Í5$È-A-LFS-SG01&Î
2
1
0
4
-
A
-
L
F
S
-
S
G
0
1
LEWENSVAARDIGHEDE HANDLEIDING Graad 4
Lewensvaardighede Handleiding
2104-A-LFS-SG01
Í5$È-A-LFS-SG01&Î
Graad 4
Aangepas vir KABV
LM van der Walt
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
INHOUDSOPGAWE LESELEMENTE .................................................................................................................. 5 VOORWOORD ................................................................................................................... 6 JAARPLAN ................................................................................................................... 8 EENHEID 1: Persoonlike en sosiale welsyn .................................................................. 10 Les 1: Persoonlike sterkpunte ............................................................................... 11 AKTIWITEIT 1 .......................................................................................... 13 AKTIWITEIT 2 .......................................................................................... 14 Les 2: Respek vir eie en ander se liggame ........................................................... 17 AKTIWITEIT 3 .......................................................................................... 20 AKTIWITEIT 4 .......................................................................................... 22 Les 3: Konflikhantering .......................................................................................... 23 AKTIWITEIT 5 .......................................................................................... 24 AKTIWITEIT 6 .......................................................................................... 25 AKTIWITEIT 7 .......................................................................................... 25 EENHEID 2: Uitvoerende kunste .................................................................................... 26 Les 4: Opwarming en spel..................................................................................... 27 AKTIWITEIT 8 .......................................................................................... 30 AKTIWITEIT 9 .......................................................................................... 30 AKTIWITEIT 10 ........................................................................................ 30 AKTIWITEIT 11 ........................................................................................ 30 AKTIWITEIT 12 ........................................................................................ 30 Les 5: Improviseer en skep ................................................................................... 31 AKTIWITEIT 13 ........................................................................................ 31 AKTIWITEIT 14 ........................................................................................ 31 Les 6: Lees, interpreteer en opvoer ...................................................................... 31 AKTIWITEIT 15 ........................................................................................ 33 AKTIWITEIT 16 ........................................................................................ 33 Les 7: Waardeer en nadenke ................................................................................ 33 AKTIWITEIT 17 ........................................................................................ 35 EENHEID 3: Visuele kunste............................................................................................. 36 Les 8: Visuele geletterdheid .................................................................................. 37 AKTIWITEIT 18 ........................................................................................ 38 Les 9: Skep in 2D .................................................................................................. 39 AKTIWITEIT 19 ........................................................................................ 42 Les 10: Ontwerp in 3D .......................................................................................... 42 EENHEID 4: Liggaamlike opvoeding .............................................................................. 44 Les 11: Veiligheidsmaatreëls tydens aktiwiteite .................................................... 45 AKTIWITEIT 20 ........................................................................................ 46
1
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Les 12: Uitvoer van bewegings – lokomotories, elevasie, rotasie en balans......... 47 AKTIWITEIT 21 ........................................................................................ 47 AKTIWITEIT 22 ........................................................................................ 47 Les 13: Deelname aan lokomotoriese, elevasie-, rotasie- en balanseeraktiwiteite .................................................................................................. 47 EENHEID 5: Persoonlike en sosiale welsyn .................................................................. 48 Les 14: Emosies.................................................................................................... 49 AKTIWITEIT 23 ........................................................................................ 52 AKTIWITEIT 24 ........................................................................................ 52 Les 15: Persoonlike ervaring van groepwerk ........................................................ 54 AKTIWITEIT 25 ........................................................................................ 55 Les 16: Afknouery en boelie .................................................................................. 56 AKTIWITEIT 26 ........................................................................................ 57 AKTIWITEIT 27 ........................................................................................ 58 Les 17: Kinderregte en verantwoordelikhede ........................................................ 60 AKTIWITEIT 28 ........................................................................................ 61 AKTIWITEIT 29 ........................................................................................ 63 EENHEID 6: Uitvoerende kunste .................................................................................... 65 Les 18: Opwarming en spel................................................................................... 66 Les 19: Improviseer en skep ................................................................................. 67 AKTIWITEIT 30 ........................................................................................ 68 AKTIWITEIT 31 ........................................................................................ 68 Les 20: Lees, interpreteer en opvoer .................................................................... 69 AKTIWITEIT 32 ........................................................................................ 70 AKTIWITEIT 33 ........................................................................................ 70 Les 21: Waardeer en nadenke .............................................................................. 70 AKTIWITEIT 34 ........................................................................................ 71 AKTIWITEIT 35 ........................................................................................ 73 EENHEID 7: Visuele kunste............................................................................................. 74 Les 22: Visuele geletterdheid ................................................................................ 76 AKTIWITEIT 36 ........................................................................................ 76 Les 23: Ontwerp in 2D .......................................................................................... 77 AKTIWITEIT 37 ........................................................................................ 78 Les 24: Skep in 3D ................................................................................................ 78 EENHEID 8: Liggaamlike opvoeding .............................................................................. 82 Les 25: Veiligheidskwessies in sport ..................................................................... 82 AKTIWITEIT 38 ........................................................................................ 85 Les 26: Aangepaste aanvalspeletjies .................................................................... 85 AKTIWITEIT 39 ........................................................................................ 86
2
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
EENHEID 9: Persoonlike en sosiale welsyn .................................................................. 87 Les 27: Kultuurdiversiteit en morele lesse ............................................................. 88 AKTIWITEIT 40 ........................................................................................ 91 Les 28: Meerderheidsgelowe in Suid-Afrika .......................................................... 93 AKTIWITEIT 41 ........................................................................................ 98 Les 29: Waterveiligheid ......................................................................................... 99 AKTIWITEIT 42 ...................................................................................... 100 EENHEID 10: Uitvoerende kunste ................................................................................ 102 Les 30: Opwarming en spel................................................................................. 103 Les 31: Improviseer en skep ............................................................................... 105 Les 32: Lees, interpreteer en opvoer .................................................................. 106 AKTIWITEIT 43 ...................................................................................... 106 AKTIWITEIT 44 ...................................................................................... 106 AKTIWITEIT 45 ...................................................................................... 107 Les 33: Waardeer en nadenke ............................................................................ 107 AKTIWITEIT 46 ...................................................................................... 108 EENHEID 11: Visuele kunste......................................................................................... 109 Les 34: Visuele geletterdheid .............................................................................. 109 AKTIWITEIT 47 ...................................................................................... 110 AKTIWITEIT 48 ...................................................................................... 111 Les 35: Skep in 2D .............................................................................................. 112 AKTIWITEIT 49 ...................................................................................... 112 AKTIWITEIT 50 ...................................................................................... 113 Les 36: Skep in 3D .............................................................................................. 113 AKTIWITEIT 51 ...................................................................................... 114 AKTIWITEIT 52 ...................................................................................... 115 EENHEID 12: Liggaamlike opvoeding .......................................................................... 116 Les 37: Veiligheidsmaatreëls .............................................................................. 116 AKTIWITEIT 53 ...................................................................................... 118 Les 38: Uitvoer van ritmiese bewegings wat fokus op verbetering van die postuur ................................................................................................... 118 AKTIWITEIT 54 ...................................................................................... 119 AKTIWITEIT 55 ...................................................................................... 119 Les 39: Deelname aan ritmiese bewegings ........................................................ 119 AKTIWITEIT 56 ...................................................................................... 120 AKTIWITEIT 57 ...................................................................................... 120 EENHEID 13: Persoonlike en sosiale welsyn .............................................................. 121 Les 40: Verkeersreëls vir padgebruikers ............................................................. 122 AKTIWITEIT 58 ...................................................................................... 125 Les 41: Persoonlike en huishoudelike higiëne .................................................... 125 AKTIWITEIT 59 ...................................................................................... 128 3
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Les 42: Omgewingsbewaring en persoonlike gesondheid .................................. 129 AKTIWITEIT 60 ...................................................................................... 131 Les 43: MIV/vigsopvoeding ................................................................................. 133 AKTIWITEIT 61 ...................................................................................... 134 EENHEID 14: Uitvoerende kunste ................................................................................ 136 Les 44: Opwarming en spel................................................................................. 137 AKTIWITEIT 62 ...................................................................................... 137 AKTIWITEIT 63 ...................................................................................... 137 AKTIWITEIT 64 ...................................................................................... 137 AKTIWITEIT 65 ...................................................................................... 138 Les 45: Improviseer en skep ............................................................................... 138 AKTIWITEIT 66 ...................................................................................... 138 AKTIWITEIT 67 ...................................................................................... 139 Les 46: Lees, interpreteer en opvoer .................................................................. 139 AKTIWITEIT 68 ...................................................................................... 140 Les 47: Waardeer en nadenke ............................................................................ 140 EENHEID 15: Visuele kunste......................................................................................... 141 Les 48: Visuele geletterdheid .............................................................................. 141 AKTIWITEIT 69 ...................................................................................... 142 Les 49: Skep in 2D .............................................................................................. 143 AKTIWITEIT 70 ...................................................................................... 143 Les 50: Skep in 3D .............................................................................................. 144 EENHEID 16: Liggaamlike opvoeding .......................................................................... 145 Les 51: Veiligheidsmaatreëls tydens swem- en atletiekaktiwiteite ...................... 145 AKTIWITEIT 71 ...................................................................................... 146 Les 52: Uitvoer van en deelname aan swemaktiwiteite....................................... 147 AKTIWITEIT 72 ...................................................................................... 147 AKTIWITEIT 73 ...................................................................................... 148 AKTIWITEIT 74 ...................................................................................... 148 AKTIWITEIT 75 ...................................................................................... 150 Les 53: Uitvoer van en deelname aan atletiekaktiwiteite..................................... 150 AKTIWITEIT 76 ...................................................................................... 153 VERWYSINGS ............................................................................................................... 154 KLEURBYLAE ............................................................................................................... 157 Les 8: Visuele geletterdheid ................................................................................ 159 Les 9: Skep in 2D ................................................................................................ 160 Les 23: Ontwerp in 2D ........................................................................................ 160 AKTIWITEIT 47 ...................................................................................... 161 Les 35: Skep in 2D .............................................................................................. 162 AKTIWITEIT 49 ...................................................................................... 162 Les 48: Visuele geletterdheid .............................................................................. 163 4
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
LESELEMENTE LEERDOELWITTE Wat die leerder aan die einde van die les moet weet. Geneem uit die KABV.
BELANGRIKE TERMINOLOGIE Nuwe terminologie om die begrip van die vak as deel van die les uit te brei.
AKTIWITEIT Vrae wat voltooi moet word ten einde die kennis van die voltooide les te toets.
5
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
VOORWOORD Baie welkom in Graad 4! Jy moet baie lees oor die onderwerpe wat ons gaan behandel sodat jy jou algemene kennis kan verbreed. Die vak Lewensvaardighede dra daartoe by om jou as leerder as geheel te ontwikkel. Dit beteken dat jy op ’n fisiese, intellektuele, persoonlike, emosionele en sosiale vlak jou volle potensiaal sal kan bereik. Jy word toegerus met kennis en vaardighede om jou te help om as volwaardige mens in die samelewing te kan funksioneer. Die vak moedig jou aan om lewensvaardighede te ontwikkel wat jou sal toerus om op ’n doeltreffende wyse die aanslae van die samelewing te hanteer. Jy sal ook dan ’n aktiewe en verantwoordelike rol in die samelewing kan speel. Lewensvaardighede as vak bestaan uit drie afdelings: • Persoonlike en Sosiale Welsyn (PSW) • Liggaamlike Opvoeding (LO) • Skeppende Kunste (SK) – Uitvoerende Kunste en Visuele Kunste Die handleiding is só saamgestel dat die drie afdelings inmekaar vloei. Die LO-aktiwiteite is dus nie agter in die handleiding geplaas nie, maar word by elke kwartaal se werk ingesluit. Jy en jou fasiliteerder kan wel die lesinhoud aanpas soos wat julle goeddink, maar julle moet seker maak dat AL die werk deur die kwartaal gedek word. Indien jy byvoorbeeld een LOles ’n week wil kry, kan jy. Persoonlike en Sosiale Welsyn leer jou hoe om op te tree in die verhouding tussen jouself en jou omgewing en gemeenskap. Dit gee aan jou die lewensvaardighede om ingeligte besluite te neem ten opsigte van die alledaagse lewe. Dit sluit ook besluite in oor jou persoonlike leefstyl, gesondheid en sosiale welsyn. Dit sal jou help om moeilike situasies te kan hanteer. Dit fokus veral op die volgende drie onderwerpe: 1. Ontwikkeling van die self 2. Gesondheids- en omgewingsverantwoordelikheid 3. Sosiale verantwoordelikheid. Liggaamlike Opvoeding fokus op fisiese ontwikkeling. Jy leer van gesonde eet- en oefengewoontes sodat jy gesond en fiks kan wees.
6
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Die laaste deel is Skeppende Kunste. Dit stel jou bloot aan dans, drama, musiek en visuele kuns. Dit help jou om jou kreatiwiteit te ontwikkel en uit te brei. Visuele Kunste fokus op die volgende drie aspekte: 1. Visuele geletterdheid 2. Ontwerpe in 2D 3. Ontwerpe in 3D Uitvoerende Kunste fokus op die volgende vier aspekte: 1. Opwarming en spel 2. Improviseer en skep 3. Lees, interpreteer en opvoer 4. Waardeer en nadenke Al die formele assessering kan in die portefeuljeboek gevind word.
7
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
JAARPLAN EENHEID
1
2
3
4
5
6
7
8
LES KWARTAAL 1 Les 1: Persoonlike sterkpunte Les 2: Respek vir eie en ander se liggame Les 3: Konflikhantering Formele assessering Les 4: Opwarming en spel Les 5: Improviseer en skep Les 6: Lees, interpreteer en opvoer Les 7: Waardeer en nadenke Les 8: Visuele geletterdheid Les 9: Skep in 2D Les 10: Ontwerp in 3D Formele assessering Les 11: Veiligheidsmaatreëls tydens aktiwiteite Les 12: Uitvoer van bewegings – lokomotories, elevasie, rotasie en balans Les 13: Deelname aan lokomotoriese, elevasie-, rotasie- en balanseeraktiwiteite KWARTAAL 2 Les 14: Emosies Les 15: Persoonlike ervaring van groepwerk Les 16: Afknouery en boelie Les 17: Kinderregte en verantwoordelikhede Les 18: Opwarming en spel Les 19: Improviseer en skep Les 20: Lees, interpreteer en opvoer Les 21: Waardeer en nadenke Formele assessering Les 22: Visuele geletterdheid Les 23: Ontwerp in 2D Les 24: Skep in 3D Formele assessering Les 25: Veiligheidskwessies in sport Les 26: Aangepaste aanvalspeletjies Formele assessering 8
DATUM BEGIN
DATUM VOLTOOI
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
9
10
11
12
13
14
15
16
KWARTAAL 3 Les 27: Kultuurdiversiteit en morele lesse Les 28: Meerderheidsgelowe in Suid-Afrika Les 29: Waterveiligheid Formele assessering Les 30: Opwarming en spel Les 31: Improviseer en skep Les 32: Lees, interpreteer en opvoer Les 33: Waardeer en nadenke Les 34: Visuele geletterdheid Les 35: Skep in 2D Les 36: Skep in 3D Formele assessering Les 37: Veiligheidsmaatreëls Les 38: Uitvoer van ritmiese bewegings wat fokus op verbetering van die postuur Les 39: Deelname aan ritmiese bewegings Formele assessering KWARTAAL 4 Les 40: Verkeersreëls vir padgebruikers Les 41: Persoonlike en huishoudelike higiëne Les 42: Omgewingsbewaring en persoonlike gesondheid Les 43: MIV/vigsopvoeding Formele assessering Les 44: Opwarming en spel Les 45: Improviseer en skep Les 46: Lees, interpreteer en opvoer Les 47: Waardeer en nadenke Les 48: Visuele geletterdheid Les 49: Skep in 2D Les 50: Skep in 3D Formele assessering Les 51: Veiligheidsmaatreëls tydens swemen atletiekaktiwiteite Les 52: Uitvoer van en deelname aan swemaktiwiteite Les 53: Uitvoer van en deelname aan atletiekaktiwiteite Formele assessering
9
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
1
Eenheid
EENHEID 1: Persoonlike en sosiale welsyn LEERDOELWITTE Nadat jy hierdie eenheid voltooi het, moet jy die volgende kan doen: • Jou eie persoonlike sterkpunte kan identifiseer, ondersoek en waardeer. • Suksesvolle en minder suksesvolle ervarings kan identifiseer. • Minder suksesvolle ervarings in positiewe leerervarings omskep. • Respek toon vir jou, sowel as ander persone se liggame. • Gepaste strategieë kan toepas om konfliksituasies te vermy en te hanteer. INLEIDING Persoonlike en sosiale welsyn gaan daaroor om jou te leer om ’n gesonde, gelukkige en suksesvolle lewe te lei. In die eenheid gaan jy leer hoe om jou eie sterkpunte, asook die van ander mense, te identifiseer. Dit is baie belangrik om te weet wat jou sterkpunte is, sodat jy dit kan gebruik om jou doelwitte te bereik. Dit is ook goed om te weet wat jou swakker eienskappe is, sodat jy daaraan kan werk en dit verbeter. Dit kan dan selfs een van jou sterkpunte word! Ons moet respek hê vir ons eie liggame. Ons moet ons liggaam voed met gesonde kos en versterk met fisiese aktiwiteite. Dit is ook belangrik om ander persone se liggame te respekteer. Daarom mag jy nooit iets doen wat ’n ander persoon ongemaklik kan laat voel nie. Laastens gaan ons kyk na moontlike konfliksituasies en hoe jy dit kan vermy of hanteer. Kyk na die onderstaande uiteensetting om dit makliker te verstaan: Persoonlike sterkpunte • Identifiseer eie en ander se sterkpunte. • Gebruik sterkpunte op ’n positiewe wyse. • Lees oor rolmodelle of suksesvolle persone. Respek vir eie en ander se liggame • Hoe om eie liggaam te versorg en respekteer. • Hoe om ander se liggame te respekteer. • Lees oor die versorging en respek vir die liggaam. 10
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
Konflikhantering • Konfliksituasies tuis en by die skool. • Redes vir konflik. • Konflikhantering. • Lees oor veilige omgewings en hoe om konfliksituasies te vermy. BELANGRIKE TERMINOLOGIE • • • • •
Sterkpunte: Positiewe eienskappe van ’n persoon wat hy/sy kan gebruik om sukses te behaal, bv. pligsgetrouheid, lojaliteit. Swakpunte: Eienskappe van ’n persoon wat hy/sy graag wil verander, bv. ’n vinnige humeur of ongeduld. Rolmodelle: ’n Persoon wat vir jou op ’n positiewe wyse as inspirasie dien. Respek: Wanneer iemand of iets vir jou belangrik is en jy dit met sorgsaamheid en versigtigheid hanteer. Konflik: Wanneer twee partye nie oor ’n onderwerp saamstem nie.
Les 1: Persoonlike sterkpunte Aanbevole hulpmiddels: handleiding, tydskrifprente, boeke oor rolmodelle en suksesvolle mense met selfvertroue, en koerantberigte 1.1
Identifiseer, ondersoek en waardeer jou eie sterkpunte
Wie is jy? Plak ’n foto van jouself in die onderstaande blokkie.
11
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
Kyk na die foto wat jy in die blokkie geplak het van jouself. Beantwoord nou die volgende vra in jou werkboek en wees eerlik met jouself! 1. Wat sien jy eerste raak as jy na die foto kyk? 2. Is jy tevrede met wat jy sien? 3. Gee ’n goeie rede vir jou antwoord in vraag 2. 4. Maak ’n lysie van al jou sterkpunte, met ander woorde al jou goeie eienskappe. 5. Maak ’n lysie van al jou swakker eienskappe – dit is al die goed wat jy graag aan jouself sou wou verander. Jy sal nou ’n beter prentjie van jouself as ’n persoon hê. Ons het almal sterkpunte en swakpunte. Dit is waarom ons suksesvolle ervarings beleef, maar ook minder suksesvolle ervarings. Dit is belangrik dat jy weet wat is die eienskappe waaraan jy moet werk, sodat jy jou volle potensiaal kan bereik. Jou sterkpunte moet jy waardeer en dit positief aanwend om jou doelwitte te bereik. Jy moet besef dat daar ervarings gaan wees wat minder suksesvol is, maar dié ervarings kan gebruik word as ’n positiewe leerskool. Jy dink dalk aan “Superman” as ek die woordjie sterkpunte gebruik. Maar dit is nie die tipe “sterk” waarvan ek hier praat nie. Jou sterkpunte is innerlike krag – dinge wat jy goed kan doen. Die volgende is ’n lys van sulke sterkpunte: • Kreatiwiteit • Gesonde nuuskierigheid na kennis • Om “oopkop” te wees • Leergierigheid • Waagmoedig te wees • Deursettingsvermoë • Lewenslustigheid • Goedhartigheid • Leierseienskappe • Selfbeheer kan toepas • Goeie humorsin Dit is net so belangrik om jou swakpunte te ken. Dit gebeur dikwels dat ’n persoon nie sukses behaal nie en dan nie kan verstaan hoekom hulle elke keer misluk nie. As ek egter my swakpunte kan identifiseer, kan ek dit verbeter en dan sal ek suksesvol kan wees in alles wat ek aanpak. Die volgende is ’n aantal swakpunte wat sukses kan kortwiek: • Aggressiwiteit • Arrogansie • Onsensitief vir ander mense se gevoelens • Bevooroordeeld wees • Hardkoppigheid • Baasspelerigheid • Angs 12
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
• • • • • •
1
Eenheid
Ongeduldig Negatiewe houding Impulsief Lui Selfsugtig Onbeskof
Dit is ook belangrik om ander mense se sterkpunte raak te sien en dit te respekteer. Bestudeer die prentjie: My naam is Thabo.
Thabo het ’n ontleding gaan doen van sy sterkpunte en sy swakpunte. Dit kan hom help om te bepaal wat is die eienskappe wat hy moet verbeter. Dinge waarvan Thabo hou om te doen • Rugby speel met sy vriende. • Na mooi musiek luister. • Met sy hond in die tuin speel.
Dinge waarvan Dinge wat Thabo Thabo nie hou om goed kan doen te doen nie • Die skottelgoed • Hy is ’n lojale was. vriend. • Die vullis uitvat. • Hy kan mooi sing. • Huiswerk doen. • Vroeg opstaan vir • Hy vertel altyd die waarheid. skool.
Dinge wat Thabo wil verbeter • • •
Hy wil sy mamma help in die huis. Sy kamer netjies hou. Sy huiswerk meer getrou doen.
AKTIWITEIT 1 1. Gebruik nou dieselfde metode as wat Thabo gebruik het. Trek vir jou ’n diagram in jou werkboek en skryf jou eie, persoonlike eienskappe daarin. Dinge waarvan jy hou om te doen
2. 3.
Dinge waarvan jy nie hou om te doen nie
Dinge wat jy goed kan doen
Dinge wat jy wil verbeter
Trek nou vir jou maat/broer/suster ook ’n tabel op en identifiseer sy/haar eienskappe. Vergelyk die twee tabelle.
13
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
1.2
Eenheid
1
Maniere om minder suksesvolle ervarings in positiewe leerervarings te omskep
Dinge werk nie altyd uit soos wat jy dit sou wou gehad het nie. Jy wou dalk baie graag eerste gekom het in die kunswedstryd, maar toe kry jy derde plek! Jy voel baie hartseer, want jy weet dat jy ’n baie goeie kunstenaar is. Dit is een van jou sterkpunte, maar miskien is jy iemand wat bietjie oorhaastig kan wees. Jy het miskien jou prentjie so vinnig as moontlik probeer voltooi en het netheid en die fynere detail gevolglik afgeskeep. Maar die positiewe kant is dat jy jou sterkpunte kan gebruik om jou swakpunte te verbeter. Jy kan in die toekoms fokus op jou talent en die fyn detail in jou kunswerke, en jouself belowe om niks weer af te rammel nie! Dit is belangrik vir jou ontwikkeling as ’n goed aangepaste jongmens om nie te fokus op die negatiewe kant van ’n saak nie, maar altyd ’n les daaruit te leer. Dan kan jy altyd verbeter op die dinge waarmee jy nie so goed is nie. AKTIWITEIT 2 Lees die onderstaande storie en voltooi dit sodat dit ’n positiewe uitkoms sal hê. Erica wil baie graag aan die revue deelneem. Sy weet dat sy nie baie goed kan sing nie, maar sy gaan tog na die oudisies toe. Ongelukkig word Erica nie gekies vir die revue nie. Sy is baie hartseer. Erica hoor dat juffrou iemand soek om die dekor te verf, en sy is ’n baie goeie kunstenaar ... 1.3
Lees oor rolmodelle of suksesvolle mense met selfvertroue
Daar is baie mense wat hul sterkpunte gebruik om hul swakhede te oorkom. Hierdie mense kan ons as rolmodelle voorhou. Daar is ook baie boeke geskryf deur persone wat struikelblokke moes oorkom om sukses te behaal. Voorbeelde van boeke wat jy gerus kan lees:
14
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
Al die vorige boeke vertel verhale van mense wat struikelblokke in hulle lewe suksesvol oorkom het. Lees ook die storie oor Siya Kolisi, kaptein van die Springbok-rugbyspan wat in 2019 die Wêreldbeker gewen het. Kolisi vandag ’n rolmodel vir duisende mense regoor die wêreld
Figuur 1.1
As daar nou een Suid-Afrikaanse sportman in Suid-Afrika is wie se naam die meeste van ons ken, is dit Siyamthanda (Siya) Kolisi. Kolisi is kaptein van die Springbok-rugbyspan en het in 2019 sy span tot ’n Wêreldbekeroorwinning gelei. Hy is die eerste swart speler wat ’n Springbok-kaptein geword het. Hierdie sportman was van kleins af ’n uitblinker. Hy het in die Zwide informele nedersetting in Port Elizabeth grootgeword en het reeds by die Emsengeni Laerskool in rugby uitgeblink. Hy is vir die Oostelike Provinsie se onder 12B-span gekies en tydens ’n wedstryd in Mosselbaai het hy onder die aandag van die bekende Grey-skool gekom. Hierdie skool is bekend vir hul uitnemende sport en het al baie bekende sportmanne opgelewer. Die skool het vir Kolisi ’n beurs aangebied en hy het gou opgang in die skool gemaak. Hy was ’n voorbeeldige leerder en ’n uitstekende sportman wat by oud en jonk gewild was. As hy ná rugbywedstryde na sy huis teruggekeer het, is hy aanvanklik oor sy spoggerige Grey-uniform gespot, maar hy het later selfs die kinders daar se respek gewen. Kolisi het nie ’n maklike lewe gehad nie. Sy ouma en sy ma is dood toe hy nog in die skool was en finansies was ’n groot uitdaging. Ten spyte daarvan het hy hard gewerk en sy bes by die skool gedoen. Van sy destydse Grey-maats vertel hy was reeds op skool ’n rolmodel vir jonger kinders en baie leerders het na hom opgekyk. 15
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
Volgens die inligtingswebwerf Wikipedia is ’n rolmodel iemand wie se gedrag, voorbeeld en sukses bewonder word en wat deur ander mense nagestreef word. Kolisi is vandag ’n rolmodel vir duisende mense regoor die wêreld – hy is ’n klinkklare voorbeeld van iemand wat ten spyte van moeilike omstandighede groot sukses behaal het. Hy bly nederig en praat met groot dankbaarheid oor almal wat ’n verskil in sy lewe gemaak het. Kolisi glo ’n mens moet aan die gemeenskap teruggee en is vandag by verskeie projekte betrokke om kinders se lewe te verbeter. Gaan soek nog ’n paar artikels oor mense wat ons as rolmodelle kan herken. Plak die berigte in jou werkboek. 1.4
Bereik jou volle potensiaal deur goeie selfbestuur toe te pas
Hoe lyk ’n jong mens wat streef na sukses? Dit is iemand wat glo in hom/haarself en wat weet wat hulle wil bereik, wat hard werk en nooit moed opgee nie. Suksesvolle mense stel vaste doelwitte en omring hulle met positiewe mense by wie hulle kan leer om suksesvol te wees. Elke persoon het sekere vaardighede, talente en belangstellings en jy moet vasstel wat joune is. Jy kan jou talente en vaardighede uitbou en dit kan jou sterkpunte word. Swak punte laat jou negatief voel oor jouself en dit kan veroorsaak dat jy nie jou volle potensiaal bereik nie. Werk elke dag daaraan om jou swakpunte te verbeter. Selfbestuur is ’n vaardigheid wat jou help beplan en jy kan dan makliker aanpas by enige verandering. Dit help jou ook om nader aan jou doelwitte te beweeg. Hoe pas ek goeie selfbestuur toe? Stap 1: Stel duidelike doelwitte vir jouself • Wat wil jy bereik op korttermyn? (Die einde van die kwartaal) • Wat wil jy bereik op medium termyn? (Die einde van die jaar) • Wat wil jy bereik op die langtermyn? (Wanneer jy groot is?) Stap 2: Benut jou tyd • Tyd is kosbaar – beplan jou tydsvebruik. • Gebruik ’n dagboek en lysies. • Stel vir jou tydsbeperkings en hou daarby. Stap 3: Handhaaf balans • Eet gesond. • Oefen gereeld. • Slaap genoeg. • Maak tyd om lekker dinge te doen. 16
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
1
Eenheid
Stap 4: Tree op soos ’n wenner • Doen altyd goeie akademiese werk. • Groet altyd vriendelik. • Behandel alle mense met respek. Les 2: Respek vir eie en ander se liggame Aanbevole hulpmiddels: handleiding, boeke oor versorging en respek vir liggaam en koerantberigte 2.1
Hoe om my eie liggaam te versorg en te respekteer
As jy jou eie liggaam respekteer en versorg sal jy goed voel oor jouself. Jy wil tog nie skaam kry as jy tussen ander mense is nie. Daarom is dit belangrik dat jy die volgende basiese stappe elke dag volg:
•
Borsel jou tande in die oggend en in die aand.
•
Eet gesond en oefen gereeld.
•
Bad of stort ten minste een keer per dag.
•
Was jou hare ten minste drie keer per week.
17
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
•
Slaap agt tot 10 uur per nag.
•
Moenie rook nie.
1
Eenheid
•
Moenie alkohol gebruik nie.
Jy het nou al hierdie reëls gekry hierbo om te verseker dat jy jouself versorg. Jy verstaan dalk nie altyd hoekom jy moet bad al voel jy nie vuil nie en daardie tandeborsel in die vakansie! Dit voel soms vir jou so onnodig! Maar kom ek verduidelik vir jou hoekom dit so belangrik is om al die dinge te doen. 1.
Borsel tande Om jou tande te borsel is die eerste stap na goeie higiëne. Jy moet jou tande vir ten minste twee minute op ’n slag borsel. Die beste metode is om saggies heen-enweer met die tandeborsel te beweeg. Borsel altyd weg van jou tandvleise af, anders kan jy dit beskadig. Colgate S.A. gee die volgende riglyne om jou tande korrek te borsel:
Borsel die buiteoppervlak van die boonste en die onderste tande.
Borsel die binneste gedeeltes van die boonste en onderste tande.
Borsel die tong om vars asem te verseker.
18
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
Jou tandeborsel moet verkieslik sag wees en die kop moet redelik klein wees. Jy moet jou tandeborsel elke drie maande vervang. Kies die tandepasta wat die beste vir jou werk. Dit is baie belangrik om jou tande versorg. Onversorgde tande en tandvleise kan lei tot: • Plaak • Tandverrotting • Tandvleisontsteking • Tandsteen • Verlies van tande • Slegte asem 2.
Bad en stort Ons verloor elke dag honderde dooie velselle. As ons nie die vel afwas nie, kan dit infeksies en velirritasie veroorsaak. Die vel kan jeuk of pyn en baie uitdroog. Ons moet ook bad of stort omdat ons kan ruik na sweet en ander liggaamsvloeistowwe.
3.
Was hare Dit is belangrik om jou hare ook gereeld te was. Dit voorkom olierige hare, asook ander kopvelinfeksies soos ekseem en skilfers. Kies ’n sjampoe wat by jou haartipe pas. Moet ook nooit ander persone se handdoeke of borsels gebruik nie. Dit kan veroorsaak dat jy kopluise kry.
4.
Eet gesond en oefen gereeld Jy het ’n verskeidenheid voedingstowwe nodig om gesond te kan wees. Jy moet elke dag ’n bepaalde hoeveelheid van elke voedselgroep inneem om gesond te wees. Ons kan die basiese voedselgroepe in vyf groepe verdeel: • Koolhidrate gee ons vinnige energie. Dit word in twee groepe verdeel: 1) Stysels soos brood, pap, mielies, rys en aartappels. 2) Suikers soos heuning, konfyt, vrugte, lekkers en ander soet kosse wat suiker bevat. • Vette verskaf hitte aan die liggaam en is dus baie belangrik. Dit word ook in twee groepe verdeel: 1) Diervette soos botter, room en die vet in vleis. 2) Plantvette soos olie, margarine, neute en olywe. • Proteïene word ook in twee groepe gedeel: 1) Dierproteïene, soos vleis, vis, eiers, kaas, melk en pluimvee. 2) Plantaardige proteïene soos peulgewasse (ertjies en boontjies), sojabone. • Vitamiene en minerale is noodsaaklik vir goeie gesondheid, groei, gesonde bene en tande, en normale oogfunksie. Dit kom voor in verskillende vrugte en groente. • Water en vesel word die reinigers genoem. Dit hou die liggaam van binne af skoon.
19
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
Jy wonder dalk nou hoeveel van elke kossoort jy elke dag moet inneem? Dit is baie maklik! Ek gaan jou help om dit maklik te onthou.
Die piramide loop van groot na klein, met ander woorde die voedingstowwe waarvan jy die meeste moet inneem is heel onder. Dié waarvan jy die minste moet inneem is heel bo. Dit werk dus as volg: • Vette, olies en lekkers = 1 porsie per dag • Vleis, vis, eiers en neute = 2 porsies • Melk, jogurt, kaas = 2 porsies • Groente en vrugte = 5 tot 7 porsies • Brood, graan, rys en pasta = 4 tot 6 porsies AKTIWITEIT 3 Werk vir jouself ’n gesonde eetplan uit. Dit help nie ons eet net gesond nie. Oefening is baie belangrik. ’n Fikse mens is ’n gesonde mens. Dit is belangrik om ten minste drie keer per week vir 30 – 45 minute lank te oefen. Dit kan enige oefening insluit: draf, stap, swem of fietsry. Gereelde oefening het baie gesondheidsvoordele: • Hou jou liggaam fiks en gesond. • Voorkom oorgewig. • Voorkom hartsiektes. • Hou jou brein fiks en gesond. • Help jou om beter te slaap.
20
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
5.
Genoeg slaap Dit is belangrik vir ’n kind van jou ouderdom om ten minste agt tot tien ure te slaap. Jy het nodig om elke dag te slaap en die mens kan glad nie daarsonder klaarkom nie. Slaap is so belangrik vir die mens dat jy baie ernstige gesondheidsprobleme kan ontwikkel as jy nie genoeg slaap nie. Jy sal ook nie jou skoolwerk goed kan doen as jy nie slaap nie. Jou brein en jou liggaam herlaai as jy slaap!
6.
Moenie alkohol gebruik nie Alkohol is baie nadelig vir ’n mens. Dit beperk jou vermoë om helder te kan dink en laat jou soms dom dinge aanvang. Dit kan ook lewersirrose veroorsaak wat selfs dood kan veroorsaak. Dit is ’n baie ernstige probleem as ’n persoon afhanklik raak van drank en nie meer daarsonder kan klaarkom nie. Alkoholgebruik is baie skadelik vir jou algehele gesondheid.
7.
Moenie rook nie Rook is een van die ernstigste probleme onder jongmense vandag. Baie jongmense begin om te rook omdat hulle vriende dit doen. Rook veroorsaak wêreldwyd meer sterftes as MIV/vigs, malaria en tering saam. Dit is ’n baie ontstellende feit! Sigarette bevat meer as 4 000 chemikalieë. Sommige is verslawend en sommige is selfs giftig. Rook kan die volgende gesondheidsprobleme veroorsaak: • Vererger sinusprobleme • Die teer in die sigaret belemmer jou smaak en reuk. • Longe word beskadig en asemhaling word aangetas. • Jou risiko vir ’n hartaanval en beroerte verdubbel. • Jou risiko vir longkanker verhoog tot 20 keer. • Jou bloedsomloop word vertraag. • Dit kan ook mondkanker veroorsaak. Dit is dus baie beter om nooit te begin rook nie!
2.2
Hoe om ander persone se liggame te respekteer
Ons moet altyd ander mense se liggame ook respekteer. Dit beteken dat ons nooit op so ’n wyse aan ’n ander persoon moet vat dat dit die persoon ongemaklik laat voel nie. Ons moet ook ’n ander persoon se persoonlike ruimte respekteer en luister as die persoon enige ongemak of onsekerheid uitspreek. 2.3
Redes waarom eie en ander se liggame gerespekteer moet word
Jy voel goed oor jouself as jy respek het vir jou eie liggaam en dit goed versorg. Jy wil mos graag hê dat ander mense ook goed moet voel oor hulle self. Dit is tog nie lekker om iemand seer te maak nie! Daarom moet jy ook nie dat enige persoon aan jou vat op ’n manier wat jou ongemaklik laat voel nie. Jy moet weet dat jy altyd NEE kan sê, en dan moet jy dadelik vir ’n volwassene wat jy vertrou, gaan vertel. Moet nooit daaroor stilbly nie! 21
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
AKTIWITEIT 4 Kyk na die volgende prentjies. Bespreek kortliks met jou fasiliteerder hoe elke prentjie jou laat voel. Maak dan ’n lys van alle tipes aanraking deur ’n ander persoon wat jou ongemaklik sal laat voel.
Figuur 1.2
2.4
Figuur 1.3
Figuur 1.4
Lees oor versorging en respek vir die liggaam
Kies ’n paar artikels of berigte en lees van verskillende aspekte van gesondheid. Jy kan lees oor regte eetgewoontes, rook, drank of enige ander gepaste onderwerpe. Lees ook die artikel. Hou jou liggaam skoon! Dis baie belangrik om jou liggaam skoon te hou, want dit hou jou nie net gesond nie, maar laat jou ook sommer goed oor jouself voel. As jy goed voel en lyk, gee dit jou selfbeeld ’n hupstoot. As ’n mens jou liggaam respekteer, sal jy besef dat dit noodsaaklik is om jou liggaam te versorg. Daar is ’n paar dinge wat jy kan doen: • Let op nare reuke Ons almal sweet, maar ’n mens begin eers na sweet ruik as jy puberteit bereik. Dit is wanneer die sweetkliere onder die arms en naby die geslagsdele hard begin werk. Klere wat vuil is, kan ook aaklig ruik en daarom is dit belangrik om elke dag skoon klere aan te trek. ’n Mens moet veral daagliks skoon onderklere aantrek. Klere kry ook bakterieë en dit kan ’n klankie veroorsaak. As jy ’n skooluniform dra en dit is nog in die middag skoon, kan jy dit netjies ophang sodat dit nog spiekeries die volgende dag kan lyk. Skoene kan soms lekker stink, want sweet en bakterieë kuier graag daarin. Trek jou skoene by die huis uit, hou dit netjies en skoon en laat dit kurkdroog word voor jy dit aantrek.
22
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
•
Slaap genoeg ’n Mens het genoeg slaap nodig om te konsentreer en gesond te wees. Gaan in die aand vroeg bed toe sodat jy vars en vrolik wakker kan word.
•
Borsel jou tande ’n Mens moet jou tande elke oggend en elke aand borsel om dit gesond te hou en die kieme weg te hou. Besoek die tandarts gereeld.
•
Hou naels netjies Sny naels weekliks en hou dit kort en skoon.
•
Was die hare Hare moet gereeld gewas word. Hou dit netjies deur dit elke dag te borsel.
•
Oefen gereeld Ons almal het oefening nodig om ons liggame gesond te hou. Speel buite soveel as wat jy kan en neem aan sport deel. Moenie te lank voor die TV of rekenaar sit nie.
•
Hou jou skoon Bad of stort elke dag en was jou hande nadat jy die toilet besoek het en ook voor en ná jy geëet het.
•
Eet gesond Volg ’n gebalanseerde en gesonde eetplan. Kies gesonde versnaperings soos vrugte in plaas van lekkergoed en skyfies as jy lus is om aan iets te peusel. Gaskoeldrank is nie gesond nie, maar water, melk of vrugtesap is gesonder opsies.
Les 3: Konflikhantering Aanbevole hulpmiddels: handleiding, boeke, artikels oor konfliksituasies 3.1
Konfliksituasies tuis en by die skool
Ons kry almal die een of ander tyd te doen met konflik. Konflik ontstaan wanneer twee of meer persone verskil oor ’n sekere saak. Dit is heeltemal in die haak om van iemand anders te verskil. Dit is die wyse waarop persone konflik hanteer wat die verskil maak tussen positiewe en negatiewe konflik. ’n Mens kan in ’n konfliksituasie soms baie kwaad word en ander mense se gevoelens seermaak. Konflik kan egter verandering of nuwe geleenthede voortbring indien dit op die regte wyse hanteer word.
23
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
Kom ons kyk na ’n paar konfliksituasies: Situasie 1 Klara en Mientjie is al maats van graad 1. Hulle doen elke dag alles saam. Die afgelope vakansie het Klara en haar ouers by vriende van haar ouers gaan kuier. Die vriende se dogter, Erica, is dieselfde ouderdom as Klara en Mientjie. Klara en Erica het baie groot maats geword, en hulle kuier nou baie bymekaar. Dit maak Mientjie se hart baie seer. Sy voel asof sy haar beste maat verloor het. Klara wil nie eintlik met Mientjie daaroor praat nie. Sy vermy die situasie. Situasie 2 Jan en Nic is beste maats. Jan vra vir Nic om by sy huis te kom X-box speel. Nic sê nee, hy wil na sy broer se rugby wedstryd gaan. Jan sê vir Nic dat hy sal dan graag saam met Nic na die wedstryd toe wil gaan. Nic roep uit: ″Nee! Ek wil bietjie iets alleen doen.″ Dit maak Jan se gevoelens baie seer. Toe Jan Maandagoggend by die skool kom, sien hy dat Nic by ’n nuwe groep maats staan en gesels. Jan gaan na Nic en word baie kwaad en sê toe goed wat hy nie moes sê nie. Nou praat hy en Nic glad nie meer met mekaar nie. AKTIWITEIT 5 Vergelyk die twee situasies hierbo met mekaar. Bespreek dit met jou fasiliteerder en gee jou opinie van hoe elke persoon dit hanteer het. Wie dink jy het die konflik op ’n gepaste wyse hanteer? Hoekom sê jy so? 3.2
Strategieë om konflik te vermy
Daar is verskillende wyses waarop jy konflik kan hanteer of selfs vermy. Al verskil jy en ’n ander persoon oor ’n saak kan julle dit oplos, sonder dat dit na ’n ernstige konfliksituasie oorgaan. As jy skree en baklei in ’n konfliksituasie maak dit die konflik baie erger. Dit is belangrik om mense op ’n kalm wyse te vertel hoe jy voel. Daar is verskeie wyses waarop jy kan reageer om sodoende konfliksituasies te vermy: • Verduidelik aan die ander persoon hoe jy voel op ’n kalm, respekvolle wyse. • Hou jou emosies in toom. Probeer om nie te skree of te slaan nie. • Kalmeer eers voordat jy met die persoon praat. Tel tot 20 of neem ’n vyf-minuut blaaskans. • Hou in gedagte dat die ander persoon nie met jou hoef saam te stem nie. Dit is heeltemal in orde vir mense om verskillende opinies te hê. • Respekteer die ander persoon se opinie. • Soek na ’n oplossing wat albei persone sal pas. 3.3
Gepaste reaksies op konfliksituasies
Daar is ’n positiewe en ’n negatiewe manier om konflik op te los. Die hantering van konflik het ’n groot invloed op die uitkoms en ook wat daarna gebeur. Jy wil tog nie graag vir jou maat goed sê waaroor jy later spyt gaan wees nie. 24
© Optimi
Handleiding G04 ~ Lewensvaardighede
Eenheid
1
Kom ons kyk na die twee wyses van konflikhantering: Positiewe konflikhantering • Praat daaroor as jy afgekoel het. • Respekteer die ander persoon se opinie. • Luister na die ander persoon. • Praat rustig oor die probleem. • Erken as jy verkeerd is, soek die werklike rede vir die konflik. • Sê jammer as jy verkeerd was. • Sê hoe jy voel. • Soek ’n oplossing vir die probleem. • Stel ’n plan van aksie op. • Stem saam dat julle albei sal hou by die plan. Negatiewe konflikhantering • Gooi goed rond. • Stem nie saam met enige iets wat die ander persoon sê nie. • Stamp jou voete en blaas jou mond op. • Weier om daaroor te praat. • Baklei met ander persoon – fisies of verbaal. • Skree op ander persoon. • Slaan of skop die ander persoon. • Blameer die ander persoon vir die konflik. • Gaan kruip weg en vermy die konflik. AKTIWITEIT 6 Bestudeer die twee wyses van konflikhantering wat ons pas bespreek het en stel vas watter tipe jy is. Hoe hanteer jy konflik? Bespreek dit met jou fasiliteerder. 3.4
Lees oor veilige omgewings en hoe om konfliksituasies te vermy
Lees die onderstaande storie en identifiseer die wyse van konflikhantering. Marie en Nelda spring graag tou elke pouse by die skool. Hulle geniet dit om alleen te speel. Nicole wil vandag graag saam met hulle speel, maar sy en Nelda kom glad nie oor die weg nie. Nelda voel dat Nicole net altyd die spel oorneem en dat sy en Marie dan nie beurte kry om te spring nie. Toe Nicole nader kom, vererg Nelda haarself en skree vir Nicole: ″Gaan weg, ons wil nie met jou speel nie! Ek hou nie van jou nie!″ Dit maak Nicole baie hartseer en Marie is skoon verbaas dat haar beste maatjie so optree! AKTIWITEIT 7 Vra jou fasiliteerder om saam met jou na nog berigte, artikels of boeke te soek wat handel oor konflik en konflikhantering. Lees dit saam met jou fasiliteerder en bespreek dit. 25
© Optimi