Issuu

Í3)È-E-EAT-FG011Î 1

A T -

AFRIKAANS EERSTE ADDISIONELE TAAL FASILITEERDERSGIDS

Graad 9

Afrikaans Eerste Addisionele Taal Fasiliteerdersgids

1 9 0 9 - E - E AT- F G 0 1

Í3)È-E-EAT-FG011Î

Graad 9

Aangepas vir KABV

M Brink

MS Steynberg

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

INHOUDSOPGAWE INHOUDSOPGAWE ............................................................................................................ 1 LESELEMENTE .................................................................................................................. 6 VOORWOORD .................................................................................................................... 7 EENHEID 1 .......................................................................................................................... 8 WEEK 1 – 2 ......................................................................................................................... 8 Les 1: Lees en kyk: Leesbegrip .................................................................................... 8 Aktiwiteit 1 .................................................................................................................. 9 Les 2: Taalstrukture en -konvensies: Naamwoorde, woordorde ................................... 9 Aktiwiteit 2.1 ............................................................................................................. 13 Aktiwiteit 2.2 ............................................................................................................. 16 Les 3: Skryf en aanbied: ’n Advertensie ..................................................................... 16 Aktiwiteit 3 ................................................................................................................ 17 Les 4: Luister en praat: Hardoplees ............................................................................ 17 Aktiwiteit 4 ................................................................................................................ 18 WEEK 3 – 4 ....................................................................................................................... 20 Les 5: Lees en kyk: ’n Kortverhaal en 'n gedig ........................................................... 20 Les 5.1: Lees en kyk: ’n Kortverhaal ........................................................................... 20 Aktiwiteit 5.1: Kortverhaal: “Die kraai en die jakkals” ............................................... 22 Les 5.2: Lees en kyk: Poësie ...................................................................................... 23 Aktiwiteit 5.2: Gedig: “By die robot in Eerstelaan” .................................................... 27 Les 6: Luister en praat: Voorbereide lees ................................................................... 32 Aktiwiteit 6 ................................................................................................................ 32 Les 7: Taalstrukture en -konvensies: Afkortings, akronieme en idiome ...................... 33 Aktiwiteit 7.1 ............................................................................................................. 33 Aktiwiteit 7.2 ............................................................................................................. 35 Les 8: Skryf en aanbied: ’n vriendskaplike brief .......................................................... 37 Aktiwiteit 8 ................................................................................................................ 38 WEEK 5 – 6 ....................................................................................................................... 39 Les 9: Lees en kyk: ’n Kortverhaal: “Onsigbaar” ......................................................... 39 Aktiwiteit 9 ................................................................................................................ 39 Les 10: Luister en praat: Rolspel ................................................................................ 44 Aktiwiteit 10 .............................................................................................................. 44 Les 11: Skryf en aanbied: ’n Verslag .......................................................................... 44 Aktiwiteit 11 .............................................................................................................. 44 Les 12: Taalstrukture en -konvensies: Voegwoorde ................................................... 45 Aktiwiteit 12 .............................................................................................................. 46 WEEK 7 – 8 ....................................................................................................................... 48 Les 13: Luister en praat: Onderhoude ........................................................................ 48 Aktiwiteit 13 .............................................................................................................. 48 Les 14: Lees en kyk: ’n Volksverhaal: “Die houtkapper” ............................................. 49 1

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Aktiwiteit 14 .............................................................................................................. 51 Les 15: Skryf en aanbied: ’n CV met ’n dekbrief ......................................................... 52 Aktiwiteit 15 .............................................................................................................. 53 Les 16: Taalstrukture en -konvensies: Werkwoorde en die deeltjiewerkwoord........... 55 Aktiwiteit 16.1 ........................................................................................................... 57 Aktiwiteit 16.2 ........................................................................................................... 59 WEEK 9 – 10 ..................................................................................................................... 60 Les 17: Luister en praat: Hardoplees .......................................................................... 60 Aktiwiteit 17.1: Lees ’n koerantberig ......................................................................... 60 Aktiwiteit 17.2: Advertensies in ’n koerant ................................................................ 60 Les 18: Lees en kyk: ’n Fabel: “Die pratende skedel” ................................................. 61 Aktiwiteit 18 .............................................................................................................. 62 Les 19: Taalstrukture en -konvensies: Die lydende en bedrywende vorm en voornaamwoorde ........................................................................................................ 64 Aktiwiteit 19.1 ........................................................................................................... 65 Aktiwiteit 19.2 ........................................................................................................... 68 Les 20: Skryf en aanbied: ’n Nuusberig ...................................................................... 68 Aktiwiteit 20 .............................................................................................................. 69 EENHEID 2 ........................................................................................................................ 70 WEEK 1 – 2 ....................................................................................................................... 70 Les 21: Lees en kyk: ’n Fabel en ’n opsomming ......................................................... 70 Aktiwiteit 21.1: Die grys papegaai en die groen ringnek .......................................... 71 Aktiwiteit 21.2 ........................................................................................................... 72 Les 22: Taalstrukture en -konvensies: Die direkte en indirekte rede, samestellings, afleidings, voorsetsels en telwoorde ........................................................................... 72 Aktiwiteit 22.1 ........................................................................................................... 73 Aktiwiteit 22.2 ........................................................................................................... 74 Aktiwiteit 22.3 ........................................................................................................... 76 Aktiwiteit 22.4 ........................................................................................................... 77 Les 23: Skryf en aanbied: ’n dagboekinskrywing ........................................................ 78 Aktiwiteit 23 .............................................................................................................. 78 Les 24: Luister en praat: ’n Luisteroefening ................................................................ 78 Aktiwiteit 24 .............................................................................................................. 78 WEEK 3 – 4 ....................................................................................................................... 81 Les 25: Luister en praat: Voorbereide lees ................................................................. 81 Aktiwiteit 25 .............................................................................................................. 81 Les 26: Lees en kyk: ’n Gedig: “Ek het 'n huisie by die see” ....................................... 82 Aktiwiteit 26 .............................................................................................................. 82 Les 27: Taalstrukture en -konvensies: Byvoeglike naamwoorde ................................ 85 Aktiwiteit 27.1 ........................................................................................................... 86 Aktiwiteit 27.2 ........................................................................................................... 88 © Optimi

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Aktiwiteit 27.3 ........................................................................................................... 89 Les 28: Skryf en aanbied: ’n Resensie ....................................................................... 90 Aktiwiteit 28 .............................................................................................................. 91 WEEK 5 – 6 ....................................................................................................................... 92 Les 29: Luister en praat: ’n Luisteroefening ................................................................ 92 Aktiwiteit 29 .............................................................................................................. 92 Les 30: Lees en kyk: ’n Kortverhaal (“Die twee reisigers”).......................................... 93 Aktiwiteit 30 .............................................................................................................. 93 Les 31: Taalstrukture en -konvensies: Sinonieme, antonieme, homonieme, homofone, soorte sinne en die ontkenningsvorm. ........................................................................ 97 Aktiwiteit 31.1 ........................................................................................................... 98 Aktiwiteit 31.2 ......................................................................................................... 100 Les 32: Skryf en aanbied: ’n Advertensie ................................................................. 101 Aktiwiteit 32 ............................................................................................................ 101 WEEK 7 – 8 ..................................................................................................................... 102 Les 33: Lees en kyk: ’n Volksverhaal en ’n gedig ..................................................... 102 Aktiwiteit 33.1: Volksverhaal: “Nyoka se toorsteen” ............................................... 102 Aktiwiteit 33.2 ......................................................................................................... 105 Les 34: Luister en praat: Voorbereide lees ............................................................... 109 Aktiwiteit 34 ............................................................................................................ 109 Les 35: Skryf en aanbied: ’n Formele brief ............................................................... 109 Aktiwiteit 35 ............................................................................................................ 110 Les 36: Taalstrukture en -konvensies: Selfstandige naamwoorde, paronieme, neologismes ............................................................................................................. 110 Aktiwiteit 36 ............................................................................................................ 111 HERSIENINGSWERK ..................................................................................................... 112 Les 37: Toets ............................................................................................................ 112 Aktiwiteit 37 ............................................................................................................ 112 HALFJAAREKSAMEN.................................................................................................... 118 EENHEID 3 ...................................................................................................................... 119 WEEK 1 – 2 ..................................................................................................................... 119 Les 38: Luister en praat: Rolspel .............................................................................. 119 Aktiwiteit 38 ............................................................................................................ 119 Les 39: Lees en kyk: Visuele begrip ......................................................................... 119 Aktiwiteit 39 ............................................................................................................ 119 Les 40: Taalstrukture en konvensies: Deelwoorde ................................................... 120 Les 41: Skryf en aanbied: ’n E-pos ........................................................................... 122 Aktiwiteit 41 ............................................................................................................ 122 WEEK 3 – 4 ..................................................................................................................... 124 Les 42: Lees en kyk: ’n Kortverhaal en ’n gedig ....................................................... 124 Aktiwiteit 42.1: ’n Kortverhaal: “Dis mý beursie” ..................................................... 124 Aktiwiteit 42.2: 'n Gedig: “Omdat”........................................................................... 126 3

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Les 43: Luister en praat: Rolspel .............................................................................. 129 Aktiwiteit 43 ............................................................................................................ 130 Les 44: Skryf en aanbied: ’n Kort boodskap en ’n beskrywende opstel .................... 130 Aktiwiteit 44.1: ’n Kort boodskap ............................................................................ 130 Aktiwiteit 44.2: ’n Beskrywende opstel ................................................................... 131 Les 45: Taalstrukture en -konvensies: Voorsetsels in vaste verbindings .................. 132 Aktiwiteit 45 ............................................................................................................ 132 WEEK 5 – 6 ..................................................................................................................... 134 Les 46: Luister en praat: ’n Groepbespreking ........................................................... 134 Aktiwiteit 46.1 ......................................................................................................... 134 Aktiwiteit 46.2 ......................................................................................................... 134 Les 47: Lees en kyk: Soeklees en poësie................................................................. 135 Aktiwiteit 47.1: Soeklees ........................................................................................ 135 Aktiwiteit 47.2: ’n Gedig: “Ek het ’n huisie aan die Rand” ....................................... 138 Les 48: Taalstrukture en -konvensies: Hersiening .................................................... 141 Aktiwiteit 48 ............................................................................................................ 141 Les 49: Skryf en aanbied: ’n Uitnodiging .................................................................. 142 Aktiwiteit 49 ............................................................................................................ 142 WEEK 7 – 8 ..................................................................................................................... 144 Les 50: Lees en kyk: ’n Gedig: “Die laaste renoster” ................................................ 144 Aktiwiteit 50 ............................................................................................................ 144 Les 51: Luister en praat: ’n Voorbereide toespraak .................................................. 147 Aktiwiteit 51 ............................................................................................................ 147 Les 52: Skryf en aanbied: ’n Plakkaat....................................................................... 148 Aktiwiteit 52 ............................................................................................................ 148 Les 53: Taalstrukture en -konvensies: Een woord vir ’n omskrywing........................ 148 Aktiwiteit 53 ............................................................................................................ 148 WEEK 9 – 10 ................................................................................................................... 150 Les 54: Lees en kyk: ’n Gedig: “Selfoon” .................................................................. 150 Aktiwiteit 54 ............................................................................................................ 150 Les 55: Skryf en aanbied: ’n Dialoog ........................................................................ 152 Aktiwiteit 55 ............................................................................................................ 152 Les 56: Luister en praat: Rolspel .............................................................................. 152 Aktiwiteit 56 ............................................................................................................ 152 Les 57: Taalstrukture en -konvensies: Hersiening .................................................... 152 Aktiwiteit 57 ............................................................................................................ 152 EENHEID 4 ...................................................................................................................... 156 WEEK 1 – 2 ..................................................................................................................... 156 Les 58: Luister en praat: ’n Gesprek oor stereotipering, vooroordeling en diskriminasie .................................................................................................................................. 156 Aktiwiteit 58 ............................................................................................................ 156 Les 59: Lees en kyk: Leesbegrip .............................................................................. 158 © Optimi

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Aktiwiteit 59 ............................................................................................................ 158 Les 60: Taalstrukture en -konvensies: Bywoorde ..................................................... 160 Aktiwiteit 60 ............................................................................................................ 161 Les 61: Skryf en aanbied: Soorte opstelle ................................................................ 162 Aktiwiteit 61: Verhalende opstel ............................................................................. 162 WEEK 3 – 4 ..................................................................................................................... 164 Les 62: Lees en kyk: ’n Gedig: “As Lara glimlag” ..................................................... 164 Aktiwiteit 62 ............................................................................................................ 164 Les 63: Luister en praat: Voorbereide lees ............................................................... 167 Aktiwiteit 63 ............................................................................................................ 167 Les 64: Skryf en aanbied: ’n Vriendskaplike brief ..................................................... 167 Aktiwiteit 64 ............................................................................................................ 168 Les 65: Taalstrukture en -konvensies: Hersiening .................................................... 169 Aktiwiteit 65 ............................................................................................................ 169 WEEK 5 – 6 ..................................................................................................................... 170 Les 66: Lees en kyk: ’n Gedig: “Vakansieromanse” ................................................. 170 Aktiwiteit 66 ............................................................................................................ 170 Les 67: Luister en praat: ’n Groepsbespreking ......................................................... 172 Aktiwiteit 67 ............................................................................................................ 172 Les 68: Skryf en aanbied: ’n Advertensie ................................................................. 172 Aktiwiteit 68 ............................................................................................................ 172 Les 69: Taalstrukture en -konvensies: Voorsetsels en voornaamwoorde ................. 173 Aktiwiteit 69 ............................................................................................................ 173 WEEK 7 – 8 ..................................................................................................................... 175 Les 70: Lees en kyk: ’n Gedig: “Eksieperfeksie” ....................................................... 175 Aktiwiteit 70 ............................................................................................................ 175 Les 71: Luister en praat: ’n Voorbereide toespraak .................................................. 178 Aktiwiteit 71 ............................................................................................................ 178 Les 72: Skryf en aanbied: Hersiening ....................................................................... 179 Aktiwiteit 72 ............................................................................................................ 179 Les 73: Taalstrukture en -konvensies: Hersiening .................................................... 180 Aktiwiteit 73 ............................................................................................................ 180 HERSIENINGSWERK ..................................................................................................... 182 Les 74: Hersiening .................................................................................................... 182 JAAREINDEKSAMEN..................................................................................................... 187

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

LESELEMENTE LEERDOELWITTE Wat die leerder aan die einde van die les moet weet. Geneem uit die KABV.

BELANGRIKE TERMINOLOGIE Nuwe terminologie om die begrip van die vak as deel van die les uit te brei.

DEFINIEER Definisies van konsepte om die inhoud te verstaan.

BELANGRIK Verduidelik misverstande; moontlike verwarring met betrekking tot bestaande kennis.

WENKE Enige inligting anders as die inhoud, om die leerder deur die leerproses te begelei.

VIR DIE NUUSKIERIGES Aansporing om die inhoud in diepte na te vors. Brei die aktiwiteit en oefening tot só ’n mate uit dat die leerder aangemoedig word om te verken. Vir die begaafde leerder: uitgebreide oefeninge. Vir Leerders met Spesiale Onderwysbehoeftes* (LSOB): verduidelik die noodsaaklikheid om die basiese vrae te voltooi om ’n slaagpunt te behaal. *LSEN in algemene taalgebruik

AKTIWITEIT Vrae wat voltooi moet word ten einde die kennis van die voltooide les te toets.

OEFENING Ter afsluiting van die spesifieke eenheid.

KERNINHOUD Beklemtoon die kern van die inhoud, in-diepte verduideliking van ’n spesifieke afdeling van die les; moet verstaan word. STUDEER/HERSIENING Tyd wat spandeer word om die inhoud te bestudeer in die afsluiting van die eenheid en ter voorbereiding vir die toets of eksamen. Alle leselemente word nie noodwendig in die handleiding gebruik nie. © Optimi

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

VOORWOORD Welkom by graad 9 Afrikaans Eerste Addisionele Taal. Hierdie fasiliteerdersgids is geskryf om aan die Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) van die Departement van Basiese Onderwys te voldoen. Volgens dié beleid is daar vier afdelings wat in Afrikaans bemeester moet word: 1. Lees en kyk 2. Luister en praat 3. Skryf en aanbied 4. Taalstrukture en -konvensies. Die volgende word van die leerders verwag: • Die leerders moet al die aktiwiteite wat in hierdie vier afdelings behandel word, voltooi. • Die leerders moet baie lees: koerante, tydskrifte en boeke van so ±80 bladsye (verkieslik een per kwartaal) of kortverhale. Dit sal hulle baie met woordeskatuitbreiding, sinskonstruksie en algemene taalgebruik help. • Die leerders moet ook soveel as moontlik na Afrikaans luister. Skakel oor na Afrikaanse televisieprogramme en luister na ’n Afrikaanse radiostasie. • Die werk wat in die handleiding bespreek word, kan ook aangevul word deur addisionele handleidings en werkboeke te gebruik. • Die doel is om die leerders goed vir die eksamen voor te berei. • Sorg dat die leerders die werk verstaan en kan doen voordat die volgende aktiwiteite aangepak word. Die werk moet voltooi en indien nodig herhaal word, totdat die leerders dit verstaan en bemeester het. • Die sinsbougedeeltes is daar om die leerders te help om beter, meer kreatiewe werkstukke te lewer. • Die onderstaande skryfproses moet altyd by kreatiewe skryfwerk gevolg word: o Stap 1: Beplan deeglik met behulp van ’n breinkaart en woordeboek. o Stap 2: Skryf die EERSTE POGING. o Stap 3: Gaan deur die skryfstuk.  Korrigeer spelfoute en verbeter jou sinskonstruksie.  Pas taalreëls toe.  Maak seker dat jou paragrafering reg is.  Hersien jou inleiding, liggaam en slot. o Stap 4: Skryf nou jou FINALE POGING. Al die formele assesseringstake waarvoor die leerders punte kry, is in die portefeuljeboek. Die aktiwiteite in hierdie boek tel nie vir punte nie. Sterkte met die jaar se werk!

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

EENHEID 1 WEEK 1 – 2 Leerdoelwitte In hierdie week gaan die leerders: • ’n Begripsoefening voltooi • Naamwoorde leer ken • Afrikaans se woordorde leer gebruik • ’n Advertensie skryf • Hardoplees

Les 1: Lees en kyk: Leesbegrip Lees die artikel aan die leerders voor. Gaan dan saam met hulle deur die vrae wat volg en laat hulle dit in hul werkboeke beantwoord.

VARKIE WAT GEKRIMP HET Krimpvarkies is diertjies wat jy taamlik versigtig moet optel, anders sit jy nou-nou met ’n hand vol skerp pennetjies. Maar Harriet die krimpvarkie kan jy optel. Harriet het vroeër heel anders gelyk. Toe het sy nog al haar penne gehad, maar nadat sy siek geword het weens ’n sink tekort, het die penne die een na die ander begin uitval. Totdat Harriet op die ou end geen haar, of liewer pen, op haar lyfie meer gehad het nie. In die natuur is ’n krimpvarkie nogal kwesbaar sonder sy ingebore beskerming. Gelukkig is daar vir Harriet en ander krimpvarkies soos sy ’n skuiling in

Greenhalgh, Engeland, wat na hulle omsien. Daar kry hulle baie liefdevolle sorg en aandag van Pauline Rigby. Hulle word gedokter en gevoer totdat hulle weer perdfris is en word dan teruggeplaas in die natuur. Die droogte in Engeland verlede jaar het die krimpvarkies baie sleg getref. Toe hulle uit hul winterslaap wakker word, was die grond droog en hard en baie van hulle het hul pootjies skoon deurgekrap op die harde grond. Die gevolg was dat 139 krimpvarkies verlede jaar in die skuiling beland het. Van hulle het almal, buiten vyf, volkome herstel. Hopelik sal ook Harriet weer binnekort al haar penne hê.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Aktiwiteit 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

1.6

Hoekom kan ’n mens maar vir Harriet optel? Wat het veroorsaak dat Harriet haar penne verloor het? Watter spesiale diens word in Greenhalgh, in Engeland, aan krimpvarkies verskaf? Watter natuurverskynsel het die toestande van die krimpvarkies veroorsaak? Sê of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is en gee ’n rede of haal aan uit die artikel. 1.5.1 Pauline Rigby se behandeling was suksesvol. 1.5.2 Krimpvarkies slaap in die somer. 1.5.3 Vyf krimpvarkies het verlede jaar gevrek. Wat doen Pauline met die krimpvarkies voordat sy hulle weer terugplaas in die natuur?

Memorandum 1.1 Sy het nie meer penne op haar lyf nie – almal het uitgeval. 1.2 ’n Sink tekort het veroorsaak dat al haar penne/hare uitval. 1.3 Bied skuiling vir die krimpvarkies – sien om na hulle. 1.4 Droogte in Engeland. 1.5.1 Waar, van 139 het net vyf dit nie gemaak nie. 1.5.2 Onwaar, “Uit hul winterslaap wakker word”. 1.5.3 Waar, “Almal buiten vyf het herstel”. 1.6 Word gedokter en gevoer tot hulle weer perdfris is.

Les 2: Taalstrukture en -konvensies: Naamwoorde, woordorde 1.

NAAMWOORDE

1.1

Eiename

Eiename is die spesifieke name wat ons vir selfstandige naamwoorde gee. Dit is name wat ons vir mense, plekke, dae, produkte, motors ens. gee. Eiename is name van: • mense (soos Fred en Fransien) • plekke (soos Johannesburg en Durban) • strate (soos Jacksonstraat en Stanza Bopapestraat) Onthou: • koerante (soos Die Beeld, The Star) eiename • motors soos (Dodge, Toyota, Volkswagen) begin altyd • produkte soos (Omo, Fanta, Sunlight Liquid, Colgate) met hoofletters! • die dae van die week: Sondag Maandag Dinsdag Woensdag

Donderdag

Vrydag

Saterdag 9

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

• die maande van die jaar:

1.2

Januarie

Februarie

Maart

April

Mei

Junie

Julie

Augustus

September

Oktober

November

Desember

Selfstandige naamwoorde

Selfstandige naamwoorde is die name wat ons vir dinge gee. Om te toets of ’n woord ’n selfstandige naamwoord is, kan jy ’n lidwoord (’n of die) vooraan die woord sit en sien of dit werk, byvoorbeeld: “man”  die man, ’n man. Selfstandige naamwoorde is woorde vir ...

Mense

Plekke

Diere

Plante

Dinge

dokter kind onderwyser

huis skool winkel

leeu muis bok

boom blomme blaar

motor glas koerant

Selfstandige naamwoorde kan in die meervoudsvorm of verkleiningsvorm geskryf word. 1.2.1

Meervoudsvorm 'n Meervoud wys daar is meer as een. Die meervoudsvorm kry óf ’n “-e” óf ’n “-s”, byvoorbeeld: boom  bome; fiets  fietse; maar ook seun  seuns; voël  voëls. Kyk hoe die spelling van meervoude bepaal word: Woorde met twee verskillende vokale: oe, ui, ei, ens. Woorde kry net ’n meervoudsvorm by. Bv. broek > broeke

Woorde met twee van dieselfde vokale: aa, ee, uu, ens. Hierdie woorde het ’n lang klank. Sodra die meervoudsvorm bykom, word dit ’n korter klank, omdat een van die dubbele vokale wegval.

Woorde met een vokaal: kat, bus, mes, klip, kop Woorde met een/’n kort vokaal se laaste konsonant verdubbel aan die einde van die woord. Bv. kat > katte Klip > klippe

Bv. aap > ape vuur >vure Onthou: Daar is altyd uitsonderings in ’n taal, byvoorbeeld: nag  nagte, vlag  vlae. © Optimi

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

1.2.2

Eenheid

Verkleiningsvorm ’n Verkleiningsvorm wys dat die selfstandige naamwoord baie klein is. Kyk na die maniere wat ons verklein: • -ie • -jie  by woorde wat op ’n t of ’n d eindig, byvoorbeeld: hondjie en katjie • -tjie • -etjie  woorde met een lettergreep wat op ’n g eindig (slang, slangetjie) • pie  woorde wat op ’n m eindig NB Wees versigtig vir woorde wat op ’n g eindig. Die woord koning het twee lettergrepe: ko-ning  koninkie. Die g val heeltemal weg! Ander voorbeelde is: piesang > piesankie, heining > heininkie, piering > pierinkie. MAAR kyk mooi wat gebeur met woorde wat slegs een lettergreep het: slang – slangetjie. Al het die woord meer as een basisvorm werk jy steeds met die laaste basiswoord: boomslang = ’n samevoeging en die verkleiningsvorm sal dus boomslangetjie wees. LEER: Uitsonderings SELFSTANDIGE NAAMWOORD lig skip hawe glas pad baadjie blad koning tuinslang houtheining

MEERVOUDSVORM

VERKLEININGSVORM

ligte skepe hawens glase paaie baadjies blaaie konings tuinslange houtheinings

liggie skippie hawetjie glasie paadjie baadjietjie bladjie koninkie tuinslangetjie houtheininkie

trouring

trouringe

trouringetjie

stad

stede

stadjie

hemp

hemde

hempie

lid

lede

lidjie

gesig

gesigte

gesiggie

nes

neste

nessie

bees

beeste

besie

graf

grafte

graffie

stoof

stowe

stofie

druif

druiwe

druifie

skilpad

skilpaaie

skilpadjie

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

1.2.3

meisie

meisies

meisietjie

posduif

posduiwe

posduifie

skoonheid

skoonhede

skoonheidjie

bad

baddens

badjie

piekniekmandjie

piekniekmandjies

piekniekmandjietjie

Sommige selfstandige naamwoorde het ’n geslag. Slegs selfstandige naamwoorde met ’n hartklop het ’n teenoorgestelde geslagsvorm. SELFSTANDIGE NAAMWOORD mens

beeste klein beeste katte honde skape leeus perde hoenders varke

MANLIK

VROULIK

man seun broer neef oom pa oupa bruidegom wewenaar bul bulkalf mannetjieskat reun ram leeumannetjie hings haan beer

vrou dogter suster niggie tante ma ouma bruid weduwee koei verskalf wyfiekat teef ooi leeuwyfie merrie hen sog

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Aktiwiteit 2.1 Verduidelik die volgende aktiwiteit aan die leerders.

Bron: http://www.vleissentraal.co.za/admin/advertImages/Main/mulati-(B)%20web.jpg

Lees die volgende advertensie aandagtig deur en voltooi dan die tabel. Soortnaam aanbod veiling blesbok gemsbok sebra getal roete pad

Verkleiningsvorm Meervoudsvorm

Skryf nou vyf eiename uit die advertensie neer.

Gee die teenoorgestelde geslag van die volgende diere: 3.1 Rooibokooi 3.2 Koedoebul

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Memorandum 1. Soortnaam aanbod veiling blesbok gemsbok sebra getal roete pad

Verkleiningsvorm Meervoudsvorm aanbodjie aanbiedinge veilinkie veilings blesbokkie blesbokke gemsbokkie gemsbokke sebratjie sebras getalletjie getalle roetetjie roetes paadjie paaie

Skryf nou vyf eiename uit die advertensie neer. Enige 5 van die volgende: Mulati Wilddienste, Vrydag, Brits, Rashoop-pad, Mamogalieskraal-pad, Letlabile, Vleissentraal, Peet Kruger, Ockie Goosen, Stefan Greyling, Riempies Victor, Carl Vos, Gustav Strydom, Sonja Strydom.

Gee die teenoorgestelde geslag van die volgende diere: 3.1 Rooibokooi – rooibokram 3.2 Koedoebul – koedoekoei

WOORDORDE

’n Sin moet altyd ’n werkwoord bevat. Dit beteken die kortste moontlike sin kan ’n werkwoord met ’n uitroepteken wees wat dan as ’n bevelsin dien, byvoorbeeld: Eet! of Slaap! Alle ander sinne het ’n werkwoord en ’n onderwerp (subject) nodig. ’n Onderwerp is dit wat bespreek word. Dink maar net hoe vinnig ons die onderwerp verander as iemand by ’n gesprek aansluit en ons wil nie hê hulle moet hoor wat ons sê nie. Die onderwerp sê vir ons WIE of WAT die aksie uitvoer. ’n Sin wat net ’n onderwerp en ’n werkwoord bevat, is ’n enkelvoudige sin (enkel – single). Enkelvoudige sinne: Jan eet. Ek draf. Hulle speel. Ons lees. Die honde byt. ’n Maklike manier om te onthou hoe die woordorde van ’n sin moet lyk, is om “STOMPI” te onthou.

Nou kyk ons na

Sv1TOMPv2I

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

S V1 T O M P V2 I

SUBJECT VERB TIME OBJECT MANNER PLACE VERB INFINITIVE

Eenheid

Onderwerp Hoof-, hulp- of koppelwerkwoord Tyd/Bywoord van tyd Voorwerp Wyse Plek/Bywoord van plek Hoofwerkwoord Infinitief

WIE? WANNEER? MET WIE OF WAT? HOE? WAAR? OM TE / OM ... TE

Wat is die verskil tussen verb1 en verb2? As daar net ’n hoofwerkwoord in die sin is, staan dit in posisie-v1. As daar ’n hulp- of koppelwerkwoord in die sin is, staan dit in posisie-v1 en die hoofwerkwoord staan in posisie-v2. Onthou: • hulpwerkwoorde is: kan, kon, sal, sou, wil, wou, moet, moes, het. • koppelwerkwoorde is: is, was, word, raak, lyk. • hoofwerkwoorde is die doen-woorde waarvan ons al geleer het, soos: swem, drink, eet, praat, vra, sê, gooi, duik ... Uitsondering: wanneer jy “hoef” of “behoort” sien, moet jy weet om nie die woord “om” te gebruik nie. HOEF (have to) Jy hoef nie jou groente te eet nie. Jy hoef nie jou ma te vra nie.

BEHOORT (should) Jy behoort jou groente te eet. Jy behoort jou ma te vra.

Kom ons bou nou goeie sinne. Byvoorbeeld: Jan (S) swem (v1). Wanneer ? (T) Jan swem elke oggend in die swembad. Hoe? (M) Jan swem vinnig. Waar ? (P) Jan swem in die swembad. Hoekom? (I) Jan swem elke oggend in die swembad om fiks te word. Byvoorbeeld: Wanneer? (T) Hoe? (M) Waar? (P) Hoekom? (I)

Lethabo (S) het (v1) gedans (v2). Lethabo het elke oggend gedans. Lethabo het pragtig gedans. Lethabo het in die skoolsaal gedans. Lethabo het elke oggend pragtig in die skoolsaal gedans om die kompetisie te wen.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Aktiwiteit 2.2 Die leerders brei die volgende sinne uit soos met die voorbeelde hierbo. Let wel dat die volgende memorandum net moontlike antwoorde bevat. Die leerders moet hulle eie sinne maak. 1.

Lerato sal ’n lemoen eet. Wanneer? (T) Hoe? (M) Waar? (P) Hoekom? (I)

Stanley drink ’n koeldrank. Wanneer? (T) Hoe? (M) Waar? (P) Hoekom? (I)

Memorandum 1. Lerato sal ’n lemoen eet. Wanneer? (T) Lerato sal môre ’n lemoen eet. Hoe? (M) Lerato sal ’n lemoen haastig eet. Waar? (P) Lerato sal ’n lemoen in die sitkamer eet. Hoekom? (I) Lerato sal ’n lemoen eet om gesond te wees. 2.

Stanley drink ’n koeldrank. Wanneer? (T) Stanley drink nou ’n koeldrank. Hoe? (M) Stanley drink gou-gou ’n koeldrank. Waar? (P) Stanley drink ’n koeldrank op die stoep. Hoekom? (I) Stanley drink ’n koeldrank om sy dors te les.

Les 3: Skryf en aanbied: ’n Advertensie Behandel nou advertensies met die leerders sodat hulle die volgende aktiwiteit kan voltooi. Advertensies word gebruik om: • iets te verkoop (klere, gebruiksartikels, diere ...) • mense bewus te maak (spesiale aanbiedings, veldtogte, kompetisies, konserte, markte, liefdadigheidsprojekte ...) • ’n diens te adverteer (loodgieters, ekstra lesse ...)

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Advertensies verskyn op verskeie plekke: • in die strate – op lamppale, in mense se posbusse, teen advertensieborde, by mense wat dit uitdeel. • in tydskrifte en koerante. • op televisie. • op die radio. ’n Advertensie moet mense se aandag trek en hulle belangstelling hou. • Kernwoorde en dit wat geadverteer word, moet uitstaan (let op lettertipe en -grootte) • Die teikenmark (vir wie die advertensie bedoel is), moet duidelik wees. • Die adverteerder se kontakbesonderhede moet ook in die advertensie verskyn. • Gebruik kleur effektief, maar onthou dat jy nie vir die versiering punte kry nie. • Jou taalgebruik moet korrek wees. Moenie woorde onnodig herhaal nie.

Aktiwiteit 3 ’n Bekende musikant gaan julle gemeenskap besoek en julle wil die geld gebruik om die algemene sportgronde op te knap. Maak nou ’n advertensie van 90-100 woorde op 'n plakkaat om dit te adverteer. Kyk na die volgende:

Wanneer en waar? Wie is die kunstenaar? Koste? Treffendheid? Slagspreuk? Besonderhede oor kaartjieverkope/besprekings? Kontakbesonderhede? Dit moet op A4-papier wees.

Les 4: Luister en praat: Hardoplees Gaan saam met die leerders deur die volgende belangrike inligting waarna hulle moet oplet wanneer hulle lees: • Toon: word die regte emosie oorgedra (hartseer, blydskap, spanning ...) • Volume: praat jy te hard of te sag? • Tempo: praat jy te vinnig of te stadig? • Stemprojeksie: praat jy duidelik sodat almal jou kan hoor, of mompel jy? • Uitspraak: spreek jy die woorde korrek uit? • Vlotheid: lees jy sonder om vas te haak? • Oogkontak: kyk jy soms op om met jou gehoor oogkontak te maak? • Leestekens: let jy op na kommas, punte, kommapunte, aandagstrepe, uitroeptekens en vraagtekens? 17

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Komma Punt Kommapunt Uitroepteken Vraagteken Aanhalingstekens

, . ; ! ? “ ”

Dubbelpunt

Aandagstreep

–

wys ’n kort pouse wys ’n lang pouse wys ’n kort pouse net soos die leesteken sê, moet jy dit uitroep dit wat jy lees, moet as ’n vraag gevra word wys dat dit iemand se direkte woorde is; jy moet dus soos dié karakter praat. Aanhalingstekens kan ook gebruik word om jou aandag op die begrip van ’n woord te plaas, byvoorbeeld: hy is mos ’n goeie “vriend” (nie regtig ’n vriend nie!) ’n dubbelpunt wys dat iets gaan volg (’n verduideliking, ’n lys van items, iemand se woorde) wys ’n lang pouse en beklemtoon wat na dit volg

Aktiwiteit 4 Die leerders ontvang nou net die eerste drie paragrawe van die kortverhaal, “Onsigbaar” deur Jaco Jacobs. Die leerders moet kans kry om die drie paragrawe te oefen, voordat hulle dit hardop aan die fasiliteerder voorlees. Lees die betrokke paragrawe eers aan die leerders voor en gaan dan saam met hulle deur die woorde wat onder “woordeskat” behandel word. Dit is belangrik dat die leerders verstaan wat hulle lees. Die leerders gaan later die res van die kortverhaal lees en vrae daaroor beantwoord.

Onsigbaar Jaco Jacobs

Vandat ek veertien geword het, het ’n vreemde ding gebeur: Ek is skielik onsigbaar. My ma en pa sien my nie meer raak nie. En dis die Alien se skuld. Die Alien het aan die begin van die jaar in ons huis kom bly. Sy’s die een met die kwylende tandlose mond, (byna) niks hare, ekstra groot kop en superstinkmaak-vermoë. Niemand behoort op veertien ’n laatlam-sussie te kry nie. Laatlammetjies is mal oor aandag. Hulle suig aandag en tyd soos ’n muskiet bloed suig. My ma het die Alien boonop ingeskryf vir ’n babakompetisie. En raai wat – sy het gewen. Dit beteken sy gaan in ’n TVadvertensie wees. My droom was nog altyd om eendag ’n beroemde aktrise te word. En nou gaan die Alien ’n TV-ster wees. Dis nie net by die huis waar ek onsigbaar geword het nie. Dit gebeur deesdae boonop gereeld by die skool ook. Daar is hierdie ou in my klas: Charlie. Hy’s die een met die groen oë, deurmekaar kuif en halwe glimlag. Ek dink hy is slim en snaaks. Ek hou van sy deurmekaar kuif en sy groen oë en sy halwe glimlag. Maar hy sien my nie eens raak nie. Die tweede periode op ’n Vrydag het ons © Optimi

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Afrikaans. Vandag doen ons mondelinge. Ek gee nie om nie – ek hou nogal van mondelinge. As ek voor ’n groep mense praat, voel dit of ek nie heeltemal onsigbaar is nie. Selfs al trek party van die seuns gesigte of gaap om te wys hoe verveeld hulle is. Ek wys vir die klas hoe om ’n grondboontjiebotter-smoothie te maak. Ek het al die bestanddele saamgebring, en selfs my ma se elektriese menger en een van haar mooi smoothie-glase ook. WOORDESKAT • onsigbaar (invisible) – iets wat niemand kan sien nie. • kwylend (drooling) – wanneer daar spoeg by jou mond uitloop. • superstinkmaak-vermoë (the ability to make a super stinky nappy). • laatlam/laatlammetjie – ’n kind wat lank na die ma se vorige kind gebore word. • grondboontjie (peanut). • grondboontjiebotter (peanut butter). • elektriese menger (electric mixer) – ’n toestel wat in die kombuis gebruik word om te meng

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

WEEK 3 – 4 Leerdoelwitte In hierdie week gaan die leerders: • ’n Kortverhaal lees en die kenmerke van ’n kortverhaal leer ken • ’n Gedig lees en digterlike aspekte leer ken “Die kraai en die jakkals” • Voorbereid lees • Van afkortings, akronieme en idiome leer • ’n Vriendskaplike brief skryf

Les 5: Lees en kyk: ’n Kortverhaal en ’n gedig Les 5.1: Lees en kyk: ’n Kortverhaal Verduidelik die kenmerke van ’n kortverhaal aan die leerders. Maak seker dat hulle verstaan dat hulle hierdie werk vir die toetse en eksamens moet ken. ’n Kortverhaal het net een storielyn en bestaan uit ’n verhalende teks. Daar is verskillende aspekte aan ’n kortverhaal: 1.

Die verteller • Ons kry ’n eerstepersoonsverteller (ek-spreker) wat as ’n karakter by die kortverhaal betrokke is. Hy vertel wat hy gesien, gehoor en beleef het en daarom is sy vertellings beperk tot wat hierdie karakter weet. • Ons kry ’n derdepersoonsverteller wat oral teenwoordig is en alles van al die karakters af weet. Hy weet wat in die verlede gebeur het, wat nou gebeur en ook wat in die toekoms kan gebeur. Hierdie karakters se vertellings is onbeperk.

Die karakters In ’n verhaal is daar ’n hoofkarakter. Ons leer hierdie karakter ken deur: • die dialoog (wat hy van homself sê, wat hy van ander sê, wat ander van hom sê) • die handeling (wat hy doen) • die karakter se naam (watter betekenis kan ’n naam oordra?)

Die tema en boodskap Die tema is die sentrale idee wat die kortverhaal saambind. Die boodskap verwys na die les wat jy uit die verhaal leer.

Klimaks Dit is die opwindendste en belangrikste deel van die storie. Dit is die hoogtepunt.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Toon Dit is die atmosfeer wat geskep word. Is dit ’n neerslagtige (depressiewe) verhaal wat miskien oor die dood handel of is dit ’n humoristiese storie wat van ’n reeks snaakse gebeure vertel?

Agtergrond en milieu

Agtergrond en ruimte • • •

skep atmosfeer gee konteks om tema te simboliseer

Plek (waar)

Dit is die fisiese plek, bv.: in Johannesburg se middestad of in die oop Karoo. Dit kan ook iemand se kombuis of by die skool wees 7.

Tyd (wanneer)

Dit kan die era wees, die jaar wees of terugverwys na 'n deel in die geskiedenis. Dit kan 'n tyd van die dag wees (middernag, agtuur ..)

Stylfigure Prosa (kortverhale, dramas, romans) vorm net soos poësie (gedigte) deel van die letterkunde. Daarom kom stylfigure in poësie en prosa voor. Stylfigure is aspekte wat help om dieper betekenisse aan ’n storie te gee. 7.1 Ironie Dit is wanneer die teenoorgestelde gebeur van dit wat jy verwag. 7.2 Hiperbool Dit is wanneer daar oordryf word – iets word groter gemaak as wat dit regtig is, byvoorbeeld: ek het jou al ’n duisend keer gevra. 7.3 Kontras Twee uiterstes word langs mekaar gestel, byvoorbeeld: stilbly is ook ’n antwoord.

Simboliek Dit is ’n teken wat ’n ander saak verteenwoordig, byvoorbeeld ’n kruis stel Christenskap voor en ’n wit duif stel vrede voor. Kleure dra baie keer simboliese betekenisse. Dink aan die konnotasies wat aan kleure soos blou, rooi en groen gegee word.

Spanning Die spanning wat in ’n verhaal geskep word, loop gewoonlik op tot by ’n hoogtepunt waarna die spanning dan opgelos word. 21

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Aktiwiteit 5.1: Kortverhaal: “Die kraai en die jakkals” Lees nou die volgende kortverhaal aan die leerders voor en laat hulle aandagtig in hul boeke volg. Verduidelik dan die daaropvolgende vrae aan die leerders sodat hulle die vrae in hul werkboeke kan beantwoord.

Die kraai en die jakkals ’n Hongerige kraai vlieg eendag by ’n huis verby en sien deur ’n oop venster ’n groot stuk kaas op die tafel in die eetkamer lê. Hy wip na binne, gryp die stuk kaas en vlieg na ’n boom daar naby om dit daar te verslind. Net op daardie oomblik kom daar ’n jakkals verby. Hy sien dadelik die stuk kaas in die kraai se bek. Hy is darem baie lus vir die stuk kaas. Maar hoe om dit in die hande te kry? Jakkals is bekend vir sy sluheid en hy het dadelik ’n plan. Hy begin die kraai te vlei: “Jy is darem maar ’n pragtige voël! Kyk hoe lieflik blink jou vere in die winterson!” Watter kraai sou nie gevlei voel nie? In plaas van om onmiddellik aan die stuk kaas te begin vreet, luister hy gretig na die jakkals. “Ek is seker so ’n mooi voël kan ook pragtig sing. My liewe ou kraai, wil jy nie vir my sing nie? Ek hou baie van mooi musiek.” Die ou kraai is so gevlei deur die jakkals dat hy werklik glo wat die ou skelm alles vir hom sê. Hy vergeet skoon van sy honger en van die lekker stuk kaas. Hy maak sy bek oop om sy stem te laat hoor, maar voordat hy nog die eerste krasgeluide kan voortbring, val die stuk kaas natuurlik grond toe. Die jakkals gryp dit en wag ook nie langer om na die kraai se mooi stem te luister nie. Te laat sien die kraai hoe hy deur die vleier gekul is. Vrae 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. © Optimi

Waar het die kraai die stuk kaas sien lê? Waar was hy van plan om die kaas te gaan verslind? Vertel in ’n paar sinne wat jakkals se plan was. Hoe vlei hy die kraai? Wat het gebeur toe die kraai sy bek oopmaak? Wat noem ons die geluid wat ’n kraai maak? Wat is ’n “vleier”? Wat dink jy is die boodskap van die kortverhaal? Watter tipe verteller is aan die woord? Wat sou jy sê is die klimaks van die verhaal? Watter simboliek word daar altyd aan ’n jakkals gekoppel? Voel jy jammer vir die kraai? Gee ’n rede vir jou antwoord. 22

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Memorandum 1. Deur ’n oop venster op ’n tafel in die eetkamer. 2. In ’n boom daar naby. 3. Het die kraai gevlei. Hom gekul en laat sing. Dit sou die kaas laat uitval. Dan kan hy dit gryp en self eet. 4. Vertel hom hy het mooi vere – blink in die son. Sing baie mooi. 5. Die kaas het uitgeval – jakkals het dit gegryp en weggeloop – nie geluister hoe kraai sing nie. 6. Kras. 7. Iemand wat ander mense heuning om die mond smeer – mooi dinge sê. 8. Leerder se eie antwoord wat sin maak, byvoorbeeld: ’n mens moenie na vleitaal luister nie/’n mens moenie enige iemand net vertrou nie. 9. ’n Derdepersoonsverteller. 10. Die deel waar die kraai sy bek oopmaak om te sing. 11. ’n Jakkals is altyd skelm, vang en verkul ander met slim truuks. 12. Leerder se eie antwoord wat sin maak. Die leerder moet ja/nee sê en ’n rede verskaf, byvoorbeeld: ja – hy het nie sleg van die jakkals gedink nie of nee – hy het gekies om na die jakkals se vleitaal te luister.

Les 5.2: Lees en kyk: Poësie Behandel die volgende digterlike aspekte met die leerders. Dit is die fondasie van die studie van gedigte en dit is belangrik dat die leerders dit verstaan en kan toepas. 1.

Die bou van ’n gedig ’n Gedig bestaan uit strofes. Elke strofe bestaan uit reëls. Die laaste woord van elke versreël rym met die volgende reël of ’n ander reël se laaste woord. vier reëls een strofe

Rym 2.1

Rympatroon Wanneer woorde aan die einde van ’n versreël dieselfde klink, noem ons dit rym. Bv. …. kom speel saam met my …. daar doer in die vlei Die laaste woorde wat in elke reël rym, bepaal die rymskema van die gedig. 23

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

2.2

Rymskema Die twee reëls: “kom speel saam met my / daar doer in die vlei” se rymskema is “AA”. Kyk na die verskillende rymskemas en wat dit genoem word. Gepaarde rym A A B B

Gekruisde rym A B A B

Omarmde rym A B B A

Gebroke rym A B C B

Hier is nou ’n voorbeeld van elke rymskema met ’n strofe van ’n gedig. Lees dit hardop vir jouself en kyk of jy die rympatroon kan sien.

2.3

Gepaarde rym kom speel saam met my A daar doer in die vlei A ons kan lag en baljaar B al ons huiswerk is klaar B

Gekruisde rym kom speel saam met my ons kan lag en baljaar daar doer in die vlei kom, ons huiswerk is klaar

A B A B

Omarmde rym daar is ’n wyse ou uil hy sien alles raak hy kan heelmaak by hom kan jy skuil

A B B A

Gebroke rym daar is ’n wyse ou uil hy sit altyd alleen hy lyk soms verdwaas maar hy verstaan baie

A B C D

Slagrym daar is ’n wyse ou uil en al lyk hy bietjie vuil sal hy goeie raad uitruil by hom kan jy skuil

A A A A

Halfrym Soms is dit nie die einde van die reëls wat met mekaar rym nie, maar woorde in die middel van die sin wat die effek van rym skep. Hierdie rym is nie volle rym soos wat ons by rymskemas en rympatrone geleer het nie; dié effek is soos ’n halwe rym. Daar is twee tipes halfrym: alliterasie en assonansie. 24

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Halfrym

alliterasie

assonansie

2.3.1

Alliterasie Die herhaling van dieselfde konsonantklank in ’n reël, byvoorbeeld: “saggies suis die wind” of “warrelwind waai weer wes”.

2.3.2

Assonansie Dit is die herhaling van dieselfde vokaalklanke in ’n reël, byvoorbeeld: “ons groet mekaar vroeg met ’n soen”.

Beeldspraak Beeldspraak beteken “beelde wat praat”. Dit is figuurlike taalgebruik wat altyd besig is om iets te vergelyk. Daar is drie tipes beeldspraak: Beeldspraak

vergelyking

metafoor

personifikasie

3.1

Vergelyking Twee dinge word met mekaar vergelyk met die woorde “net soos”, “soos” en “nes”, byvoorbeeld: hy is so sterk soos ’n leeu.

3.2

Metafoor Twee dinge word met mekaar vergelyk sonder die woorde “net soos”, “soos” en “nes”, byvoorbeeld: hy is ’n leeu. Hier moet jy verder dink en jouself vra watter eienskappe ’n leeu het en self die afleiding maak van wat die vergelyking sê.

3.3

Personifikasie Menslike eienskappe word aan lewelose dinge, diere en plante gegee, byvoorbeeld: Die son glimlag, die wind gesels, die mure het ore, ens.

Stylfigure Stylfigure is digterlike aspekte wat help om dieper betekenisse aan ’n gedig te gee.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

4.1

Oksimoron Twee teenoorgestelde idees word direk langs mekaar gebruik, byvoorbeeld: ou nuus.

4.2

Onomatopee/klanknabootsing “Naboots” beteken “copy” en “klank” beteken “sound”. Dit is woorde wat ’n geluid beskryf, byvoorbeeld: karplaks, ritsel, doef, boem, zoem.

4.3

Hiperbool Dit is wanneer daar oordryf word – iets word groter gemaak as wat dit regtig is, byvoorbeeld: ek het jou al ’n duisend keer gevra.

4.4

Kontras Twee uiterstes word langs mekaar gestel, byvoorbeeld: stilbly is ook ’n antwoord.

4.5

Ironie Dit is wanneer die teenoorgestelde gebeur van dit wat jy verwag.

4.6

Sarkasme Dit is wanneer jy met iemand spot, maar hierdie spot is bytend en om iemand anders seer te maak.

4.7

Klimaks Dit is die opwindendste en belangrikste deel van die gedig/storie. Dit is die hoogtepunt.

4.8

4.9

Eufemisme Dit is wanneer jy iets op ’n versagtende manier probeer sê om iemand se gevoelens te spaar. In plaas daarvan om te sê iemand is dood, sê jy eerder “hy is nie meer met ons nie” of “hy het aanbeweeg”.

4.10

Elisie Dit is wanneer ’n klank weggelaat word ter wille van die rym of ritme, byvoorbeeld: “skuus” in plaas van “ekskuus” of “ek’s” in plaas van “ek is”. Woordspeling Dit is wanneer een woord gebruik word om ’n ander woord se betekenis uit te bring. Dit is gewoonlik woorde wat dieselfde klink.

4.11

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

4.12

4.13

Eenheid

Polisindeton Dit is die herhaling van ’n voegwoord, gewoonlik die woord “en”. Dit word vir ritme gebruik of om ’n lys dinge te beklemtoon, byvoorbeeld: “en hyg en snork en swoeg en sweet”. Retoriese vraag Dit is ’n vraag waarop ’n mens nie ’n antwoord verwag nie, byvoorbeeld: moet ek jou nou regtig weer vra?

4.14

Inversie Dit is wanneer die verkeerde woordorde in ’n gedig gebruik word. Dit is om woorde wat dan in die verkeerde posisie staan te beklemtoon.

4.15

Enjambement Dit is wanneer een reël in die gedig oorgaan na die volgende reël sonder enige leestekens. Dit is gewoonlik om die tempo van die gedig te versnel.

Toon Die toon van die gedig is die atmosfeer wat geskep word. Is dit ’n neerslagtige (depressiewe) gedig wat miskien oor die dood handel of is dit ’n speelse gedig wat oor iemand se kinderlewe handel? Daar is verskeie aspekte van ’n gedig wat die toon beïnvloed: 5.1

Tempo Dit is hoe vinnig of stadig mens die gedig lees. Dit word bepaal deur leestekens, die lengte van reëls en ook die woordkeuse van die digter.

5.2

Tema Die tema is die gedagte van die gedig – dit is waaroor die gedig gaan.

5.3

Boodskap Dit verwys spesifiek na watter idees die skrywer/digter aan die leser wil oordra.

Aktiwiteit 5.2: Gedig: “By die robot in Eerstelaan” Lees die titel van die gedig: “By die robot in Eerstelaan” aan die leerders voor en vra hulle waaroor hulle dink die gedig moontlik kan handel. Gesels met die leerders oor hulle idees en vra hulle of hulle weet wat die Afrikaanse woord vir “robot” is (verkeerslig). Laat die leerders nou in hul boeke volg terwyl die gedig aan hulle voorgelees word. Behandel ook die digterlike aspekte in die tweede kolom met die leerders. Moedig die leerders aan om kleur te gebruik om aspekte soos alliterasie en assonansie uit te lig. Moedig die leerders aan om die stylfigure en beeldspraak waarvan hulle geleer het, self in die gedig te identifiseer. 27

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Eerste Addisionele Taal

Eenheid

Gaan dan ook saam met die leerders deur die verduideliking van die gedig wat volg. By die robot in Eerstelaan Marita van Aswegen

Titel (woordspeling: “robot”) Digter

1. 2. 3. 4.

twee pare voete girts oor die teer sy arm en nek is so styf en seer sy bene so lam van gister se staan ingehaak volg hy gedwee waar hulle gaan

klanknabootsing: girts alliterasie: s-klank rympatroon: AABB rymskema: paarrym

5. 6. 7. 8.

motors se bande knars tot stilstand in ’n blikkie klingel vyf sent en ’n rand hy ruik die vis-en-tjipswinkel van eerstelaan hier by die robot waar hy die dag omstaan

klanknabootsing: knars, klingel

9. 10. 11. 12.

sy arm word gepluk en geruk en hy skrik toe sy voet dom oor ’n pyp eenkant toe swik “ons beter geld kry, of ek los jou hier,” sis die tsotsi en sy asem ruik na bier

polisindeton: herhaling van “en” personifikasie: “sy voet dom”

13. 14. 15. 16.

sy hart klop vinnig soos dié van ’n bang kind hoe sal hy weer sy lêplek van hier af kan vind? die verkeerslig klik en die enjins brul saam sy dowwe oë bewend opwaarts geslaan

vergelyking: soos 'n bang kind retoriese vraag klanknabootsing: klik, brul assonansie: w-klank

17. 18. 19. 20.

trieng, trieng lui ’n fiets se klokkie hy buk af en trek aan sy stukkende sokkie die verkeerslig klik en bande skuur oor teer sy arm en skouer is so styf en so seer

klanknabootsing: “trieng, trieng”

21. 22. 23. 24.

’n motorruit tjier af en ver weg dreun ’n bus. as die dood hom tog net wil kom haal dan kan hy vir ewig en altyd rus die tsotsi skraap sy keel en spoeg ’n straal

klanknabootsing: tjier, dreun herhaling: “vir ewig en altyd” alliterasie: s-klank

25. 26. 27. 28.

geld klingel in die blikkie en lê dan stil die duiwe koer en ’n kindjie jil “mammie hy’s blind,” piep die dogtertjie sag hy draai sy kop skuins en hy wag

klanknabootsing: klingel kontras: duiwe sag, kind hard dogtertjie = opreg

29. 30. 31. 32.

“hier is nog tien rand,” sê die vrou “koop vir jou iets om aan te kou” die verkeerslig klik en hy hou aan met wag die tsotsi pluk hom aan sy seer arm en lag.

metafoor: sis = slang

alliterasie: s-klank, herhaling: so

Die blinde bedelaar word deur die skelms by die verkeerslig gehou en hulle steel aan die einde van die dag sy geld by hom. Hy het nie beheer hieroor nie, want hy is blind en moet Uit: Verskuns vir Eerste Addisionele Taal, 2015 op die skelm staatmaak om weer by sy lêplek (reël 14) uit te kom (tema). 28