Í2,È-A-LIO-FG01fÎ 1
8
1
2
-
A
-
L
I
O
-
F
G
0
1
LEWENSORIËNTERING FASILITEERDERSGIDS
Graad 12
A member of the FUTURELEARN group
Lewensoriëntering Fasiliteerdersgids
1812-A-LIO-FG01
Í2,È-A-LIO-FG01fÎ
Graad 12
Aangepas vir KABV
Dr M Koen Prof R Niemann
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
INHOUDSOPGAWE LESELEMENTE...................................................................................................................4 INLEIDING...........................................................................................................................5 ROOSTER EN TYDSBESTUUR .......................................................................................6 VOORGESTELDE BYKOMENDE LEESWERK...............................................................7 HULPBRONVEREISTES....................................................................................................7 TYDSTOEDELING..............................................................................................................7 OPSOMMING VAN FORMELE EVALUERINGSAKTIWITEITE .....................................8 STUDIEWENKE EN -METODES.......................................................................................9 AANBEVOLE JAARPLAN.............................................................................................. 10 Selfontwikkeling: Begrip en hantering van stres.......................................................... 13 Les 1: Stres........................................................................................................................ 13 Onderwerp 1.1 Stres...............................................................................................14 Les 2................................................................................................................................... 19 Onderwerp 1.2: Liggaamlike Opvoeding: ’n Gebalanseerde lewenstyl..................19 Aktiwiteit 1.1 ...........................................................................................................20 Les 3: Los die uitdaging op................................................................................................ 20 Aktiwiteit 1.2............................................................................................................21 Les 4: Reflekteer en pas toe.............................................................................................. 22 Selfontwikkeling: Verhoudings....................................................................................... 23 Les 1: Verhoudings ............................................................................................................ 23 Onderwerp 2.1 Verhoudings en kommunikasie......................................................24 Aktiwiteit 2.1............................................................................................................25 Les 2................................................................................................................................... 27 Onderwerp 2.2 Liggaamsopvoeding: Veiligheidsmaatreëls vir fisiese fiksheid.......27 Aktiwiteit 2.2............................................................................................................29 Aktiwiteit 2.3............................................................................................................29 Les 3: Los die uitdaging op................................................................................................ 30 Aktiwiteit 2.4............................................................................................................30 Aktiwiteit 2.5............................................................................................................32 Les 4: Reflekteer en pas toe.............................................................................................. 34 Selfontwikkeling: Kommunikasie................................................................................... 35 Les 1: Kommunikasie......................................................................................................... 35 Onderwerp 3.1 Kommunikasie...............................................................................35 Aktiwiteit 3.1............................................................................................................37 Les 2................................................................................................................................... 38 Onderwerp 3.2: Liggaamsopvoeding: Deelname aan programme vir persoonlike fiksheid en gesondheid..............................................................................38 Les 3: Los die uitdaging op................................................................................................ 38 Les 4: Reflekteer en pas toe.............................................................................................. 39
1
© Impaq
Fasiliteerdersgids G12 ~ LewensoriĂŤntering
Selfontwikkeling: Konflik en konflikhantering............................................................... 40 Les 1: Konflik en konflikbestuur.......................................................................................... 40 Onderwerp 4.1 Konflik en konflikbestuur................................................................41 Aktiwiteit 4.1............................................................................................................42 Aktiwiteit 4.2............................................................................................................46 Les 2 .................................................................................................................................. 47 Onderwerp 4.2: Liggaamlike Opvoeding................................................................47 Les 3: Los die uitdaging op................................................................................................ 47 Aktiwiteit 4.3............................................................................................................48 Les 4: Reflekteer en pas toe.............................................................................................. 48 Studievaardighede .......................................................................................................... 49 Les 1: Studievaardighede en voorbereiding vir die eksamen............................................. 49 Onderwerp 5.1 Studievaardighede en voorbereiding vir die eksamen...................50 Les 2 .................................................................................................................................. 52 Onderwerp 5.2 Liggaamlike Opvoeding.................................................................52 Les 3: Los die uitdaging op................................................................................................ 52 Aktiwiteit 5.2............................................................................................................52 Les 4: Reflekteer en pas toe.............................................................................................. 52 Aktiwiteit 5.3...........................................................................................................53 Verandering en oorgang ................................................................................................. 55 Les 1: Oorgang van skool na naskool en die arbeidsmark................................................ 55 Onderwerp 6.1 Verander van skool na naskool, en hantering van verandering.....56 Onderwerp 6.2 Die arbeidsmark: Die waarde van werk.........................................58 Aktiwiteit 6.1............................................................................................................58 Les 2................................................................................................................................... 60 Onderwerp 6.3 Liggaamlike Opvoeding.................................................................60 Les 3: Los die uitdaging op................................................................................................ 60 Aktiwiteit 6.2............................................................................................................60 Les 4: Reflekteer en pas toe.............................................................................................. 62 Aktiwiteit 6.3............................................................................................................62 Projek................................................................................................................................ 64 Les 1, 3 en 4....................................................................................................................... 64 Onderwerp 7.1 Projek.............................................................................................64 Les 2................................................................................................................................... 64 Onderwerp 7.2 Liggaamlike Opvoeding: Inheemse speletjies van Suid-Afrika......64 Aktiwiteit 7.1............................................................................................................65 Loopbane en loopbaankeuses........................................................................................ 66 Les 1: Loopbane en loopbaankeuses................................................................................ 66 Onderwerp 8.1 Loopbane en loopbaankeuses.......................................................66 Aktiwiteit 8.1...........................................................................................................67 Les 2................................................................................................................................... 72 Onderwerp 8.2 Liggaamlike Opvoeding.................................................................72 Les 3: Los die uitdaging op................................................................................................ 72 Aktiwiteit 8.2............................................................................................................72 Les 4: Reflekteer en pas toe.............................................................................................. 75 Š Impaq
2
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
Demokrasie en menseregte............................................................................................. 77 Les 1: Verantwoordelike burgerskap en menseregte......................................................... 77 Onderwerp 9.1: Verantwoordelike burgerskap en menseregte..............................78 Aktiwiteit 9.1...........................................................................................................79 Aktiwiteit 9.2............................................................................................................80 Les 2................................................................................................................................... 83 Onderwerp 9.2 Die rol van die media in ’n demokratiese bestel............................83 Aktiwiteit 9.3............................................................................................................83 Aktiwiteit 9.4............................................................................................................84 Les 3: Los die uitdaging op................................................................................................ 87 Aktiwiteit 9.5............................................................................................................87 Les 4: Reflekteer en pas toe.............................................................................................. 90 Aktiwiteit 9.6............................................................................................................90 Sosiale en omgewingsverantwoordelikheid ................................................................. 92 Les 1: Verantwoordelikheid teenoor die samelewing en die omgewing............................. 92 Onderwerp 10.1 Verantwoordelikheid teenoor die samelewing en die omgewing.93 Les 2................................................................................................................................... 93 Onderwerp 10.2 Formuleer ’n persoonlike missie- en visieverklaring vir die lewe.93 Les 3................................................................................................................................... 97 Onderwerp 10.3 Liggaamlike opvoeding................................................................97 Les 4: Oplossing, toepassing en hersiening....................................................................... 97 Aktiwiteit 10.1..........................................................................................................97 Selfontwikkeling in die samelewing............................................................................... 99 Les 1: Fisiese, persoonlike, sosiale en omgewingstoestande............................................ 99 Onderwerp 11.1 Fisiese, persoonlike, sosiale en omgewingstoestande..............100 Les 2.... ............................................................................................................................. 102 Onderwerp 11.2 Liggaamlike Opvoeding..............................................................102 Les 3: Los die uitdaging op.............................................................................................. 103 Les 4: Reflekteer en pas toe............................................................................................ 103 VERWYSINGS................................................................................................................. 105
3
© Impaq
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
AANBEVOLE JAARPLAN Inhoud
Kwartaal 1
Eenheid 1: Selfontwikkeling: Begrip en hantering van stres 1.1 Stres 1.2 Liggaamlike Opvoeding: ’n Gebalanseerde lewenstyl Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 2: Selfontwikkeling: Verhoudings 2.1 Verhoudings en kommunikasie 2.2 Liggaamlike Opvoeding: Veiligheidsmaatreëls in fisiese fiksheid Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 3: Selfontwikkeling: Kommunikasie 3.1 Kommunikasie 3.2 Liggaamlike Opvoeding: Deelname aan programme vir persoonlike fiksheid en gesondheid Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 4: Selfontwikkeling: Konflik en konflikhantering 4.1 Konflik en konflikhantering 4.2 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 5: Studievaardighede 5.1 Studievaardighede en voorbereiding vir die eksamen 5.2 Liggaamlike Opvoeding
© Impaq
10
Teikendatum*
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
Inhoud Los die uitdaging op
Teikendatum*
Reflekteer en pas toe
Kwartaal 2 Eenheid 6: Verandering en oorgang 6.1 Oorgang vanaf skool na naskool, en hantering van verandering 6.2 Die arbeidsmark: Die waarde van werk 6.3 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 7: Projek 7.1 Projek 7.2 Liggaamlike Opvoeding: Inheemse speletjies van Suid-Afrika Eenheid 8: Loopbane en loopbaankeuses 8.1 Loopbane en loopbaankeuses 8.2 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Eenheid 9: Demokrasie en menseregte 9.1 Verantwoordelike burgerskap en menseregte 9.2 Die rol van die media in ’n demokratiese samelewing 9.3 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Halfjaareksamen
11
© Impaq
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
Inhoud
Teikendatum*
Kwartaal 3 Eenheid 10: Sosiale en omgewingsverantwoordelikheid 10.1 Sosiale en omgewingsverantwoordelikheid 10.2 Ontwikkeling ’n persoonlike visie- en missieverklaring vir die lewe 10.3 Liggaamlike Opvoeding Oplossing, reflekteer en pas toe Eenheid 11: Selfontwikkeling in die samelewing 11.1 Fisiese, persoonlike, sosiale en omgewingstoestande 11.2 Liggaamlike Opvoeding Los die uitdaging op Reflekteer en pas toe Hersiening Eindeksamen (tydens Rekordeksamen)
© Impaq
12
1
Selfontwikkeling: Begrip en hantering van stres
Les 1: Stres Dié eenheid fokus op die begrip en hantering van stres as ’n belangrike element van selfontwikkeling, ’n onderwerp wat ons sedert graad 10 bespreek. Selfontwikkeling behels die strewe na en bemeestering van vaardighede wat individue kan help om die beste te doen met dit wat hulle het. Dit gaan oor die vervulling van ons volle potensiaal as mens. Stres het ’n integrale deel van ons alledaagse lewens geword. Die moderne lewe is vol uitdagings, eise, rompslomp en sperdatums wat ons nie altyd kan vermy nie. Die manier waarop ons stres hanteer, het ’n invloed op ons liggame en siele. Gevolglik moet ons onsself beskerm deur die simptome van stres te herken en stappe te neem om die newe-effekte te verminder. Fisiese aktiwiteite kan ook help om ’n positiewe lewenstyl te handhaaf, en fisiese beweging en geestesgesondheid te bevorder. Dit versterk ook die immuunstelsel, vertraag die verouderingsproses en help om stres te verlig. Die vermoë om stres doeltreffend te bestuur, is uiters belangrik vir beide persoonlike en professionele sukses. Die doel van die eenheid is dus om jou toe te rus met kennis, waardes, vaardighede en aktiwiteite om stresvolle situasies en uitdagings in die lewe te herken en te hanteer, om te floreer in die lewe en die wêreld daarbuite.
LEERDERS MOET DIE UITDAGING KONFRONTEER: Wat kan ek doen om my eie stresvlakke te verlig? Dit is noodsaaklik om te verstaan dat hierdie uitdaging teen die einde van die eenheid opgelos moet wees.
• • • • • • •
LEERUITKOMSTE Nadat leerders hierdie eenheid voltooi het, moet hulle in staat wees om die volgende te kan doen: die konsep van stres verduidelik; verskillende reaksies tot stres identifiseer; die algemene oorsake van stres in jou lewe ontleed; kritiese ondersoek van maniere om stres in die daaglikse lewe te hanteer; die belangrikheid van fisiese aktiwiteite bespreek asook die waarde wat dit het vir ’n mens se lewe en die verligting van stres; oefeninge wat stres teenwerk, identifiseer; bespreek waarom sekere aktiwiteite veral waardevol is in die verligting van stres.
13
© Impaq
Eenheid
1
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
DEFINEER (Leerders moet die volgende begrippe verstaan) Angs: Bekommernis, senuweeagtigheid of ongemak. Eustres: Die term eustres verwys na twee konsepte. Die voorvoegsel eu- is afgelei van die Griekse woord wat beteken “goed” of “wel”. Wanneer dit aan die woord “stres” gekoppel word, beteken dit letterlik “goeie stres”. Hanteringsmeganismes: Enige doelbewuste of onbewuste poging wat ’n individu in staat stel om by omstandighede aan te pas om balans te vind. Nood: Die term verwys na uiterste angs, hartseer of pyn. Stres: Stres is ’n reaksie tot ’n stimulus wat die fisiese of geestelike ewewig versteur. Stresbestuursplan: Fisiese en/of emosionele reaksies wat die liggaam help om stres te verwerk. Stressor: ’n Stressor is ’n prikkel of stimulus wat stres veroorsaak, byvoorbeeld geraas, ’n voortsnellende motor, die skryf van ’n toets, of om vir die eerste keer uit te gaan met iemand wat jy nog nie voorheen ontmoet het nie (toe-oë-afspraak). Stresvlakke: Die erns van geestelike of fisiese stres as gevolg van faktore wat die ewewig van ’n persoon omverwerp. Stresweerstand: Stresverdraagsaamheid is die vermoë om te ontspan en te kalmeer ondanks probleme. Terapie: Deskundige ingrypings om ’n persoon te verander, of om die effek van ’n negatiewe toestand of ondervinding om te keer. Veg-en-vlug-reaksie: Wanneer jy bedreig voel, vind ’n chemiese reaksie in die liggaam plaas wat jou in staat stel om op ’n manier te reageer wat besering voorkom.
Onderwerp 1.1 Stres Leerders moet die probleemvrae oplos: • Wat is die hoofoorsake van stres in my lewe? • Watter uitwerking het stres op my? • Hoe gespanne is ek? • Wat kan ek doen om my stres te bestuur? Inleiding Die fokus hierdie les is om die verskillende oorsake van stres en die invloed wat dit op ons welsyn het, te herken; en om die verskillende maniere te ondersoek om stres te hanteer. Spreek die volgende sake aan: • Konseptualisering van stres • Die invloed van stres op die liggaam • Vlakke van stres • Bestuur stres © Impaq
14
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering Eenheid
1
(Die dele gemerk “Vir die nuuskieriges” is opsioneel, maar kan ’n waardevolle bydrae tot die bemeestering van die onderwerp lewer.) VIR DIE NUUSKIERIGES • Mense van alle vlakke van die samelewing gebruik stres om beter te presteer. • Atlete ervaar tipies hoë vlakke van stres voor ’n wedren. Goeie atlete leer om die veg-en-vlug-reaksie te gebruik om beter as hulle teenstanders te presteer. • Sakelui voel baie keer gespanne weens werksdruk, maar baie beweer dit laat hulle harder werk en dryf hulle om beter te presteer. • Kunstenaars (musikante, dansers) ervaar ook hoë vlakke van stres, maar gebruik dit dikwels om beter te presteer. • Kandidate voel ook baie keer gespanne oor hulle akademiese prestasie. Dit kan dramaties verhoog voor ’n toets, maar stres kan ’n belangrike rol speel in die voorbereiding van ’n toets. • Kan jy aan nog voorbeelde dink waar mense stres op ’n positiewe manier gebruik het? • Kan jy dink aan ’n voorval waar jy baie gespanne gevoel het voor die tyd, maar waar die energie as gevolg van die stres jou beter laat presteer het? Dink hoe stres jou laat voel, en hoe jy tog positief kan reageer met betrekking tot dié gevoelens.
Vlakke van stres
Voordat jy iets oor stres in jou lewe kan doen, moet jy eers die vlakke van stres in jou lewe bepaal en verstaan. Daar is verskeie metodologieë wat jy kan gebruik om dit te doen. Hierdie metodologieë strek van die hoogs-gespesialiseerde – dikwels onder leiding van ’n opgeleide professionele persoon soos ’n dokter of ’n sielkundige – tot die mees eenvoudigste, wat jy self kan doen. Een so ’n metodologie is ontwikkel deur Didato (2003:182, 183). Dit behels ’n toets met twaalf vrae, elk met ’n verklaring wat as Waar of Onwaar beantwoord kan word. Om uit te vind of jy gespanne is, beantwoord die volgende vrae: Vraag 1. Ek is ’n ligte slaper. 2. Ek is geneig tot ’n sterk persoonlikheid. 3. Ek glo ek is meer buierig as die gemiddelde persoon. 4. Ek is dikwels uitgeput. 5. Ek reageer dikwels met woede. 6. Ek is geneig om die aantal aktiwiteite te vermeerder wanneer ek onder druk is. 7. Ek is meer perfeksionisties as die meeste van my vriende. 8. Ek steur my gewoonlik nie veel aan my gesondheid nie. 9. Ek eet meer as gewoonlik wanneer ek gespanne is. 10. Ek voel soms naar.
15
Antwoord Waar Onwaar Waar Onwaar Waar Onwaar Waar Onwaar Waar Onwaar Waar Onwaar Waar Waar Waar Waar
Onwaar Onwaar Onwaar Onwaar
© Impaq
Eenheid
11. 12.
1
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
Ek ervaar dikwels ’n sterk drang om te eet, te drink, drank te gebruik of te rook. In die algemeen voel ek matige tot sterk liggaamlike spanning.
Waar
Onwaar
Waar
Onwaar
Bereken die aantal Waar-antwoorde (Elke Waar-antwoord tel 1 en elke Onwaar-antwoord tel 0.) Volgens die toets is jou stresvlakke soos volg: Jou puntetelling: Die meeste van ons kan ’n wisselende mate van druk hanteer sonder om gespanne te voel, maar te veel of buitensporige druk – dikwels vanweë ons eie denkpatrone en lewenservarings – kan ons vermoë om stres te verwerk, oorweldig. 3 punte of minder: Jy is min geneig om aan stresverwante siektes te lei. 4 – 7 punte: Jy is meer geneig om stresverwante gesondheidsprobleme te ervaar, of dit geestelik, liggaamlik of albei is. Jy sal baat vind by die bestuur/ behandeling of berading van die geïdentifiseerde areas. 8 punte of meer:
Jy is geweldig vatbaar vir stres en toon heelwat kenmerke en karaktertrekke wat ongesonde gedrag skep. Dit beteken dat jy meer vatbaar is vir stres en stresverwante siektes soos diabetes, prikkelbare derm, migraine, rug- en nekpyn, hoë bloeddruk, hartsiektes/beroertes en swak geestesgesondheid (depressie of angs).
’n Stres-dagboek is ’n rekord van die stresvlakke wat jy oor ’n tydperk ervaar, en die moontlike redes daarvoor. Dit is ’n nuttige instrument om die veranderinge in jou stresvlakke te bespeur, en om enige verwante patrone te identifiseer.
Opsomming Maak seker dat die opsomming verstaan word omdat dit ’n oorsig van die onderwerp bied. Stres beteken egter verskillende dinge vir verskillende mense. Figuur 1.2 toon dat dit wat stresfaktore in een persoon kan veroorsaak, van min kommer vir ’n ander is.
© Impaq
16
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering Eenheid
1
Figuur 1.3 Voorstelling van stres
In figuur 1.3 word dit benadruk dat mense die lewe se uitdagings op verskillende maniere benader. Dit is duidelik dat verskillende soorte interne en eksterne druk stres kan veroorsaak. Elkeen het verskillende snellers wat stres kan ontketen, bv. fisiese of emosionele verandering, of ’n verandering van omgewing. Dit kan ’n geringe uitdaging of ’n groot uitdaging in lewenstyl wees. Die verskillende elemente van stres word hieronder vasgevang: • • • • • • • • • •
Die term “stres” is so 70 jaar gelede deur Hans Seyle geskep. Ander terme wat ook verwys na stres is bekommernis, druk, angs en senuweeagtigheid. Stres is die gevolg van interaksies tussen mense en hulle omgewing wat as stremmend beskou word en wat meer verg as wat hul vermoë om aan te pas kan hanteer, en gevolglik hul welstand bedreig. ’n Stressor is iets wat stres in ’n persoon veroorsaak. Verskeie soorte stressors bestaan, bv. fisies, emosioneel, sosiaal en die omgewing. Stressors kan intern of ekstern wees. Stres veroorsaak verskeie reaksies in ons liggame wat lei tot fisiese, gedrags-, emosionele of kognitiewe simptome. Die liggaam se reaksie in die aangesig van bedreiging is bekend as die veg-of-vlug-reaksie. Stres kan ook ’n positiewe uitwerking hê op ons liggame soos verhoogde waaksaamheid en vinniger optrede. Positiewe stres word eustres genoem en help jou om onder druk te presteer en jou beste te lewer. Mense reageer op verskillende maniere onder stres. Jou reaksie en verwante stresvlakke hang af hoe jy ’n spesifieke gebeurtenis vertolk. Die eerste stap in die bestuur van stres behels dat ’n mens jou stresvlakke verstaan. Dit kan bepaal word deur middel van verskeie metodes of toetse. Dit is belangrik dat jy die hoofstressors wat stres of spanning in jou lewe veroorsaak, identifiseer. Die hantering van stres behels ’n kombinasie van aksies om te vermy, te verminder of om stres te bestuur. ’n Stresbestuursplan is ’n belangrike instrument om stres in jou lewe aan te spreek. 17
© Impaq
Eenheid
1
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
Leerders kan hulle eie stresvlakke meet deur verskillende aanlyn toetse. Sommige van die toetse wat gebruik kan word, sluit in: • http://www.stress.org.uk/stresstest.aspx • http://www.cmha.ca/mental_health/whats-your-stress-index/ • https://www.bemindfulonline.com/test-your-stress/ Moedig hulle aan om meer voorbeelde te vind, en gebruik dit om hulle stresvlakke te toets. Is hierdie toetse ’n akkurate weergawe van die stresvlakke? Is daar enige verskille tussen die verskillende toetse? As die leerders gemaklik voel om die uitslag te bespreek, laat hulle dit met ander deel en nadink oor wat hulle geleer het.
Laat selfassessering toe 1.
Kies die korrekte antwoord deur die opsie te omkring wat jou antwoord die beste verteenwoordig.
1.1 (a) (b) (c) (d)
Stres verwys na ’n _______. geestelike reaksie op ’n negatiewe prikkel fisiese reaksie op ’n negatiewe prikkel persoon se vermoë om moeilike omstandighede te verwerk. persoon se reaksie tot ’n prikkel wat sy/haar balans versteur
(a)
1.2 (a) (b) (c) (d)
Watter soort stressor is dit om jou geliefde te verlaat? Fisiek Emosioneel Sosiaal Omgewing
(a)
1.3
’n Afname in persoonlike higiëne is ’n tipiese simptoom van _______. fisiese stres gedragstres sosiale stres emosionele stres
(a)
(a) (b) (c) (d)
© Impaq
18
(b)
(c)
(d)
X (b)
(c)
(d)
(c)
(d)
X
(b)
X
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering Eenheid
1.4 (a) (b) (c) (d) 1.5 (a) (b) (c) (d) 2.
Wat beskou jy as die beste vertolking van ’n stresvolle situasie? Om luilekker te wees Die uitstel van aksie Aanpassing van doelwitte tot die situasie Gaan in ’n veg-vlug-reaksie in
(a)
’n Voorbeeld van doeltreffende stres vermindering is _______. tydsbestuur ignoreer jou fisiese simptome omdat dit sal opklaar doen intense fisiese oefening gee jou verantwoordelikhede oor aan ander
(a)
(b)
(c)
1
(d)
X
(b)
(c)
(d)
X
Identifiseer die drie groot stressors in jou lewe en besluit in watter kategorie elkeen hoort. (Bv. ek moet ’n kamer met my suster deel – omgewingstressor.) Enige redelike stressor gekoppel aan ’n kategorie.
Les 2 Onderwerp 1.2: Liggaamlike Opvoeding: ’n Gebalanseerde lewenstyl Leerders moet die probleemvraag oplos: Hoe kan ek myself dissiplineer om gereeld aan fisiese aktiwiteite deel te neem in ’n poging om my stresvlakke te verminder? Inleiding In hierdie eenheid ondersoek ons die gesondheidsvoordele wat gereelde oefening en fisiese aktiwiteite inhou. Dit word egter benadruk dat dit fokus, motivering en wilskrag verg om aan ’n oefenprogram toegewyd te bly. Alhoewel ’n oefenprogram een van die beste besluite kan wees wat jy maak ten opsigte van jou gesondheid en om stres te verminder, is die sorgvuldige beplanning van jou oefenprogram belangrik. Die doel van gereelde lesse in Liggaamlike Opvoeding is soos volg: • Bereik jou eie persoonlike gesondheid- en fiksheidsdoelwitte • Ontwikkel langtermynbetrokkenheid in fisiese oefening Spreek die volgende aan: • Keuse van aktiwiteit • Ontspanningsoefeninge • Veiligheidsmaatreëls
19
© Impaq
Eenheid
1
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
Aktiwiteit 1.1 Leerders moet gedurende die eerste liggaamsoefeningsles ’n persoonlike Liggaamlike Opvoeding-plan vir die eerste maand ontwikkel. Hulle moet die plan met die fasiliteerder bespreek om te verseker dat hy/sy die plan steun en dat dit bydra tot die leerder se persoonlike gesondheid en fiksheid vir die jaar. Laat hulle ’n oefening doen ter voorbereiding van ’n persoonlike fisiese aktiwiteitsplan vir die eerste week. Hier is ’n voorbeeld van hoe hulle te werk kan gaan: Datum
Plek
Aktiwiteit
Maandag 18 Januarie Dinsdag 19 Januarie Woensdag 20 Januarie Donderdag 21 Januarie Vrydag 22 Januarie Saterdag 23 Januarie Sondag 24 Januarie
Buurt Buurt Huis Buurt Huis Buurt Rus
Stap Stap Spieroefening Stap Spieroefening Stadig draf
Tyd toegestaan en/of afstand 20 minute/1 kilometer 20 minute/1 kilometer 20 minute 20 minute/1 kilometer 20 minute 10 minute
Monitor my fisiese beweging (/X)
Nou kan hulle hul beplanning doen vir die eerste maand. Dit is belangrik dat hulle die hele tyd hulle vordering teen die plan meet, en dat die plan aangepas word soos wat hulle persoonlike omstandighede verander. Indien nodig, laat hulle toe om professionele hulp te kry om hulle te help om die plan te ontwikkel.
Les 3: Los die uitdaging op LEERDERS MOET DIE UITDAGING OPLOS: Wat kan ek doen om my stresvlakke te verlig? Persoonlike ingrypings om die negatiewe uitwerking te verlig wat stres op ’n mens kan hê, is belangrik omdat ’n mens eenvoudig nie “net kan weghardloop” van stresvolle situasies nie. Buiten die hantering van stres is dit belangrik om daadwerklike aksies in plek te stel om ’n mens se stres te bestuur. Jy kan dalk stres hê by die skool wat jou sosiale of familielewe beïnvloed of omgekeerd. Om ’n mens se stres te bestuur, moet ’n mens maniere bepaal om die stres te verlig en ook ondersteuning in jou gemeenskap ontwikkel, aangesien dit bewys is dat die teenwoordigheid van mense om jou jou kan help om jou stres te hanteer, en ’n effektiewe manier is om stres te vermy. Om jou gedrag, voorkoms en eetpatroon te verander, kan ook help om van die stres te verlig. © Impaq
20
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering Eenheid
1
Om leerders te help om die oorkoepelende uitdaging van die eenheid op te los, moet hulle die volgende aktiwiteit voltooi.
Aktiwiteit 1.2 (Die navorsing wat vir hierdie aktiwiteit vereis word, mag voor die les gedoen word.)
Raadpleeg toepaslike boeke, artikels in die biblioteek en/of gebruik die internet (webwerwe soos www.fosteringresilience.com/pdf/stres_management_plan.pdf en www.rawfoodnature. com/food-combining.html) en soek vir: 1. Minstens EEN stresbestuursplan en skryf die voorgestelde stappe in die plan neer en toon skematies wat JY met elke stap beplan. 2. Identifiseer minstens agt kosse wat stres verlig en verduidelik hoekom hierdie kosse jou liggaam kan help om stres teen te werk. 3. Bespreek wat jy geleer het met jou vriende, klasmaats of fasiliteerder in ’n poging om die aantal stappe te identifiseer wat gevolg kan word om jou stres te bestuur.
Aktiwiteit 1.2 MEMORANDUM 1.
Stresbestuursplan kan bestaan uit aksies soos:
Pak die probleem aan • Identifiseer en pak dan die probleem aan. • Vermy stres so ver moontlik. • Laat party dinge gaan. Dit is belangrik om probleme te probeer oplos, maar soms is daar niks wat jy kan doen om ’n probleem te verander nie. Sien om na jou liggaam • Aktiewe ontspanning • Die krag van oefening. Oefening is die belangrikste deel • Eet goed. • Slaap goed. Hantering van emosies • Neem kort vakansies • Ontlaai emosionele spanning Om bietjie te help kan die wêreld ’n beter plek maak …. en help jou om beter te voel. • Dra by
21
© Impaq
1
Eenheid
2.
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
Voorbeelde van kosse wat help om spanning te verlig.
Kos Avokadopeer Bloubessies Melk Amandels
Bevat Vitiamien B Anti-oksidante en vitamien C Vitiamien B6, B12 en proteïn-laktien Vitamien B6 en E
Lemoene
Vitamien C
Salm Spinasie Kalkoen
Omega 3-vetsure Magnesium Aminosure en triptofaan
Voordele Verlig spanning Beveg spanning Kalmerende effek Help die immuunstelsel gedurende spanning Verlaag bloeddruk en stimuleer kortisol Hou kortisol en adrenalien in balans. Bevorder gevoelens van welstand Stimuleer serotonien
WENKE Maak die volgende belangrike elemente deel van jou oplossing: 1. Die beginsel van stressors – om die onderliggende oorsake van die stres in jou lewe te verstaan, lys die belangrikste stressors volgens jou ervaring. 2. Jou weergawe van hierdie stressors. 3. Die verskillende uitwerking wat stressors op jou liggaam, emosies, gedrag of gedagtes kan hê. 4. ’n Aanduiding van die vlakke van stres in jou lewe. 5. Die oorsake van stres/stressors. 6. Jou persoonlike stresbestuursplan.
Les 4: Reflekteer en pas toe Laat leerders hierdie les gebruik om die kennis wat hulle gedurende hierdie les opgedoen het, toe te pas om die uitdaging tot hulle voordeel aan te spreek. Hierdie taak dra by tot hulle Skoolgebaseerde Assesseringspunt.
UITDAGING Wat kan ek doen om my stresvlakke te verlig?
Sien die portefeuljeboek vir die taak om die uitdaging op te los deur terugvoering te verskaf, die kennis wat jy opgedoen het toe te pas en oor jou eie ontwikkeling na te dink.
© Impaq
22
2
Selfontwikkeling: Verhoudings
Les 1: Verhoudings Gesonde verhoudings is die kern van jou welsyn. Navorsers glo dat mense sosiale diere is en hulle diepste behoeftes en doelwitte slegs vervul in verhouding tot ander. (Bartkus & Davis, 2009:1). Ons kan al ons materiale doelwitte bereik, maar as ons nie noukeurig aandag aan ons verhoudings gee nie, kan ons uiteindelik leeg, vervelig, alleen en ellendig voel. Die idee onderskryf ’n Sweedse gesegde wat ons herinner dat “gedeelde geluk, dubbele geluk is; gedeelde hartseer is ’n halwe hartseer” (ThinkExist.com, 2014). Die rolprent Cast Away beeld sosiale afsondering en eensaamheid uit. Ons sien hoe Tom Hanks se karakter (wat op ’n onbewoonde eiland gestrand is) smag na ’n verhouding met ander wanneer hy ’n gesig op ’n vlugbal teken en die bal “Wilson” doop, asof dit ’n persoon is. Die film beklemtoon hoe ons as mense smag na sosiale kontak en dit nodig het.
LEERDERS MOET DIE UITDAGING KONFRONTEER: Hoe volhoubaar is my verhoudings met my vriende; hoe verskil my gewoontes en gebruike van ’n ander kultuur- of rassegroep en wat moet ek doen om hierdie moontlike verskille te oorkom wanneer ek ’n verhouding vestig? Dit is belangrik om te verstaan dat die uitdaging aan die einde van die eeneid opgelos moet wees.
• • •
LEERUITKOMSTE Nadat leerders hierdie eenheid voltooi het, moet hulle in staat wees om die volgende te kan doen: die belangrikheid van gesonde verhoudings ontleed; te onderskei tussen en verduidelik die vier verskillende soorte verhoudings; redeneer waarom effektiewe kommunikasievaardighede ’n belangrike deel van interpersoonlike verhoudings is DEFINIEER (Leerders moet die volgende begrippe verstaan) Eerlikheid: Vry van bedrog, eerlik en opreg. Emosionele intelligensie: Emosionele intelligensie (EI) is die vermoë om ’n mens se eie asook ander mense se emosies te bepaal, die verskil tussen verskillende emosies te herken en te erken, en emosionele inligting te gebruik om denke en gedrag te lei, soos die lees van empatie, integriteit, respek, en om te luister en hoe om ander se gevoelens te verstaan.
23
© Impaq
Eenheid
2
Fasiliteerdersgids G12 ~ Lewensoriëntering
Empatie: Beteken om dinge vanuit ander se oogpunt in te sien; om jouself letterlik in hulle skoene te plaas. Familie: Familie word gedefinieer as ’n groep mense met ’n graad van verwantskap in dieselfde woning, hetsy deur bloed, huwelik of aanneme. Inhibeer: Verhinder, te voorkom of in toom te hou. Inisieer: Begin verhouding. Interpersoonlike konflik: Verwys na die stryd tussen twee of meer partye met teenstrydige doelwitte, waardes of oortuigings. Kognitiewe vaardighede: Denke en die integrasie van kennis, probleemoplossing en besluitnemingsvaardighede. Oppervlakkig: Vriendskap sonder diepte en begrip. Puberteit: Puberteit beskryf die tienerjare tussen die ouderdom van 13 en 19. Dit kan as die oorgang van kind na volwassene beskou word. Selfgelding vs. aggressie: Aggressiewe tieners sal ander mense probeer dwing om soos hulle te dink of na hulle pype te dans. Selfgeldende tieners respekteer ander mense se verskille en sieninge en is nie bang om vir hulself op te staan nie. Sosiale vaardighede: Samewerking met ander om konflik op te los en persoonlike stres te bestuur. Volgehou: Hou aan, onderhou of lang verhoudings. Voorkeur: ’n Neiging om ’n bepaalde houding te handhaaf of om op ’n bepaalde manier op te tree. Vooroordeel: Geneigdheid of vooroordeel teenoor iemand of iets, soms sonder enige rede. Vriend: ’n Vriend kan gedefinieer word as ’n persoon wat jy goed ken en vir wie jy ’n gevoel het van liefde, vertroue en respek.
Onderwerp 2.1 Verhoudings en kommunikasie Leerders moet die probleemvraag oplos: Sal my benadering om verhoudings te bou en te kommunikeer tot ander volhoubare verhoudings lei? Inleiding Verhoudings kan soms stresvol wees, maar dekades se navorsing ondersteun die idee dat ’n gebrek aan verhoudings kan lei tot veelvuldige probleme in terme van fisiese, emosionele en geestesgesondheid. Volgens studies kan gesonde verhoudinge jou help om langer te leef, stres beter te hanteer, jou selfbeeld te verhoog, jou ryker laat voel en jou help om jouself te ontdek (University of Minnesota, 2014:1).
Spreek die volgende aan: • • •
© Impaq
Konseptualisering van verhoudings Soort verhoudings Onderhou verhoudings
24