Issuu

Senior Fase Graad 9 • Fasiliteerdersgids

Lewensoriëntering

KABV IEB

2609-A-LIO-FG01

R AA

Besit en gepubliseer deur Optimi, deel van Optimi Central Services (Edms) Bpk. Impalalaan 7, Doringkloof, Centurion, 0157 info@optimi.co.za www.optimi.co.za

Afgesien van enige billike gebruik vir die doel van navorsing, kritiek of resensie soos toegelaat onder die Wet op Outeursreg, mag geen gedeelte van hierdie boek in enige vorm of op enige manier elektronies of meganies, insluitend fotokopiëring, bandopname, of enige inligtingstoring-en-herwinningstelsel, gereproduseer of versend word sonder die uitgewer se skriftelike toestemming nie. Die uitgewer dra geen verantwoordelikheid vir die voortbestaan of akkuraatheid van URL’e van eksterne webwerwe of webwerwe van derde partye waarna daar in hierdie publikasie verwys word nie, en waarborg nie dat enige inhoud op sulke webwerwe akkuraat of toepaslik is, of sal bly nie.

Daar is gevalle waar ons nie die kopiereghouer kon kontak of opspoor nie. Die uitgewer is bereid om enige foute of weglatings so gou as moontlik reg te stel indien die saak onder ons aandag gebring word.

Reg. No.: 2006/002404/07 ISBN: 9781779841889

Lewensoriëntering

Graad 9

Fasiliteerdersgids

2609-A-LIO-FG01

Aangepas vir KABV

INHOUDSOPGAWE INLEIDING .............................................................................................................................................................. 1 Tydstoedeling en -bestuur .................................................................................................................................. 1 Assesseringsplan en -vereistes ........................................................................................................................... 1 Leselemente .......................................................................................................................................................... 2 Jaarplan ................................................................................................................................................................ 3 KWARTAAL 1: LIGGAAMSOPVOEDING, SELFONTWIKKELING IN DIE SAMELEWING, EN WÊRELD VAN WERK .... 4 Les 1: Algemene fiksheid (10 uur) ........................................................................................................................ 5 Veiligheidskwessies met betrekking tot fiksheidsaktiwiteite .......................................................................................... 5

Deelname aan aktiwiteite wat jou persoonlike fiksheids- en gesondheidsvlak bevorder .................................. 7 Les 2: Doelwitstelling: persoonlike leefstylkeuses (3 uur) ................................................................................. 8

’n Gesonde leefstyl ....................................................................................................................................................................... 9 Die invloed van sekere faktore op persoonlike leefstylkeuses ....................................................................................... 9 Besluitnemingsvaardighede ..................................................................................................................................................... 9 •

Aktiwiteit 1 ..................................................................................................................................................... 11

Les 3: Seksuele gedrag en seksuele gesondheid (4 uur) ................................................................................. 11

Ongesonde seksuele gedrag .................................................................................................................................................. 12 Die gevolge van ongesonde seksuele gedrag .................................................................................................................. 12 Tienerswangerskappe ................................................................................................................................................................ 12 Seksueel oordraagbare siektes (SOS’e) ............................................................................................................................... 12

MIV/vigs .......................................................................................................................................................................................... 13 Emosionele gevolge .................................................................................................................................................................... 13 Faktore wat seksuele gedrag beïnvloed ............................................................................................................................. 13 •

Strategieë om ongesonde seksuele gedrag te hanteer ................................................................................................ 14 Aktiwiteit 2 .................................................................................................................................................... 14

Les 4: Tydbestuursvaardighede (2 uur) ............................................................................................................. 15 Hoe om jou werk te organiseer en jou tyd doeltreffend te benut ............................................................................... 15

Les 5: Lees en skryf vir verskillende redes (1 uur) .............................................................................................. 16

•

Aktiwiteit 3 ................................................................................................................................................... 16

Oefening 1: Oopboektoets ....................................................................................................................................................... 17 KWARTAAL 2: LIGGAAMSOPVOEDING, GRONDWETLIKE REGTE EN VERANTWOORDELIKHEDE, EN WÊRELD VAN WERK ............................................................................................................. 18

Les 6: Sport (8 uur) ............................................................................................................................................... 18 Veiligheidskwessies met betrekking tot deelname aan sport ...................................................................................... 19 Deelname aan en uitvoering van ’n spelplan vir individue of ’n spansport ........................................................... 20 Les 7: Menseregte en verantwoordelikhede (2 uur) ........................................................................................ 22 Menseregte en verantwoordelikhede .................................................................................................................................. 22 Verantwoordelikhede met betrekking tot menseregte .................................................................................................. 24 Respekteer mense met gestremdhede of MIV/vigs se regte ...................................................................................... 24 Die betekenis, viering, herdenking of waarneming van nasionale en internasionale dae ................................ 25

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Inhoudsopgawe •

Aktiwiteit 4 ................................................................................................................................................... 26

Les 8: Grondwetlike waardes (3 uur) ................................................................................................................ 26 Grondwetlike waardes soos vervat in die Grondwet ...................................................................................................... 27 Toepassing van Grondwetlike waardes in die alledaagse lewe ................................................................................ 27 Positiewe en negatiewe rolmodelle ...................................................................................................................................... 27 •

Aktiwiteit 5 ................................................................................................................................................... 29

Les 9: Beskikbare opsies nadat graad 9 voltooi is (3 uur) .............................................................................. 30 Die Nasionale Kwalifikasieraamwerk (NQF) ........................................................................................................................ 30 Die Nasionale Senior Sertifikaat (NSS) .................................................................................................................................. 31 Die Nasionale Vaardigheidsertifikaat (NVS) ....................................................................................................................... 32

Die implikasie van besluite ....................................................................................................................................................... 33 Les 10: Kennis van die wêreld van werk (1 uur) ................................................................................................ 33 •

Verantwoordelikhede en geleenthede in die werkplek ................................................................................................. 34 Aktiwiteit 6 .................................................................................................................................................. 34

Oefening 2: Oopboektoets ...................................................................................................................................................... 35

KWARTAAL 3: LIGGAAMSOPVOEDING, WÊRELD VAN WERK, EN GESONDHEIDS-, SOSIALE- EN OMGEWINGSVERANTWOORDELIKHEID .................................................................................. 39 Les 11: Bewegingsaktiwiteite (10 uur) ................................................................................................................ 39 Veiligheidskwessies en opwarmingsaktiwiteite met betrekking tot bewegingsaktiwiteite .............................. 40 Deelname aan en afronding van eie en portuurgroep se uitvoering van bewegingsaktiwiteite .................. 40

Les 12: Loopbane en vakkeuses (3 uur) ............................................................................................................. 41 Vakke in graad 10, 11 en 12 ......................................................................................................................................................... 41 Loopbane wat verband hou met verskillende vakke ..................................................................................................... 42

Persoonlikheidseienskappe wat verband hou met verskillende loopbane ............................................................ 42 Besluitnemingsvaardighede ................................................................................................................................................... 42 •

Aktiwiteit 7 .................................................................................................................................................... 43

Les 13: Vrywillige diens (3 uur) ........................................................................................................................... 44

Individuele en gemeenskapsverantwoordelikheid .......................................................................................................... 44 Verskeie vrywillige organisasies ............................................................................................................................................. 45

Verskeie vrywillige aktiwiteite ................................................................................................................................................. 46

•

Aktiwiteit 8 .................................................................................................................................................. 48

Les 14: Gesondheids- en veiligheidskwessies verwant aan geweld (4 uur) ................................................. 48

Geweldsdade .............................................................................................................................................................................. 49 Oorsake van geweld .................................................................................................................................................................. 49 Die impak van geweld .............................................................................................................................................................. 49 Oplossings vir geweld .............................................................................................................................................................. 50 •

Aktiwiteit 9 .................................................................................................................................................. 50

Oefening 2: Oopboektoets ................................................................................................................................ 52

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Inoudsopgawe

KWARTAAL 4: LIGGAAMSOPVOEDING, GRONDWETLIKE REGTE EN VERANTWOORDELIKHEDE, SELFONTWIKKELING IN DIE SAMELEWING, EN WÊRELD VAN WERK ............................................ 57 Les 15: ’n Buitelugontspanningsaktiwiteit (7 uur) ............................................................................................ 57 Veiligheidskwessies en opwarmingsaktiwiteite met betrekking tot buitelugontspanningsaktiwiteite .......... 57 Deelname en afronding van eie uitvoering van ’n buitelugontspanningsaktiwiteit: Stap en voetslaan ...... 57 Les 16: Verskillende religieë se bydrae tot die bevordering van vrede (1 uur) ............................................. 60 Verskillende religieë se bydrae tot die bevordering van wêreldwye vrede .............................................................. 61 •

Aktiwiteit 10 .................................................................................................................................................. 62

Les 17: Sportetiek (1 uur) ..................................................................................................................................... 62 Deelname aan sport en om te wen of verloor .................................................................................................................. 62

Sportetiek in fisiese aktiwiteite ............................................................................................................................................... 62 Opvoedkundige waarde en etiese beginsels in moderne sport ................................................................................ 63 Aktiwiteit 11 ................................................................................................................................................... 63

•

Les 18: Uitdagende situasies: depressie, hartseer, verlies en trauma (3 uur) ............................................... 64 Redes vir depressie, hartseer, verlies, krisis en trauma ................................................................................................... 64 Teenproduktiewe tegnieke om uitdagende situasies te hanteer: gebruik van alkohol en dwelms ............... 64

•

Probleemoplossing en besluitnemingsvaardighede: Strategieë om emosies in uitdagende situasies te hanteer ...................................................................................................................................................................................... 64 Aktiwiteit 12 .................................................................................................................................................. 65

Les 19: Studie- en loopbaanbefondsing (1 uur) ............................................................................................... 65 Verskaffers van studie- en loopbaanbefondsing ............................................................................................................ 66 Aktiwiteit 13 .................................................................................................................................................. 68

•

Les 20: Lewenslange leer (1 uur) ....................................................................................................................... 69

Oefening 4: Oopboektoets ..................................................................................................................................................... 70

BRONNELYS ......................................................................................................................................................... 74

iii

INLEIDING Lewensoriëntering is belangrik vir leerders se ontwikkeling as mense. Dit leer hulle om hulself te leer ken, om te verstaan hoe die wêreld werk en waar hulle daarin inpas. Hulle sal ook leer om verantwoordelik te wees, hoe om probleme op te los, om goeie besluite te neem en om ’n gesonde lewe te lei. Al die leermateriaal voldoen aan KABV-vereistes. Lewensoriëntering bestaan uit twee komponente, naamlik ’n teoretiese en ’n praktiese (fisiese) komponent. Die teoretiese komponent word in die voorgeskrewe klastyd gedoen. Elke les het ’n aktiwiteit wat leerders in hul werkboeke moet voltooi. Die aktiwiteite se memorandums is in die fasiliteerdersgids. “Vir die nuuskierige” maak voorsiening vir leerders om ’n bietjie meer oor ’n onderwerp te leer as hulle wil. Hulle kan dít wat hulle hier leer met die fasiliteerder bespreek.

Die praktiese deel van Lewensoriëntering word Liggaamsopvoeding genoem en word aan die begin van elke eenheid behandel.

Tydstoedeling en -bestuur

Die tydstoedeling vir Lewensoriëntering is twee uur per week. Een uur per week word aan Liggaamsopvoeding bestee en die oorblywende uur sal tussen die vier ander onderwerpe verdeel word. Dit beteken dat 70 uur beskikbaar is vir die onderrig van Lewensoriëntering. ’n Vaste periode per week moet aan Liggaamsopvoeding toegeken word. Gewigswaarde van die onderwerpe soos geneem uit die KABV.

Onderwerp

Ure toegedeel 10

Gesondheids-, sosiale- en omgewingsverantwoordelikheid Grondwetlike regte en verantwoordelikhede Wêreld van werk Liggaamsopvoeding Kontaktyd Eksamens Totale ure Totale weke

Selfontwikkeling in die samelewing

7 11 35 70 10 80 40

Assesseringsplan en -vereistes

Assessering is ’n deurlopende proses om leerders se vordering te moniteer. Lewensoriëntering vereis sekere vaardighede. Dit sluit besluitneming, kommunikasie, selfgelding, onderhandeling, doelwitstelling, probleem oplossing en kreatiewe denke in. Leerders word op twee wyses geassesseer: 1. Informele assessering • Dit vind tydens die onderrig- en leerproses plaas. • Dit is gewoonlik die aktiwiteit wat aan die einde van elke les voltooi moet word. • Die uitslae van informele assessering word nie opgeteken nie. 2.

Formele assessering • Alle assesseringstake wat deel vorm van die formele assesseringsprogram vir die jaar word as formele assessering beskou. • Geen aktiwiteit in die handleiding is vir formele assessering nie. Verwys na die portefeuljeboek vir alle formele assesserings. Die fasiliteerder merk die take self. 1

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Voorwoord

Leselemente Leerdoelwitte Wat leerders volgens KABV-vereistes aan die einde van die les moet weet.

Definisies Definisies van begrippe om die inhoud te verstaan.

Vir die nuuskierige

Aanmoediging om grondige navorsing oor die inhoud te doen. Brei die aktiwiteit en oefening tot so ’n mate uit dat leerders aangemoedig word om te verken.

Aktiwiteit

Vrae wat leerders moet voltooi om hul kennis van die afgehandelde les te toets.

Kerninhoud

Oefening

Beklemtoon die kern van die inhoud; ’n grondige verduideliking van ’n spesifieke afdeling van die les; leerders moet hierdie inhoud verstaan.

Ter afsluiting van die spesifieke eenheid. Formatiewe assessering.

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Voorwoord

Jaarplan KABV-tema

Les

Liggaamsopvoeding

Algemene fiksheid

Doelwitstelling: persoonlike leefstylkeuses

Seksuele gedrag en seksuele gesondheid

Tydbestuursvaardighede

Lees en skryf vir verskillende redes

Liggaamsopvoeding

Sport

Grondwetlike regte en verantwoordelikhede

Menseregte en verantwoordelikhede

Grondwetlike waardes

Beskikbare opsies nadat graad 9 voltooi is

Kennis van die wêreld van werk

Liggaamsopvoeding

Bewegingsaktiwiteite

Wêreld van werk

Loopbane en vakkeuses

Vrywillige diens

Gesondheids- en veiligheidskwessies wat verwant is aan geweld

Liggaamsopvoeding

’n Buitelugontspanningsaktiwiteit

Grondwetlike regte en verantwoordelikhede

Verskillende religieë se bydrae tot die bevordering van vrede

Sportetiek

Selfontwikkeling in die samelewing

Uitdagende situasies: depressie, hartseer, verlies, krisis en trauma

Studie- en loopbaanbefondsing

Lewenslange leer

Selfontwikkeling in die samelewing

Gesondheids-, sosiale en omgewingsverantwoordelikheid

Wêreld van werk

datum

Wêreld van werk

Teiken-

Wêreld van werk

Inhoud

Kwartaal

KWARTAAL 1 LIGGAAMSOPVOEDING, SELFONTWIKKELING IN DIE SAMELEWING, EN WÊRELD VAN WERK Hierdie eenheid se Liggaamsopvoeding fokus op algemene fiksheid. Die doel is om vir leerders die geleentheid te gee om aan fisieke aktiwiteite deel te neem en die waarde daarvan te besef. Ons liggaamlike gesondheid beïnvloed ons emosionele gesondheid. Daarom is Liggaamsopvoeding as deel van Lewensoriëntering só belangrik. Leerders moet ten minste 10 uur per kwartaal aan fisieke aktiwiteite bestee. Hulle moet altyd gemaklike klere en ’n goeie paar oefenskoene dra. Laat hulle ook ’n veilige oop ruimte soos ’n parkie of ’n rugbyveld kies om in te oefen.

Die eenheid fokus op persoonlike leefstylkeuses en die belangrikheid van ’n gesonde leefstyl. Leerders sal leer watter invloed sekere faktore – soos die media, omgewing, vriende, gesin, kultuur en religie – op hulle persoonlike leefstylkeuses het, en hoe om goeie besluite te neem. Ons gaan ook seksuele gedrag en die negatiewe gevolge van ongesonde seksuele gedrag bespreek sodat leerders ingeligte besluite kan neem en gesond kan bly wanneer hulle besluit om seksueel aktief raak. Laastens kyk ons hoe om die 24 uur wat ons elke dag het, doeltreffend te benut. Ons kyk ook na hoe belangrik dit is om met begrip te kan lees en sinvol te kan skryf.

Elke les is só saamgestel dat leerders rustig daardeur kan werk. Die les word afgesluit met ’n aktiwiteit om hul begrip van die les te toets. Sommige van die vrae in die aktiwiteite toets hul insig, terwyl ander van hulle vereis om dít wat hul geleer het, toe te pas. Daar is ’n tydsaanduiding by elke les; dit is die aanbevole tydsduur vir leerders om die les te voltooi.

Leerdoelwitte

Aan die einde van hierdie eenheid moet leerders:

• veiligheidskwessies met betrekking tot fiksheidsaktiwiteite ken en verstaan • aan ’n fiksheidsprogram kan deelneem • die invloed van die media, hul omgewing, vriende, gesin, kultuur en religie op persoonlike leefstylkeuses kan identifiseer • ingeligte besluitnemingsvaardighede kan toepas • selfversekerd en selfgeldend kan optree • ongesonde seksuele gedrag kan identifiseer • die gevolge van ongesonde seksuele gedrag kan herken • strategieë kan implementeer om ongesonde seksuele gedrag te hanteer • vaardighede kan ontwikkel om hul werk te organiseer en hul tyd doeltreffend te benut • die belangrikheid besef om te kan lees met begrip.

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Les 1: Algemene fiksheid (10 uur)

LES 1: ALGEMENE FIKSHEID (10 UUR) Definisies

• • •

• •

Aërobiese oefening: Aërobiese of “met-suurstof”-oefening verhoog jou hartklop, asook die hoeveelheid suurstof wat jou liggaam gebruik om energie te vervaardig. Asemhaling beheer hoeveel suurstof in die bloed sirkuleer sodat die spiere genoeg energie kry om aan te hou beweeg. Balansoefening: ’n Soort oefening wat al die spiere versterk wat die liggaam regop hou. Omvang van beweging: Die volle potensiaal van ’n gewrig om te beweeg, insluitende die maksimale strekking wat bereik kan word. Proprioseptief: Jou liggaan se vermoë om sy posisie en bewegings in ruimte waar te neem; verwys na die liggaam se interne GPS. Soepelheidsoefeninge: Oefeninge wat die spiere uitstrek en die liggaam se beweeglikheid by jou gewrigte verbeter. Weerstandsoefening: Oefeninge waar jou spiere saamtrek teen die weerstand van jou eie liggaams gewig, swaartekrag, elastiese bande, gewigte of handgewigte, om sodoende spierkrag en uithouvermoë te verbeter.

•

Oefening en algemene fiksheid is uitstekend vir ’n mens se liggaam en geestesgesondheid, omdat dit endorfiene vrystel. Endorfiene is chemikalieë in ’n mens se brein wat jou goed laat voel, en jou help om spanning, angs en depressie te hanteer. Mense wat gereeld oefen, is oor die algemeen gesonder en voel ook meer ontspanne.

Veiligheidskwessies met betrekking tot fiksheidsaktiwiteite

• • • • •

saam met wie jy oefen – oefen saam met gesinslede, vriende, bure of mense wat dieselfde fiksheidsdoelwitte as jy het. waar jy oefen – kies ’n veilige en mooi omgewing om in te oefen, en vermy verlate gebiede en strate. wanneer jy oefen – oefen vroeg in die oggend voor skool of laat in die middag. waarom jy oefen – oefen jy om fiks en gesond te bly, of oefen jy om gewig te verloor? jou kleredrag – dra klere en skoene wat by die oefening/aktiwiteit pas. die apparaat wat jy gebruik – die apparate wat jy gebruik moet geskik wees vir die oefening wat jy wil doen en dit moet ook in ’n goeie toestand wees.

•

Neem altyd jou veiligheid in ag wanneer jy oefeninge doen. Dit beteken dat jy bewus moet wees van:

Dit is belangrik om gehidreer te bly deur genoeg water te drink. Leerders moet ook nie oefen terwyl hulle siek is nie, omdat dit tot meer ernstige komplikasies kan lei. Leerders moet na hulle liggame luister – as hulle enige pyn of ongemak ervaar terwyl hulle oefen, moet hulle stop of rus.

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Les 1: Algemene fiksheid (10 uur)

Spiere en strekoefeninge

Bespreek die belangrikheid van opwarming voor en afkoeling ná ’n oefensessie. Werk ook saam met die leerders deur die opwarmings- en afkoelingsoefeninge, soos in die handleiding uiteengesit, en bespreek wat statiese en dinamiese strekoefeninge behels.

Dinamiese strekoefeninge

Passiewe strekoefeninge

Ballistiese strekoefeninge

Statiese strekoefeninge

Opwarmingsoefeninge

Nekhalfsirkels

Skouerdraaie

Armsirkels

Tone raak-oefening

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Les 1: Algemene fiksheid (10 uur)

Heupsirkels

Afsakke

Enkelsoepelheid

Vorentoe-agtertoe beenswaaie

Afkoelingsoefeninge

Skouerstrekke

Dyspierstrekke

Deelname aan aktiwiteite wat jou persoonlike fiksheids- en gesondheidsvlak bevorder

Jou fisieke gesondheid is afhanklik van: • • •

fisieke aktiwiteite – oefen jy, watter soort oefeninge doen jy en hoe lank oefen jy per week? voeding – wat eet jy en hoeveel eet jy daarvan? emosionele welstand – ervaar jy baie angs of ontspan jy genoeg?

Leerders moet die tabelle in die handleiding gebruik om hul gesondheidsvlak te bepaal. Ons gaan in hierdie kwartaal na ’n fiksheidprogram kyk en leerders help om vir hulself ’n fiksheidprogram saam te stel. Hulle moet ten minste een uur per week aan die fisieke aktiwiteite bestee.

Riglyne vir ’n fiksheidprogram 1.

Stel bereikbare doelwitte, bv. om oor ses weke ’n 5 km-wedloop binne 25 minute te voltooi.

Kies ’n aktiwiteit waarin jy belangstel, wat jy graag sal wil leer doen of wat strook met jou fiksheidsdoelwitte.

Besluit hoeveel dae per week jy gaan oefen.

Besluit op ’n bepaalde tyd van die dag om te oefen.

Probeer om elke dag ten minste vir een uur aan ’n fisieke aktiwiteit deel te neem. 7

Les 2: Doelwitstelling: persoonlike leefstylkeuses (3 uur)

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Besluit waarop jy elke dag gaan fokus, bv. Maandae = aërobiese oefeninge, Woensdae = balansoefeninge, en Vrydae = soepelheidsoefeninge.

Oefen teen jou eie pas en moenie met ander meeding nie.

Sluit altyd ’n opwarmingsroetine in.

Sluit altyd ’n afkoelingsroetine in.

10. Vermy prestasieverbeterende middels soos steroïde en dwelms. 11. Handhaaf ’n gesonde balans tussen jou gesinsverantwoordelikhede, skoolwerk en oefenprogram. 12. As jy jou aanvanklike doelwit bereik het, stel ’n nuwe doelwit. 13. Teken jou vordering gereeld aan, sodat jy gemotiveerd kan bly.

Die handleiding gee slegs vir leerders voorstelle vir die opstel van ’n fiksheidsprogram. Dit bly hulle keuse aan watter aktiwiteite hulle deelneem.

LES 2: DOELWITSTELLING: PERSOONLIKE LEEFSTYLKEUSES (3 UUR)

Definisies

• •

•

Depressie: ’n Geestesgesondheidstoestand wat gekenmerk word aan erge bedruktheid en neerslagtigheid, en ŉ afname in belangstelling in aktiwiteite wat ŉ tydlank voortduur. Dit het ’n negatiewe uitwerking op ’n persoon se daaglikse lewe. Emosionele gesondheid: Hoe ons ons emosies verstaan en hanteer. Dit help ons om ons lewenservaringe en emosies te bestuur, of dit nou positief of negatief is. Dit help ons ook om te verstaan hoe ander mense voel. Geestesgesondheid: Hoe ons voel, dink en teenoor mense optree. Dit help ons om probleme baas te raak, besluite te neem, vriende te maak en die lewe te geniet. Groepsdruk: Wanneer mense van jou ouderdom of in jou groep jou beïnvloed om op ŉ sekere manier op te tree sodat hulle van jou hou of jou aanvaar. Immuunstelsel: ’n Netwerk organe, selle en proteïene wat die liggaam teen infeksie beskerm. Impulsief: Om besluite op die ingewing van die oomblik te neem en op te tree sonder om aan die nagevolge van jou dade te dink. Kultuur: Die norme, gebruike, gewoontes, oortuigings en gedrag wat eie aan sekere mense of samelewings is. Portuurgroep: ’n Groep mense wat baie in gemeen het, soos ouderdom, sosiale status, belangstellings, opvoeding en agtergrond. Byvoorbeeld, ŉ netbalspan, graad 9 se Lewensoriënteringklas, of mense wat in dieselfde afdeling werk en die soortgelyke werk doen. Postuur: Die posisie waarin iemand hul liggaam hou wanneer hulle staan of sit. Spiritualiteit: Om betekenis en doel in die lewe te vind; die wete daar iets groter as jyself is, soos die natuur, die heelal, of ŉ hoër gesag.

•

• •

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Les 2: Doelwitstelling: persoonlike leefstylkeuses (3 uur)

’n Gesonde leefstyl Bespreek met leerders wat gesondheid en ’n gesonde leefstyl behels. Bestudeer ’n paar aspekte van ’n gesonde leefstyl: • • • • •

Oefening Dieet Slaap Emosionele en geestesgesondheid Spiritualiteit

Die invloed van sekere faktore op persoonlike leefstylkeuses

Die media Omgewing Vriende Gesin Kultuur Religie

Besluitnemingsvaardighede

• • • • • •

Verduidelik aan leerders dat alhoewel jou persoonlike leefstylkeuses “persoonlik” is, dit deur ’n klomp faktore beïnvloed word, soos:

Herinner die leerders daaraan dat die besluite wat jy as tiener neem reeds jou toekoms bepaal. Hulle moet vroeg al leer om goeie leefstylkeuses te maak sodat hulle nie later spyt is nie. Goeie besluitnemingsvaardighede sal hulle help om hulle drome ’n werklikheid te maak en om sukses te behaal. Bespreek met leerders die belangrikheid van doelwitstelling en hoe dit tot ingeligte besluitneming lei.

•

Stel persoonlike doelwitte. Kies doelwitte vir wat jy wil hê of doen, nie net wat ander jou verwag nie. Byvoorbeeld, jy moet self besluit om nie te rook nie, omdat jy glo dat dit ongesond is en nie net omdat jou ouers dit verbied nie. Jou doelwitte moet ooreenstem met jou waardes. As gesondheid vir jou belangrik is, neem besluite wat jou liggaan oppas, soos om nie te rook nie. Wees konsekwent. Nuwe doelwitte moet ooreenstem met bestaande doelwitte. Byvoorbeeld, as jy besluit het om nie te rook nie, maak dit sin om ander skadelike gewoontes ook te vermy, soos om nie alkohol te drink nie. Wees positief. As jy besluit het om nie alkohol te drink nie, hoef jy nie partytjies te vermy waar alkohol beskikbaar gaan wees nie. Jy kan jouself steeds geniet en ’n goeie rolmodel vir ander wees. Skryf jou doelwitte neer. Begin met eenvoudige, korttermyndoelwitte. Soos wat jy die doelwitte bereik, kan jy langtermyndoelwitte vir jouself begin stel. Maak altyd seker dat jou doelwitte realisties is. Hersien jou doelwitte gereeld. Sommige doelwitte is makliker om te bereik as ander. As jy sukkel om ’n spesifieke doelwit te bereik, moet jy jou benadering aanpas. Bly by jou besluite. Dit is al manier hoe jy jou doelwitte gaan bereik.

•

Doelwitstelling

• • • • •

Les 2: Doelwitstelling: persoonlike leefstylkeuses (3 uur)

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Besluitneming Nadat leerders doelwitte gestel het, moet hulle onmiddellik aan die werk spring om dit te probeer bereik. Goeie besluitneming vereis baie oefening, en dit is normaal om soms swak besluite te neem en foute te maak. Dit is belangrik dat leerders uit hulle foute leer, sodat hulle in die toekoms goeie besluite kan neem. Watter strategieë gebruik hulle om besluite te neem? Tree hulle impulsief op sonder om aan die voor- en nadele, en die gevolge van hulle dade te dink? Neem hulle alleen besluite of vra hulle iemand anders se raad? Leerders moet hierdie vier stappe volg om ingeligte besluite te neem. Identifiseer die probleem. Verstaan wat die spesifieke probleem is en watter besluit jy moet neem.

Identifiseer moontlike oplossings. Vind die oorsake, identifiseer alternatiewe oplossings, en versamel soveel inligting as moontlik.

Oorweeg die voor- en nadele. Dink na oor hoe elke besluit jousef en ander mense raak. Bespreek lmoontlike oplossings met familie, vriende of enigiemand wat jy vertrou.

Kies die beste oplossing en implementeer dit. Jou finale besluit gaan nie noodwendig almal tevrede stel nie, maar as jy selfversekerd en selfgeldend optree, sal ander mense jou besluite respekteer.

Hoe om selfversekerd en selfgeldend op te tree:

Omring jouself met positiewe en selfversekerde mense. Bestudeer hulle, kyk hoe hulle optree en leer daaruit.

Jou liggaamshouding verklap baie oor jou. Kyk vir jouself in die spieël en let op na jou postuur. Staan jy regop met jou skouers terug en jou kop omhoog, of staan jy met hangskouers (slouch)?

Maak altyd oogkontak as jy met mense gesels.

Praat hard, duidelik en met gesag.

Loop vinnig en beweeg doelgerig.

Leer hoe om verwerping te hanteer. Jy kan nie altyd almal tevrede stel nie. Mense gaan nie altyd van jou hou of met jou saamstem nie. Dit is nie jou skuld nie. Moenie dat dit jou negatief beïnvloed nie.

As jy goed voel oor jouself en ’n positiewe gesindheid het, sal ander mense dit raaksien en aanvoel.

Dit sal hulle ook goed laat voel om in jou geselskap te te wees.

Vir die nuuskieriges

Volgens navorsing damprook (vape) byna ŉ kwart van alle hoërskoolleerders. Damprook is die rook van die aërosol (dampe) wat deur ŉ battery-aangedrewe damprooktoestel of e-sigaret vrygestel word. Die toestelle werk amper soos ŉ nebuliseerder, maar die dampe bevat nikotien, geurmiddels, en meer as 30 ander chemikalieë. Die damprook drink die longe binne vanwaar die nikotien en chemikalieë in die bloedstroom beland. Gebruik die internet, koerante en tydskrifte om navorsing oor die volgende aspekte van damprook te doen: • • • •

Wat is die gevare van damprook? Wat is die uitwerking van damprook op geestegesondheid? Waarom damprook tieners? Watter wetgewing is in plek om damprook te beheer?

Leerders moet hul bevindinge in hul werkboek neerskryf en dit met die fasiliteerder bespreek. Die volgende is slegs ter inligting vir fasiliteerders. •

Wat is die gevare van damprook? Damprook word dikwels as ’n velige alternatief vir rook bemark, maar dit hou ernstige gesondheidsgevare in. E-sigarette bevat skadelike chemikalieë soos nikotien, formaldehied en swaar metale wat die longe en hartbloedvatstelsel kan beskadig. Daar is ’n toename in damprookverwante lugwegsiektes, veral onder jongmense. Verder kan ongereguleerde damprookprodukte, wat dikwels op informele markte beskikbaar is, onbekende of skadelike middels bevat wat nog meer gesondheidsgevare inhou.

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Les 3: Seksuele gedrag en seksuele gesondheid (4 uur)

Wat is die uitwerking van damprook op geestesgesondheid? Damprook kan ernstige gevolge vir geestesgesondheid inhou, veral vir tieners en jong volwassenes. Nikotien, ’n algemene bestanddeel in damprookprodukte, is hoogs verslawend en kan breinontwikkeling belemmer, wat tot meer angstigheid, gemoedskommelinge en konsentrasieprobleme kan lei. Studies wys ook ’n verband tussen nikotiengebruik en depressive, wat damprook ’n kommerwekkende neiging onder jongmense maak.

•

Waarom damprook tieners? Daar is baie redes waarom tieners damprook, insluitend groepsdruk, nuuskierigheid, en die persepsie dat damprook minder skadelik as rook is. Baie jongmense hou van die verskillende geure wat beskikbaar is, en boonop beeld sosiale meda damprook as glansryk uit. Verder is damprookprodukte algemeen beskikbaar, veral op informele markte en aanlyn platforms, wat dit vir minderjariges maklik maak om in die hande te kry. Sommige tieners begin ook damprook om stres en angstigheid te hanteer.

•

Watter wetgewing is in plek om damprook te beheer? Suid-Afrika is besig om regulasies oor damprook te versterk deur die Wetsontwerp op die Beheer van Tabakprodukte en Elektroniese Afleweringstoestelle, wat beoog om e-sigarette op dieselfde manier as tradisionele tabakprodukte te beheer. Wetgewing vir damprook is tans minder streng as vir sigarette. Wanneer die nuwe wetgewing eers in plek is, sal dit help om minderjariges wat damprook te verminder en beter verbruikersbeskerming verseker.

•

Aktiwiteit 1

Leerders dink aan ’n TV-reeks wat hulle geniet om te kyk en beantwoord dan die volgende vrae in die werkboek. Fasiliteerders moet leerders se opinie, insig en denkwyse in ag neem. Vereenselwig jouself, indien moontlik, met die TV-reeks wat die leerder gekies het.

LES 3: SEKSUELE GEDRAG EN SEKSUELE GESONDHEID (4 UUR)

Definisies • • • • • • • •

Aanneem: Om iemand anders se kind wettiglik in te neem, joune te maak en as jou eie kind groot te maak. Heteroseksueel: Verwys na ’n persoon wat aangetrokke is tot iemand van die teenoorgestelde geslag. Homoseksueel: Verwys na ’n persoon wat aangetrokke is tot iemand van dieselfde geslag. Maatskaplike toelaag: ’n Bedrag geld wat deur ’n regering betaal word aan burgers wat finansiële bystand nodig het om hulleself of hul gesinne te ondersteun, bv. ongeskiktheidstoelaag, kindertoelaag, of staatspensioen. Minderjarig: ŉ Persoon jonger as 18. Minderjariges is volgens die reg te jonk om by bepaalde aktiwiteite betrokke te raak, soos om alkohol te gebruik, te rook, of seks te hê. MIV/vigs: MIV (menslike immuniteitsgebrekvirus) is ’n virus wat vigs (verworwe immuniteitsgebreksindroom) veroorsaak. Dit val die immuunstelsel aan, wat dit vir die liggaam moeilik maak om infeksies te beveg. Seksualiteit: ’n Persoon se seksuele gevoelens, gedagtes, aangetrokkenheid en gedrag teenoor ander mense. Dit behels seksuele oriëntasie of aangetrokkenheid tot ’n spesifieke geslag. Seksuele mishandeling: Seksuele mishandeling vind plaas wanneer seksuele dade met ’n persoon gepleeg word, sonder die toestemming van die persoon. 11

Les 3: Seksuele gedrag en seksuele gesondheid (4 uur)

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Ongesonde seksuele gedrag Moedig leerders aan om hulself in te lig oor die gevolge en gesondheidsprobleme wat met ongesonde seksuele gedrag gepaard gaan.

Die gevolge van ongesonde seksuele gedrag Alle besluite rondom seks het gevolge en om oorhaastig seksueel betrokke te raak dra baie risiko’s. Baie jongmense weet nie wat die gevolge van ongesonde seksuele gedrag of onveilige seks is nie, óf hulle gee bloot nie om nie. Tienerswangerskappe, seksueel oordraagbare siektes en MIV/vigs is egter ’n werklikheid.

Tienerswangerskappe

• • • • •

Groepsdruk om seksueel aktief te wees. Geen of min seksonderrig, insluitend oor voorbehoedmiddels en hoe om dit te gebruik, en die gevolge van ongesonde seksuele gedrag. Kulturele druk in sommige gemeenskappe vir meisies om vroeg te trou en kinders te hê. Tradisionele sienings dat moederskap ’n seën is, ongeag of die ma minderjarig is en of sy getroud is of nie. Beperkte opvoedkundige en werksvooruitsigte wat veroorsaak dat meisies swangerskap as ŉ hul enigste keuse sien. Armoede, wat meisies mag forseer om seksuele gunste aan te bied vir geld. Geslagsgebaseerde geweld, seksuele mishandeling en verkragting.

• •

Verskeie faktore dra by tot tienerswangerskappe en geboortes:

Tienerswangerskappe is ŉ steeds groeiende probleem in Suid-Afrika. Dit het ernstige gesondheids-, maatskaplike en ekonomiese gevolge vir individue, gesinne en gemeenskappe.

Tienermeisies tussen die ouderdom van 10 en 16 jaar is nie liggaamlik of emosioneel gereed vir moederskap nie. Swangerskappe op so ŉ jong ouderdom kan ernstige gesondheidsgevare vir ma’s ên babas inhou. Dit kan ook skoolloopbane onderbreek, wat dit moeiliker maak om werk te kry, wat weer tot geldelike probleme lei. Baie jong ma’s raak afhanklik van maatskaplike toelaes, wat bykomende druk op die land se ekonomie plaas. Tienerswangerskappe raak seuns ook. Baie tienerpa’s is nie toegerus vir die verantwoordelikheid om ŉ kind groot te maak nie. Hulle kan sukkel met skuldgevoelens, finansiële druk ervaar, of verplig word om die skool te verlaat en te begin werk. Soms word daar van jong pa’s verwag om finansiëel by te dra, wat ŉ uitdaging is wanneer hulle nie kwalifikasies of werksgeleenthede het nie.

Die beste manier om tienerswangerskappe te vermy, is om ingeligte besluite te neem. Seuns en meisies kan verantwoordelik wees vir hulle gedrag as hulle uitvind hoe voorbehoedmiddels werk, die gevolge van onveilige seks leer verstaan, en skadelike geslagstereotipes afbreek. Gesels eerlik met volwassenes, onderwysers, of gesondheidsorgpersoneel wat jy vertrou as jy leiding en ondersteuning nodig het.

Seksueel oordraagbare siektes (SOS’e) Seksueel oordraagbare siektes (SOS’e) is infeksies wat van een persoon aan ŉ ander oorgedra word deur onbeskermde seksuele kontak. Sonder behoorlike mediese behandeling kan hierdie infeksies lei tot ernstige gesondheidsprobleme soos onvrugbaarheid, orgaanskade, geestesversteurings of selfs die dood. Terwyl die meeste SOS-infeksies met behandeling genees kan word, moet ander, soos herpes and MIV/vigs, lewenslank behandel word. Algemene SOS-simptome sluit in jeukerigheid, branderigheid en/of seertjies rondom die geslagsdele. Sommige SOS’e toon geen simptome nie (simptoomloos) wat beteken dat jy ŉ infeksie kan hê en dit onwetend aan ander oordra. Algemene SOS’e sluit in chlamydia, gonorree, herpes, HPV (menslike papillomavirus), sifilis en HIV/vigs.

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Les 3: Seksuele gedrag en seksuele gesondheid (4 uur)

Mense wat seksueel aktief is, veral met veelvuldige seksmaats, moet gereeld vir SOS’e getoets word. Dit besekerm jou gesondheid en keer dat infeksies ooredra word.

MIV/vigs MIV (menslike immuniteitsgebrekvirus) is ’n virus wat vigs (verworwe immuniteitsgebreksindroom) veroorsaak. Dit val die immuunstelsel aan, wat dit vir die liggaam moeilik maak om infeksies te beveg. MIV word oorgedra wanneer besmette bloed of liggaamsvloeistowwe die liggaam binnekom, en bly lewenslank in die liggaam. Daar is geen geneesmiddel vir MIV/vigs nie, maar die virus kan behandel word met antiretrovirale terapie (ART). ART verhoed dat die virus vermeerder en versterk die immuunstelsel. Mense wat met ART behandel word, kan lank en gesond leef. MIV/vigs word nie deur die volgende oorgedra nie: ◦ ’n Gewone soen op die mond ◦ Aanraking, soos ’n drukkie of ’n handdruk ◦ Sweet ◦ As iemand hoes of nies ◦ As jy eetgerei of glase deel ◦ Kos ◦ Insekbyte

•

Voorkoming van SOS’e en MIV/vigs ◦ Moenie seks hê nie. ◦ Moenie seks hê totdat jy gereed is nie. ◦ Moenie onbeskermde seks hê nie. Gebruik altyd ’n voorbehoedmiddel soos ’n kondoom. ◦ Moenie verskeie seksmaats hê nie. ◦ Moenie dat ’n ander persoon se bloed in aanraking kom met ’n oop wond op jou vel nie. ◦ Moenie dwelms gebruik en/of naalde deel nie.

Emosionele gevolge

•

Bo en behalwe die fisiese gevolge van ongesonde seksuele gedrag, moet jy ook bewus wees van die emosionele gevolge, omdat seks nie slegs ’n fisieke daad is nie.Baie jongmense wat op ’n vroeë ouderdom al seksueel aktief is, ervaar skuldgevoelens of berou. Bekommernis oor swangerskap en SOS’e veroorsaak ook baie emosionele spanning.

Faktore wat seksuele gedrag beïnvloed Bespreek met leerders die faktore wat seksuele gedrag beïnvloed. • • • •

Ouers/gesin Vriende en portuurgroep Kultuur Geloof en godsdiens

Fasiliteerdersgids G09 – Lewensoriëntering

Les 3: Seksuele gedrag en seksuele gesondheid (4 uur)

Vir die nuuskierige Leerders moet die internet, koerante en tydskrifte gebruik om navorsing oor die ontstaan van MIV/vigs te doen. Leerders moet hul bevindinge in hul werkboek neerskryf en dit met die fasiliteerder bespreek.

Strategieë om ongesonde seksuele gedrag te hanteer Jy het die vermoë om gesonde keuses oor jou seksuele gedrag te maak. Om nie seksueel aktief te wees nie, is die mees doeltreffende manier om swangerskap, SOS’e en MIV/vigs te voorkom. Nóg strategieë om jouself te beskerm, sluit in:

Respekteer en waardeer jou liggaam deur selfvertroue en ŉ gesonde selfbeeld te kweek. Neem verantwoordelikheid vir jou gedrag en verstaan die gevolge daarvan. Wees ingelig oor gesondheidskwessies rondom seks vóór jy besluit om seksueel aktief te word. Gesels met volwassenes wat jy vertrou, soos jou ouers, oor seksuele verhoudings en volg hul raad. Sien die gevaartekens van ’n ongesonde seksuele verhouding raak en sit dit stop. Kommunikeer jou standpunt oor seks duidelik aan vriende en potensiële seksmaats.

• • • • • •

Aktiwiteit 2

Leerders voltooi die aktiwiteit in die werkboek. Hulle beantwoord die volgende vrae. 1.

Bespreek drie nadelige gevolge van tienerswangerskap.

Baie jong ma’s raak afhanklik van maatskaplike toelaes, wat bykomende druk op die land se ekonomie plaas. Tienerpa’s kan sukkel met skuldgevoelens, finansiële druk ervaar, of verplig word om die skool te verlaat en te begin werk. (3) Leerder kan enige drie relevante gevolge bespreek.

Bespreek in jou eie woorde hoe jy dink jou vriende jou seksuele gedrag kan beïnvloed. Noem drie maniere. Leerder se eie relevante antwoord. Die leerder se opinie is belangrik. Die nasiener moet daarop let of die leerder hul vriende se invloed op hul seksuele gedrag verstaan. (3) Noem vier maniere waarop MIV/vigs voorkom kan word. Enige VIER van die volgende: • • • • • •

Moenie seks hê nie. Moenie seks hê totdat jy gereed is nie. Moenie onbeskermde seks hê nie. Gebruik altyd ’n voorbehoedmiddel soos ’n kondoom. Moenie verskeie seksmaats hê nie. Moenie dat ’n ander persoon se bloed in aanraking kom met ’n oop wond op jou vel nie. Moenie dwelms gebruik en/of naalde deel nie

(4) [10]