKTIWITEIT 53............................................................................................. 77 HERSIENING: KWARTAAL 2 ................................................................................... 78

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

EENHEID 6: Uitvoerende kunste .................................................................................... 80 Les 19: Opwarming en spel ....................................................................................... 81 AKTIWITEIT 54............................................................................................. 81 AKTIWITEIT 55............................................................................................. 82 AKTIWITEIT 56............................................................................................. 83 AKTIWITEIT 57............................................................................................. 84 AKTIWITEIT 58............................................................................................. 84 AKTIWITEIT 59............................................................................................. 85 Les 20: Improviseer en skep ..................................................................................... 87 AKTIWITEIT 60............................................................................................. 87 AKTIWITEIT 61............................................................................................. 87 AKTIWITEIT 62............................................................................................. 87 Les 21: Lees, interpreteer en opvoer......................................................................... 88 AKTIWITEIT 63............................................................................................. 88 AKTIWITEIT 64............................................................................................. 89 AKTIWITEIT 65............................................................................................. 90 Les 22: Waardeer en nadenke .................................................................................. 90 AKTIWITEIT 66............................................................................................. 93 EENHEID 7: Visuele kunste............................................................................................. 94 Les 23: Visuele geletterdheid .................................................................................... 95 AKTIWITEIT 67............................................................................................. 98 Les 24: Ontwerp in 2D ............................................................................................... 99 AKTIWITEIT 68............................................................................................. 99 AKTIWITEIT 69............................................................................................. 99 Les 25: Skep in 3D .................................................................................................. 100 AKTIWITEIT 70........................................................................................... 101 AKTIWITEIT 71........................................................................................... 101 EENHEID 8: Liggaamlike opvoeding ............................................................................ 103 Les 26: Opwarming en afkoeling – veiligheid tydens speletjies ............................... 103 Les 27: Deelname aan teikenspeletjies ................................................................... 104 AKTIWITEIT 72........................................................................................... 104 AKTIWITEIT 73........................................................................................... 104 AKTIWITEIT 74........................................................................................... 104 AKTIWITEIT 75........................................................................................... 105 AKTIWITEIT 76........................................................................................... 105 AKTIWITEIT 77........................................................................................... 105 Les 28: Uitvoer van bewegingspeletjies .................................................................. 106 AKTIWITEIT 78........................................................................................... 106 AKTIWITEIT 79........................................................................................... 107 AKTIWITEIT 80........................................................................................... 108 AKTIWITEIT 81........................................................................................... 109

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

EENHEID 9: Persoonlike en sosiale welsyn ................................................................ 112 Les 29: Feeste en gebruike van verskeie religieë ................................................... 113 AKTIWITEIT 82........................................................................................... 117 AKTIWITEIT 83........................................................................................... 117 AKTIWITEIT 84........................................................................................... 119 Les 30: Veiligheidsmaatreëls by die huis en in die omgewing ................................. 119 AKTIWITEIT 85........................................................................................... 120 AKTIWITEIT 86........................................................................................... 120 AKTIWITEIT 87........................................................................................... 122 AKTIWITEIT 88........................................................................................... 123 AKTIWITEIT 89........................................................................................... 125 AKTIWITEIT 90........................................................................................... 125 Les 31: Water as belangrike basiese behoefte........................................................ 127 AKTIWITEIT 91........................................................................................... 128 AKTIWITEIT 92........................................................................................... 129 AKTIWITEIT 93........................................................................................... 130 Les 32: Gesonde eetgewoontes vir kinders............................................................. 131 AKTIWITEIT 94........................................................................................... 132 AKTIWITEIT 95........................................................................................... 133 AKTIWITEIT 96........................................................................................... 135 AKTIWITEIT 97........................................................................................... 136 AKTIWITEIT 98........................................................................................... 137 AKTIWITEIT 99........................................................................................... 139 AKTIWITEIT 100......................................................................................... 140 HERSIENING: KWARTAAL 3 ................................................................................. 141 EENHEID 10: Uitvoerende kunste ................................................................................ 142 Les 33: Opwarming en spel ..................................................................................... 143 AKTIWITEIT 101......................................................................................... 143 AKTIWITEIT 102......................................................................................... 143 AKTIWITEIT 103......................................................................................... 144 AKTIWITEIT 104......................................................................................... 144 Les 34: Improviseer en skep ................................................................................... 145 AKTIWITEIT 105......................................................................................... 145 AKTIWITEIT 106......................................................................................... 146 AKTIWITEIT 107......................................................................................... 146 AKTIWITEIT 108......................................................................................... 146 Les 35: Lees, interpreteer en opvoer....................................................................... 147 AKTIWITEIT 109......................................................................................... 147 AKTIWITEIT 110......................................................................................... 147 AKTIWITEIT 111......................................................................................... 148 AKTIWITEIT 112......................................................................................... 149 AKTIWITEIT 113......................................................................................... 149 AKTIWITEIT 114......................................................................................... 149

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Les 36: Waardeer en nadenke ................................................................................ 149 AKTIWITEIT 115......................................................................................... 150 EENHEID 11: Visuele kunste......................................................................................... 151 Les 37: Visuele geletterdheid .................................................................................. 151 AKTIWITEIT 116......................................................................................... 152 AKTIWITEIT 117......................................................................................... 153 Les 38: Skep in 2D .................................................................................................. 153 AKTIWITEIT 118......................................................................................... 154 Les 39: Skep in 3D .................................................................................................. 154 EENHEID 12: Liggaamlike opvoeding .......................................................................... 155 Les 40: Veiligheidsmaatreëls ten opsigte van ritmiese bewegings .......................... 155 Les 41: Deelname aan ritmiese bewegings ............................................................. 156 AKTIWITEIT 119......................................................................................... 156 AKTIWITEIT 120......................................................................................... 156 AKTIWITEIT 121......................................................................................... 157 AKTIWITEIT 122......................................................................................... 157 Les 42: Uitvoer van ritmiese bewegings .................................................................. 158 AKTIWITEIT 123......................................................................................... 158 AKTIWITEIT 124......................................................................................... 158 EENHEID 13: Persoonlike en sosiale welsyn .............................................................. 159 Les 43: Plaaslike omgewingsprobleme ................................................................... 160 AKTIWITEIT 125......................................................................................... 162 AKTIWITEIT 126......................................................................................... 164 AKTIWITEIT 127......................................................................................... 166 AKTIWITEIT 128......................................................................................... 167 AKTIWITEIT 129......................................................................................... 168 AKTIWITEIT 130......................................................................................... 170 Les 44: MIV/vigsopvoeding ..................................................................................... 171 AKTIWITEIT 131......................................................................................... 172 AKTIWITEIT 132......................................................................................... 173 AKTIWITEIT 133......................................................................................... 174 Les 45: Misbruik van middels .................................................................................. 175 AKTIWITEIT 134......................................................................................... 177 HERSIENINGSOEFENING VIR KWARTAAL 4 ...................................................... 179 EENHEID 14: Uitvoerende kunste ................................................................................ 180 Les 46: Opwarming en spel ..................................................................................... 181 AKTIWITEIT 135......................................................................................... 182 AKTIWITEIT 136......................................................................................... 182 AKTIWITEIT 137......................................................................................... 182 AKTIWITEIT 138......................................................................................... 182 5

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

AKTIWITEIT 139......................................................................................... 183 AKTIWITEIT 140......................................................................................... 183 AKTIWITEIT 141......................................................................................... 183 AKTIWITEIT 142......................................................................................... 183 AKTIWITEIT 143......................................................................................... 184 AKTIWITEIT 144......................................................................................... 184 Les 47: Improviseer en skep ................................................................................... 184 AKTIWITEIT 145......................................................................................... 184 AKTIWITEIT 146......................................................................................... 184 AKTIWITEIT 147......................................................................................... 185 Les 48: Lees, interpreteer en opvoer....................................................................... 185 AKTIWITEIT 148......................................................................................... 185 AKTIWITEIT 149......................................................................................... 186 AKTIWITEIT 150......................................................................................... 186 Les 49: Waardeer en nadenke ................................................................................ 186 AKTIWITEIT 151......................................................................................... 187 EENHEID 15: Visuele kunste......................................................................................... 188 Les 50: Visuele geletterdheid .................................................................................. 189 AKTIWITEIT 152......................................................................................... 189 AKTIWITEIT 153......................................................................................... 190 AKTIWITEIT 154......................................................................................... 191 Les 51: Skep in 2D .................................................................................................. 191 AKTIWITEIT 155......................................................................................... 192 AKTIWITEIT 156......................................................................................... 192 AKTIWITEIT 157......................................................................................... 192 AKTIWITEIT 158......................................................................................... 193 Les 52: Skep in 3D .................................................................................................. 194 AKTIWITEIT 159......................................................................................... 194 AKTIWITEIT 160......................................................................................... 194 EENHEID 16: Liggaamlike opvoeding .......................................................................... 195 Les 53: Veiligheidsmaatreëls tydens baan- en velditems ........................................ 196 Les 54: Deelname aan ’n verskeidenheid baan- en velditems ................................ 196 AKTIWITEIT 161......................................................................................... 197 AKTIWITEIT 162......................................................................................... 198 AKTIWITEIT 163......................................................................................... 198 AKTIWITEIT 164......................................................................................... 199 AKTIWITEIT 165......................................................................................... 200 AKTIWITEIT 166......................................................................................... 200 AKTIWITEIT 167......................................................................................... 200 AKTIWITEIT 168......................................................................................... 201 AKTIWITEIT 169......................................................................................... 202 AKTIWITEIT 170......................................................................................... 203 AKTIWITEIT 171......................................................................................... 203 6

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Les 55: Uitvoer van bewegings in atletiek ............................................................... 203 AKTIWITEIT 172......................................................................................... 203 AKTIWITEIT 173......................................................................................... 203 AKTIWITEIT 174......................................................................................... 204 AKTIWITEIT 175......................................................................................... 204 AKTIWITEIT 176......................................................................................... 204 VERWYSINGS ................................................................................................................ 205 KLEURBYLAE ................................................................................................................ 209 Les 9: Visuele geletterdheid .................................................................................... 211 AKTIWITEIT 30........................................................................................... 211 AKTIWITEIT 31........................................................................................... 211 Les 10: Ontwerp in 2D ............................................................................................. 212 AKTIWITEIT 67........................................................................................... 213 AKTIWITEIT 68........................................................................................... 213 AKTIWITEIT 116......................................................................................... 214 AKTIWITEIT 117......................................................................................... 215 AKTIWITEIT 154......................................................................................... 215

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

LESELEMENTE LEERDOELWITTE

Wat die leerders aan die einde van die les moet weet. Geneem uit die KABV.

BELANGRIKE TERMINOLOGIE

Nuwe terminologie om die begrip van die vak as deel van hierdie les uit te brei.

AKTIWITEIT

Vrae deur die les wat voltooi moet word ten einde die kennis van die voltooide les te toets.

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

VOORWOORD Baie welkom in graad 5! Die vak lewensvaardighede dra daartoe by om jou as leerder as geheel te ontwikkel. Dit beteken dat dit jou leer van baie verskillende dinge sodat jy op fisiese, intellektuele, persoonlike, emosionele en sosiale vlak jou volle potensiaal kan bereik. Jy word toegerus met kennis en vaardighede om jou te help om as volwaardige mens in die samelewing te kan funksioneer. Die vak moedig jou aan om lewensvaardighede te ontwikkel wat jou sal toerus om op doeltreffende wyse die aanslae van die samelewing te hanteer. Jy sal ook dan ’n aktiewe en verantwoordelike rol in die samelewing kan speel. Lewensvaardighede as vak bestaan uit drie afdelings: • Persoonlike en Sosiale Welsyn (PSW) • Liggaamlike Opvoeding (LO) • Skeppende Kunste (SK) Die handleiding is só saamgestel dat die drie afdelings inmekaar vloei. Die LO-aktiwiteite is dus nie agter in die handleiding geplaas nie, maar word by elke kwartaal se werk ingesluit. Jy en jou fasiliteerder kan wel die lesinhoud aanpas soos wat julle goeddink, maar julle moet seker maak dat AL die werk deur die kwartaal gedek word. Indien jy byvoorbeeld een LOles ’n week wil kry, kan jy. Persoonlike en Sosiale Welsyn leer jou hoe om op te tree in die verhouding tussen jouself en jou omgewing en gemeenskap. Dit gee aan jou die lewensvaardighede om ingeligte besluite te neem ten opsigte van die alledaagse lewe. Dit sluit ook besluite in oor jou persoonlike leefstyl, gesondheid en sosiale welsyn. Dit sal jou help om moeilike situasies te kan hanteer. Dit fokus veral op drie onderwerpe: • Ontwikkeling van die self • Gesondheids- en omgewingsverantwoordelikheid • Sosiale verantwoordelikheid Liggaamlike Opvoeding fokus op fisiese ontwikkeling. Jy leer van gesonde eet- en oefengewoontes sodat jy gesond en fiks kan wees. Die laaste deel is Skeppende Kunste. Dit stel jou bloot aan dans, drama, musiek en visuele kunste. Dit help jou om jou kreatiwiteit te ontwikkel en uit te brei. Skeppende Kunste fokus op die volgende drie aspekte: • Visuele geletterdheid • Ontwerpe in 2D • Ontwerpe in 3D Al die formele assessering kan in die portefeuljeboek gevind word.

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

JAARPLAN EENHEID

LES KWARTAAL 1 Les 1: Positiewe selfbeeldvorming Les 2: Gee en ontvang terugvoer Les 3: Hantering van emosies Les 4: Verhoudings met vriende, ouer persone en vreemdelinge Formele assessering Les 5: Opwarming en spel Les 6: Improviseer en skep Les 7: Lees, interpreteer en opvoer Les 8: Waardeer en nadenke Les 9: Visuele geletterdheid Les 10: Ontwerp in 2D Les 11: Skep in 3D Formele assessering Les 12: Veiligheidsmaatreëls ten opsigte van bewegingskombinasies Les 13: Deelname aan bewegingskombinasies Les 14: Uitvoer van bewegingskombinasies Formele assessering KWARTAAL 2 Les 15: Diskriminasie, stereotipering en vooroordeel Les 16: Kindermishandeling Les 17: Hantering van geweld Les 18: Kwessies van ouderdom en geslag in verskillende kulture Formele assessering Les 19: Opwarming en spel Les 20: Improviseer en skep Les 21: Lees, interpreteer en opvoer Les 22: Waardeer en nadenke Formele assessering Les 23: Visuele geletterdheid Les 24: Ontwerp in 2D Les 25: Skep in 3D Formele assessering Les 26: Opwarming en afkoeling – veiligheid tydens speletjies 10

DATUM BEGIN

DATUM VOLTOOI

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Les 27: Deelname aan teikenspeletjies Les 28: Uitvoer van bewegingspeletjies Formele assessering KWARTAAL 3 Les 29: Feeste en gebruike van verskeie religieë Les 30: Veiligheidsmaatreëls by die huis en in die omgewing Les 31: Water as belangrike basiese behoefte Les 32: Gesonde eetgewoontes vir kinders Formele assessering Les 33: Opwarming en spel Les 34: Improviseer en skep Les 35: Lees, interpreteer en opvoer Les 36: Waardeer en nadenke Les 37: Visuele geletterdheid Les 38: Skep in 2D Les 39: Skep in 3D Formele assessering Les 40: Veiligheidsmaatreëls ten opsigte van ritmiese bewegings Les 41: Deelname aan ritmiese bewegings Les 42: Uitvoer van ritmiese bewegings Formele assessering KWARTAAL 4 Les 43: Plaaslike omgewingsprobleme Les 44: MIV/vigsopvoeding Les 45: Misbruik van middels Les 46: Opwarming en spel Les 47: Improviseer en skep Les 48: Lees, interpreteer en opvoer Les 49: Waardeer en nadenke Formele assessering Les 50: Visuele geletterdheid Les 51: Skep in 2D Les 52: Skep in 3D Les 53: Veiligheidsmaatreëls tydens baan- en velditems Les 54: Deelname aan ’n verskeidenheid baan- en velditems Les 55: Uitvoer van bewegings in atletiek Formele assessering

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

EENHEID 1: Persoonlike en sosiale welsyn LEERDOELWITTE Nadat jy hierdie eenheid voltooi het, moet jy die volgende kan doen: • Jy moet weet watter invloed ander mense het op jou selfbeelden selfbeeldvorming. • Bewus wees van hoe persoonlike suksesse kan bydrae tot ’n positiewe selfbeeld. • Hoe om ’n aksieplan op te stel vir deurlopende positiewe selfbeeldvorming. • Hoe om terugvoer van ander ontvang te hanteer, asook hoe om terugvoer aan ander te gee. • Jy moet weet hoe om verskillende emosies te hanteer. • Vaardighede te kan toepas om emosies positief te bestuur. • Jou vriende kan waardeer in moeilike tye. • Kan onderskei tussen veilige en onveilige verhoudings met ander persone.

INLEIDING Jou selfbeeld is baie belangrik omdat dit bepaal hoe jy oor jouself voel. Dit is belangrik in jou optrede teenoor ander mense. Jou selfbeeld bepaal ook of jy suksesvol sal wees in dit wat jy aanpak. Die terugvoer wat jy van ander persone kry kan positief of negatief wees. Dit is belangrik om dié terugvoer op die regte wyse te kan hanteer. Jy moet ook weet hoe om terugvoer te gee aan ander persone op die korrekte wyse. Emosies is baie belangrik in die fase van jou lewe. Jou emosies is baie sensitief en soms voel jy deurmekaar. Dit is daarom belangrik om te weet hoe om jou emosies korrek te bestuur en uit te druk. Dit is belangrik om in die moeilike tye op jou vriende te kan staatmaak. Laastens gaan ons kyk na jou verhoudings met ander persone. Jy moet leer hoe om te onderskei tussen slegte en goeie verhoudings. Die ondervindinge kan jou later in jou lewe help wanneer jy belangrike besluite met betrekking tot verhoudings moet neem.

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

BELANGRIKE TERMINOLOGIE • • • • •

• • •

Selfbeeld: Wat jy van jouself dink. Ambisie: Die begeerte wat jy binne-in jou het om te presteer en suksesvol te wees. Selfrespek: Om in jouself te glo en nie dinge te doen wat jou benadeel nie. Vasberadenheid: Iemand wat nie opgee nie, wat uithou en aanhou – ongeag die omstandighede. Terugvoering: Inligting wat deur iemand aan jou gegee word, om aan jou te sê of jy iets goed of sleg gedoen het. Jy kan ook ander persone terugvoer gee oor hulle aksies. Strategie: ’n Plan van aksie uitwerk. Emosies: Die gevoelens wat jy voel, bv. kwaad, hartseer, vrolik ens. Simpatie: As jy jammer voel vir ’n ander persoon.

Les 1: Positiewe selfbeeldvorming Aanbevole hulpmiddels: handleiding, plakkate oor die onderwerp en boeke oor die onderwerp 1.1

Die invloed op ander met betrekking tot selfbeeld: volwassenes en vriende

Jou selfbeeld is die prentjie wat jy van jouself sien. Dit sluit in: • Jou sosiale karakter Is jy gesellig? Is jy skaam? Is jy selfversekerd? •

Jou fisiese voorkoms Is jy lank? Is jy vet? Is jy mooi?

•

Jou denke Is jy positief of negatief? Is jy gelukkig? Kan jy maklik besluite neem?

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

Jou selfbeeld is jou begrip van jou eie, unieke kenmerke. Jou selfbeeld word egter nie net deur jou eie siening van jouself beïnvloed nie. Die dinge wat ander mense van ons sê en hoe ander mense teenoor ons optree, beïnvloed ook ons selfbeeld. Persone wat jou selfbeeld kan afbreek of opbou sluit die volgende in: • Jou gesin Wat verwag jou gesin van jou? Ondersteun jou gesin jou of kraak hulle jou af? Voel jy soms dat jy nie aan jou gesin se verwagtinge voldoen nie? •

Jou vriende en portuurgroep Laat hulle jou soms minderwaardig voel? Voel jy dat jy nie so sterk/mooi/slim soos ander is nie? Aanvaar jou vriende jou vir wie jy is?

•

Media Die media plaas ook druk op tieners om op ’n sekere wyse op te tree of hoe jy moet lyk. Voel jy vet en lelik teen die perfekte filmsterre? Dit is die media se hele doel. Hulle adverteer veral hulle produkte met die belofte dat dit jou beter oor jouself sal laat voel.

•

Skoolverwagtinge Jy voel dalk dat jou skool en die onderwysers te hoë verwagtinge aan jou stel. Dit laat jou baie stresvol voel en as jy nie aan hulle verwagtinge voldoen nie, voel jy soos ’n mislukking. AKTIWITEIT 1 1. Maak ’n lys van enige VYF dinge wat iemand al vir jou gesê het, wat jou selfbeeld negatief beïnvloed het. 2. Bespreek met jou fasiliteerder/maat/ouer hoe dit jou laat voel het. 3. Hoe het jy die situasies hanteer? Bespreek dit met jou fasiliteerder/maat/ ouer.

1.2

Persoonlike suksesse as ’n bydraende faktor tot ’n positiewe selfbeeld

Voordat jy sukses kan bereik, moet jy ’n goeie selfbeeld hê. ’n Suksesvolle persoon voel goed oor hom/haarself, omdat hulle hul doelwitte bereik het. Jy moet aan ’n goeie selfbeeld werk. Die volgende elemente kan daartoe bydrae: • Staan en loop met ’n goeie liggaamspostuur. Dit sal jou dadelik beter laat voel oor jouself. • Leer uit jou foute en bou positief daarop. • Kweek ’n positiewe lewenshouding. • Wees lief vir jouself. 14

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

• • •

Eenheid

Spandeer tyd met mense wat jou bemoedig en positief beïnvloed. Leef gesond – eet reg en oefen gereeld. Bederf jouself ook soms deur iets lekker te doen.

As jy om jou kyk na al die mees suksesvolle persone, sal jy sien almal van hulle oor sekere eienskappe beskik. Dit maak hulle meer geneig om sukses te behaal as ander persone. Die eienskappe is: • Die toewyding om by jou plan van sukses te hou. • Die ambisie om te presteer en dinge beter as ander te doen. • Die toepassing van goeie probleemoplossing om oplossings te vind vir probleme. • Die persone glo in hulle eie vermoëns en het baie selfrespek. • Suksesvolle persone is vasberade en gooi nie tou op nie. • Suksesvolle persone kan goeie en vinnige besluite neem. • Suksesvolle mense is nie bang vir nuwe situasies nie en het baie moed. Wanneer jy goed voel oor jouself, is jou kanse groter om alles te bereik wat jy graag wil. Dit laat jou ook goed voel oor jouself as jy suksesvol is. AKTIWITEIT 2 1. Maak ’n lys van ten minste VYF eienskappe waaroor jy beskik wat jy dink jou kan help om suksesvol te wees. 2. Maak ’n lys van ten minste VYF eienskappe waaroor jy graag sou wou beskik. 3. Hoe sal jy te werk gaan om die eienskappe wat jy in nr. 2 genoem het, te verkry? 4. Bespreek jou antwoorde met jou maats/fasiliteerder of ouer. AKTIWITEIT 3 1. Gebruik jou antwoorde in aktiwiteit 2 vraag 1 en maak ’n collage van jou positiewe eienskappe wat gaan bydrae tot jou sukses. 2. Gebruik foto’s of prente uit tydskrifte om jou collage te maak. 1.3

Aksieplan vir deurlopende positiewe selfbeeldvorming

Jy gaan nie elke dag dieselfde voel nie. Party dae voel jy positief en ander dae voel jy weer baie negatief. Dit is dus belangrik om deurlopend te werk aan jou selfbeeld, al voel jy nie so positief nie. Daarom is dit belangrik om ’n aksieplan daar te stel om jou te motiveer. Kom ons kyk eerstens na selfmotivering. Wat is selfmotivering? Dit is die vermoë om goed te doen wat jy moet doen sonder die invloed van ander mense. Mense met selfmotivering kan op hulle eie die rede en die krag vind om ’n taak te voltooi, self wanneer dit uitdagend is en selfs sonder die aanmoediging van ander mense.

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

Hoe kan ek self gemotiveerd word? • Fokus op wat jy geniet om te doen. • Maak ’n lys van dinge wat jy wil verbeter en hoe jy dit gaan doen. • Hersien al die suksesse wat jy reeds behaal het. • Beloon jouself vir elke sukses wat jy behaal. • Lees inspirerend boeke. • Stel doelwitte vir jouself. • As jy negatief voel en moed verloor, kontak ’n vriend wat jou kan positief bemoedig. Kom ons vat nou ’n AKSIEPLAN saam om jou te help om deurlopend jou selfbeeld te vorm en te bou op ’n positiewe wyse: 1.

Vind jou sterkpunte Watter dinge kan jy baie goed doen? Watter onlangse suksesse is jy baie trots op?

Kweek ’n positiewe houding teenoor jouself Sê vir jouself positiewe dinge oor jouself Glo dat jy sukses gaan behaal

Werk aan jou swakhede Identifiseer jou swak punte Stel ’n plan op om die dinge te verander in positiewe punte

Moenie bang wees vir nuwe uitdagings nie Wees positief oor elke nuwe uitdaging, al is dit baie moeilik Deur nuwe uitdagings leer ons om nuwe dinge te doen AKTIWITEIT 4 1. Maak ’n lys van al jou sterkpunte. 2. Maak ’n lys van al jou suksesse. 3. Stel vir jouself ’n aksieplan op. 4. Plak die lysies op ’n plek waar jy dit elke dag kan sien. 5. Herinner jouself dan elke dag dat jy ’n suksesvolle persoon gaan word!

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

1.4

Eenheid

Lees oor aktiwiteite en aksies wat positiewe selfbeeld bou

Lees die artikel. Bou jou eie selfbeeld Al is dit so dat ’n groot gedeelte van jou selfbeeld gevorm word deur wat ander mense van jou dink, hoef jy nie altyd te wag tot jou ouers, onderwysers of maats iets goeds vir jou sê nie. Uiteindelik is jy die enigste een wat kan bepaal hoe jy regtig oor jouself voel. Vier self jou oorwinnings Jy ken jouself die heel beste. Jy weet waarvoor jy bang is of wanneer jy iets regkry wat jy nie voorheen kon nie. Dit hoef nie altyd iets groots soos volpunte vir ’n toets te wees nie. Vier ook jou klein prestasies, soos die som wat jy vir die eerste keer reggekry het, jou grappie wat jou maats laat lag het of die krieketwedstryd wat jou span gewen het. Dis nie nodig om ’n goue sterretjie op jou voorkop te kry nie, maar jy kan aan die einde van die dag sommer in jou dagboek neerskryf wat jy reggekry het. Iets wat jy altyd kan lees wanneer jy sleg oor jouself voel. Raak lief vir jou voorkoms Het jy al ’n fliek gekyk en gewens jy lyk soos een van die hoofkarakters? Of na jou maatjies se profielfoto op WhatsApp en gewens jy het ook perfekte hare gehad? Die waarheid is dat dinge nie altyd is soos dit lyk nie. Met selfoon- en rekenaarprogramme kan foto's so verander word dat almal mooi genoeg is om op die voorblad van 'n tydskrif te wees. Dink hoe vervelig sou dit wees as almal dieselfde gelyk het. Gaan kyk na jou familie as jy weer keer ongelukkig oor jou lyf of voorkoms is. Jou gene is die grootste bepaler van hoe jy lyk. As jou ma of pa lank is, gaan jy waarskynlik ook lank wees. Waar ander kinders begeer om ook lank te wees, voel jy miskien soos ’n reus as jy altyd in die agterste ry moet staan wanneer daar foto’s geneem word. Daardie einste lengte wat jou so skaam maak, is die bewys dat jy behoort en deel van ’n familie met lang mense is. Om ’n goeie selfbeeld te hê, lê in jou hande. Vervang elke “kan nie” na ’n “kan”. Almal op hierdie aarde is goed met ten minste een ding – jy moet net uitvind waarmee jy goed is. AKTIWITEIT 5 Beantwoord die volgende vrae. 1. Waaraan skryf Nielda haar sukses toe? 2. Was sy ook ’n uitblinker op ander gebiede? 3. Wat, dink jy, is Nielda se sterk punte? 4. Wat was vir Nielda die hoogtepunt van haar skoolloopbaan? 5. Wat beplan sy om te gaan studeer? 17

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

Die volgende is ’n gevallestudie: Hester is ’n goeie hokkiespeler. Sy vaar goed by die skool se hokkie wedstryde. Sy wil graag die Gauteng span haal. Sy het nog elke jaar die span gemis, maar sy is vasbeslote om hierdie jaar die span te haal. Sy oefen elke dag baie hard. Sy staan baie vroeg op elke oggend en gaan oefen dan voor skool op die hokkie veld. Sy kry drie middae per week ekstra oefening, buiten haar gewone oefening by die skool. Sy neem ook naweke deel aan wedstryde. Hester moet baie georganiseerd en gedissiplineerd wees. Sy ruim ook nog tyd in vir haar skoolwerk en skooltake. Sy het ook baie pret saam met haar maats in haar vrye tyd. Sy is dus baie gedissiplineerd. Sy eet gesond en slaap genoeg, want die oefening verg baie energie. Hester sê dat sy baie meer gefokus is vandat sy vir haar ’n doelwit gestel het. Dit help haar om haar droom te bereik. AKTIWITEIT 6 Beantwoord die volgende vrae. 1. Watter spesiale talent het Hester? 2. Watter doelwit het Hester vir haarself gestel? 3. Watter sterkpunte het Hester? 4. Wat kan jy leer by Hester? Les 2: Gee en ontvang terugvoer Aanbevole hulpmiddels: handleiding, koerantberigte en tydskrifte 2.1

Gepaste maniere om terugvoering te gee en te ontvang: positiewe en negatiewe terugvoering

Terugvoering is die inligting wat ons kry van die mense om ons. Dit is die wyse waarop iemand vir ons sê hoe ons gevaar het in ’n taak. Terugvoering is belangrik om aan jou die inligting te gee wat jy nodig het om te weet waar jy verkeerd gedoen het en hoe jy daarop kan verbeter. Dit kan jou help in jou beplanning vir die toekoms. Dit hou jou gemotiveerd, sodat jy jou beste kan doen. Lees die volgende gevallestudie: Mareli en Kesha is in dieselfde klas. Mnr. Fourie gee aan die klas ’n taak wat handel oor die Industriële Rewolusie. Mareli en Kesha besluit om saam te werk aan die taak, as ’n groep. Kesha is baie perfeksionisties en kritiseer Mareli se werk die hele tyd. Niks wat Mareli bydrae tot die taak is goed genoeg nie. Mareli raak moedeloos en besluit dat sy nie meer saam met Kesha wil werk nie. Mareli gaan doen die taak op haar eie, maar sê dit nie vir Kesha nie. Die dag toe die taak ingehandig moet word handig Kesha net die helfte van die taak in en Mareli handig ’n volledige taak in. Kesha is baie ongelukkig en wil nie meer maats wees met Mareli nie.

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

AKTIWITEIT 7 Beantwoord die volgende vrae. 1. Dink jy dat Kesha reg opgetree het toe hulle met die taak begin het? 2. Dink jy dat Mareli die situasie beter kon hanteer? 3. Waarom was Kesha se gevoelens seergemaak? 4. Wat leer jy oor terugvoering uit die gevallestudie? Jy kry baie mense wat fyngevoelig is en nie baie goed reageer op terugvoering nie, veral as hulle voel dat hulle gekritiseer word. Jy moet dus let op hóé jy terugvoer gee sodat dit goeie gevolge het. Jy moet nooit ’n persoon afkraak nie – dit is nie opbouende terugvoer nie. Die terugvoering wat jy gee moet vir die persoon behulpsaam wees. Dit moet die motivering gee om te verbeter. Hoe kan ek positiewe terugvoer gee aan ’n persoon? • Praat altyd op ’n positiewe wyse. Moet nie net klem plaas op dit wat die persoon nié kan doen nie, maar ook dié dinge wat die persoon goed kan doen. • Praat duidelik en wees spesifiek met die terugvoer wat jy gee. • Moenie die persoon as mens kritiseer nie, net die taak wat gedoen is. • Probeer om aan die persoon raad te gee om sekere aspekte te verbeter. • Jy moet altyd op só wyse met die persoon handel, dat hulle nog steeds waardig en gerespekteerd voel. AKTIWITEIT 8 1. Dink aan iets wat jy en ’n maat/s onlangs saam gedoen het, bv. rugby gespeel. 2. Dink aan die foute wat julle gemaak het. 3. As jy die kaptein/leier van die span/groep was, hoe sou jy te werk gegaan het om opbouende terugvoering te gee? Dit is natuurlik baie makliker om terugvoer te gee as om dit te ontvang. Jy is dalk baie bang as iemand vir jou terugvoer gee oor iets wat jy gedoen het. Jy word dalk kwaad as iemand jou wys op iets wat jy kan verbeter. Terugvoering is egter belangrik, want dit help jou om te weet waarop kan jy verbeter. As jy nie jou toetspunte terugkry nie, hoe sal jy weet wat jy reg en verkeerd het? Dit is daarom belangrik dat jy sal weet hoe om verskillende tipes terugvoer te hanteer. Wat is die regte wyse waarop ek terugvoering moet hanteer? • Jy moet bereid wees om terugvoering te vra. Moenie bang wees vir die uitkoms daarvan nie. • Moenie kwaad raak vir die persoon nie, dit gaan jou nie help om met die persoon lelik te wees nie. • Luister na die raad wat die persoon gee en pas die persoon se raad toe in jou volgende poging. 19

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

• •

Eenheid

As jy voel dat die terugvoer onbillik is, moet jy daaroor praat met die persoon. Waardeer alle terugvoer wat jy ontvang, dit help jou om meer suksesvol te wees. AKTIWITEIT 9 1. Wees vandag meer oplettend oor die terugvoer wat jy kry. 2. Wees ook meer oplettend oor jou optrede as jy terugvoering kry. 3. Dink jy dat jy dit op ’n gepaste wyse hanteer het? 4. As jy dink dat jy jou hantering moet verbeter, watter veranderinge sal jy aanbring? AKTIWITEIT 10 Bestudeer die volgende prentjie en beantwoord die daaropvolgende vrae.

1. 2. 3. 4. 2.2

Watter soort terugvoering word in die foto uitgebeeld? Hoe dink jy voel die meisie in die voorgrond? Wat is die beste manier hoe sy die terugvoer kan hanteer? Dink jy dié soort terugvoer is opbouend?

Lees oor gepaste maniere om terugvoering te gee en te ontvang

Negatiewe, positiewe en opbouende terugvoer Iemand se woorde kan wonderlik óf verskriklik wees. Dit bly soms jou hele lewe lank by jou. Afbrekende woorde (soos die keer toe die balletjuffrou gesê het jy dans soos ’n eend), maar ook positiewe kritiek (soos toe jou Afrikaanse juffrou sulke goeie opmerkings oor jou opstel geskryf het) kan by jou bly. Jy gaan altyd menings oor mense en hul optredes hê, net soos ander altyd iets oor jou te sê gaan hê. Dis deel van die lewe en al maak dit soms seer, is dit noodsaaklik. Hoe anders gaan jy beter word in sport of jou skoolwerk? As jy nou al leer om kritiek te hanteer, sal jy nie as grootmens sommer jou werk bedank die eerste keer wat jou baas iets negatiefs vir jou sê nie.

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

Terugvoer is wanneer iemand ’n mening oor iemand anders ontvang of gee. Die doel daarvan is veronderstel om idees vir verbetering te gee of net om prestasie of groei te erken. Ongelukkig deel almal nie altyd terugvoer uit soos hulle dit graag sou wou ontvang nie … Om terugvoer te gee Hier is ’n paar voorbeelde van negatiewe terugvoer en idees oor hoe jy daardie selfde kritiek kan verander dat dit opbouend is. “Jy ballet soos ’n eend.” Afbrekend: Dis ’n algemene stelling wat die persoon aanval sonder om presies te verduidelik wat verkeerd is. Opbouend: “Jou balans is goed, maar jy moet aan jou postuur werk.” Waarom is dit beter? Jy vertel eerste waarmee die persoon goed is voor jy spesifiseer hoe sy/hy kan verbeter. “Ja, die aarde is plat.” Afbrekend: Miskien probeer jy jou maat se gevoelens spaar, maar dit is afbrekend as jy hom nie reghelp nie. Dink net hoe almal dalk sal lag as hy dit dalk by ’n partytjie kwytraak. Opbouend: “Lank terug het mense gedink die aarde is plat, maar intussen het ons uitgevind dat die aarde rond is.” Waarom is dit beter? Net soos jy, moet jou maats ook leer om dit te kan hanteer as hulle verkeerd is. Deur te erken dat mense dit wel lank terug geglo het, gee jy erkenning aan die rede hoekom jou maat so dink, maar help hom eerder nou reg as wat hy later dalk verneder word. En as jy negatiewe terugvoer ontvang? Haal diep asem wanneer jy negatiewe terugvoer ontvang. Al is die manier waarop mense kritiek lewer dalk ’n bietjie hard, is daar dalk meriete in dit wat hulle sê. Sien die positiewe raak en kyk waar jy aan jouself kan werk. AKTIWITEIT 11 1. Wat is kritiek? 2. Hoe hanteer jy kritiek? 3. Watter van die wenke wat gegee word sal jy kan toepas in jou hantering van kritiek? 4. Dink jy dit is waar dat jy nie altyd reg kan wees nie?

Les 3: Hantering van emosies Aanbevole hulpmiddels: handleiding, artikels en berigte en boeke oor hantering van emosies

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

3.1

Eenheid

Vaardighede om emosies op ’n positiewe manier te bestuur

Ons ervaar in ons lewe baie tipes emosies: empatie, deernis, woede, teleurstelling en hartseer. Jou emosies kan jou soms laat optree op ’n onvanpaste wyse. Dit is belangrik vir jou emosionele ontwikkeling om te leer om jou emosies op die regte wyse te hanteer. Jy sal enige situasie met ’n redelike mate van selfvertroue kan hanteer as jy beheer oor jou emosies het. Daar is emosies soos vreugde en opgewondenheid waarvan ons hou en wat maklik is om te hanteer, maar negatiewe emosies soos hartseer is bietjie moeiliker om te hanteer. Negatiewe emosies laat jou soms op ’n verkeerde manier optree. Jy raak dalk bakleierig as jy hartseer is. Dit is ongelukkig so dat die negatiewe emosies deel van die lewe is en jy sal nie altyd net lekker voel nie. Jy moet dus leer om die emosies te identifiseer, verstaan en op die korrekte wyse te hanteer. Dit is belangrik om die volgende te onthou as dit by emosies kom: • Jy is die enigste persoon wat jou emosies kan hanteer. • Dit gebeur soms dat jy nie beheer kan hou nie. • Jy moet die emosie kan identifiseer en weet wat dit veroorsaak. • Jy moet jou gevoelens beheer, maar moet dit nie onderdruk of ignoreer nie. • Jy het ’n keuse hoe jy jou gevoelens hanteer. • Jy het ’n keuse ten opsigte van jou gedrag. • Jy kan groepsdruk hanteer deur “nee” te sê. • Jy kan in beheer wees deur te stop, te dink en dan te doen. • Moenie ’n situasie oordryf nie. Bly redelik en kalm. As jy in ’n negatiewe situasie is, onttrek jou van die situasie en doen iets wat jou kalmeer. Moenie tob oor negatiewe situasies nie. Dit sal jou net meer negatief maak. Die volgende tegniek word die Verkeersligtetegniek genoem: (Geneem uit: Emosionele Intelligensie vir kinders en tieners deur dr. Rina de Klerk en dr. Ronel le Roux ) Die tegniek help jou om emosionele beheer toe te pas. 1.

STOP: ROOI

DINK: ORANJE

ROOI

1. 2. 3.

ORANJE

DOEN: GROEN

GROEN

Die rooi lig sê dat jy moet stop, diep asemhaal en kalm word. Die oranje lig sê dat jy tyd moet neem oor jou situasie te dink en alternatiewe soek vir jou optrede. Die groen lig gee jou toestemming om op te tree op die mees gepaste wyse. Tree nou reg op. 22

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

AKTIWITEIT 12 1. Dink aan enige negatiewe emosie wat jy onlangs ervaar het. 2. Watter situasie het jou so laat voel? 3. Dink jy die manier waarop jy die emosie hanteer het was toepaslik? 4. Indien nie, gebruik die verkeersligmetode. Skryf hieronder in hoe jy meer toepaslik moes gestop, gedink en opgetree het. Wat moes jy eintlik vir jouself op daardie oomblik gesê het? Stop:_______________________________________________ Dink:_______________________________________________ Doen:_______________________________________________ ’n Emosie wat ’n baie ernstige impak op jou emosies kan hê, is WOEDE. Woede is ’n kragtige emosie wat ernstige negatiewe gevolge kan hê as dit nie op die korrekte manier hanteer word nie. Jy kan die mense om jou en jou vriende en geliefdes se gevoelens seermaak as jy in woede dinge sê wat nie nodig is nie. Mense wat leer om hulle woede te beheer, gebruik dié vermoë om positiewe veranderings in hulle lewens te maak. Jy moet nie jou woede opkrop en dit op die wyse probeer beheer nie. Jy moet net leer om jou woede op ’n toepaslike wyse uit te druk. Doen die volgende as jy kwaad word: 1. 2. 3. 4.

Haal diep asem en tel tot by tien. Probeer kalm en rustig raak. Stap weg van die situasie en gaan na ’n plek waar jy alleen kan wees. Gaan eers terug na die situasie as jy kalmer voel. Gee uiting aan die woede as jy alleen is. Skreeu so hard as jy kan en laat dit net uitkom. Doen dit net as jy alleen is. Praat met iemand oor jou woede. Dit sal jou beter laat voel. AKTIWITEIT 13 Bestudeer die volgende prentjie en beantwoord die vrae.

Figuur 1.1

1. 2. 3.

Dink jy dat die twee seuns hul woede op ’n gepaste wyse hanteer? Watter strategieë sal jy voorstel dat hulle moet toepas? Watter gevolge kan dié soort uiting van woede hê?

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

Dit is belangrik dat jy jouself in ’n ander persoon se situasie kan plaas. Simpatie is as jy jammer voel vir iemand. Jy kan bv. jammer voel vir jou maat wat deur ’n moeilike situasie gaan. Dit beteken dus dat jy simpatie het met hom/haar. Empatie is wanneer jy verstaan hoe iemand voel. Jy het ook ’n beter begrip van hulle optrede en gedrag in die situasie. Dit kan dalk wees dat jy ook al in die tipe situasie was en daarom verstaan jy beter. Deernis is wanneer jy wys dat jy werklik omgee vir iemand. AKTIWITEIT 14 Jou beste maat se ouma is oorlede. Sy is baie hartseer. Jy wil iets doen om vir haar te wys dat jy omgee oor hoe sy voel. • Maak vir jou maat ’n mooi kaartjie wat jy vir haar gaan gee. • Onthou: jy moet deernis en simpatie toon in jou kaartjie, maar ook haar probeer opbeur. • Jy moet jou kaartjie mooi versier. 3.2

Betekenis van vriende in tye van hartseer, tragedie en verandering

Ons gaan almal soms deur moeilike tye. Jy verloor dalk iemand deur die dood of jou ouers skei. Ons wil graag mense om ons hê in moeilike tye, sodat hulle ons kan help en ondersteun. ’n Ware vriend sal jou altyd help ongeag wat die situasie is. ’n Ware vriend sal verby jou foute kyk en deur dik en dun by jou staan. Hier is ’n paar aanhalings oor vriendskap: Maak jou vriendelikheid goedkoop en hou jou vriendskap duur. C.J. Langenhoven Hoe korter jy jou kuier maak, hoe gouer sal jy weer genooi word. C.J. Langenhoven Die ware vriendskap, nou, is nie te koop nie; want vriendskap vind nie sy lus in neem nie, maar in gee. C.J. Langenhoven AKTIWITEIT 15 Lees die volgende gevallestudie. Anja en Lucille is van graad 1 maats. Hulle is baie geheg aan mekaar en doen alles saam. Soos hulle ouer word verander hulle bietjie en Anja raak baie stil en teruggetrokke. Sy hou daarvan om kuns te doen en lang tye op haar eie deur te bring. Lucille is weer baie spontaan en hou daarvan om uit te gaan en pret te hê. Dit gebeur natuurlik dat hulle nie mekaar so baie sien nie.

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

Lucille maak maats met Kayla. Kayla is baie pret. Sy is baie aktief en hou ook van uitgaan en pret hê. Lucille begin al hoe meer tyd saam met Kayla deurbring. Lucille het Anja begin ignoreer en dit maak Anja se gevoelens baie seer. Anja het maar elke pouse alleen gaan sit, terwyl Lucille en Kayla gelag en gesels het. Lucille se ouers was besig om te skei, en dinge by die huis het al hoe moeiliker geword. Lucille het probeer om met Kayla daaroor te praat, maar sy het nie enige deernis gehad vir Lucille se probleem nie. Lucille het toe baie sleg gevoel oor die manier waarop sy Anja behandel het. Anja was altyd daar vir haar en sy kon enige iets vir haar vertel het.

Figuur 1.2

Lucille besluit dat sy vir Anja gaan omverskoning vra, omdat sy haar beste maat mis. Sy was baie onseker om Anja te nader, maar Anja het haar dadelik vergewe en nou is hulle weer beste maats. Beantwoord die volgende vrae. 1. Waarom dink jy wou Lucille eerder vriende wees met Kayla as met Anja? 2. Waarom dink jy het Lucille aan Anja begin dink toe haar ouers skei en sy deur ’n moeilike tyd gaan? 3. Dink jy dit is belangrik om vriende te hê wat deernis met ons het, en op wie ons kan vertrou? 4. Was daar al ’n tyd wat jy op ’n vriend/in moes staatmaak vir ondersteuning? 5. Maak ’n voorneme om in die komende week ten minste een keer per dag ’n goedhartige ding vir ’n vriend/in te doen. 3.3

Lees oor vriende wat omgee en ondersteun

Lees die volgende storie oor vriendskap. Sandri is ’n nuwe leerling in die skool. Sy is egter anders as die ander kinders, want sy is in ’n rystoel. Sandri was in ’n motorongeluk toe sy drie jaar oud was, en dit het haar verlam gelaat. Jy kan net dink hoe bang en onseker was sy om in die nuwe skool te gaan!” Sê nou net hulle aanvaar my nie!” dink sy by haarself. Die eerste dag was Sandri baie senuweeagtig. Haar ouers het haar in die skoolsaal ingestoot, en toe was sy op haar eie! Na die saalopening was Sandri oppad na haar klas toe, toe ’n baie gawe meisie na haar toe kom. “Hi, my naam is Leni. Kan ek jou miskien help om na jou klas te gaan?” “Dit sal baie gaaf wees, dankie,” sê Sandri. En so het Sandri en Leni beste maats geword! Hulle het selfs pouses vir die kinders die springtou vasgehou sodat hulle kon spring. Sandri was so dankbaar dat sy so goeie maat gekry het. 25

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

Les 4: Verhoudings met vriende, ouer persone en vreemdelinge Aanbevole hulpmiddels: handleiding, boeke oor verhoudinge 4.1

Veilige en onveilige verhoudinge

Ons is almal in verhoudings met ander mense. Dit kan familie, vriende of ander persone wees wat buite hierdie groepe val. Dit kan ook jonger of ouer mense wees. Dit is almal mense wat jy goed ken. AKTIWITEIT 16 1. Maak ’n lys van almal met wie jy ’n verhouding het. 2. Hoeveel van die mense is jonger as jy? 3. Hoeveel van die mense is ouer as jy? 4. Identifiseer die persone wat vir jou die meeste beteken in jou lewe. Wie is ’n vreemdeling? Dit is mense wat jy nie ken nie, en wat jy miskien vir die eerste keer ontmoet. Dit is enige iemand wat jy nie ken nie, maar wat jy bv. sien in die winkel of by die bushalte. Jy word vandat jy baie jonk is geleer om nie met vreemdelinge te praat nie. Iemand wat jy nie ken nie, kan vir jou moontlike gevaar inhou. Daar is egter ’n klompie vreemdelinge waarby jy kan veilig voel. Dit is soos bv. polisiebeamptes, veiligheidswagte en winkelassistente. As jy dus enigsins hulp nodig het, is die vreemdelinge die veiligste mense om te nader. ’n Vreemdeling kan dalk vir jou soos enige ander “normale” persoon lyk, maar hy/sy kan dalk ’n slegte persoon wees. Aan die ander kant is dit ook nie te sê dat ’n persoon wat “anders” lyk gevaarlik is nie. Jy moet net te alle tye veilig wees! ’n Persoon wat jou laat onveilig voel is nie altyd ’n vreemdeling nie. Selfs mense of vriende wat jy goed ken kan jou bang en onseker laat voel. Die persone is die boelies in ons samelewing. Daar is ook soms ouer persone in jou lewe wat jou bang laat voel. As jy enigsins bang en onveilig voel in die teenwoordigheid van ’n sekere persoon, moet jy liewer die persoon vermy en iemand wat jy vertrou daarvan vertel.

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

AKTIWITEIT 17 Kyk na die volgende prentjies en beantwoord die daaropvolgende vrae. A

Figuur 1.3

Figuur 1.4

Figuur 1.5

Figuur 1.6

Kyk na elke prentjie van A tot D. 1. Watter persone sal jy vertrou? 2. Hoekom sal jy hierdie persone vertrou? 3. Watter persone sal jy nie vertrou nie? 4. Hoekom sal jy nie hierdie persone vertrou nie? 4.2

Goeie en slegte verhoudinge

Dit is soms moeilik om te weet of jy in ’n goeie of ’n slegte verhouding is. Dit is belangrik om na jou persoonlike gevoelens te luister as dit by verhoudings kom. Jy sal nog leer soos jy ouer word dat ’n mens se gevoelens oor ’n saak gewoonlik reg is!

Handleiding G05 ~ Lewensvaardighede

Eenheid

Watter eienskappe het ’n goeie verhouding? • Jy voel gelukkig en op jou gemak as jy by die persoon is. • In ’n goeie verhouding sit albei partye ewe veel moeite in – die een persoon sal nie meer doen of gee as die ander persoon nie. • Jy voel dat jy die persoon kan vertrou met alles. • Jy sal uit vrye wil tyd saam met die persoon spandeer, omdat dit vir jou lekker is. • Jy en die persoon het wedersydse respek vir mekaar. • Die partye in die verhouding kommunikeer baie goed met mekaar. • Die persone help mekaar, het simpatie met mekaar en hulle vergewe ook die ander persoon se foute.

Figuur 1.7

Watter eienskappe het slegte verhoudinge? • Dit laat jou ongelukkig, kwaad en bang voel. • Die een persoon doen al die moeite in die verhouding en voel onder druk geplaas. • Jy kan nie die ander persoon vertrou nie. • Jy wil nie eintlik tyd saam met die persoon spandeer nie, en voel gedwing om dit te doen. • Daar is geen respek in die verhouding nie. • Daar is geen gesonde kommunikasie nie. • Daar is geen simpatie en vergifnis in die verhouding nie. AKTIWITEIT 18 1. Analiseer die verhoudings wat jy het. Meet dit aan die eienskappe hierbo genoem. 2. Het jy goeie of slegte verhoudinge?