Í2,È-A-LIO-SG01’Î 1
8
1
2
-
A
-
L
I
O
-
S
G
0
1
LEWENSORIËNTERING HANDLEIDING Graad 12
Lewensoriëntering Handleiding
1812-A-LIO-SG01
Í2,È-A-LIO-SG01’Î
Graad 12
Aangepas vir KABV
Dr M Koen Prof R Niemann
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
INHOUDSOPGAWE INLEIDING...........................................................................................................................3 BYKOMENDE LEESWERK ...............................................................................................4 HULPBRONNE....................................................................................................................4 TYDSTOEDELING..............................................................................................................4 OPSOMMING VAN FORMELE ASSESSERINGSAKTIWITEITE...................................6 STUDIEWENKE EN -METODES.......................................................................................7 LESELEMENTE...................................................................................................................8 VAKINHOUD EN BEPLANNING .......................................................................................9 Selfontwikkeling: Begrip en hantering van stres.......................................................... 12 Onderwerp 1.1: Stres..............................................................................................13 Onderwerp 1.2 Liggaamlike Opvoeding: ’n Gebalanseerde lewenstyl...................22 Aktiwiteit 1.1 ...........................................................................................................24 Aktiwiteit 1.2............................................................................................................26 Selfontwikkeling: Verhoudings....................................................................................... 29 Onderwerp 2.1 Verhoudings en kommunikasie......................................................29 Aktiwiteit 2.1............................................................................................................37 Onderwerp 2.2 Liggaamlike Opvoeding: Veiligheidsmaatreëls in fisiese fiksheid..39 Aktiwiteit 2.2............................................................................................................40 Aktiwiteit 2.3............................................................................................................42 Aktiwiteit 2.4............................................................................................................45 Aktiwiteit 2.5............................................................................................................46 Selfontwikkeling: Kommunikasie................................................................................... 49 Onderwerp 3.1 Kommunikasie...............................................................................49 Aktiwiteit 3.1............................................................................................................55 Onderwerp 3.2 Liggaamlike Opvoeding: Deelname aan programme vir persoonlike fiksheid en gesondheid..............................................................................56 Selfontwikkeling: Konflik en konflikhantering............................................................... 69 Onderwerp 4.1 Konflik en konflikhantering.............................................................70 Aktiwiteit 4.1............................................................................................................73 Aktiwiteit 4.2............................................................................................................74 Onderwerp 4.2 Liggaamlike Opvoeding.................................................................77 Aktiwiteit 4.3............................................................................................................79 Studievaardighede .......................................................................................................... 79 Onderwerp 5.1 Studievaardighede en voorbereiding vir die eksamen...................80 Aktiwiteit 5.1............................................................................................................82 Onderwerp 5.2 Liggaamlike Opvoeding.................................................................92 Aktiwiteit 5.2............................................................................................................92 Aktiwiteit 5.3............................................................................................................93
1
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Verandering en oorgang ................................................................................................. 94 Onderwerp 6.1 Oorgang vanaf skool na naskool en die hantering van verandering................................................................................................95 Onderwerp 6.2 Die arbeidsmark: Die waarde van werk.......................................100 Aktiwiteit 6.1..........................................................................................................103 Onderwerp 6.3 Liggaamlike Opvoeding...............................................................106 Aktiwiteit 6.2..........................................................................................................106 Aktiwiteit 6.3..........................................................................................................107 Projek.............................................................................................................................. 108 Onderwerp 7.1 Projek...........................................................................................108 Onderwerp 7.2 Liggaamlike Opvoeding: Inheemse speletjies van Suid-Afrika....108 Aktiwiteit 7.1..........................................................................................................108 Loopbane en loopbaankeuses.......................................................................................114 Onderwerp 8.1 Loopbane en loopbaankeuses..................................................... 114 Aktiwiteit 8.1..........................................................................................................126 Onderwerp 8.2 Liggaamlike Opvoeding...............................................................129 Aktiwiteit 8.2..........................................................................................................129 Demokrasie en menseregte........................................................................................... 131 Onderwerp 9.1 Verantwoordelike burgerskap en menseregte ............................132 Aktiwiteit 9.1..........................................................................................................133 Aktiwiteit 9.2..........................................................................................................141 Onderwerp 9.2 Die rol van die media in ’n demokratiese bestel..........................142 Aktiwiteit 9.3..........................................................................................................145 Aktiwiteit 9.4..........................................................................................................145 Aktiwiteit 9.5..........................................................................................................149 Aktiwiteit 9.6..........................................................................................................150 Sosiale en omgewingsverantwoordelikheid ............................................................... 151 Onderwerp 10.1 Verantwoordelikheid teenoor die samelewing en die omgewing.................................................................................................151 Onderwerp 10.2 Formuleer ’n persoonlike missie- en visieverklaring vir die lewe..........................................................................................................155 Onderwerp 10.3 Liggaamlike Opvoeding.............................................................159 Aktiwiteit 10.1........................................................................................................159 Selfontwikkeling in die samelewing............................................................................. 160 Onderwerp 11.1 Fisiese, persoonlike, sosiale en omgewingstoestande..............161 Onderwerp 11.2 Liggaamlike Opvoeding..............................................................170 VERWYSINGS................................................................................................................. 172
2
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
INLEIDING
Lewensoriëntering is die studie van die self in verhouding tot ander en tot die samelewing. Dit spreek vaardighede, kennis en waardes rakende die self aan, asook die omgewing, verantwoordelike burgerskap, ’n gesonde en produktiewe lewe, sosiale betrokkenheid, ontspanning en fisiese aktiwiteit, loopbane en loopbaankeuses. Hierdie sluit die geleentheid in om ’n verskeidenheid lewensvaardighede te ontwikkel en toe te pas om sodoende probleme op te los, ingeligte besluite en keuses te maak, en gepaste aksies te neem om ’n betekenisvolle en suksesvolle lewe te lei in ’n samelewing wat vinnig verander. Lewensoriëntering fokus dus nie slegs op kennis nie, maar benadruk ook die belangrikheid van die praktiese toepassing van vaardighede en waardes in ons daaglikse lewens, asook in deelname aan fisiese aktiwiteite, gemeenskapsorganisasies en -inisiatiewe. Lewensoriëntering in die VOO-fase is daarop gemik om: 1. leerders te lei en voor te berei om gepas te reageer op die verantwoordelikhede en geleenthede van die lewe; 2. leerders toe te rus om optimaal te kommunikeer op ’n persoonlike, sielkundige, kognitiewe, motoriese, fisiese, morele, geestelike, kulturele en sosio-ekonomiese vlak; 3. leerders te lei om ingeligte en verantwoordelike besluite te neem rakende hulle eie gesondheid en welstand, asook die gesondheid en welstand van ander; 4. leerders bloot te stel aan hulle grondwetlike regte en verantwoordelikhede, die regte van ander, en kwessies van diversiteit; 5. leerders toe te rus met kennis, vaardighede en waardes om ingeligte besluite te maak oor vakkeuses, loopbane, bykomende en naskoolse studiegeleenthede en die arbeidsmark; 6. leerders bloot te stel aan verskillende studiemetodes en -vaardighede met betrekking tot assesseringsprosesse; en 7. leerders bloot te stel aan die waardes van gereelde deelname aan fisiese aktiwiteite. Lewensoriëntering in graad 10 – 12 fokus op die volgende ses onderwerpe: • Ontwikkeling van die self in die samelewing • Verantwoordelikheid teenoor die samelewing en die omgewing • Demokrasie en menseregte • Loopbane en loopbaankeuses • Studievaardighede • Liggaamlike opvoeding Die vakmateriaal en verwante assesseringselemente is gebaseer op die temas soos in die Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) uiteengesit.
3
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
BYKOMENDE LEESWERK Nel, M. 2014. Life Orientation for South African teachers. Pretoria: Van Schaik. Van Heerden-Pieterse. 2015. Life Skills: My journey, my destiny, 2de uitgawe. Pretoria: Van Schaik.
HULPBRONNE Die volgende hulpbronne word vereis om die vak suksesvol te voltooi: • Impak-handleiding • Impak-portefeuljeboek • Halfjaareksamen • Rekordeksamen • Rekordeksamen (dit is die Eindeksamen vir Lewensoriëntering, aangesien die NSS nie ’n vraestel vir Lewensoriëntering insluit nie) • Klere, skoene en toerusting wat nodig is vir fisieke aktiwiteite.
TYDSTOEDELING Die voorgestelde tydstoedeling vir Lewensoriëntering graad 12 is soos volg: Aantal eenhede per jaar
11 eenhede/jaar
Totale aantal weke beskikbaar om inhoud te bestudeer in graad 12
22*
Tydsduur van elke eenheid
2 weke
Aantal eenhede (hersiening vir finale assessering uitgesluit)
11
Voorgestelde tydstoedeling per eenheid
3 ure/eenheid
Aantal lesse per eenheid
4
Tydsduur per les
45 minute
Totale voorgestelde tydstoedeling per jaar
33 ure/jaar
*Die aantal weke is verminder om tyd te maak vir die Rekordeksamen, wanneer die finale assessering in Lewensoriëntering vir die jaar sal plaasvind. Dit beteken dat dieselfde hoeveelheid werk in ’n korter tydperk bemeester moet word.
4
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Weeklikse skedule Die voorgestelde weeklikse skedule van temas vir die volle graad 12-program: Aantal lesse per week
Tydstoedeling per week (ure)*
1. Huistaal
6
4,5
2. Eerste Addisionele Taal
6
4,5
3. Wiskunde
6
4,5
4. Lewensoriëntering
2
1,5
5. Addisionele vak 1
5
3,75
6. Addisionele vak 2
5
3,75
7. Addisionele vak 3
5
3,75
Totaal
35
26,25
Vak
*Tydsduur van les is 45 minute.
5
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
OPSOMMING VAN FORMELE ASSESSERINGSAKTIWITEITE
Taak 2
Aard van taak Ontwikkeling van die self: Taak 1(a)(b)(c) & (d) Halfjaareksamen
Taak 3
Projek
Taak 4
Finale formele assessering
Taak 5 (a): Liggaamlike Opvoeding Taak 5 (b): Liggaamlike Opvoeding Taak 5 (c): Liggaamlike Opvoeding
Fiksheidsprogram
Gedurende die Rekordeksamenperiodes op ’n vasgestelde datum Sien portefeuljeboek
Sportaktiwiteit
Sien portefeuljeboek
Ontspanningsaktiwiteit
Sien portefeuljeboek
Taak 1: Geskrewe taak
Sien portefeuljeboek Gedurende halfjaareksamen op ’n vasgestelde datum Sien Portefeuljeboek
Totaal Raadpleeg die portefeuljeboek vir volledige inligting.
6
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
STUDIEWENKE EN -METODES Onthou dat studiewerk nie tot die aand voor die eksamen of toets uitgestel kan word nie. Dit is nooit te vroeg om goeie studiegewoontes te kweek nie. Almal is verskillend, en vir sommige leerders kom studeer en motivering vanself. Maar, net soos ’n atleet of sokkerspeler moet oefen om sy/haar vaardighede te ontwikkel, moet doeltreffende studievaardighede ingeoefen word as jy goed wil presteer. Hoe gouer jy goeie studiegewoontes verstaan en begin toepas, hoe makliker gaan toetse en eksamens wees en hoe beter sal jou kanse wees om goeie punte te behaal. Hier is ’n paar wenke om jou te help om die meeste van jou studies te maak: • • • • • • • • •
Alhoewel jy op enige plek kan studeer, moet die plek waar jy studeer niks hê wat jou aandag sal aftrek nie. Tyd is die kosbaarste hulpbron wat jy het. As jy sukkel om tyd te vind om te studeer, moet jy begin prioritiseer en ’n rooster opstel. Dit is belangrik dat jy nie jouself in hierdie belangrike graad 12-jaar met werk oorlaai nie. Wanneer jy vir toetse en eksamens voorberei, moet jy tyd daaraan spandeer om die werk te hersien. Begin deur die werk te hersien terwyl dit nog vars in jou geheue is. As jy te lank wag, mag jy dalk vind dat die materiaal nie meer sin maak nie. Maak seker jy verstaan al die materiaal. Moenie feite probeer memoriseer as jy dit nie verstaan nie. Assesseer jouself deur die selfassesseringsvrae en -aktiwiteite aan die einde van die eenheid te hersien. Gebruik die Leeruitkomste as riglyn. Dit is belangrik om gereelde ruspouses te neem – as jy te hard werk, kan dit jou prestasie verminder. Bly gemotiveerd. Versier jou studeerplek met inspirerende aanhalings of foto’s van die mense wat jy trots wil maak deur goeie punte te behaal. Beloon jouself. Sien eenheid 5 vir meer inligting.
7
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
LESELEMENTE Elke eenheid (voorgestelde tyd: 2 weke) bestaan uit die volgende leeraktiwiteite: • ’n Uitdaging • Lewensoriëntering-inhoud • Liggaamlike Opvoeding • Los die uitdaging op • Reflekteer en pas toe • Liggaamlike opvoeding maak deel uit van meeste eenheide, maar hou nie noodwendig verband met die eenheid se uitdagings nie Asook: • • • • • •
Leeruitkomste Bykomende aktiwiteite Definisies Verrykende aktiwiteite (Vir die nuuskieriges) Opsommings Aktiwiteite vir selfassessering
IKONE
BAIE BELANGRIK Gegewe die bogenoemde leerorde word geïmpliseer dat leerders betrokke moet raak by die aktiwiteite en die oplossing van aksies, om die inhoud en insig te versamel, asook die vermoë om probleme op te los ten einde suksesvol te wees in hierdie vak.
8
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
VAKINHOUD EN BEPLANNING Inhoud
Teikendatum*
Eenheid 1: Selfontwikkeling: Begrip en hantering van stres 1.1 Stres 1.2 Liggaamlike Opvoeding: ’n Gebalanseerde lewenstyl Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 2: Selfontwikkeling: Verhoudings 2.1 Verhoudings en kommunikasie 2.2 Liggaamlike Opvoeding: Veiligheidsmaatreëls in fisiese fiksheid Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 3: Selfontwikkeling: Kommunikasie 3.1 Kommunikasie 3.2 Liggaamlike Opvoeding: Deelname aan programme vir persoonlike fiksheid en gesondheid Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 4: Selfontwikkeling: Konflik en konflikhantering 4.1 Konflik en konflikhantering 4.2 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 5: Studievaardighede 5.1 Studievaardighede en voorbereiding vir die eksamen 5.2 Liggaamlike Opvoeding 9
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Inhoud
Teikendatum*
Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 6: Verandering en oorgang 6.1 Oorgang vanaf skool na naskool, en hantering van verandering 6.2 Die arbiedsmark 6.3 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 7: Projek 7.1 Projek 7.2 Liggaamlike Opvoeding: Inheemse speletjies van Suid-Afrika Eenheid 8: Loopbane en loopbaankeuses 8.1 Loopbane en loopbaankeuses 8.2 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 9: Demokrasie en menseregte 9.1 Verantwoordelike burgerskap en menseregte 9.2 Die rol van die media in ’n demokratiese samelewing 9.3 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Halfjaareksamen
10
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Inhoud
Teikendatum*
Eenheid 10: Sosiale en omgewingsverantwoordelikheid 10.1 Sosiale en omgewingsverantwoordelikheid 10.2 Ontwikkeling ’n persoonlike visie- en missieverklaring vir die lewe 10.3 Liggaamlike Opvoeding Oplossing, reflekteer en pas toe Eenheid 11: Selfontwikkeling in die samelewing 11.1 Fisiese, persoonlike, sosiale en omgewingstoestande 11.2 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Hersiening Eindeksamen (tydens Rekordeksamen) *Voltooi jou teikendatum vir elke les volgens jou jaarplan vir die onderwerp. Neem kennis dat die voorleggingsdatums van die formele assessering, soos in die portefeuljeboek vervat, streng nagekom moet word.
11
© Optimi
Selfontwikkeling: Begrip en hantering van stres Dié eenheid fokus op die begrip en hantering van stres as ’n belangrike element van selfontwikkeling, ’n onderwerp wat ons sedert graad 10 bespreek. Selfontwikkeling behels die strewe na en bemeestering van vaardighede wat individue kan help om die beste te doen met dit wat hulle het. Dit gaan oor die vervulling van ons volle potensiaal as mens. Stres het ’n integrale deel van ons alledaagse lewens geword. Die moderne lewe is vol uitdagings, eise, rompslomp en sperdatums wat ons nie altyd kan vermy nie. Die manier waarop ons stres hanteer, het ’n invloed op ons liggame en siele. Gevolglik moet ons onsself beskerm deur die simptome van stres te herken en stappe te neem om die newe-effekte te verminder. Fisiese aktiwiteite kan ook help om ’n positiewe lewenstyl te handhaaf, en fisiese beweging en geestesgesondheid te bevorder. Dit versterk ook die immuunstelsel, vertraag die verouderingsproses en help om stres te verlig. Die vermoë om stres doeltreffend te bestuur, is uiters belangrik vir beide persoonlike en professionele sukses. Die doel van die eenheid is dus om jou toe te rus met kennis, waardes, vaardighede en aktiwiteite om stresvolle situasies en uitdagings in die lewe te herken en te hanteer, om te floreer in die lewe en die wêreld daarbuite.
UITDAGING Wat kan ek doen om my eie stresvlakke te verlig?
• • • • • • •
LEERUITKOMSTE Nadat jy hierdie eenheid voltooi het, moet jy in staat wees om die volgende te doen: die konsep van stres verduidelik; verskillende reaksies tot stres identifiseer; die algemene oorsake van stres in jou lewe ontleed; kritiese ondersoek van maniere om stres in die daaglikse lewe te hanteer; die belangrikheid van fisiese aktiwiteite bespreek asook die waarde wat dit het vir ’n mens se lewe en die verligting van stres; oefeninge wat stres teenwerk, identifiseer; bespreek waarom sekere aktiwiteite veral waardevol is in die verligting van stres. DEFINIEER Angs: Bekommernis, senuweeagtigheid of ongemak. Eustres: Die term eustres verwys na twee konsepte. Die voorvoegsel eu- is afgelei van die Griekse woord wat beteken “goed” of “wel”. Wanneer dit aan die woord “stres” gekoppel word, beteken dit letterlik “goeie stres”. Hanteringsmeganismes: Enige doelbewuste of onbewuste poging wat ’n individu in staat stel om by omstandighede aan te pas om balans te vind.
12
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Nood: Die term verwys na uiterste angs, hartseer of pyn. Stres: Stres is ’n reaksie tot ’n stimulus wat die fisiese of geestelike ewewig versteur. Stresbestuursplan: Fisiese en/of emosionele reaksies wat die liggaam help om stres te verwerk. Stressor: ’n Stressor is ’n prikkel of stimulus wat stres veroorsaak, byvoorbeeld geraas, ’n voortsnellende motor, die skryf van ’n toets, of om vir die eerste keer uit te gaan met iemand wat jy nog nie voorheen ontmoet het nie (toe-oë-afspraak). Stresvlakke: Die erns van geestelike of fisiese stres as gevolg van faktore wat die ewewig van ’n persoon omverwerp. Stresweerstand: Stresverdraagsaamheid is die vermoë om te ontspan en te kalmeer ondanks probleme. Terapie: Deskundige ingrypings om ’n persoon te verander, of om die effek van ’n negatiewe toestand of ondervinding om te keer. Veg-en-vlug-reaksie: Wanneer jy bedreig voel, vind ’n chemiese reaksie in die liggaam plaas wat jou in staat stel om op ’n manier te reageer wat besering voorkom.
Onderwerp 1.1: Stres Probleemvrae • Om die uitdaging op te los, beantwoord die volgende probleemvrae: • Wat is die hoofoorsake van stres in my lewe? • Watter uitwerking het stres op my? • Hoe gespanne is ek? • Wat kan ek doen om my stres te bestuur? Inleiding Die fokus hierdie les is om die verskillende oorsake van stres en die invloed wat dit op ons welsyn het, te herken; en om die verskillende maniere te ondersoek om stres te hanteer. Begrip: Stres Die term stres is sowat 70 jaar gelede deur Hans Seyle uitgedink nadat hy in talle eksperimente opgemerk het dat laboratoriumdiere dieselfde patologiese veranderinge ondergaan wanneer hulle aan volgehoue stres blootgestel word (The American Institute of Stress, 2014:1). Baie ander terme hou verband met stres, bv. kommer, druk, bekommernis, angs en senuweeagtigheid. Wat veroorsaak stres? In mense is stres die gevolg van stremmende of veeleisende interaksies tussen hulle en hul omgewing wat uiteindelik ’n bedreiging vir hul welstand inhou. Met ander woorde, ’n stressor wat werklike eise aan ’n persoon stel wat moontlik tot stres kan lei. Die hantering van stres begin by die identifisering van die oorsake van stres (stressors) in 13
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
jou lewe. Tabel 1.1 lys voorbeelde van stressors wat ’n invloed gedurende al die stadiums van die lewe kan hê. Die tabel bied vier groepe stressors, naamlik fisies, emosioneel, sosiaal en omgewing. Tabel 1.1: Voorbeelde van stressors Soort stressor
Voorbeelde van stressors
Fisies
Fisiese faktore wat die liggaam beïnvloed, bv. pyn, fisiese of seksuele misbruik, siekte, honger of fisiese gestremdheid.
Emosioneel
Emosionele stressors kan gevoelens, persoonlikhede, selfbeeld, veerkragtigheid of angs wees, of die manier waarop jy op veranderinge in die lewe reageer (dood, egskeiding, die verandering van werk, swangerskap).
Omgewing
Omgewingstressors kan natuurlike rampe insluit, asook ’n gebrek aan privaatheid, gebrek aan vars lug, besoedeling of geraas.
Sosiaal
Sosiale stressors wat jou welstand beïnvloed, sluit in aspekte van jou verhoudings met ander mense (byvoorbeeld familie en vriende), sosiale taboes en verwagtinge, en druk om by die skool of werk te presteer.
’n Ander manier om stressors te groepeer, kan wees intern (voedingstatus, algemene gesondheid, fiksheidsvlakke, emosionele welstand of die hoeveelheid slaap wat jy kry) en ekstern (fisiese omgewing soos jou werk, verhoudings met ander, huisomstandighede, uitdagings, moeilikhede en verwagtinge waarmee jy daagliks gekonfronteer word). Wanneer jy oor jou stresvlakke dink, is dit ook belangrik om die oorsake van die stres (stressors) in jou lewe te identifiseer. Hierdie is dikwels ’n kombinasie van faktore, met sommige stressors wat meer daartoe bydra as ander. ’n Opgeleide professionele persoon kan jou help om die diepgewortelde of verborge oorsake van die stres in jou lewe vas te stel, soos volgehoue druk, verwerping, misbruik en skuldgevoelens. Verskillende interpretasies van stressors Stres beteken verskillende dinge vir verskillende mense. Hoe jy ’n stresvolle gebeurtenis ervaar, is baie belangrik omdat dit kan bepaal hoe jy reageer en ook die uiteindelike invloed op jou fisiese en geestesgesondheid kan bepaal. Mense interpreteer dieselfde gebeurtenis op verskillende maniere, met ooreenstemmende verskille in reaksie. Sommige mense blyk alles met ’n knippie sout te neem. Hulle natuurlike kalm benadering kom selfs in stresvolle situasies na vore. Hulle sal op ’n stresvolle gebeurtenis reageer met gesegdes soos “More is nog ’n dag” of “Bring dit, ek kan!”. Daarteenoor sal ander mense gespanne raak met die geringste teken van ’n stresvolle gebeurtenis. Hulle tipiese reaksie kan wees: “Daar is nie genoeg tyd nie” of “Ek kry dit nie perfek nie”. Dit is asof verskillende mense verskillende “lense” gebruik om na moontlike stresvolle gebeurtenisse te kyk. Figuur 1.1 is ’n grafiese voorstelling van die verskillende stresfaktore wat stres in een persoon kan veroorsaak, maar waaraan ’n ander hom min sal steur.
14
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Figuur 1.1: Verskille in die interpretasies van stressors
Dit is duidelik dat verskillende soorte interne en eksterne druk stres kan veroorsaak. Elkeen het verskillende snellers wat stres veroorsaak. Dit kan fisiek, ’n emosionele verandering of ’n verandering in die omgewing wees. Dit kan ’n geringe of ’n groot lewenstyluitdaging wees. VIR DIE NUUSKIERIGES Daar is baie voorbeelde van gebeure met verskillende weergawes en reaksies by mense: • Sosiale reaksies waar baie mense byeen is (soos ’n partytjie), veroorsaak baie keer hoë stresvlakke by sommige mense, terwyl ander in so ’n omgewing floreer. • Spitsverkeer in groot stede veroorsaak hoë stresvlakke by sommige mense, terwyl ander dit as ’n geleentheid gebruik om te ontspan en na te dink oor die dag en hulle omstandighede. • Toe Suid-Afrika se eerste demokraties-verkose president, Nelson Mandela, in 1990 uit die tronk vrygelaat is, was mense oorstelp van vreugde. Ander het egter hoë vlakke van stres ervaar vanweë van onsekerheid oor die land se toekoms. • Tegnologiese vooruitgang en uitvindings ontlok ook verskillende reaksies by mense. Rekenaars, die internet, selfone en tablette mag sommige mense opgewonde maak, maar veroorsaak hoë stresvlakke by ander wat nie weet hoe om dit te gebruik nie. Kernkrag is ook ’n baie omstrede uitvinding – sommige vind dit nuttig en steun die tegnologie, terwyl ander dit baie stresvol vind en enige kernontwikkeling naby hulle wonings sterk sal teenstaan. • Kan jy aan nog voorbeelde van gebeure dink wat onlangs in die nuus was wat verskillende stresreaksies by verskillende mense meegebring het? • Het jy voorbeelde van mense wat anders as jy onder stresvolle omstandighede opgetree het? 15
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Die uitwerking van stres op die liggaam Wanneer jy bedreig voel (of dit nou werklik so is of net jou verbeelding), gaan die liggaam se verdediging in ’n vinnige, outomatiese proses in wat bekend staan as die “veg-of-vlugreaksie”. Dit is die reaksie van die liggaam se simpatieke senustelsel op ’n stresvolle gebeurtenis. Gedurende die stresreaksie produseer die liggaam groter hoeveelhede van die chemikalieë kortisol, adrenalien en noradrenalien, wat die hartklop en asemhaling versnel, spiergereedheid en waaksaamheid verhoog, asook die liggaam laat sweet ter beskerming in gevaarlike of uitdagende omstandighede (Martin, 2014:1). Liggaamsfunksies wat nie nodig is nie, soos die spysvertering- en immuunstelsel, word vertraag. Stres kan alle aspekte van jou lewe beïnvloed: jou liggaam, gedagtes, gevoelens en gedrag. Van die algemene simptome van stres is: • Fisiese simptome: Kners op die tande, klem van kake, spierspanning, hoofpyne, kort van asem, maagpyn, moegheid, verhoogde bloeddruk, borspyne, naarheid, lighoofdigheid, oormatige sweet, floute, droë mond, diarree, hardlywigheid en spierspasma. • Gedragsimptome: Slaap te veel of te min, eet meer of minder as gewoonlik, gewigsverlies, dwelmmisbruik, antisosiale optrede, afname in persoonlike higiëne en senuweeagtige gewoontes (byt naels, loop heen en weer). • Emosionele simptome: Buierigheid, depressie, angs, skuldgevoelens, selfverwyt, ontkenning, gevoelloosheid, geïrriteerd, hulpeloosheid, wantroue, kort humeur, gevoel van eensaamheid en afsondering, en huilerigheid. • Kognitiewe simptome: Onvermoë om te konsentreer, aandagafleibaarheid, geheueprobleme, swak probleemoplossing, swak oordeel, ongeloof, versteurde denke, verwarring, terugflitse of selfmoordgedagtes. Figuur 1.2 toon van die negatiewe uitwerking wat stres oor die lang termyn op jou gesondheid het.
Brein: Depressie, angstigheid, insomnia (slaaploosheid), min energie, migraines
Hare: Haarverlies
Nek: Hipotiroïdisme, seer keel, mondsere Are: Hoë bloeddruk, cholesterol, beroerte
Spiere en gewrigte: Pyn, spanning, fibromialgie, waterretensie
Longe: Hoes, verkoue, asma
Hart: Hartsiekte, ongereëlmatige hartklop
Lewer en pankreas:
Maag: Swere, wanvoeding, anoreksie, hardlywigheid, PDS, IDS
Lewersiekte, diabetes
Geslagskliere: PMS, ongereelde menstruasie, lae seksdrang, inflammasie van die prostaatklier, nagsweet
Gewigstoename: Vet om die middel
Vel: Veroudering, aknee rosacea, ekseem, psoriase, allergieë
Figuur 1.2: Newe-effekte van stres op gesondheid oor die lang termyn
16
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Stres sal nie net jou verstand, liggaam en gedrag op verskillende maniere beïnvloed nie, maar kan ook sy tol eis op jou verhoudings by die huis, skool en werk. Stres is op sigself nie ’n siekte nie, maar kan tot ernstige siektes lei indien dit nie aangespreek word nie. Dit is daarom belangrik om die bogenoemde stressors te herken om jou te help om gesonde strategieë te bedink om stres te hanteer. Positiewe uitwerking van stres Ons dink gewoonlik aan stres as negatief omdat ons glo dat stres meer skadelik as goed is. Maar stres is nie altyd sleg nie. Stres in klein hoeveelhede kan jou help om beter te presteer en kan jou dryf om jou beste te lewer. Dit word eustres genoem. Die term eustres is afgelei van die Griekse voorvoegsel “eu-” wat “goed” beteken (soos in eufories). Wanneer stres jou motiveer om ’n resies te wen of ’n belangrike projek betyds te voltooi, het jy eustres ervaar. Miller en Smith (2014:1) verduidelik die verskil tussen positiewe en negatiewe stres deur aan te voer dat stres in die menslike toestand noodsaaklik is, net soos spanning noodsaaklik is vir die vioolsnaar: te min en die musiek is vervelig en kras; te veel en die musiek is skril en die snaar breek. Dit is daarom belangrik om te leer hoe om te weet wanneer jou stresvlakke buite beheer is. VIR DIE NUUSKIERIGES Mense van alle vlakke van die samelewing gebruik stres om beter te presteer. • Atlete ervaar tipies hoë vlakke van stres voor ’n wedren. Goeie atlete leer om die veg-en-vlug-reaksie te gebruik om beter as hulle teenstanders te presteer. • Sakelui voel baie keer gespanne weens werksdruk, maar baie beweer dit laat hulle harder werk en dryf hulle om beter te presteer. • Kunstenaars (musikante, dansers) ervaar ook hoë vlakke van stres, maar gebruik dit dikwels om beter te presteer. • Kandidate voel ook baie keer gespanne oor hulle akademiese prestasie. Dit kan dramaties verhoog voor ’n toets, maar stres kan ’n belangrike rol speel in die voorbereiding van ’n toets. • •
Kan jy aan nog voorbeelde dink waar mense stres op ’n positiewe manier gebruik het? Kan jy dink aan ’n voorval waar jy baie gespanne gevoel het voor die tyd, maar waar die energie as gevolg van die stres jou beter laat presteer het? Dink hoe stres jou laat voel, en hoe jy tog positief kan reageer met betrekking tot dié gevoelens.
Stresvlakke Voordat jy iets oor stres in jou lewe kan doen, moet jy eers die vlakke van stres in jou lewe bepaal en verstaan. Daar is verskeie metodologieë wat jy kan gebruik om dit te doen. Hierdie metodologieë strek van die hoogs-gespesialiseerde – dikwels onder leiding van ’n opgeleide professionele persoon soos ’n dokter of ’n sielkundige – tot die mees eenvoudigste, wat jy self kan doen.
17
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Een so ’n metodologie is ontwikkel deur Didato (2003:182, 183). Dit behels ’n toets met twaalf vrae, elk met ’n verklaring wat as Waar of Onwaar beantwoord kan word. Om uit te vind of jy gespanne is, beantwoord die volgende vrae: Vraag 1. Ek is ’n ligte slaper. 2. Ek is geneig tot ’n sterk persoonlikheid. 3. Ek glo ek is meer buierig as die gemiddelde persoon. 4. Ek is dikwels uitgeput. 5. Ek reageer dikwels met woede. Ek is geneig om die aantal aktiwiteite te vermeerder wanneer ek 6. onder druk is. 7. Ek is meer perfeksionisties as die meeste van my vriende. 8. Ek steur my gewoonlik nie veel aan my gesondheid nie. 9. Ek eet meer as gewoonlik wanneer ek gespanne is. 10. Ek voel soms naar. 11. Ek ervaar dikwels ’n sterk drang om te eet, te drink, drank te gebruik of te rook. 12. In die algemeen voel ek matige tot sterk liggaamlike spanning.
Antwoord Waar Onwaar Waar Onwaar Waar Onwaar Waar Onwaar Waar Onwaar Waar
Onwaar
Waar Waar Waar Waar Waar
Onwaar Onwaar Onwaar Onwaar Onwaar
Waar
Onwaar
Bereken die aantal Waar-antwoorde (Elke Waar-antwoord tel 1 en elke Onwaar-antwoord tel 0.) Volgens die toets is jou stresvlakke soos volg: Jou puntetelling: Die meeste van ons kan ’n wisselende mate van druk hanteer sonder om gespanne te voel, maar te veel of buitensporige druk – dikwels vanweë ons eie denkpatrone en lewenservarings – kan ons vermoë om stres te verwerk, oorweldig. 3 punte of minder: Jy is min geneig om aan stresverwante siektes te lei. 4 – 7 punte:
Jy is meer geneig om stresverwante gesondheidsprobleme te ervaar, of dit geestelik, liggaamlik of albei is. Jy sal baat vind by die bestuur/ behandeling of berading van die geïdentifiseerde areas.
8 punte of meer: Jy is geweldig vatbaar vir stres en toon heelwat kenmerke en karaktertrekke wat ongesonde gedrag skep. Dit beteken dat jy meer vatbaar is vir stres en stresverwante siektes soos diabetes, prikkelbare derm, migraine, rug- en nekpyn, hoë bloeddruk, hartsiektes/beroertes en swak geestesgesondheid (depressie of angs). ’n Stres-dagboek is ’n rekord van die stresvlakke wat jy oor ’n tydperk ervaar, en die moontlike redes daarvoor. Dit is ’n nuttige instrument om die veranderinge in jou stresvlakke te bespeur, en om enige verwante patrone te identifiseer.
18
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
VIR DIE NUUSKIERIGES Vergelyk die vlakke van stres soos gemeet deur verskillende aanlyn strestoetse. Sommige strestoetse wat gebruik kan word, sluit in: • www.stres.org.uk/strestest.aspx • www.cmha.ca/mental_health/whats-your-stres-index/ • www.bemindfulonline.com/test-your-stres/ Kyk of jy meer voorbeelde kan kry en gebruik hulle om jou stresvlakke te toets. Dink jy dat hierdie toetse ’n akkurate weergawe van jou stresvlakke toon? Is daar enige teenstrydighede tussen die verskillende toetse? As jy gemaklik voel om jou uitslae te bespreek, deel dit met ander en dink na oor wat jy geleer het. Bestuur jou stres Wanneer jy jou stresvlakke en die oorsake van die stres in jou lewe verstaan, kan jy maniere ondersoek om dit te verwerk. Alhoewel stres deel van die lewe is, raak dit gevaarlik wanneer stres inmeng met jou vermoë om ’n normale lewe oor ’n lang tydperk te lei. En omdat elkeen uniek op stres reageer, is dit belangrik om te eksperimenteer met verskillende meganismes of strategieë om stres te hanteer, en om te fokus op dít wat jou kalm en in beheer laat voel. Om die negatiewe invloed wat stres op ’n mens kan hê te beperk, is persoonlike ingryping baie belangrik omdat mens nie bloot van stresvolle omstandighede kan “weghardloop” nie. Afgesien van die meganismes wat gebruik kan word om stres te hanteer, help dit om doelbewuste aksies in plek te kan stel om jou stres aktief te bestuur. Daar is baie metodes wat ’n mens kan volg om stres te bestuur. Een manier wat baie doeltreffend blyk te wees, is om in ander se geselskap te wees. Dit kan ook help as ’n mens jou gedrag, voorkoms en eetpatroon verander. Ander voorbeelde van aksies om stres te vermy, te verminder of te bestuur, sluit in: • • •
• • •
Bou ’n ondersteuningsnetwerk. ’n Sterk ondersteuningsnetwerk van vriende en familie is ’n groot buffer teen die lewe se stressors. Vermy stressors. Probeer om mense en omstandighede te vermy wat onnodige stres in jou lewe kan veroorsaak, of beperk die hoeveelheid tyd met ’n stressor. Handhaaf ’n gebalanseerde lewenstyl. ’n Gebalanseerde lewenstyl beteken dat jy tyd maak vir skoolwerk, vriende en familie; fisiese oefening doen, genoeg slaap inkry en ’n gebalanseerde dieet volg. Dit is bewys dat oefeninge ’n voordelige invloed het op ’n mense se geestes- en fisiese toestand. Neem deel aan lagterapie. Lekker lag kan jou stresvlakke verlaag. Vestig ’n gevoel van beheer. Indien jy voel dat dinge buite beheer is, is jy waarskynlik minder verdraagsaam vir stres. Probeer om verantwoordelikhede te delegeer of verdeel dit. Bou veerkragtigheid. Dit is die vermoë om persoonlike hulpbronne te mobiliseer om negatiewe gebeure te oorkom sonder om stres te ervaar, en om te groei en te 19
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
• • • • • • •
•
ontwikkel as gevolg van sulke gebeurtenisse. Verander jou houding en uitkyk. Optimistiese mense is dikwels meer gehard teen stres. Dit is ook belangrik om meer uitdruklik te wees en nie net ja te sê vir alles nie. Verhoog jou emosionele intelligensie (EI). Die vermoë om jou emosies in balans te bring, help jou om van ’n terugslag te herstel en is ’n vaardigheid wat op enige ouderdom aangeleer kan word. Fokus op dinge wat jy kan verander. Baie dinge is buite ’n mens se beheer, so moenie tyd mors deur te fokus op die dinge wat jy nie kan verander nie. Fokus eerder op die dinge wat jy kan beheer. Bestuur jou tyd. Gebruik tyd om jou lewe te organiseer, om te ontspan en om jou belange na te streef. Kry professionele hulp. Indien stres die manier waarop jy funksioneer negatief beïnvloed, kry professionele hulp. Bestudeer ontspanningstegnieke. Meditasie, massering of joga is bekend daarvoor dat dit mense help om stres te verwerk. Humor. Behou jou sin vir humor, insluitend die vermoë om vir jouself te lag. Leer om te vergewe. Aanvaar die feit dat ons in ’n onvolmaakte wêreld leef en dat mense foute maak. Bevry jouself van negatiewe energie deur te vergewe en dinge agter te laat.
Alhoewel dit mag lyk asof daar niks is wat jy aan stres kan doen nie, beteken die bestuur van stres om beheer daarvan te neem: of dit jou gedagtes, emosies, tyd of die manier is waarop jy met probleme omgaan. ’n Stresbestuursplan is ’n nuttige hulpmiddel om stres in jou lewe aan te spreek.
Opsomming Stres beteken verskillende dinge vir verskillende mense. Figuur 1.2 toon dat dit wat stresfaktore in een persoon kan veroorsaak, ’n ander persoon minder raak.
Figuur 1.3: Voorstelling van stres
20
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
In figuur 1.3 word dit benadruk dat mense die lewe se uitdagings op verskillende maniere benader. Dit is duidelik dat verskillende soorte interne en eksterne druk stres kan veroorsaak. Elkeen het verskillende snellers wat stres kan ontketen, bv. fisiese of emosionele verandering, of ’n verandering van omgewing. Dit kan ’n geringe uitdaging of ’n groot uitdaging in lewenstyl wees. Die verskillende elemente van stres word hieronder vasgevang: • •
•
•
•
• • • • •
Die term “stres” is so 70 jaar gelede deur Hans Seyle geskep. Ander terme wat ook verwys na stres is bekommernis, druk, angs en senuweeagtigheid. Stres is die gevolg van interaksies tussen mense en hulle omgewing wat as stremmend beskou word en wat meer verg as wat hul vermoë om aan te pas kan hanteer, en gevolglik hul welstand bedreig. ’n Stressor is iets wat stres in ’n persoon veroorsaak. Verskeie soorte stressors bestaan, bv. fisies, emosioneel, sosiaal en die omgewing. Stressors kan intern of ekstern wees. Stres veroorsaak verskeie reaksies in ons liggame wat lei tot fisiese, gedrags-, emosionele of kognitiewe simptome. Die liggaam se reaksie in die aangesig van bedreiging is bekend as die veg-of-vlug-reaksie. Stres kan ook ’n positiewe uitwerking hê op ons liggame soos verhoogde waaksaamheid en vinniger optrede. Positiewe stres word eustres genoem en help jou om onder druk te presteer en jou beste te lewer. Mense reageer op verskillende maniere onder stres. Jou reaksie en verwante stresvlakke hang af hoe jy ’n spesifieke gebeurtenis vertolk. Die eerste stap in die bestuur van stres behels dat ’n mens jou stresvlakke verstaan. Dit kan bepaal word deur middel van verskeie metodes of toetse. Dit is belangrik dat jy die hoofstressors wat stres of spanning in jou lewe veroorsaak, identifiseer. Die hantering van stres behels ’n kombinasie van aksies om te vermy, te verminder of om stres te bestuur. ’n Stresbestuursplan is ’n belangrike instrument om stres in jou lewe aan te spreek.
Assesseer jouself 1.
Kies die korrekte antwoord deur die opsie te omkring wat jou antwoord die beste verteenwoordig.
1.1 (a) (b) (c) (d)
Stres verwys na ’n _______. (a) geestelike reaksie op ’n negatiewe prikkel fisiese reaksie op ’n negatiewe prikkel persoon se vermoë om moeilike omstandighede te verwerk. persoon se reaksie tot ’n prikkel wat sy/haar balans versteur
(b)
(c)
(d)
1.2 (a) (b) (c) (d)
Watter soort stressor is dit om jou geliefde te verlaat? Fisiek Emosioneel Sosiaal Omgewing
(b)
(c)
(d)
21
(a)
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
’n Afname in persoonlike higiëne is ’n tipiese simptoom van _______. fisiese stres gedragstres sosiale stres emosionele stres
1.3 (a) (b) (c) (d)
Wat beskou jy as die beste vertolking van ’n stresvolle situasie? Om luilekker te wees Die uitstel van aksie Aanpassing van doelwitte tot die situasie Gaan in ’n veg-vlug-reaksie in
1.4 (a) (b) (c) (d)
’n Voorbeeld van doeltreffende stres vermindering is _______. tydsbestuur ignoreer jou fisiese simptome omdat dit sal opklaar doen intense fisiese oefening gee jou verantwoordelikhede oor aan ander
1.5 (a) (b) (c) (d) 2.
(a)
(b)
(c)
(d)
(a)
(b)
(c)
(d)
(a)
(b)
(c)
(d)
Identifiseer die drie groot stressors in jou lewe en besluit in watter kategorie elkeen hoort. (Bv. ek moet ’n kamer met my suster deel – omgewingstressor.)
………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………
Onderwerp 1.2 Liggaamlike Opvoeding: ’n Gebalanseerde lewenstyl Probleemvraag Hoe kan ek myself dissiplineer om gereeld aan fisiese aktiwiteite deel te neem in ’n poging om my stresvlakke te verminder? Inleiding In hierdie eenheid ondersoek ons die gesondheidsvoordele wat gereelde oefening en fisiese aktiwiteite inhou. Dit word egter benadruk dat dit fokus, motivering en wilskrag verg om aan ’n oefenprogram toegewyd te bly. Alhoewel ’n oefenprogram een van die beste besluite kan wees wat jy maak ten opsigte van jou gesondheid en om stres te verminder, is die sorgvuldige beplanning van jou oefenprogram belangrik. Die doel van gereelde lesse in Liggaamlike Opvoeding is soos volg: • Bereik jou eie persoonlike gesondheid- en fiksheidsdoelwitte • Ontwikkel langtermynbetrokkenheid in fisiese oefening
22
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Kies ’n aktiwiteit Fisiese aktiwiteit is deel van ’n gesonde, gebalanseerde lewenstyl omdat dit jou help om ’n gesonde gewig te handhaaf, voordelig is vir been- en spiergesondheid, help met sielkundige welstand soos stres, en omdat dit die risiko vir sekere siektes soos kanker, hartsiektes en suikersiekte verminder. Om te vinnig of te hard te oefen kan tot beserings lei. Volgens Health.Gov (2015) kan ’n mens die risiko vir besering verminder deur die geskikte soort aktiwiteit te kies. Tabel 2.1 toon die veiligste aktiwiteite is dié van matige intensiteit en met ’n lae impak, en wat nie doelgerigte botsing of kontak behels nie. Tabel 2.1 Aktiwiteite en impak Risikovlak vir beserings
Soort aktiwiteit
Voorbeelde
Lae risiko
Pendel
Stap, fietsry, of ’n oefenfiets
Lae risiko
Lewenstyl
Hoër risiko
Ontspanningsport: beperkte kontak
Huisverbetering, tuinwerk of werk in die agterplaas. Stap vir oefening, gholf, dans, swem, draf of tennis Fietsry, aërobiese oefening, ski, vlugbal, sagtebal en basketbal
Hoë risiko
Ontspanningsport: volle kontak
Rugby, hokkie, sokker en basketbal
Medium risiko Ontspanningsport: geen kontak
(Aangepas van Health.Gov. 2015)
Die bogenoemde tabel toon dat dit belangrik is om aktiwiteite te kies wat by jou fiksheidsvlak pas. Wanneer jy ’n oefenprogram begin, kies liewer aktiwiteite wat matig is in intensiteit, minder impak het op jou spiere, bene en gewrigte, en nie kontak of botsings met ander mense of voorwerpe behels nie. Indien jy ’n ou besering het, is daar altyd ’n kans dat jy die liggaamsdeel weer sal beseer. Die risiko van besering kan verminder word deur die regte hoeveelheid van ’n aktiwiteit te doen asook deur die opstel van toepaslike persoonlike doelwitte. Die uitvoering van ’n verskeidenheid fisiese aktiwiteite kan ook ’n besering as gevolg van oorywerigheid keer. Ontspanningsoefeninge Diep asemhaling Neem ’n blaaskans en fokus vir ’n paar minute op jou asemhaling. Sit jou hand op jou middellyf, maak jou oë toe en haal diep asem – in deur jou neus en uit deur jou mond. Voel hoe die asem deur jou liggaam beweeg en haal dan diep asem deur jou mond en uit deur jou neus. Herhaal die siklus ’n paar keer totdat jou hartklop stadiger raak. Spierontspanning Gaan staan met jou rug teen die naaste muur of lê op jou rug met jou bene teen die muur op. Haal diep asem terwyl jy jou maagspiere na jou ruggraat toe intrek, en druk jou hele rug teen die muur of die vloer. Hou jou asem op vir so agt tellings en asem dan uit terwyl jy jou nek, skouers en arms ontspan. Jy kan ook jou ’n paar sirkels maak met jou hande na binne 23
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
en dan na buite, en jou knieë buig terwyl jy teen die muur afgly (met jou rug teen die muur), of jou voete teen die muur laat afgly terwyl jy op jou rug op die vloer lê. Herhaal ’n paar keer. Kom aan die gang Staan op en begin beweeg, aangesien die brein dan begin om chemikalieë vry te stel wat jou goed laat voel. Indien moontlik, gaan stap vinnig of klim trappe. Voorsorgmaatreëls ’n Paar voorsorgmaatreëls kan help om jou te beskerm terwyl jy oefen. Die keuse van ’n geskikte omgewing vir jou verkose aktiwiteit dra by tot verhoogde veiligheid. Die keuse van omgewing kan gelei word deur die volgende wenke: • Fisies weg van verkeer. Kies strate wat sypaadjies of fietsrylane het. Indien jy in die straat stap of draf, doen dit aan die kant van die pad wat jou toelaat om aankomende verkeer te sien. Onthou, moenie langs mekaar stap nie, maar eerder agter mekaar. Kom ook die verkeersreëls na. • Kleredrag. Dra helderkleurige en glimkleure of weerkaatsers snags sodat motoriste jou kan sien. • Wees verstandig. Oefen waar dit goed belig is, waar ander mense by is of op plekke wat goed onderhou word. • Oppervlak. Maak seker dat dit ’n skokabsorberende oppervlak is. Moenie spring, touspring of hardloop op ’n harde oppervlak wat jou knieë kan beseer nie. Wees versigtig wanneer jy op gras of op ’n ongelyke oppervlak met gate oefen. • Weer. Dra klere, sonskerm of ’n hoed om jou teen die elemente te beskerm. Spiere is meer geneig tot beserings in koue weer. Dit is daarom belangrik dat jy gepaste warm klere dra. • Hou op as dit seer is. Hou onmiddellik op en kry mediese raad as jy ongemak of pyn voel, baie uitasem raak of ’n onreëlmatige hartklop ontwikkel. Deur aandag te gee aan die bogenoemde riglyne kan dit jou help om jou oefeninge te geniet, ’n gesonde lewenstyl in stand te hou en die risiko vir beserings te vermy. Onthou Voordat jy oefen, warm jou spiere op net soos jy ’n motorenjin sal warm maak. Jy kan die volgende aktiwiteite vir 5 tot 10 minute doen om jou spiere op te warm: Hardloop op die plek; spring op en af; doen wawiele of loop vinnig. Kry foto’s wat hierdie aktiwiteite uitbeeld en bespreek die aktiwiteite wat jy verkies om te doen en waarom jy dink dit nodig is.
Aktiwiteit 1.1 Jy behoort die tyd gedurende die eerste Liggaamlike Opvoeding-les te gebruik om ’n persoonlike Liggaamlike Opvoeding-plan vir die eerste maand te ontwikkel. Bespreek jou plan met jou fasiliteerder om te verseker dat hy/sy die plan steun en dat dit tot jou persoonlike gesondheid en fiksheid vir die jaar bydra.
24
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Kom ons doen ’n oefening ter voorbereiding van ’n persoonlike fisiese aktiwiteitsplan vir die eerste week. Hier is ’n voorbeeld van hoe jy te werk gaan:
Datum
Plek
Aktiwiteit
Tyd toegestaan en/of afstand
Maandag 18 Januarie
Buurt
Stap
20 minute/1 kilometer
Dinsdag 19 Januarie
Buurt
Stap
20 minute/1 kilometer
Woensdag 20 Januarie
Huis
Spieroefening
20 minute
Donderdag 21 Januarie
Buurt
Stap
20 minute/1 kilometer
Vrydag 22 Januarie
Huis
Spieroefening
20 minute
Saterdag 23 Januarie
Buurt
Stadig draf
10 minute
Sondag 24 Januarie
Rus
Monitor my fisiese beweging ( / X)
Jy kan nou voortgaan en jou eerste maand beplan. Dit is belangrik dat jy die hele tyd jou vordering teen jou plan meet, en dat jy die plan aanpas soos wat jou persoonlike omstandighede verander. Indien nodig, kry professionele hulp om jou plan te ontwikkel.
VIR DIE NUUSKIERIGES Fisiese aktiwiteite is nie net voordelig vir jou gesondheid nie, maar hou ook verband met stresverligting. Liggaamlike Opvoeding stimuleer die produksie van endorfiene, die brein se neurotransmitters, wat bydra tot ’n persoon se emosionele welstand. Die tyd wat aan oefeninge bestee word, help ’n mens ook om te vergeet van die dag se stres terwyl jy op die liggaam se bewegings konsentreer. • • •
Waarom dink jy kan fisiese aktiwiteit help om stres se negatiewe invloed teen te werk? Kan jy vier oefeninge identifiseer wat jou liggaam kan help om stres teen te werk? Waarom is hierdie aktiwiteite besonder goed om stres teen te werk in jou spesifieke geval?
25
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Los die uitdaging op Wat kan ek doen om my eie stresvlakke te verlig? Persoonlike ingrypings om die negatiewe uitwerking te verlig wat stres op ’n mens kan hê, is belangrik omdat ’n mens eenvoudig nie “net kan weghardloop” van stresvolle situasies nie. Buiten die hantering van stres is dit belangrik om daadwerklike aksies in plek te stel om ’n mens se stres te bestuur. Jy kan dalk stres hê by die skool wat jou sosiale of familielewe beïnvloed of omgekeerd. Om ’n mens se stres te bestuur, moet ’n mens maniere bepaal om die stres te verlig en ook ondersteuning in jou gemeenskap ontwikkel, aangesien dit bewys is dat die teenwoordigheid van mense om jou jou kan help om jou stres te hanteer, en ’n effektiewe manier is om stres te vermy. Om jou gedrag, voorkoms en eetpatroon te verander, kan ook help om van die stres te verlig. Om jou te help om die oorkoepelende uitdaging van die eenheid op te los, moet jy die volgende aktiwiteit voltooi:
Aktiwiteit 1.2 Raadpleeg toepaslike boeke, artikels in die biblioteek en/of gebruik die internet (webwerwe soos www.fosteringresilience.com/pdf/stres_management_plan.pdf en www.rawfoodnature. com/food-combining.html) en soek vir: Minstens EEN stresbestuursplan en skryf die voorgestelde stappe in die plan neer en toon skematies wat JY met elke stap beplan. Identifiseer minstens agt kosse wat stres verlig en verduidelik hoekom hierdie kosse jou liggaam kan help om stres teen te werk. Bespreek wat jy geleer het met jou vriende, klasmaats of fasiliteerder in ’n poging om die aantal stappe te identifiseer wat gevolg kan word om jou stres te bestuur.
WENKE Maak die volgende belangrike elemente deel van jou oplossing: • Die beginsel van stressors – om die onderliggende oorsake van die stres in jou lewe te verstaan, lys die belangrikste stressors volgens jou ervaring. • Jou weergawe van hierdie stressors. • Die verskillende uitwerking wat stressors op jou liggaam, emosies, gedrag of gedagtes kan hê. • ’n Aanduiding van die vlakke van stres in jou lewe. • Die oorsake van stres/stressors. • Jou persoonlike stresbestuursplan.
26
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
Reflekteer en pas toe Gebruik hierdie les om dit wat jy geleer het toe te pas om die uitdaging van die eenheid tot jou voordeel aan te spreek. Hierdie taak dra by tot jou Skoolgebaseerde Assesseringspunt.
UITDAGING VAN DIE EENHEID Wat kan ek doen om my eie stresvlakke te verlig?
Sien die portefeuljeboek vir die taak om die uitdaging op te los deur terugvoering te verskaf, die kennis wat jy opgedoen het toe te pas en oor jou eie ontwikkeling na te dink.
27
© Optimi
2
Selfontwikkeling: Verhoudings
Gesonde verhoudings is die kern van jou welsyn. Navorsers glo dat mense sosiale diere is en hulle diepste behoeftes en doelwitte slegs vervul in verhouding tot ander. (Bartkus & Davis, 2009:1). Ons kan al ons materiale doelwitte bereik, maar as ons nie noukeurig aandag aan ons verhoudings gee nie, kan ons uiteindelik leeg, vervelig, alleen en ellendig voel. Die idee onderskryf ’n Sweedse gesegde wat ons herinner dat “gedeelde geluk, dubbele geluk is; gedeelde hartseer is ’n halwe hartseer” (ThinkExist.com, 2014). Die rolprent Cast Away beeld sosiale afsondering en eensaamheid uit. Ons sien hoe Tom Hanks se karakter (wat op ’n onbewoonde eiland gestrand is) smag na ’n verhouding met ander wanneer hy ’n gesig op ’n vlugbal teken en die bal “Wilson” doop, asof dit ’n persoon is. Die film beklemtoon hoe ons as mense smag na sosiale kontak en dit nodig het.
UITDAGING Hoe volhoubaar is my verhoudings met my vriende; hoe verskil my gewoontes en gebruike van ’n ander kultuur- of rassegroep en wat moet ek doen om hierdie moontlike verskille te oorkom wanneer ek ’n verhouding vestig?
• • •
LEERUITKOMSTE Nadat jy hierdie eenheid voltooi het, moet jy in staat wees om die volgende te doen: die belangrikheid van gesonde verhoudings ontleed; te onderskei tussen en verduidelik die vier verskillende soorte verhoudings; redeneer waarom effektiewe kommunikasievaardighede ’n belangrike deel van interpersoonlike verhoudings is. DEFINIEER Eerlikheid: Vry van bedrog, eerlik en opreg. Emosionele intelligensie: Emosionele intelligensie (EI) is die vermoë om ’n mens se eie asook ander mense se emosies te bepaal, die verskil tussen verskillende emosies te herken en te erken, en emosionele inligting te gebruik om denke en gedrag te lei, soos die lees van empatie, integriteit, respek, en om te luister en hoe om ander se gevoelens te verstaan. Empatie: Beteken om dinge vanuit ander se oogpunt in te sien; om jouself letterlik in hulle skoene te plaas. Familie: Familie word gedefinieer as ’n groep mense met ’n graad van verwantskap in dieselfde woning, hetsy deur bloed, huwelik of aanneme. Inhibeer: Verhinder, te voorkom of in toom te hou. Inisieer: Begin verhouding.
28
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
2
Interpersoonlike konflik: Verwys na die stryd tussen twee of meer partye met teenstrydige doelwitte, waardes of oortuigings. Kognitiewe vaardighede: Denke en die integrasie van kennis, probleemoplossing en besluitnemingsvaardighede. Oppervlakkig: Vriendskap sonder diepte en begrip. Puberteit: Puberteit beskryf die tienerjare tussen die ouderdom van 13 en 19. Dit kan as die oorgang van kind na volwassene beskou word. Selfgelding vs. aggressie: Aggressiewe tieners sal ander mense probeer dwing om soos hulle te dink of na hulle pype te dans. Selfgeldende tieners respekteer ander mense se verskille en sieninge en is nie bang om vir hulself op te staan nie. Sosiale vaardighede: Samewerking met ander om konflik op te los en persoonlike stres te bestuur. Volgehou: Hou aan, onderhou of lang verhoudings. Voorkeur: ’n Neiging om ’n bepaalde houding te handhaaf of om op ’n bepaalde manier op te tree. Vooroordeel: Geneigdheid of vooroordeel teenoor iemand of iets, soms sonder enige rede. Vriend: ’n Vriend kan gedefinieer word as ’n persoon wat jy goed ken en vir wie jy ’n gevoel het van liefde, vertroue en respek.
Onderwerp 2.1 Verhoudings en kommunikasie Probleemvraag Sal my benadering om verhoudings te bou en met ander te kommunikeer volhoubare verhoudings verseker?
Inleiding Verhoudings kan soms stresvol wees, maar dekades se navorsing ondersteun die idee dat ’n gebrek aan verhoudings kan lei tot veelvuldige probleme in terme van fisiese, emosionele en geestesgesondheid. Volgens studies kan gesonde verhoudinge jou help om langer te leef, stres beter te hanteer, jou selfbeeld te verhoog, jou ryker laat voel en jou help om jouself te ontdek (University of Minnesota, 2014:1). Betekenis van verhoudings Dit is uiters noodsaaklik vir ons sukses in die wêreld om meer oor onsself te leer. Dit is ook belangrik om doelwitte te bereik, onafhanklik te word en vir die toekoms te beplan. Vir ons om te verstaan hoe ander ons sien en vir hulle om te verstaan hoe ons hulle sien, is dit nodig om terugvoering te gee en te ontvang. Jy moet daarom oop, vol vertroue en gemaklik wees met wie jy is.
29
© Optimi
Eenheid
2
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Intra- en interpersoonlike verhoudings Elkeen is in ’n verhouding met hom- of haarself. (Koen, 2014:301). Intra verwys na “binne” of “binne-in” en bedoel die verhouding wat ’n mens met jouself het. Dit mag jou dalk noop om te vra: Hoe kan ek met myself kommunikeer? Dis ’n geldige vraag en die antwoord lê in die definisie, wat verder strek as in die strengste sin van die woord. Intrapersoonlike kommunikasie hou verband met al die interne gedagteprosesse, insluitend denke, gewaarwording, assessering en interpretasie van gebeure in jouself. Vir ’n eenvoudige illustrasie, maak jou oë toe vir 20 sekondes en probeer om aan niks te dink nie (NelsonJones 2006:3). Jy sal jou gou uitvind dat jy met jouself begin praat en moontlik ook visuele beelde kry. Behalwe intrapersoonlike vaardighede, is ’n stel interpersoonlike vaardighede net so belangrik om goeie verhoudings te bou. Interpersoonlike kommunikasie behels ten minste twee mense en verwys na die verskillende soorte verbale, nieverbale en fisiese optrede, of uitdrukkings wat mense gebruik wanneer hulle met ander kommunikeer. Die Johari-venster Die Johari-venstermodel is ’n eenvoudige en nuttige instrument om selfbewustheid te illustreer en te verbeter, en verhoudinge te verstaan. Die model is deur twee Amerikaanse sielkundiges, Joseph Luft en Harrington Ingham, in die 1950’s ontwikkel. Volgens Chapman (2003:1) is die naam Johari ’n samestelling van hulle voorname (Joe en Harry = JoHari). Die Johari-venster is gou alom gebruik in ’n poging om verhoudinge te verstaan en te ontwikkel, asook empatie, gevoelens, houdings, bewustheid van die self, kommunikasie, verhoudings, groepdinamika en spanwerk. ’n Venster met vier panele of areas, soos voorgestel in figuur 2.1, verdeel persoonlike bewustheid in vier kwadrante (oop, verborge, ongesien en onbekend). Elke paneel of kwadrant bevat en verteenwoordige inligting of gevoelens wat bekend of onbekend aan die persoon is, en bekend of onbekend aan ander.
Onbekend aan ander
Bekend aan ander
Bekend aan self
Onbekend aan self
Bekende area
Blinde kol (ongesien)
Verborge area
Onbekende area
Figuur 2.1: Die Johari-venster
30
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
Eenheid
2
Bekend: Dié kwadrant verteenwoordig die dinge wat jy weet oor jouself en die dinge wat ander weet van jou. Dit sluit jou gedrag, kennis, vaardighede en houding in. Dit is ’n deel van ons wat voor die handliggend is en wat ons vrylik vertoon, bv. ras, ons naam of lengte. Dit sluit gevoelens in en al die inligting wat jy wil hê ander mense moet weet. Verborge: Die paneel verteenwoordig dit wat jy oor jouself weet, maar nie bereid is om te deel nie. Hierdie paneel kan beskou word as die privaat kol van ons venster. Dit kan vertroulike inligting bevat, onsekerhede of onsmaaklike ervarings, bv. om te swyg oor ’n sekere toestand waaraan jy mag lei. Ongesien: Die paneel verteenwoordig dinge waarvan jyself nie bewus was nie, maar wat aan ander bekend is. ’n Ongesiene area kan eenvoudige inligting insluit wat jy nie weet nie, of dit kan diepgewortelde dinge wees wat dikwels moeilik is om te erken, maar wat aan ander bekend is. ’n Voorbeeld is die kaptein van die netbalspan wie se spanmaats aan haar vertel het dat sy snork, maar sy dink nietemin nie so nie, al weet haar vriende dis waar. Vra jou vriende oor dinge wat hulle oor jou gesê het waarvan jy nie geweet het nie. Onbekend: Die paneel bevat inligting en gevoelens wat nie aan onsself of aan ander bekend is nie. Dit kan vermoëns en potensiaal wees wat jy nog nie oor jouself ontdek het nie. Inligting wat nie aan onsself of aan ander bekend was nie, word dikwels openbaar in ’n nuwe situasie. ’n Voorbeeld is dat jy straks ’n uitstekende eerstejaarstudent sal wees, maar dat jy nie nou al weet of jy die vermoë het of nie. Soorte verhoudings ’n Mens het verskillende verhoudings in die loop van ’n mens se lewe. In ’n tiener se lewe is daar egter vier basiese verhoudings: familie, vriendskap, professionele en romantiese verhoudings (Koen, 2014:303). (a) Familie Daar is baie maniere om ’n familie te beskryf, maar een ding wat almal gewoonlik in gemeen het, is ’n gevoel van samehorigheid. Dit maak nie saak of ’n betrokke familie ’n kern-, stief-, enkelouer- of leë-nes-familie is nie, dit bestaan gewoonlik uit mense wat verwant is en vir mekaar omgee. ’n Familieverhouding is gewoonlik die eerste verhouding wat ’n mens aanknoop. Ouers en familie beïnvloed kinders se emosionele ontwikkeling deur ’n model te skep wat dikwels vir die res van die lewe gevolg word. Volgens Matthews (2014:1-5) is daar minstens vyf L’e wat bydra tot sterk familieverhoudings (sien figuur 2.3):
31
© Optimi
Handleiding G12 ~ Lewensoriëntering
University of Sussex. Exam writing techniques. Beskikbaar: www.sussex.ac.uk/s3/?id=28. [21 Januarie 2015]. Van Heerden-Pieterse, E. 2015. Student life. In: Van Heerden-Pieterse (Ed.), Life Skills: My journey, my destiny, pp. 20-38. Pretoria: Van Schaik Wadesango, N., Rembe, S. & Chabaya, O. 2011. “Violation of women’s rights by harmful traditional practices.” Anthrophologist, 13(2): 121-129. Winstantley, D. 2005. Personal effectiveness: A guide to action. London: CIPD. Workplace Law. 2015. Summary of the Basic Conditions of Employment Act, no. 75 of 1997. Beskikbaar: www.workplacelaw.co.za. [13 Januarie 2015]. www.1000ventures.com www.thenakedceo.com blog.highassociates.com www.primallyinspired.com www.netfit.co.uk/stretching_cool_down.htm rollerderbyordie.tumblr.com www.dailymail.co.uk/health/article-148485/Do-know-fit-really-Use-tests-out.html realestateinvestmenttrust.net www.barxcrossfit.com www.capetownmagazine.com www.snipview.com izquotes.com www.frenchinbrighton.co.uk theplanet.com www.lolaakinmade.com www.joburg.org.za www.townparle.com twitter.com www.ulwazi.org/index.php5?title=Kgadi www.natal-tourism.co.za www.knysnakeep.org mgafrica.com storify.com www.enca.com saweatherobserver.blogspot.com www.stonewritten.com www.businessballs.com/johariwindowmodel.htm www.bodybuilding.com www.netfit.co.uk/stretching_cool_down.htm www.kent.ac.uk/careers/choosing/values.htm http://timvandevall.com/wp-content/uploads/2013/11/Maslows-Hierarchy-of-Needs.jpg fysopchildren.wordpress.com www.indexoncensorship.org
176