Issuu

Senior Fase Graad 8 • Handleiding 2/2

Afrikaans Huistaal

KABV

Afrikaans Huistaal

• ’n Volledige gids wat alle tekste vir begripstoetse, asook luisteren leesvaardighede bevat. • Omvattende verduidelikings van taalbegrippe wat maklik is om te verstaan. • Stap-vir-stap-riglyne om lesse aan te bied. • ’n Verskeidenheid prettige en praktiese aktiwiteite wat leerders betrek en help om taalbegrippe vas te lê en in te oefen. • Interessante temas wat op graad 8’s se algemene kennis fokus en hulle nuuskierigheid oor die wêreld aanwakker. • Moedig onafhanklike denke aan en ontwikkel redeneervermoë. • Geskik vir leerders op alle vlakke. • Gebruik in die klaskamer of tuis.

Handleiding 2/2

2608-A-AHT-SG02

R AA

Besit en gepubliseer deur Optimi, deel van Optimi Central Services (Edms) Bpk. Impalalaan 7, Doringkloof, Centurion, 0157 info@optimi.co.za www.optimi.co.za

Afgesien van enige billike gebruik vir die doel van navorsing, kritiek of resensie soos toegelaat onder die Wet op Outeursreg, mag geen gedeelte van hierdie boek in enige vorm of op enige manier elektronies of meganies, insluitend fotokopiëring, bandopname, of enige inligtingstoring-en-herwinningstelsel, gereproduseer of versend word sonder die uitgewer se skriftelike toestemming nie. Die uitgewer dra geen verantwoordelikheid vir die voortbestaan of akkuraatheid van URL’e van eksterne webwerwe of webwerwe van derde partye waarna daar in hierdie publikasie verwys word nie, en waarborg nie dat enige inhoud op sulke webwerwe akkuraat of toepaslik is, of sal bly nie.

Daar is gevalle waar ons nie die kopiereghouer kon kontak of opspoor nie. Die uitgewer is bereid om enige foute of weglatings so gou as moontlik reg te stel indien die saak onder ons aandag gebring word.

Reg.nr.: 2006/002404/07 ISBN: 9781779841599

Graad 8

Handleiding 2/2

Afrikaans Huistaal

2608-A-AHT-SG02

Aangepas vir KABV

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Inhoudsopgawe Eenheid 3: Week 1 – 2

........................................................................................................................ 1

Les 10 Pasmaats ................................................................................................................................................1 Afdeling 1: Luister en praat............................................................................................................... 2 Aktiwiteit 127: Luister na 'n dialoog en beantwoord vrae.............................................................. 2 Aktiwiteit 128: Leenwoorde en volksetimologie................................................................................. 2 Aktiwiteit 129: Selfstandige naamwoorde – soortname en eiename.......................................4 Aktiwiteit 130: Sinonieme, antonieme en paronieme.......................................................................4 Aktiwiteit 131: Byvoeglike naamwoorde – trappe van vergelyking, intensiewe vorme en die verboë vorm ...............................................................................................4 Aktiwiteit 132: Letterlike en figuurlike betekenis en kontekstuele betekenis......................... 5 Aktiwiteit 133: Neem deel aan 'n groepbespreking en gebruik gesprekskonvensies...........6 Afdeling 2: Lees en kyk........................................................................................................................8 Aktiwiteit 134: Lees 'n uittreksel uit 'n drama.......................................................................................8 Aktiwiteit 135: Sinsoorte, vraagvorme en die teenwoordige, verlede en toekomende tyd............................................................................................................. 11 Aktiwiteit 136: Lees en ontleed 'n gedig.............................................................................................12 Aktiwiteit 137: Hersien die dele van 'n boek..................................................................................... 13 Aktiwiteit 138: Lees hoofstuk 20 en 21 van Elton amper-famous April en juffrou Brom en . beantwoord vrae.......................................................................................................... 15 Afdeling 3: Lees en kyk...................................................................................................................... 15 Aktiwiteit 139: Spelreëls en spelpatrone: aksente – die akuutteken en gravisteken.......... 15 Aktiwiteit 140: Leestekens – die punt, komma en aanhalingstekens....................................... 16. Aktiwiteit 141: Die direkte en indirekte rede...................................................................................... 16 Aktiwiteit 142: Skryf 'n paragraaf...........................................................................................................17 Aktiwiteit 143: Skryf 'n dialoog............................................................................................................... 18

Eenheid 3: Week 3 – 4

...................................................................................................................19

Les 11 Bure en mure ............................................................................................................................................. 19 Afdeling 1: Luister en praat............................................................................................................ 20 Aktiwiteit 144: Luister na 'n brief aan die pers en beantwoord vrae....................................... 20 Aktiwiteit 145: Neem deel aan 'n groepbespreking oor 'n brief aan die pers...................... 20 Aktiwiteit 146: Bywoorde..........................................................................................................................21 Aktiwiteit 147: Partydigheid, vooroordeel en stereotipering, en onderskei tussen feit en mening..................................................................................................................21 Afdeling 2: Lees en kyk......................................................................................................................23 Aktiwiteit 148: Lees 'n koerantberig oor hedendaagse aangeleenthede..............................23. Aktiwiteit 149: Lees en ontleed 'n gedig.............................................................................................25 Aktiwiteit 150: Sinonieme, homonieme en paronieme...................................................................26 Aktiwiteit 151: Voorsetsels.......................................................................................................................27 Aktiwiteit 152: Identifiseer emotiewe en manipulerende taal.....................................................27 Aktiwiteit 153: Lees hoofstuk 24 en 25 van Elton amper-famous April en juffrou Brom en beantwoord vrae.....................................................................................................29

iii

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Afdeling 3: Skryf en aanbied...........................................................................................................29 Aktiwiteit 154: Hersien leestekens – die komma, punt en ellipsteken.......................................29 Aktiwiteit 155: Sinstruktuur en enkelvoudige, veelvoudige en saamgestelde sinne............31. Aktiwiteit 156: Skryf 'n brief aan die pers..........................................................................................32

Eenheid 3: Week 5 – 6

..................................................................................................................35

Les 12 Uithouers en aanhouers..........................................................................................................................35 Afdeling 1: Luister en praat.............................................................................................................36 Aktiwiteit 157: Onvoorbereide mondeling.........................................................................................36 Aktiwiteit 158: Basisvorme, voorvoegsels en agtervoegsels.......................................................36 Aktiwiteit 159: Afkortings.........................................................................................................................38 Aktiwiteit 160: Luister na 'n toespraak en doen 'n voorbereide mondelinge aanbieding......................................................................................................................39 Afdeling 2: Lees en kyk..................................................................................................................... 40 Aktiwiteit 161: Lees 'n kortverhaal....................................................................................................... 40 Aktiwiteit 162: Sinstruktuur, enkelvoudige, veelvoudige en saamgestelde sinne en tyd.................................................................................................................... 43 Aktiwiteit 163: Byvoeglike naamwoorde en bywoorde................................................................ 44 Aktiwiteit 164: Lees en ontleed 'n gedig............................................................................................ 44 Aktiwiteit 165: Oefen leesvaardighede met 'n visuele teks......................................................... 46 Aktiwiteit 166: Identifiseer emotiewe en manipulerende taalgebruik......................................47 Aktiwiteit 167: Partydigheid, vooroordeel en stereotipering...................................................... 48 Aktiwiteit 168: Lees hoofstuk 26 en 27 van Elton amper-famous April en juffrou Brom en . beantwoord vrae...........................................................................................................49 Afdeling 3: Skryf en aanbied.......................................................................................................... 50 Aktiwiteit 169: Spelreëls en spelpatrone: die afkappingsteken................................................ 50 Aktiwiteit 170: Skryf 'n formele brief..................................................................................................... 51

Eenheid 3: Week 7 – 8

..................................................................................................................53

Les 13 Tik-tok-tyd .............................................................................................................................................53 Afdeling 1: Luister en praat............................................................................................................ 54 Aktiwiteit 171: Luister na 'n inligtingsteks.......................................................................................... 54 Aktiwiteit 172: Sinonieme, antonieme en homonieme.................................................................. 54 Aktiwiteit 173: Vertel 'n storie................................................................................................................. 54 Afdeling 2: Lees en kyk......................................................................................................................55 Aktiwiteit 174: Lees 'n kortverhaal........................................................................................................55 Aktiwiteit 175: Soortname en eiename..............................................................................................59 Aktiwiteit 176: Byvoeglike en bywoordelike bysinne...................................................................... 60 Aktiwiteit 177: Lees en ontleed 'n gedig............................................................................................ 60 Aktiwiteit 178: Voorsetsels.......................................................................................................................62 Aktiwiteit 179: Sinsoorte en tyd.............................................................................................................62 Aktiwiteit 180: Lees hoofstuk 28 en 29 van Elton amper-famous April en juffrou Brom en oefen leesvaardighede.........................................................................................62 Afdeling 3: Skryf en aanbied...........................................................................................................63 Aktiwiteit 181: Idiomatiese uitdrukkings en spreekwoorde..........................................................63

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Aktiwiteit 182: Die gebruik van leestekens by afkortings..............................................................63 Aktiwiteit 183: Skryf 'n storie..................................................................................................................63

Eenheid 3: Week 9 – 10

..................................................................................................................64

.................................................................................................................. 87

Eenheid 4: Week 1 – 2

Les 14 Superhelde ............................................................................................................................................ 64 Afdeling 1: Luister en praat............................................................................................................65 Aktiwiteit 184: Luister na 'n kortverhaal en leer meer oor hardopleesvaardighede...........65 Aktiwiteit 185: Sinstrukture en sinsoorte............................................................................................66 Aktiwiteit 186: Voorbereide hardoplees............................................................................................67 Aktiwiteit 187: Soortname en samestellings....................................................................................68 Afdeling 2: Lees en kyk.....................................................................................................................69 Aktiwiteit 188: Lees 'n kortverhaal.......................................................................................................69 Aktiwiteit 189: Sinonieme, antonieme en homonieme..................................................................73 Aktiwiteit 190: Voorsetsels......................................................................................................................74 Aktiwiteit 191: Lees en ontleed gedigte............................................................................................74 Aktiwiteit 192: Lees en kyk na 'n strokiesprent................................................................................. 76 Aktiwiteit 193: Lees hoofstuk 30 van Elton amper-famous April en juffrou Brom en beantwoord vrae.....................................................................................................82 Afdeling 3: Skryf en aanbied...........................................................................................................83 Aktiwiteit 194: Spelreëls en spelpatrone – die koppelteken......................................................83 Aktiwiteit 195: Funksies van paragrawe........................................................................................... 84 Aktiwiteit 196: Skryf 'n beskrywende opstel.....................................................................................86

Les 15 Stadig maar seker.....................................................................................................................................87 Afdeling 1: Luister en praat............................................................................................................88 Aktiwiteit 197: Luister na 'n koerantberig en beantwoord vrae.................................................88 Aktiwiteit 198: Neem deel aan 'n groepbespreking oor 'n tydskrifartikel...............................88 Aktiwiteit 199: Direkte en indirekte rede............................................................................................89 Aktiwiteit 200: Vraagvorme....................................................................................................................89 Aktiwiteit 201: Enkelvoude, meervoude, verkleinwoorde en geslag........................................ 90 Afdeling 2: Lees en kyk..................................................................................................................... 91 Aktiwiteit 202: Lees 'n tydskrifartikel.................................................................................................... 91 Aktiwiteit 203: Sinonieme, antonieme en homonieme..................................................................92 Aktiwiteit 204: Lees en ontleed 'n gedig............................................................................................93 Aktiwiteit 205: Lees hoofstuk 31 en 32 van Elton amper-famous April en juffrou Brom en beantwoord vrae.....................................................................................................94 Aktiwiteit 206: Lees 'n infografika.........................................................................................................94 Afdeling 3: Skryf en aanbied..........................................................................................................98 Aktiwiteit 207: Skryf 'n opsomming.......................................................................................................98 Aktiwiteit 208: Letterlike en figuurlike betekenis en dubbelsinnigheid.....................................99 Aktiwiteit 209: Leestekens: aanhalingstekens, hakies, skuinsstreep en klemteken.............100 Aktiwiteit 210: Feite en menings...........................................................................................................100 Aktiwiteit 211: Skryf 'n tydskrifartikel...................................................................................................101

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid 4: Week 3 – 4

................................................................................................................ .102

................................................................................................................. 116

Eenheid 4: Week 5 – 6

Les 16 Skattejag ...........................................................................................................................................102 Afdeling 1: Luister en praat..........................................................................................................103 Aktiwiteit 212: Luister na tekste en onderskei tussen feite en menings..................................103 Aktiwiteit 213: Voer 'n debat en handhaaf die regte styl, toon en register...........................104 Afdeling 2: Lees en kyk...................................................................................................................108 Aktiwiteit 214: Lees 'n kortverhaal......................................................................................................104 Aktiwiteit 215: Spelpatrone en spelreëls: die deelteken............................................................ 107 Aktiwiteit 216: Sinsoorte, sinstruktuur en tyd................................................................................. 107 Aktiwiteit 217: Lees 'n gedig................................................................................................................108 Aktiwiteit 218: Lees hoofstuk 33 tot 36 van Elton amper-famous April en juffrou Brom en beantwoord vrae...................................................................................................110 Aktiwiteit 219: Lees 'n inligtingsteks...................................................................................................110 Aktiwiteit 220: Afleidings....................................................................................................................... 112. Afdeling 3: Skryf en aanbied......................................................................................................... 112 Aktiwiteit 221: Werkwoorde: hulpwerkwoorde, hoofwerkwoorde, infinitiewe werkwoorde en skeibare werkwoorde.................................................................. 112. Aktiwiteit 222: Skryf 'n opsomming..................................................................................................... 113. Aktiwiteit 223: Voornaamwoorde....................................................................................................... 113 Aktiwiteit 224: Skryf 'n dagboekinskrywing.....................................................................................114

Les 17 Diep onder ............................................................................................................................................ 116 Afdeling 1: Luister en praat........................................................................................................... 117 Aktiwiteit 225: Luister na 'n teks en praat oor hardopleesvaardighede................................ 117 Aktiwiteit 226: Spelpatrone en spelreëls: die kappie...................................................................118 Aktiwiteit 227: Neem deel aan 'n dialoog........................................................................................ 119 Afdeling 2: Lees en kyk.................................................................................................................... 119 Aktiwiteit 228: Lees 'n drama............................................................................................................... 119 Aktiwiteit 229: Lees 'n gedig................................................................................................................. 131 Aktiwiteit 230: Enkelvoud en meervoud.......................................................................................... 133 Aktiwiteit 231: Lees hoofstuk 37 tot 39 van Elton amper-famous April en juffrou Brom en beantwoord vrae.................................................................................................. 133 Aktiwiteit 232: Lees joernalistieke verslae en vergelyk en kontrasteer inligting.................134 Aktiwiteit 233: Stereotipering, partydigheid en vooroordeel................................................... 137 Aktiwiteit 234: Betreklike voornaamwoorde.................................................................................. 137 Afdeling 3: Skryf en aanbied........................................................................................................ 137 Aktiwiteit 235: Funksies van paragrawe.......................................................................................... 137. Aktiwiteit 236: Die bedrywende en lydende vorm....................................................................... 138 Aktiwiteit 237: Skryf 'n joernalistieke verslag.................................................................................. 139.

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid 4: Week 7 – 8

................................................................................................................ .140

Les 18 Fluit-fluit ............................................................................................................................................140 Afdeling 1: Luister en praat........................................................................................................... 142 Eienskappe van 'n goeie toespraak...................................................................... 142 Wenke vir 'n onvoorbereide mondeling................................................................ 142 Gesprekskonvensies....................................................................................................143 Hoe om 'n debat te voer...........................................................................................143 Moets en moenies vir 'n goeie onderhoud..........................................................144 Afdeling 2: Lees en kyk....................................................................................................................144 Die dele van 'n boek...................................................................................................144 Tekskenmerke van 'n drama.....................................................................................145 Tekskenmerke van 'n gedig......................................................................................146 Tekskenmerke van 'n koerantberig......................................................................... 147 Tekskenmerke van 'n geskrewe onderhoud........................................................ 147 Afdeling 3: Skryf en aanbied.........................................................................................................148 Skryf 'n paragraaf........................................................................................................148 Funksies van paragrawe...........................................................................................148 Vriendskaplike brief..................................................................................................... 149 Ondersoekende verslag............................................................................................ 149 Informele of joernalistieke verslag.........................................................................150 Dialoog............................................................................................................................150 Boekresensie.................................................................................................................150 Brief aan die pers......................................................................................................... 151 Afdeling 4: Taalstrukture en -konvensies................................................................................. 152 Woordvlakwerk............................................................................................................. 152 Selfstandige naamwoorde................................................................................. 152 Voornaamwoorde.................................................................................................. 153 Werkwoorde............................................................................................................. 153 Deelwoorde..............................................................................................................154 Byvoeglike naamwoorde, trappe van vergelyking en intensiewe vorme......................................................................................................................... 155 Bywoorde.................................................................................................................. 155 Voegwoorde en voegwoordelike bywoorde................................................. 156 Voorsetsels................................................................................................................ 157 Die infinitief............................................................................................................... 157 Tussenwerpsels........................................................................................................ 157 Samestellings en afleidings................................................................................ 158 Sinvlakwerk.................................................................................................................... 158 Enkelvoudige sinne................................................................................................. 158 Sinsoorte: stelsin, vraagsin en bevelsin........................................................... 159 Die teenwoordige, verlede en toekomende tyd.......................................... 159 Veelvoudige sinne en saamgestelde sinne...................................................160 Bywoordelike en byvoeglike bysinne...............................................................160 Die bedrywende en lydende vorm (aktief en passief)................................ 161 Ontkenning............................................................................................................... 162

vii

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Die direkte en indirekte rede............................................................................... 162 Emotiewe en manipulerende taal..................................................................... 163 Partydigheid, vooroordeel en stereotipering................................................164 Eufemisme.................................................................................................................164 Styl, toon en register..............................................................................................164 Betekenisleer en woordeskatuitbreiding............................................................. 165 Sinonieme, antonieme, homonieme, homofone en paronieme.............. 165 Letterlike en figuurlike betekenis........................................................................ 165 Kontekstuele betekenis, denotasie en konnotasie...................................... 165 Idiome, spreekwoorde en uitdrukkings............................................................ 165 Dubbelsinnigheid.................................................................................................... 166 Woordspeling.......................................................................................................... 166 Leenwoorde en volksetimologie........................................................................ 166 Leestekens en spelling............................................................................................... 167 Leestekens................................................................................................................ 167 Skryftekens............................................................................................................... 168 Spelpatrone.................................................................................................................... 171 Afkortings, verkortings en akronieme................................................................ 171 Die los en vas skryf van woorde......................................................................... 171 Spelreëls en -spelpatrone: d of t en f of v..................................................... 172

Bylae vir aktiwiteite

.......................................................................................................................173

Bylaag 1, aktiwiteit 165 ..............................................................................................................................173 Bylaag 2, aktiwiteit 167 .............................................................................................................................175 Bylaag 3, aktiwiteit 192 .............................................................................................................................178 Bylaag 4, aktiwiteit 206 ........................................................................................................................... 184

........................................................................................................................... 186.

Bronne en erkennings

viii

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

Eenheid 3: Week 1 – 2

LES 10: Pasmaats

Leerdoelwitte

• • • • • • • • • • •

na ’n dialoog luister en vrae beantwoord meer leer oor leenwoorde en volksetimologie soortname en eiename hersien sinonieme, antonieme en paronieme hersien trappe van vergelyking, intensiewe vorme en die verboë vorm van die byvoeglike naamwoord hersien letterlike en figuurlike betekenis en kontekstuele betekenis oefen aan ’n groepbespreking deelneem en gesprekskonvensies gebruik ’n uittreksel uit ’n drama lees sinsoorte, vraagvorme en die teenwoordige, verlede en toekomende tyd oefen ’n gedig lees en ontleed die dele van ’n boek hersien hoofstuk 30 van Elton amper-famous April en juffrou Brom lees en vrae beantwoord meer leer oor die akuut- en gravisteken die punt, komma en aanhalingstekens oefen die direkte en indirekte rede hersien ’n paragraaf en ’n dialoog skryf

• • • • •

In hierdie les gaan jy:

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

In die lewe werk baie dinge die beste in pare. Sommige paartjies is teenstellings, maar hulle het steeds mekaar nodig om balans en harmonie te skep.

Dink aan yin en yang uit die oosterse filosofie, waar lig en donker, of goed en sleg, twee kante van dieselfde muntstuk is. Of hoe sout en peper, al is hulle anders, kos beter laat proe wanneer dit saam gebruik word. Selfs iets so eenvoudig soos links en regs help ons beweeg en balanseer in ons daaglikse lewe. Of dit nou perfek pas soos twee stukkies van ’n legkaart of verskil soos dag en nag, hierdie pasmaats help ons in hierdie les om te sien hoe taaldinge inmekaarsteek.

AFDELING 1

Luister en praat

Aktiwiteit 127: Luister na 'n dialoog en beantwoord vrae

In hierdie aktiwiteit luister ons na ’n dialoog in die vorm van ’n onderhoud met die nuwe aanbieder van die gewilde werklikheidsprogram Boer Soek ’n Vrou, waarin paartjies hoop om die perfekte pasmaat te vind. Gesels saam met die klas oor die volgende vrae.

Kyk jy na werklikheidsprogramme? Indien ja, na watter soort werklikheidsprogramme kyk jy? Ken jy die program Boer Soek ’n Vrou? (Kyk na die opsomming hier onder as jy nie van die program weet nie.)

• •

Boer soek ’n vrou is ’n werklikheidsreeks gebaseer op die internasionale formaat vir ’n maatsoekprogram. Die boere vir die program word uit honderde aansoeke gekies en dan aan die publiek bekendgestel in ’n spesiale program op KykNET. Enkellopendes kry dan die kans om ’n romantiese liefdesbrief vir die boer van hul keuse te stuur. Op grond van op die briewe kies die boere tien potensiële lewensmaats wat hulle graag beter wil leer ken op die program. Daar is geen prysgeld of troue te wen op Boer Soek ’n Vrou nie. Die program skep slegs ’n geleentheid vir boere om ander enkellopendes te ontmoet waaruit moontlike vriendskappe of romanse kan ontstaan.

Luister na die onderhoud wat jou fasiliteerder vir jou speel, volg die instruksies en gesels oor die vrae wat jou fasiliteerder vir jou vra.

Aktiwiteit 128: Leenwoorde en volksetimologie In die onderhoud met Reandi Grey in aktiwiteit 127 sê Reandi dat sy van jongs af ’n entrepreneursgees gehad het, en onder andere tombolatafels gehad het. Die woord “tombola” is ’n voorbeeld van ’n leenwoord. Weet jy wat ’n tombola is? Die woord “tombola” kom uit Italiaans en beteken ‘tuimel’. In hierdie aktiwiteit kyk ons na leenwoorde en volksetimologie. Gaan saam met die fasiliteerder deur die volgende kerninligting. © Optimi

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

Leenwoorde en volksetimologie Leenwoorde en volksetimologie is twee maniere waarop ’n mens ’n taal se woordeskat kan uitbrei.

Leenwoorde Leenwoorde is woorde wat Afrikaans uit ander tale oorneem omdat ons nie ’n woord vir daardie begrip het nie. Ons leen woorde uit Afrika-tale, Maleis, Arabies, Engels, Duits, Italiaans, Latyn en selfs Inuïettale. Sommige leenwoorde kry mettertyd ’n Afrikaanse spelling, byvoorbeeld die woord “confetti” kan in Afrikaans ook “konfetti” gespel word. Ander leenwoorde, soos “crèche” behou hul spelling en aksenttekens.

Betekenis

nee ’n kundige ’n halfmaanvormige broodjie wat baie rys ’n klein bootjie ’n plek vir babas

Leentaal Zoeloe; hayikhona Engels Frans Inuïet; qajaq Frans

Woord aikôna boffin croissant kajak crèche

Voorbeelde van leenwoorde in Afrikaans

Volksetimologie

Volksetimologie is die proses waar gewone mense ’n vreemde woord of uitdrukking hoor en dit dan met klanknabootsing of vervorming van die woord na Afrikaans oorskakel. Volksetimologie is dikwels humoristies. Voorbeelde van Afrikaanse volksetimologie Oorspronklike taal Engels; bicycle Engels; bronchitis Engels; incubator Engels; martial law

Betekenis

Woord baiesukkel bromkatjies eendjiebyter Martjie Louw

fiets ontsteking van die slymvliese van die lugpype broeikas militêre regering waardeur die gewone landswette tydelik opgehef word

Doen die volgende oefening in jou werkboek. Lees die volgende paragraaf. Skryf al die leenwoorde en voorbeelde van volksetimologie in jou werkboek oor, en sê ook watter een elke woord is. Hoeveel woorde kan jy raaksien? As jy dapper is, kan jy ook die oorspronklike taal neerskryf. Cappuccino en kiwi is nie goeie maats nie; as jy hulle saam afsluk, gee dit jou dalk ’n geval van die duisendtree, ’n besonder onplesierige manier om jou brekfis te verloor. Dis selfs erger as ’n babelas ná dit te gesellig geword het by gisteraand se karaoke onder die lapa!

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

Aktiwiteit 129: Selfstandige naamwoorde – soortname en eiename Boer soek ’n vrou is die naam van ’n program en is ’n voorbeeld van ’n eienaam. Ons kyk weer in hierdie aktiwiteit na soortname en eiename. Kyk weer na die kerninligting in aktiwiteit 21 van les 2 as dit nodig is. Doen die volgende oefening in jou werkboek. Kyk na die volgende uittreksel uit die onderhoud in aktiwiteit 127. Skryf al die soortname en eiename in jou werkboek oor, en sê ook watter een elke woord is. Kan jy almal raaksien? In Julie het niemand nog geweet wie Marciel gaan opvolg as die sewende aanbieder van die program nie. En vanoggend gesels óns met die nuwe aanbieder. En haar naam is ... Reandi Grey. Dit is haar eerste radio-onderhoud sedert sy gisteraand as nuwe aanbieder aangekondig is. Môre, Reandi, welkom by RSG.

OV2:

Aktiwiteit 130: Sinonieme, antonieme en paronieme

Jy het in baie van die vorige lesse van sinonieme en antonieme geleer, en in aktiwiteit 125 van les 9 van paronieme. 1.

Doen die volgende oefening in jou werkboek. Die woorde kom uit die onderhoud in aktiwiteit 127. Gee sinonieme vir die volgende woorde. 1.1 gewilde 1.3 eventueel 2.

1.2 swot

Gee antonieme vir die volgende woorde. 2.1 ernstige

2.2 heerlik 2.3 slim 3.

Kies die regte paroniem tussen hakies om by die sin te pas. 3.1 Die omroepers het Reandi Grey se lof (aangekondig/verkondig).

3.2 Reandi moes spesiaal (aansoek/versoek) dat die vervaardiger na haar video kyk. 3.3 Reandi het ’n slim plan (gedink/bedink) om deel van die program te wees. 3.4 Sy het gesukkel om ’n aktrise te word, want sy het geen (opleiding/begeleiding) gehad nie.

Aktiwiteit 131: Byvoeglike naamwoorde – trappe van vergelyking, intensiewe vorme en die verboë vorm

Jy het in aktiwiteit 16 van les 2, aktiwiteit 37 van les 3 en aktiwiteit 75 van les 6 van byvoeglike naamwoorde en trappe van vergelyking geleer. Die volgende punte is die belangrikste inligting om in gedagte te hou: • •

Byvoeglike naamwoorde beskryf naamwoorde, byvoorbeeld ’n lang onderhoud. Byvoeglike naamwoorde kan attributief (voor die naamwoord) of predikatief (ná die naamwoord) gebruik word. Wanneer byvoeglike naamwoorde attributief gebruik word, word dit verbuig deur die letter e agter aan die woord te sit. In hierdie geval praat ons van die verboë vorm, byvoorbeeld: Die onderhoud is gesellig → Dit is ’n gesellige onderhoud.

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

• •

Pasmaats

Die meeste byvoeglike naamwoorde is gradeerbeer, wat beteken dat hulle trappe van vergelyking het, byvoorbeeld: gesellig, geselliger, die geselligste. Sommige byvoeglike naamwoorde het ook intensiewe vorme, byvoorbeeld bloedrooi of stokoud.

Doen die volgende oefening in jou werkboek. Die woorde kom uit die onderhoud in aktiwiteit 127. 1.

Kies die regte vorm van die byvoeglike naamwoord tussen hakies. 1.1 Reandi het ’n (slim/slimme) plan gemaak. 1.2 Dit was ’n (bly/blye) geleentheid. 1.3 Boer soek ’n vrou skiet ’n (nuut/nuwe) reeks. 1.4 Reandi het ’n (kunstig/kunstige) familie. Trek die volgende tabel met trappe van vergelyking in jou werkboek oor en voltooi dit. Stellende trap opgewonde

Vergrotende trap

Oortreffende trap

die ongelooflikste

goeie nuut

die wonderlikste

3. Skryf die volgende sinne in jou werkboek oor en onderstreep die byvoeglike naamwoorde. Gee dan die intensiewe vorm van die byvoeglike naamwoord. (Wenk: Sit die woord in die stellende trap in die predikatiewe vorm (onverbuig) om te help om die intensiewe vorm te maak.) 3.1 As ek vandag ’n ernstige gesprek moet hê, gaan dit baie vreemd oorkom. 3.2 So julle is al aan die skiet aan die nuwe reeks.

3.3 Ek wil net hê hulle moet weet hierdie is rêrig my grootste droom.

3.4 My man en my kinders is in sy hande en hulle is gelukkig.

Aktiwiteit 132: Letterlike en figuurlike betekenis en kontekstuele betekenis

In die onderhoud in aktiwiteit 127 word ’n paar interessante uitdrukkings gebruik, soos die een in vraag 6: “It really takes a village.” As ons nie die konteks van die onderhoud gehad het nie, sou ons nie geweet het wat hiermee bedoel word nie. Om jou geheue te verfris:

Die letterlike betekenis van ’n woord of uitdrukking is die woordeboekbetekenis daarvan, die figuurlike betekenis is ’n dieper betekenis wat aan ’n woord of uitdrukking geheg word, en kontekstuele betekenis is betekenis waar kennis van die meegaande teks of situasie nodig is om ’n woord of uitdrukking te ontsyfer. Doen die volgende oefening in jou werkboek.

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

Kyk na die volgende uittreksel uit die onderhoud, en beantwoord dan die vrae wat daarop volg. Dankie, ek kan nie my lag hou nie. As ek vandag ’n ernstige gesprek moet hê, gaan dit baie vreemd oorkom, want die glimlag gaan reg rondom my kop!

OV 2:

Dis nie nodig vir enigsins ernstig wees vanmôre nie. En ek dink mense dink seker nou – want hulle verstaan nie altyd hoe TV werk nie – mens moet vooruitwerk, want jy weet nooit wat gaan gebeur nie. So julle is al aan die skiet aan die nuwe reeks, so jy’s al eintlik gewoond hieraan.

RG:

Korrek. Wel, ek dink dit gaan my nog ’n hele paar kilo’s vat om gewoond te raak hieraan. Maar ons het nou Maandag begin, so ons is nou vandag by die vierde boer. Maar dis heerlik. Ek dink ook nie dis iets waaraan jy gaan volkome gewoond raak nie, want elke boer en elke plaas en elke storie is so anders. Jy weet, dit is die ongelooflikste ervaring, al rééds, van my lewe, en ons is nou eers vier dae in.

OV 1:

Het jy destyds so oor die jare na Boer Soek ’n Vrou gekyk, en miskien selfs gedink ... hmm, miskien moet jy dalk bietjie inskryf en vir jou ’n boer kry?

RG:

Honderd persent, honderd persent! Ja-nee, jy slaan hom op die kop. Ek is absoluut ’n plaasmeisie, en toe dink ek ek het nie ’n plaas nie, so die enigste manier hoe ek dit gaan kry, is ’n boer. So toe wil ek altyd vir Boer Soek ’n Vrou inskryf, en toe ontmoet ek my man, so toe besluit ek nou gaan daar Boer Soek ’n Vrou moet aanbied sodat ek net kan deel wees van die hele program. Ja, ja, ja.

RG:

Reandi sê “die glimlag gaan reg rondom my kop!” Bedoel sy dit letterlik of figuurlik? Verduidelik jou antwoord.

Wat wil sy met die uitdrukking “die glimlag gaan reg om my kop!” sê?

Wat beteken die woord “skiet” in die konteks van die onderhoud?

Wat is ’n ander betekenis van die woord “skiet”?

Toe die onderhoudvoerder haar vra of sy self wou inskryf vir Boer soek ’n vrou, sê sy: “Jy slaan hom op die kop.” Na watter figuurlike uitdrukking verwys sy?

Wat lei jy uit die konteks van die teks af bedoel sy met hierde uitdrukking?

Aktiwiteit 133: N eem deel aan 'n groepbespreking en gebruik gesprekskonvensies

Jy het in aktiwiteit 45 van les 4 en aktiwiteit 118 van les 9 aan groepbesprekings deelgeneem. Groep besprekings gaan nie altyd volgens plan nie, maar daar is ’n paar dinge wat ons kan doen om die kommunikasie gladder te laat verloop. Hierdie dinge staan as gesprekskonvensies bekend. Ons gebruik dit gewoonlik instinktief, maar in hierdie aktiwiteit kyk ons in meer diepte na die teorie wat daaragter steek. Gaan saam met die fasiliteerder deur die volgende kerninligting.

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

Gesprekskonvensies Wanneer ons met iemand praat, gaan die kommunikasie gewoonlik beter wanneer ons en ons gespreksgenote by sekere sosiale konvensies hou. Hierdie konvensies staan as gesprekskonvensies bekend. Daar is vyf gesprekskonvensies, en daar is riglyne om elkeen van hierdie konvensies te handhaaf. 1.

Neem beurte om te praat: Gee almal in die gesprek ’n kans om te praat, en moenie mekaar in die rede val nie. •

Riglyn 1: Stel ’n volgorde vas Besluit op ’n volgorde waarin elke lid van die gesprek hul bydrae sal lewer. • Riglyn 2: Herinner ’n spreker om ander ’n kans te gee Wanneer een spreker herhaaldelik ander in die rede val, herinner hulle op ’n beleefde manier om ander sprekers ook ’n kans te gee, byvoorbeeld, “Dankie vir jou bydrae, kom ons hoor wat die ander oor hierdie onderwerp te sê het.” Gee net genoeg inligting; nie te veel of te min nie: As jy te min inligting gee, sal die persoon met wie jy praat jou nie verstaan nie. As jy nou weer te veel inligting gee, sal jy hulle verveel en hul belangstelling verloor. •

Riglyn 1: Maak seker almal verstaan wat gesê word As dit lyk asof mense verkeerde opvattings het of nie verstaan wat gesê word nie, kan jy ’n definisie van die onderwerp gee, byvoorbeeld “Net om seker te maak ons is almal op dieselfde bladsy, as ons praat van ’n dialoog, dan bedoel ons ...”

•

Riglyn 1: Vra vrae As iemand nie genoeg inligting gee nie, of nie weet waaroor om te praat nie, kan jy ’n paar leidende vrae vra om die inligting te kry en om te wys dat hulle meer besonderhede moet gee. • Riglyn 2: Herinner die sprekers aan die onderwerp Wanneer een of meer sprekers begin om te veel te praat, kan jy die gesprek op ’n beleefde manier na die onderwerp terugbring, byvoorbeeld “Voor ons te ver van die onderwerp afdwaal, kom ons kyk weer na realiteit-TV” of selfs “Kom ouens, ons moet nou konsentreer; dit is amper ons beurt om aan te bied”. Praat die waarheid en sê wat jy bedoel: Vir enige gesprek om suksesvol te wees, moet ons kan aanneem dat die persoon met wie ons praat die waarheid praat en dinge sê wat met die werklikheid ooreenstem. Dit beteken nie iemand vertel opsetlik ’n leuen nie, maar iemand kan dalk ’n verkeerde aanname maak of iets nie mooi verstaan nie.

•

Riglyn 2: Maak dit duidelik as jy nie seker is oor ’n feit nie As jy ’n punt wil maak, maar jy is nie doodseker van jou feite nie, kan jy dit op ’n spesiale manier verwoord, byvoorbeeld “Sover ek weet, is hierdie werklikheidsreeks nie vooraf geskryf nie.” Dit laat dan ruimte vir ander mense om korreksies te maak.

•

Riglyn 3: Neem kultuurverskille in ag Nie almal interpreteer alle dinge op dieselfde manier nie. Hou in gedagte dat iemand van ’n ander kultuur ’n ander, maar steeds geldige, opvatting van iets kan hê.

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

ehou die goue draad: As ons in die middel van een gesprek wegval met ’n ander onderwerp, sal ons B gesprekke nie logies sin maak nie. Dit wat ons sê, moet daarom verband hou met dit wat iemand reeds gesê het en wat relevant is tot die huidige gesprek. •

Riglyn 1: Herinner die spreker aan die onderwerp In hierdie geval kan jy weer van die strategie wat onder nommer 2 genoem is, gebruik. Wees kort en duidelik: As iemand langdradig, onduidelik en onnodig hoogdrawend is, sal dit moeilik wees om te volg wat hulle probeer sê. •

•

Riglyn 1: Vermy dubbelsinnigheid Verwoord jou stellings so dat dit nie op twee verskillende maniere geïnterpreteer kan word nie. Riglyn 2: Gebruik die gepaste taal vir die situasie Moet byvoorbeeld nie mense ongemaklik maak deur kru taal te gebruik nie, en moenie onnodig formeel wees nie, óf so informeel dat dit nie as respekvol oorkom nie. Moenie woorde gebruik wat die meeste ander mense nie sal verstaan nie.

Jou fasiliteerder gaan julle in groepe verdeel, en jy gaan die inligting oor gesprekskonvensies toepas deur ’n groepbespreking oor die volgende onderwerp te hou: Dink jy dit is reg om liefde op ’n werklikheidsreeks op TV te soek? Bespreek hierdie kwessie as ’n groep.

•

Julle moet as ’n groep een standpunt inneem, en julle moet jul standpunt motiveer deur na voordele en nadele te verwys. Aan die einde van die bespreking gaan jul groep terugvoer gee aan die klas: Een groeplid kan die bespreking inlei, ’n ander groeplid kan die standpunt stel en ’n hoofrede gee, ander groeplede kan bykomende redes gee, en laastens kan ’n groeplid die bespreking opsom. Gesels dan as ’n klas oor jul groepbesprekings. Wat is die meerderheid se mening? Stem julle met mekaar se redes saam? Het een groep aan ’n rede gedink waaraan geen van die ander groepe het nie?

•

Gaan só te werk:

Onthou om gepaste taal te gebruik, asook die regte styl, toon en register.

AFDELING 2

Lees en kyk

Aktiwiteit 134: Lees 'n uittreksel uit 'n drama

Die uittreksel wat jy gaan lees, kom uit die drama Perdekrag deur Cecilia du Toit. Lucky en Binki is twee karakters wat op die oog af niks gemeen het behalwe dat hulle saam by ’n ryskool moet werk nie, maar deur die verloop van die toneelstuk word dit duideliker dat dié twee karakters tog in harmonie kan saamwerk. Gaan saam met die fasiliteerder deur die volgende inligting oor die drama.

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

Perdekrag

Cecilia du Toit

Karakters

Lucky: ’n Tienerseun. Hy probeer voorkom asof hy ongeërgd is, maar sy gedrag en liggaamstaal maak dit duidelik dat hy nie in beheer van sy omstandighede is nie. Hy is gevonnis tot drie maande gemeenskapsdiens by ’n ryskool. • Binki: ’n Teruggetrokke, senuweeagtige sewentienjarige meisie. Sy bly die heeltyd met klein takies besig om mense te vermy. Sy dra altyd ’n hemp met lang moue, maak nie saak hoe warm dit is nie. • Wilma: Wilma is die eienaar van die ryskool. Sy is in haar veertigs en die heeltyd besig. Plek: Die ruimte voor drie perdestalle. Tyd: Twee Saterdae in September.

•

Gesels saam met die klas oor die volgende vrae.

Wat is gemeenskapsdiens? Hoe voel jy oor groot diere soos perde? Is jy bang vir hulle of hou jy van hulle? Het jy dalk self al perdgery? Volg in jou handleiding terwyl die drama vir jou voorgelees word.

• •

(Lucky moet die perdemis uit die stalle vee, en Binki poleer die tome en saals.) Hoei! (Hy klap sy vingers om Binki se aandag te trek. Hy fluit vir haar, maar Binki hoor hom nie eers nie.) Hei! Jy! Ek praat met jou.

Binki:

Ekskuus. Ek het nie besef –

Lucky:

Wat’s jou naam nou weer?

Binki:

Binki.

Lucky:

Ha! (Lag verspot.) Beentjie. Soos armpie en voetjie en handjie.

Binki:

Nee, nie –

Lucky:

Wie noem sy kind ’n been?

Binki:

Nee, dis nie so nie. Binki is kort vir Bianca.

Lucky:

(Spreek die naam spottend uit.) O. Bie. Han. Kaa. Grand, nè.

Binki:

Dis my ouma se naam en my ma –

Lucky:

Kry jy dan nie warm nie?

Binki:

(Lieg.) O nee, ek – dis glad nie so warm nie.

Lucky:

Dis omdat jy net daar sit en polish. Ek doen bleddie hard labour. Jy spit en polish en ek stoot die perdedrolle rond.

Binki:

Hierdie goed moet skoon kom. Die toom, die saal, sulke goed. Leer kraak as ’n mens dit nie oppas nie.

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

Lucky:

Big deal. (Hy kyk haar ondersoekend aan.) So wat het jy gedoen? Bie. Han. Kaa.

Binki:

Wat bedoel jy wat het ek gedoen?

Lucky:

Wat was jou crime? Jy’s tog nie hier vir die fun nie. Kyk al hierdie – dis shitville – die pong maak my siek. Ga! En dan is die goed so – ag, crap! Ek het in iets getrap.

Binki:

Eintlik ruik dit maar net na strooi en so –

Lucky:

Dit bly stront, man! (Hy buk weer vooroor asof hy wil opgooi.)

Binki:

’n Mens raak gewoond daaraan.

(Lucky se selfoon biep en hy haal dit uit sy agtersak om die SMS te lees. Hy tik ’n antwoord terug.) Ek gaan flippenwil dood wees voor my tyd om is.

Binki:

Jou tyd?

Lucky:

Ek moet vir drie maande hier rondhang. Die judge het gesê ’n honderd uur is genoeg vir my straf. En jy? Hoe lank moet jy hier sit en donkiewerk doen?

Binki:

Ek ... wel, ek is al vyf maande hier, maar ek moet nog –

Lucky:

(Fluit bewonderend.) – goeie hel! Vyf maande! Jy het iemand seriously baie kwaad gemaak.

Lucky:

(Wilma kom intussen op met Kaizer aan ’n leiband. Lucky gee gou pad uit Kaizer se stal.)

King Kong het the right of way. (Maak asof hy nie geïntimideer is nie, maar staan tog terug as die groot perd verbykom. Hy praat spottend, soos ’n klein dogtertjie.) Ag, is hy nie cute nie? My little pony.

(Wilma lei Kaizer die stal binne en beduie vies na die vloer.) Jy’t dan nog niks gedoen nie.

Lucky:

Issie! Kyk na al die stront wat ek al uit het. Daar’s die hoop.

Wilma:

Hou tog op om so kru te wees. Niemand dink jy’s snaaks nie. Praat van perdemis. Jy kry nie middagete voordat jy nie alles weg het na die hoop daar anderkant die stalle nie.

Wilma:

(Lucky brom en gryp die kruiwa en gaffel die strooi aggressief nader.)

Kan jy die tekskenmerke van ’n drama onthou? Ons het in aktiwiteit 31 van les 3 daarna gekyk. Gesels saam met die klas oor die volgende vrae oor die drama. 1.

Wat is die funksie van die woorde in hakies en skuinsdruk?

Wat is die name van die karakters in die drama?

Wat is die tyd en ruimte (milieu) waarin die storie afspeel?

Die karakters Lucky en Binki staan in sterk kontras. Op watter maniere verskil die twee karakters?

Noem drie maniere waarop Lucky gekarakteriseer word.

Wat is kenmerkend van Lucky se dialoog?

Die uittreksel uit die drama is kort, maar dit maak ons tog nuuskierig oor die intrige. Hoe word dit gedoen?

In die toneelaanwysings sê dit eksplisiet dat Binki lieg as sy sê sy kry nie warm nie. Hoekom dink jy word dit so eksplisiet gesê?

Wat is die hoofbron van konflik in die uittreksel?

Handleiding 2/2 G08 ~ Afrikaans Huistaal

Pasmaats

Gesels nou saam met die klas oor die volgende vraag oor die titel van die drama. Die drama se naam, Perdekrag, is ’n woordspeling. Wat is die letterlike betekenis van “perdekrag”, en hoe dink jy word dit in die drama gebruik?

Aktiwiteit 135: Sinsoorte, vraagvorme en die teenwoordige, verlede en toekomende tyd Jy het in aktiwiteit 39 van les 3 oor sinstruktuur en sinsoorte geleer en in aktiwiteit 66 in les 5 en aktiwiteit 70 in les 6 oor sinstruktuur en tye van die werkwoord. Jy het ook in aktiwiteit 87 van les 7 en aktiwiteit 100 van les 8 oor vraagvorme geleer. Gaan kyk weer na die kerninligting in daardie lesse as dit nodig is. Doen die volgende oefening in jou werkboek. Sê of elkeen van die volgende sinne ’n stelsin, vraagsin of ’n bevelsin is. Sê ook of die sin in die teenwoordige, verlede of toekomende tyd geskryf is. Kyk na die voorbeeld om jou te help. (Wenk: Soms is die sinne onderbreek. Kyk na die posisie van die werkwoord om jou te help om te sien watter sinsoort dit is.)

Voorbeeld Ek praat met jou. Sinsoort: stelsin

1.1 Ek het nie besef – Sinsoort: Tyd: 1.2 Kyk al hierdie – Sinsoort: Tyd: 1.3 Wat was jou crime? Sinsoort:

Tyd: teenwoordige tyd

Tyd: 2.

Sê of die volgende sinne algemene of spesifieke vraagsinne is. Onderstreep ook die vraende voornaamwoorde in die spesifieke vraagsinne.

2.1 Kry jy dan nie warm nie?

2.2 Wie noem sy kind ’n been? 2.3 So wat het jy gedoen?

Sê in watter tyd die volgende sinne geskryf is, en skryf dan die sin in die ander twee tydsvorme oor. Kyk na die voorbeeld om jou te help. Voorbeeld

’n Mens raak gewoond daaraan. Teenwoordig tyd Verlede tyd: ’n Mens het daaraan gewoond geraak. Toekomende tyd: ’n Mens sal/gaan daaraan gewoond raak. 3.1 Ek gaan flippenwil dood wees voor my tyd om is. 3.2 Ek moet vir drie maande hier rondhang. 3.3 King Kong het the right of way.