π.Λεωνίδας Παρασκευόπουλος by iliassav

π. ΛΕΩΝΙΔΑΣ

ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΣ

Μια απόπειρα βιογραφίας

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2013

Ο οικίσκοςόπου έμενε ο Γέροντας τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του. Βρίσκεται στον χώρο των Εκπαιδευτηρίων και σήμερα είναι «Μουσείο π.Λεωνίδα»

π. ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΣ Μια απόπειρα βιογραφίας Ηλεκτρονική έκδοση στην ιστοσελίδα των Εκπαιδευτηρίων «Ο Απόστολος Παύλος». Κείμενα από το ομώνυμο βιβλίο του Ι.Α.Νικολαΐδη. Επιλογή κειμένων: Βασιλική Σουγκάκη ‑ Δασκάλα Φωτογραφίες από το αρχείο του Σχολείου και το Μουσείο του π. Λεωνίδα. Ηλεκτρονική σελιδοποίηση: Ηλίας Σαββόπουλος ‑ Δάσκαλος Θεσσαλονίκη 2013

Η αρχή «Σήμερα είχαμε την ευλογία να συμπροσευχηθούμε με μια μικρή ομάδα αδελφών από την Πελοπόννησο». Αυτά είπε ο πατήρ Λεωνίδας ένα πρωινό Κυριακής μετά τη Θεία Λειτουργία στο αρχονταρίκι του Σχολείου. Ύστερα άρχισε να συστήνει στους παρόντες έναν‑έναν τους Πελοποννήσιους επισκέπτες του. Έπειτα πήρε τον λόγο ο επικεφαλής της ομάδας και, αφού εξέφρασε τη χαρά όλων, γιατί βρί‑ σκονταν κοντά στον εκλεκτό ιεράρχη πατέρα Λεωνίδα, πανελληνίως γνωστό αγωνιστή, και ανάμεσα σε πνευματικούς αδελφούς που εργάζονται για τη δόξα του Θεού, συμπλήρωσε: ‑ Και πρέπει να σας πω, Παναγιότατε, ότι ιδιαιτέρως χαιρόμαστε εμείς οι συμ‑ πατριώτες σας, που… Δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει. Απότομα τον έκοψε ο π. Λεωνίδας μ’ εκείνο το χωρατατζίδικο ύφος του και του λέγει: ‑ Για στάσου, ρε Γιώργη, δεν το ‘ξερα ότι είσαι Μακεδόνας. Γιατί σε πληροφορώ, αν θες να ξέρεις, ότι εγώ τουλάχιστον είμαι Μακεδόνας, από τη Θεσσαλονίκη. Το γέλιο που ξέσπασε μπορεί ο καθένας να το φανταστεί. Το χωρατό του πατρός Λεωνίδα ήταν βέβαια μια αυθόρμητη κουβέντα για να προκαλέσει γέλιο. Εξέφραζε ωστόσο και μια πραγματικότητα, πόσο δηλαδή είχε δεθεί με τον τόπο και τους ανθρώπους, αφού τα καλύτερα και δημιουργικότερα χρόνια της ζωής του τα είχε περάσει στη Μακεδονία. Ο πατήρ Λεωνίδας γεννήθηκε το 1904 στο Μάναρι της Αρκαδίας. Ήταν το πέμ‑ πτο από τα εννιά παιδιά της οικογένειας. Το Μανάρι είναι ένα ορεινό χωριό, όλο πέτρα και πουρνάρι. Άγονος τόπος. Στα μέρη αυτά είχε βροντήξει άλλοτε το κα‑ ριοφίλι της λευτεριάς. Ο παππούς του πατρός Λεωνίδα συγκαταλεγόταν στα παλικάρια του Θεόδωρου Κολο‑ κοτρώνη. Οι κάτοικοι του χωριού, αγροτοποιμένες, καλλιεργούσαν τα λιγοστά χωραφάκια τους και διατη‑ ρούσαν και μερικά γίδια ή πρόβατα για να συμπληρώσουν το εισόδημά τους. Σήμερα το Μάναρι έχει σχεδόν εγκαταλειφθεί. Ωστόσο τα σπίτια κρατιούνται ακόμα σε σχετικά καλή κατάσταση. Ένα απ’ αυτά είναι και το σπίτι των Παρασκευοπουλαίων. Στη με‑ τώπη της εξώθυρας μια μικρή πλάκα και πάνω της χαραγμένα ένας σταυ‑ ρός και η ημερομηνία: «1862 14 Μα‑ γίου». Μικρό, φτωχό, αλλά γεροδε‑ To σπίτι όπου ο π. Λεωνίδας πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Μάμένο σπίτι, καθώς το δείχνει και η ναρι της Αρκαδίας, όπως σωζόταν πριν από 35 χρόνια περίπου. ηλικία του. 3

Οι γονείς του ήταν ευσεβείς άνθρωποι. Πέθα‑ ναν σε μεγάλη ηλικία. Ο πατέρας του, ο κυρ Αν‑ τώνης ή Παρασκευαντώνης, γερό κόκαλο, άφησε τον κόσμο τούτο στα 106 χρόνια του. Σαν ένιωσε πως ζύγωνε το τέλος, κάλεσε γύρω του δικούς και φίλους, ήπιαν κρασί, σχωρέθηκαν, έδωσε τις ευχές του κι ύστερα από λίγες μέρες παρέδωσε το πνεύμα ειρηνικά. Ήταν και ψάλτης στην εκκλη‑ σία του χωριού, τονΑϊ‑Δημήτρη. Στο Μάναρι λοιπόν, όπως δα και σ’ ολόκληρη Οι γονείς του π.Λεωνίδα, Αντώνης και Χριστίνα την ελληνική ύπαιθρο, η ζωή περνούσε βασανι‑ σμένη, με στερήσεις. Ζούσαν όμως με ειρήνη οι άν‑ θρωποι, απολαμβάνοντας τις μικρές χαρές τους, το λιγοστό ψωμί τους, τον γλυκό ύπνο, συμβιβασμένοι με τις αναποδιές της ζωής και με την πίκρα του θανά‑ του. Υπήρχε η σιγουριά της πίστης, η ήρεμη αποδοχή της αιωνιότητας. Η ζωή μπορεί να μην είχε τις ανέσεις της, αρδευόταν όμως από βρυσομά‑ νες με καθαρό νερό. Ο μικρός Λεωνίδας φοίτησε στο δη‑ μοτικό σχολείο του χωριού του. Δά‑ σκαλός του στάθηκε ένας ευσυνείδητος εκπαιδευτικός, ο Νικό‑ λαος Παπαχριστόπουλος. Ευλαβής άν‑ θρωπος ο Παπαχριστόπουλος, έκαμνε και τον ψάλτη στην εκκλη‑ σία. Ο μαθητής Λεωνίδας πολύ συχνά, τις μέρες και τις ώρες της σκό‑ λης, έπαιρνε τα μετρημένα πρόβατα Ο Αϊ-Δημήτρης, ο ναός στο Μάναρι της οικογένειας και τα πήγαινε στον αντικρινό λόφο να βοσκήσουν. Όταν ο Λεωνίδας αποφοίτησε από το δημοτικό σχολείο, ο πατέρας του δεν είχε σκοπό να τον στείλει παραπάνω. Τα οικονομικά της οικογένειας δεν επέτρε‑ παν τέτοιες πολυτέλειες. Ένα χρόνο λοιπόν έμεινε στο χωριό και απασχολούν‑ ταν με γεωργικές και κτηνοτροφικές εργασίες, ενώ άλλοι συμμαθητές του προχωρούσαν. Αντιλαμβάνεται κανείς την απογοήτευσή του, αλλά και τα επί‑ μονα παρακάλια προς τον πατέρα. Τελικά υπερίσχυσε η θέληση του μικρού. Έτσι στα 14 περίπου χρόνια του πήγε στην Τρίπολη, για να φοιτήσει στο εκεί ελληνικό σχολείο, το Σχολαρχείο. «Η ζωή μας στην Τρίπολη, ζωή πολλής στερήσεως», διηγείται ο ίδιος. «Νοικιάζαμε μαζί με συμμαθητές για να ‘χουμε χαρτζιλίκι, και λίγο χαρτζιλίκι, ως τρεις δραχ‑ μές την εβδομάδα. Άξιο απορίας πώς άντεχε ο οργανισμός μας, αφού δεν έπαιρνε τα απαραίτητα στοιχεία, βιταμίνες κτλ. για τη διατροφή. Ψωμί‑τυρί, ψωμί‑ελιές 4

και λίγο φαΐ. Ό,τι μας έστελναν από το χωριό. Δεν πηγαίναμε στο εστιατόριο. Δεν μπορούσαμε να πάμε. Ερχόταν Παρασκευή και το ψωμί τελείωνε. Τρώγαμε λίγο, ώσπου να πάρουμε το ταγάρι με το βδομαδιάτικο που θα μας στέλνανε από το χωριό». Μετά το ελληνικό σχολείο, που το έβγαλε με άριστα, ακολούθησε η εγγραφή του στο Β’ Γυμνάσιο Τριπόλεως. Δύο εκπαιδευτικοί του σχολείου αυτού βοήθησαν πολύ τον έφηβο πια Λεωνίδα στην πνευματική του ανέλιξη. Ο Γυμνασιάρχης του Νικόλαος Μωραΐτης και ο θεολόγος καθηγητής του Ιωάννης Παρασκευόπουλος. Για τα χρόνια εκείνα κατατοπιστικές είναι οι πληροφορίες που μας δίνει ο συγ‑ χωριανός και λίγο νεότερός του δικηγόρος Αθηνών Κωνσταντίνος Καρακατσά‑ νης, ο οποίος γράφει: «Ήταν μαθητής της τελευταίας (τετάρτης τότε) τάξεως του Β’ Γυμνασίου Τριπό‑ λεως (1923‑1924) και καθηγητής των μαθηματικών ήταν ο αείμνηστος Θεόδωρος Πασσάς (μετέπειτα διευθυντής του Βαρβακείου Λυκείου Αθηνών, Γενικός Επιθεω‑ ρητής των μαθηματικών), ο οποίος τότε είχε διοριστεί σ’ αυτό το Γυμνάσιο, μετά την απελευθέρωσή του ως αιχμαλώτου της οδυνηρής μικρασιατικής καταστροφής. Στο Γυμνάσιο οι μαθηταί του στα μαθηματικά εχώλαιναν πολύ και κατέβαλλε με‑ γάλες προσπάθειες για να αναπληρώσει τα κενά και μάλιστα των μαθητών της Δ’ τάξεως. Τότε ανεκάλυψε τον μαθητή Λεωνίδα Αντ. Παρασκευόπουλον, που ήταν πολύ κατηρτισμένος σε όλα τα μαθήματά του αλλά και στα μαθηματικά, ώστε να διαδηλώσει στον Γυμνασιάρχη και στην τάξη "Ευρήκα θησαυρόν"». Τέλος ο ίδιος δικηγόρος συμπληρώνοντας το πορτρέτο του π. Λεωνίδα παραθέτει και άλλες χαρακτηριστικές πληροφορίες κοινωνικής υφής, μέσα από τις οποίες βλέπει κα‑ νείς εν σπέρματι τον μεταγενέστερο γνωστό ηγέτη, τον κοινωνικό εργάτη, τον θερμό πατριώτη, τον φλογερό κήρυκα του Ευαγγελίου Λεωνίδα Παρασκευό‑ πουλο: «Τα αρχηγικά του προσόντα τα διακρίναμε εύκολα όλοι, όσοι ευτυχήσαμε να απολαύσουμε την αγάπη του, όταν μαθητές του Γυμνασίου, στην Τρίπολη πάντα, συγκέντρωνε όλα τα μικρότερα παιδιά‑μαθητές που ήταν από το χωριό του αλλά και από τα γύρω χωριά μετά τα μαθήματα… Δεν έπαυε να μεταδίδει και τότε, εν τω μέτρω των περιστάσεων, την αισιοδοξίαν, την πίστη, την ελπίδα για καλύτερο μέλλον. Υπεδείκνυε δε πάντοτε την προσφυγή στον Θεό για κάθε ζήτημα, τον εκ‑ κλησιασμό, τις καλές πράξεις, την υπακοή στους διδασκάλους και την αφομοίωση στη μελέτη, χωρίς να παύει να συμφιλιώνει τους διαφερομένους». Και τότε, εντελώς απροσδόκητα, ήρθε ο πειρασμός – και με τι γοητευτική μορφή! Ο αριστούχος έφηβος δεν ήταν βέβαια ένας ανυποψίαστος νέος. Ανησυ‑ χίες, προβληματιστοί, επαναστατικότητα, στα μέτρα έστω της εποχής του, δεν μπορεί παρά να τάραζαν τη νεανική ψυχή. Ένα παραπάνω που ο ίδιος και στα 80 ακόμα χρόνια του αμφισβητούσε ζωηρά τις παγιωμένες καταστάσεις, όταν καταντούσαν άγονες, αναζητώντας ανυποχώρητος τρόπους ανανεώσεως. Στα χρόνια λοιπόν που φοιτούσε στο Γυμνάσιο, ο π. Λεωνίδας έγινε στόχος ύπουλης προπαγάνδας. Ένα συγγενικό του πρόσωπο, με όνομα και επιβολή, άρ‑ χισε να τον πλησιάζει συστηματικά, με σκοπό να μυήσει τον φλογερό νέο στην κοινωνική επανάσταση. Οπωσδήποτε όμως, όπως φάνηκε από την πορεία των πραγμάτων, είχε μέσα του γερά θεμελιωμένη την πίστη των πατέρων του. Γι’ αυτό και κατόρθωσε να αντιδράσει έγκαιρα και αποφασιστικά στον σαγηνευτικό 5

πειρασμό. Η ψυχή του, που διψούσε για ηρωικές πράξεις, δεν παρασύρθηκε έτσι εύκολα, δεν παραδόθηκε. Λίγο αργότερα μάλιστα ακολούθησε οριστικά τη σωστή κατεύθυνση. Ασφαλώς και με τη φώτιση του Αγίου Πνεύματος. Το σχολικό έτος 1923‑1924 στάθηκε το τελευταίο της φοιτήσεώς του στο Γυμνά‑ σιο. Μετά τις απολυτήριες εξετάσεις και πριν από την ανακοίνωση των αποτε‑ λεσμάτων γύρισε στο χωριό του. Βρισκόταν, όπως διηγείται ο ίδιος, στο αλώνι, καλοκαίρι του 1924 και δούλευε με τον πατέρα του, όταν έφτασε κάποιος κι έφερε την ευχάριστη είδηση, ότι το απολυτήριό του από το Γυμνάσιο το πήρε με βαθμό Άριστα. Λίγο‑πολύ ήταν κάτι που το περίμεναν όλοι, αλλά την ώρα εκείνη έκαμε αίσθηση. «Ο πατέρας μου ο συγχωρεμένος», συνεχίζει την αφήγησή του ο π. Λεωνίδας, «έρχεται κοντά μου, μου πιάνει το χέρι, το σφίγγει και μου λέει συγκινημένος: "Παιδί μου, σ’ ευχαριστώ. Δέκα χρόνια ζωής μου έδωσες", και βούρκωσαν τα μάτια του. "Ξέρω πως είσαι αριστούχος, αλλά να που ήρθε η ώρα". Ύστερα ήρθε η μάνα μου. Τα ίδια κι εκείνη και μου ‘δωσε την ευχή της». Όμως κάθε τέλος είναι συγχρόνως και μία αρχή. Αλίμονο αν δεν συνέβαινε έτσι. Η ζωή πολύ γρήγορα θα απογυμνωνόταν από κάθε ενδιαφέρον. Το πρώτο λοιπόν θέμα που έμπαινε στον αγωνιστή απόφοιτο του Γυμνασίου ήταν το πρό‑ βλημα του επαγγελματικού προσανατολισμού. Έπρεπε να αποφασίσει γρήγορα και υπεύθυνα. Αλλά και στο σημείο αυτό υπάρχει η προσωπική μαρτυρία του Γέροντα. «Τώρα πρόβλημα μέλλοντος, πρόβλημα σπουδών. Ο πατέρας δεν είχε την αντοχή να σκε‑ φθεί και πιο πολύ να αποφασίσει για να με στείλει στο πανεπιστήμιο. Τώρα τι θα γίνει; Γίνεται οικογενειακό συμβούλιο στο σπίτι μας. Λέει λοιπόν ο πατέρας και οι άλλοι συμφωνούν να πάω στο διδασκαλείο που ήταν στην Τρίπολη. Ήταν μονοτάξιο. "Να πας παιδί μου, εκεί. Σ’ ένα χρόνο θα βγεις δάσκαλος, θα διοριστείς, εξασφα‑ λίζεις έναν μισθό και ξεκουράζεις κι εμάς". Όμως εγώ, έκαιε μες στην ψυχή μου, η ψυχή μου ήταν φλεγόμενη, να πάω να σπουδάσω στην Αθήνα, στο πανεπιστήμιο, θεολογία, φιλολογία και ό,τι μπορούσα. Και, αν ήταν θέλημα Θεού, να γίνω αργό‑ τερα κληρικός. Κληρικός όμως. Κι έλεγα να γίνω σαν τον πατέρα Θεόδωρο Κω‑ τσάκη». Ήταν φυσικό ο φλογερός νέος να μην μπορεί να συμφωνήσει με την εύκολη νοικοκυρίστικη λύση. Ιδεαλιστής όπως ήταν, είχε στόχους υψηλούς. Έφερε λοι‑ πόν τις αντιρρήσεις του, επέμεινε και επέβαλε στην οικογένεια την προσωπική του επιλογή. Θα ‘βρισκε έλεγε, τον τρόπο να αντιμετωπίσει το οικονομικό πρό‑ βλημα. Θα πήγαινε οπωσδήποτε στην Αθήνα να σπουδάσει στο πανεπιστήμιο. Την τελευταία στιγμή παρουσιάστηκε και ένα επικουρικό στοιχείο. «Βρέθηκε ένας συγχωριανός μου που είπε στον πατέρα μου: "Εγώ μερικό καιρό μπορώ να το πάρω το παιδί στο σπίτι – τι σπίτι; Ένα πατάρι‑, να του δίνω και λίγο φαγητό πότε‑πότε"». Το ακαδημαϊκό έτος 1924‑25 βρήκε τον π. Λεωνίδα φοιτητή της Θεολογικής σχο‑ λής και συγχρόνως εργαζόμενο. Δούλευε τις ελεύθερες ώρες του στο συμβολαι‑ ογραφείο του συμπατριώτη του Κωνσταντίνου Παπαδόπουλου στον Πειραιά. Λίγο αργότερα γνώρισε την αδελφότητα θεολόγων «Ζωή». Εκεί εξασφάλισε μό‑ νιμη τροφή και στέγη εργαζόμενος πρόθυμα και αποδοτικά στα τυπογραφεία της Αδελφότητας. Ωστόσο, μετά την εγγραφή του στο δεύτερο έτος της σχολής, 6

ο π. Λεωνίδας αναγκάστηκε να διακόψει τη φοίτησή του για να καταταγεί το φθι‑ νόπωρο του 1925 στο στρατό. Υπηρέτησε στο 2ο τάγμα πεζικού της Τρίπολης δε‑ καοκτώ μήνες ως στρατιώτης. Όταν με το καλό απολύθηκε, ξαναγύρισε στην Αδελφότητα, όπου άρχισε πάλι να εργάζεται στο τυπογραφείο του περιοδικού, και συνέχισε τις σπουδές του. Το πτυχίο του το πήρε στις 19‑12‑1928 με βαθμό Άριστα.

< Εν Αθήναις Σ’ ένα ξένο αλλά φιλόξενο πατάρι είχε εγκατασταθεί ο νέος φοιτητής της θε‑ ολογικής σχολής Αθηνών Λεωνίδας Αντωνίου Παρασκευόπουλος. Η ζωή του, μονότονη στην αρχή, μοιραζόταν στα δύο: στις υποχρεώσεις που του δημιουρ‑ γούσε η φοιτητική του ιδιότητα και στην απασχόλησή του στο συμβολαιογραφείο του συμπατριώτη του στον Πειραιά. Η οικονομική του κατάσταση κυμαινόταν ακριβώς στα όρια της επιβίωσης. Από τη μια το σχεδόν συμβολικό χρηματικό ποσό που του έστελνε ο πατέρας του και από την άλλη ό,τι οικονομούσε ο ίδιος από την πρόσθετη εργασία του. Η πανεπιστημιακή πραγματικότητα, ουσιαστικά αλλοτριωμένη, δεν άργησε να αποδειχθεί κατώτερη από τις προσδοκίες του. Η ψυχρή εγκεφαλική διδασκα‑ λία των κλάδων της θεολογικής επιστήμης, εκτός από ελάχιστες φωτεινές εξαι‑ ρέσεις, δεν ανταποκρινόταν στον ζήλο του φλογερού φοιτητή. Ωστόσο, υπήρχε πάντα συναρπαστικό μπροστά του το όραμα της υψηλής αποστολής. Τότε ήταν που τον ξεχώρισε μέσα στις πανεπιστημιακές αίθουσες το έξυπνο μάτι του Αθανάσιου Φραγκόπουλου, φοιτητή και αυτού της θεολογικής αρχαι‑ ότερου κατά ένα ή δύο χρόνια. Ο Φραγκόπουλος, κοφτερό μυαλό, διέκρινε αμέ‑ σως στο πρόσωπο του π. Λεωνίδα τον ικανό εκκλησιαστικό και κοινωνικό εργάτη του αύριο, καθώς και τον άξιο συνεργάτη. Τον πλησίασε λοιπόν, τον γνώρισε από κοντά και ως φίλος τον οδήγησε με εμπιστοσύνη εκεί όπου είχε τακτοποιηθεί και ο ίδιος, στην Αδελφότητα Θεολόγων «Ζωή», στη μήτρα αυτής της εκκλησιαστικής ανανέωσης για τον τόπο μας. Εκεί ο π. Λεωνίδας βρήκε επιτέλους ό,τι λαχτα‑ ρούσε η ψυχή του και έτσι αναπλήρωσε στην θεωρία και στην πράξη, με πλούσιες βιωματικές εμπειρίες, αυτά που δεν μπόρεσε να του δώσει η θεολογική σχολή. Πρόλαβε να γνωρίσει τον παλιό γέροντα, τον πατέρα Ευσέβιο Ματθόπουλο, ιδρυτή της Αδελφότητας. Ο μακάριος εκείνος εκκλησιαστικός άνδρας ύστερα από λίγο παρέδωσε ταπεινά την ηγεσία στον διάδοχό του, πατέρα Σεραφείμ Παπα‑ κώστα. Η επιβλητική όμως παρουσία του εξακολουθούσε να αποτελεί ευλογία για όλους τους νέους φοιτητές και θεολόγους. Ο π. Λεωνίδας είχε την ευτυχία να δει, να ακούσει, να ζήσει για τρία περίπου χρόνια τον άγιο Γέροντα και οι υποθή‑ κες του ασφαλώς θα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην περαιτέρω πορεία του. Εκείνος όμως που στάθηκε πατέρας, οδηγός και εμπνευστής του ήταν ο νέος 7

προϊστάμενος της Αδελφότητας, ο αρχιμανδρίτης π. Σεραφείμ Παπακώστας. Ο π. Σεραφείμ έτρεφε ιδιαίτερη αδυναμία στον ταλαντούχο νέο φοιτητή Λεωνίδα και λίγο αργότερα, ως θεολόγο πια και ιεροδιάκονο, τον είχε για ένα διάστημα βοηθό του. Ίσως μάλιστα κάποια στιγμή να τον σκέφτηκε και ως διάδοχό του. Υπήρξε μια σχετική προφορική πληροφορία εν προκειμένω. Το βέβαιο είναι ότι ο π. Σεραφείμ, ισχυρή προσωπικότητα, με σπάνια ηγετικά προσόντα, κατεύθυνε με αγάπη και σοφία το νέο μέλος της Αδελφότητας τόσο στην προσωπική πνευ‑ ματική του ωρίμανση, όσο και στο εκκλησιαστικό και ιεραποστολικό του έργο. Πολύ γρήγορα μάλιστα του εμπιστεύτηκε καίριους τομείς ευθύνης και δράσης.

< Το ξεκίνημα Μετά από τη λήψη του πτυχίου ο π. Λεωνίδας άρχισε την εκκλησιαστική δράση με κύριο άξονα την ιεραποστολή. Το 1931 ο π. Λεωνίδας, λαϊκός ακόμη, πήρε την εντολή από την Αδελφότητα να επισκεφθεί τα χωριά της Χίου ως περιοδεύων ιεροκήρυκας. Τον επόμενο χρόνο 1932, χειροτονείται ιεροδιάκονος και τοποθετείται στη μητρόπολη της Χίου ως μόνιμος ιεροκήρυκας. Στη Χίο ο π. Λεωνίδας εργάστηκε συνολικά τέσσερα χρόνια, αλλά το μικρό αυτό διάστημα στάθηκε αρκετό για να αφήσει εκεί ο ζηλωτής νέος ιερωμένος μνήμες ανεξίτηλες. Είναι αλήθεια ότι ο π. Λεωνίδας είχε αγαπήσει πολύ τους ξύπνιους και άδολους νησιώτες, όπως κι εκείνοι τον αγάπησαν. Κι ύστερα από χρόνια πολλά, με νοσταλγία πάντοτε ξανάφερνε στο νου του το αιγαιοπελαγίτικο νησί και τους ανθρώπους του. Στην αποστολή του δεν ήξερε τι θα πει κούραση. Τη Δευτέρα έκαμνε μαθήματα σε εργαζόμενους νέους, την Τρίτη και την Τετάρτη σε επαγγελματίες, εμπόρους, νοικοκυρές, την Πέμπτη σε εκπαιδευτικούς δημοτικής και μέσης καθώς και σε άλλους επιστήμονες. Παράλληλα είχε τα κατηχητικά σχολεία για μικρά και με‑ γάλα παιδιά. Οι ολοζώντανες γιορτές που οργάνωνε άφησαν εποχή. Και πέρα από όλα αυτά, ήταν τα κυριακάτικα κηρύγματα το πρωί κατά τη Θεία Λειτουργία σε διάφορες εκκλησίες της Χίου και το απόγευμα στον μητροπολιτικό ναό. Ο κό‑ σμος συνέρρεε για να τον ακούσει σαν να ήταν γιορτή. Γράφει ένας Χιώτης πρωτοπρεσβύτερος, παλιός μαθητής του: «Συνήγειρε τα νιάτα, στήριξε τα γηρατιά, φώτισε τους πλανεμένους, συγκλόνισε τους δύσπιστους και τους αντιδραστικούς, άνοιξε νέους δρόμους, για να περάσει ο Χριστός στη ζωή των ανθρώπων». Όταν επρόκειτο να φύγει ξεσηκώθηκε ο λαός, συγκεντρώθηκαν 3600 υπογρα‑ φές, έγιναν εκκλήσεις να παραμείνει. Έφυγε και «πήρε μαζί του τις καρδιές μας», όπως σημειώνει ο πρωτοπρεσβύτερος. Και σύμφωνα με κάποιον άλλον μαθητή του: «Σαν να είχα ένα κειμήλιο μεγάλης αξίας και μου το έκλεψαν. Έμεινα στο κενό, 8

τέτοιο ήταν το αίσθημά μου». «Με έκαμε μαχητή», συμπληρώνει ο ίδιος, όταν ανα‑ φέρεται στη γενική επίδραση που δέχτηκε. Τελικά ο Θεός προόριζε, φαίνεται, τον π. Λεωνίδα για ένα έργο πολύ μεγαλύ‑ τερο και οδήγησε τα βήματά του στην πολυάνθρωπη Θεσσαλονίκη. Κι απ’ αυτήν όμως δεν ξεχνούσε τα πρώτα πνευματικά παιδιά του. Τακτικά τους έστελνε τις ευχές του και αργότερα, στη μεγάλη πείνα της κατοχής, τους προμήθευε τρόφιμα, όταν μπορούσε, προϊόντα της εύφορης μακεδονικής γης. Ύστερα από πολλά χρό‑ νια ξαναεπισκέφτηκε για λίγο τη Χίο κι έμεινε εκεί δύο μέρες. Την άνοιξη του 1935 βρίσκουμε τον π. Λεωνίδα να επισκέπτεται ως περιοδεύων ιεροκήρυκας την περιφέρεια της μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης. Η περιοδεία του αυτή κράτησε, φαίνεται, μερικούς μήνες. Ακόμα θυμούνται μερικοί ότι η εί‑ δηση πως πρόκειται να επισκεφτεί τα Σέρβια έφτασε από την Κοζάνη σαν μια καλή αγγελία. Έτσι τη δέχτηκε το χριστιανικό πλήρωμα της κωμόπολης. Πολλοί έσπευσαν να τον υποδεχθούν και ανάμεσά τους μια νεανική συντροφιά. Την Κυ‑ ριακή εκείνη η εκκλησία της Αγίας Κυριακής ήταν κατάμεστη, τα πλήθη παρα‑ κολούθησαν τη Θεία Λειτουργία, άκουσαν το παλλόμενο από ζωή κήρυγμα, γέμισε η καρδιά τους. Τι θέλει για να ενθουσιαστεί ο απλός κόσμος;

< Θεσσαλονίκη Περί τα τέλη του 1935, διακάκι 31 χρόνων, ο π. Λεωνίδας έρχεται και εγκαθί‑ σταται στη Θεσσαλονίκη. Το γεγονός ότι ο π. Σεραφείμ, προϊστάμενος της Αδελ‑ φότητας «Ζωή», του εμπιστεύτηκε μια τόσο σοβαρή αποστολή, δείχνει και μόνο του πόση εκτίμηση του είχε. Έτσι άρχισε ένα μεγαλόπνοο έργο, που κράτησε πε‑ ρίπου μισόν αιώνα και σημείωσε καρποφορία εκπληκτική. Ποια ήταν η πνευματική υποδομή και γενικότερα η κατάσταση που βρήκε στη Θεσσαλονίκη; Σε μια πόλη που είχε ελεύθερο βίο ‑ ύστερα από πέντε αιώνων δου‑ λεία ‑ μόλις 23 χρόνων είναι υπερβολικό να συζητάει κανένας για ουσιαστική υποδομή. Εξάλλου επηρέαζαν ακόμα αρνητικά τη ζωή της πόλης και τα δύο τρα‑ γικά γεγονότα που είχαν μεσολαβήσει: Από τη μία η φοβερή πυρκαγιά του 1917 με όλες τις συνέπειές της, και από την άλλη το πελώριο κύμα των ξεριζωμένων από τις εστίες τους ανθρώπων που κατέκλυσε τη Θεσσαλονίκη το 1922. Εντούτοις πρέπει να αναφερθούν εδώ και κάποια θετικά στοιχεία που ενέ‑ πνεαν αισιοδοξία. Πρώτα‑πρώτα η παρουσία ενός άξιου ιεράρχη. Μητροπολίτης στην αποστολική εκκλησία Θεσσαλονικέων ήταν μια προσωπικότητα, ο Γεννά‑ διος, που την εποίμανε 39 ολόκληρα χρόνια, από το 1912 ως το 1951. Ο Γεννάδιος το καλοκαίρι του 1936 χειροτόνησε στην Αθήνα σε πρεσβύτερο τον π. Λεωνίδα και έκτοτε του έδωσε κάθε δυνατότητα εργασίας και πρωτοβουλίας. Υπήρχε επι‑ πλέον στη Θεσσαλονίκη μια ολιγάριθμη συντροφιά 6‑7 νέων συνειδητοποιημέ‑ 9

νων χριστιανών επιστημόνων, που συνήθιζε να συγκεντρώνεται κάθε εβδομάδα στο γραφείο του συμβολαιογράφου Αλκιβιάδη Τζούφη και μελετούσε θέματα πνευματικής οικοδομής. Οι ελάχιστοι αυτοί νέοι επιστήμονες αποτέλεσαν το πρώτο επιτελείο του π. Λεωνίδα. Από τη μέρα που πάτησε το πόδι του στη Θεσσαλονίκη ο π. Λεωνίδας δεν άφησε στιγμή ανεκμετάλλευτη, σύμφωνα με την παύλεια σύσταση «ἐξαγοραζό‑ μενοι τόν καιρόν». Καταρχήν βέβαια επισκέφθηκε τον μητροπολίτη Γεννάδιο, για να πάρει ευλογία. Το μελαχρινό, ψιλόλιγνο διακάκι με τη φλόγα της ψυχής του, με τον ευφραδή λόγο του, με τα σπινθηροβόλα σαν αναμμένα κάρβουνα μάτια του, κέρδισε μια για πάντα τον πολύπειρο εξηνταεπτάχρονο τότε ιεράρχη. Από την ώρα εκείνη ξεκινούσε μια απρόσκοπτη και πολυδιάστατη συνεργασία των δύο ανδρών, που κράτησε δεκαεπτά χρόνια και μάλιστα σε περιόδους βασικά δυ‑ σχείμερους και ταραγμένους. Έτσι το διακάκι εκείνο, που ύστερα από 6‑7 μήνες έγινε αρχιμανδρίτης, με την ευλογία του μητροπολίτη του έβαλε μπρος την πλατιά επικοινωνία του με τον λαό, ξεκούνησε επαγγελματίες, εργαζόμενους και επιστήμονες, αφύπνισε συνει‑ δήσεις, συγκίνησε παιδιά, νέους, μεσήλικες, ηλικιωμένους και έβαλε στερεά θε‑ μέλια στο χριστιανικό κίνημα της Θεσσαλονίκης και της περιοχής. Πρώτα‑πρώτα άρχισε τα κηρύγματά του στους διαφόρους ναούς της πόλης και ύστερα από λίγο τις περίφημες απογευματινές ομιλίες του στην Αχειροποίητο κάθε Κυριακή. Ο κόσμος τόσο σαγηνευόταν από τον ζωντανό λόγο του, ώστε ζούσε με την αίσθηση πως παρουσιάστηκε ξαφνικά ένας καινούριος Χρυσόστο‑ μος ανάμεσά τους. Στο σημείο τούτο δεν είναι άσκοπο να μεταφερθούν ακέραιες οι αναμνήσεις του Γιώργου Ιωάννου, του σπουδαίου αυτού Θεσσαλονικιώτη πεζογράφου, όπως τις παραθέτει στο τελευταίο έργο που μας άφησε. «Άρχισε να διαδίδεται στις γειτονιές, ότι στην Αχειροποίητο τα απογεύματα της Κυριακής ένας νεαρός παπάς έκαμνε κήρυγμα πολύ ωραίο στον κόσμο και δεν μι‑ λούσε ακαταλαβίστικα, ούτε έλεγε πράγματα βαρετά, αλλά μιλούσε για τη ζωή, τις δυσκολίες της, τις δουλειές, τα μεροκάματα, τους καβγάδες, τα διαζύγια, το κά‑ πνισμα, το ξεστράτισμα των νέων – όλο για τέτοια. Συμβούλευε τον κόσμο και "μέλι έτρεχε από το στόμα του". Κι έβλεπες αργά το απόγευμα της Κυριακής να ξεκινάνε από τις γειτονιές για την Αχειροποίητο. Και η τεράστια βυζαντινή και προσφυγική, θα έλεγε κανείς, εκ‑ κλησία ερχόταν και έπηζε από κοσμάκη». Παράλληλα άρχισε η οργάνωση των κατηχητικών σχολείων στις μεγάλες ενο‑ ρίες Αγία Σοφία, Αχειροποίητο, Αγία Τριάδα, Ανάληψη και αλλού.

< 10

Το έπος Στο μεταξύ ο διεθνής ορίζοντας είχε αρχίσει λίγο‑λίγο να σκοτεινιάζει απει‑ λητικά. Κι όσο προχωρούσε ο καιρός, ο απαίσιος ίσκιος του πολέμου όλο και βά‑ ραινε στη χώρα μας. Τα μηνύματα ήταν καθαρά. Οι άνθρωποι στην καθημερινή τους κουβέντα άλλο θέμα δεν είχαν. Στις κρίσιμες εκείνες ώρες η εκκλησία έδωσε έγκαιρα το παρών της. Μπροστά στην επερχόμενη θύελλα έκρινε ότι έπρεπε να τονωθεί το ηθικό του λαού στις ακριτικές περιοχές. Το 1939 λοιπόν, ο π. Λεωνίδας πήρε την εντολή να περιοδεύσει τον νομό Κοζάνης και τον νομό Καστοριάς, για να βοηθήσει στην ενίσχυση του θρησκευτικού και εθνικού φρονήματος των κατοίκων. Έτσι για κάτι λιγότερο από έναν χρόνο άφησε τη Θεσσαλονίκη και το έργο του, που είχε μπει πια σε τροχιά ανοδική, και άρχισε ακούραστος να οργώνει τους δύο αυτούς νομούς της Δυτικής Μακεδονίας από ενορία σε ενορία, από χωριό σε χωριό, από στρατιωτική μονάδα σε στρατιωτική μονάδα. Κήρυττε, συζητούσε, επικοινωνούσε, ιερουργούσε, εξο‑ μολογούσε και προετοίμαζε τον κόσμο, προπαντός τους στρατιώτες, για την άμυνα σε ενδεχόμενη επίθεση. Μπορεί κανείς να φανταστεί τον παλμό του νεα‑ ρού αρχιμανδρίτη στην εθνική αυτή αποστολή. Η ψυχή του φλεγόταν για Χριστό και Ελλάδα και τη φλόγα αυτή τη μετέδιδε και στους γύρω του. Ο π. Λεωνίδας είχε φέρει σε πέρας την αποστολή του και από μήνες τώρα είχε επιστρέψει στη βάση του, στη Θεσσαλονίκη. Εδώ τον βρήκε η 28η Οκτωβρίου 1940. Ο π. Λεωνίδας – μαζί με τους άλλους ιεροκήρυκες ‑ επιστρατεύτηκε από τους πρώτους κι έφυγε αμέσως για το μέτωπο. Τοποθετήθηκε ως λοχαγός στο 16ο Σύν‑ ταγμα Πεζικού, όπου πρόσφερε ως το τέλος με ενθουσιασμό και αυτοθυσία τις υπηρεσίες του. Ήταν δύσκολο να αποσπάσεις κάτι σχετικό από τον π. Λεωνίδα για την περίοδο εκείνη. Απέφευγε άλλωστε συστηματικά να αναφέρεται σε προσω‑ πικές πράξεις του παρελθόντος, οποιασδήποτε εποχής που θα μπορούσαν να προκαλέσουν εντύ‑ πωση στον ακροατή ή να φανούν ενδεχομένως σαν δημοκοπία. Η έμφυτη αρχοντιά του, η αξιο‑ πρέπειά του, δεν του επέτρεπαν κάτι τέτοιο. Την τιμή του την στήριζε στο εκάστοτε δημιουργικό παρόν με το συγκεκριμένο και απτό έργο. Από κά‑ «από την α΄ γραμμήν είμαι κρυμμένος μέσα στο ποιες φειδωλές ακριτομυθίες όμως μπορούσες να χαράκωμα και όπισθεν των θάμνων». Ιδιόχειρη καταλάβεις ότι σ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου σημείωση πίσω από τη φωτογραφία χωρίς ημερομηνία. βρισκόταν στην πρώτη γραμμή του πυρός. «Είχα την ευτυχία», διηγείται ο Αλκιβιάδης Τζού‑ φης, «να συναντηθώ δύο φορές στο μέτωπο με τον π. Λεωνίδα. Συνυπηρετούσα με το θεολόγο της "Ζωής" Ιωάννη Κολιτσάρα εις το αυτό τηλεφωνικό κέντρο της 17ης Μεραρχίας και αποφάσισεν εκείνος δύο φορές με κίνδυνο της ζωής του να έλθει στη Μεραρχία να μας ιδεί».

Οι ομιλίες του σε μικρότερες ή μεγαλύτερες ομάδες στρατιωτών, η εξομολό‑ γηση, που αποκαθαίρει και δυναμώνει τον άνθρωπο, και η προσωπική επικοινω‑ νία με τους μαχόμενος άνδρες στάθηκαν η καθημερινή φροντίδα του π. Λεωνίδα. Οπλίτες και αξιωματικοί άνοιγαν ελεύθεροι την καρδιά τους, του εμπιστεύονταν τις αγωνίες του, εξέθεταν τα προβλήματά τους, τα προσωπικά και τα οικογενει‑ ακά, ζητούσαν τη συμβουλή του. Κι εκείνος, που βρισκόταν στο στοιχείο του, όπως λέμε, με τη γνωστή απλότητά του τους στήριζε, τους ενίσχυε, τους συμβού‑ λευε τι πρέπει να πουν, τι πρέπει να γράψουν, τι πρέπει να πράξουν. Άλλοτε κα‑ θόταν ο ίδιος και έγραφε γράμματα στους δικούς τους, άλλοτε παρενέβαινε στους προϊσταμένους αξιωματικούς για κάποια περίπτωση και υποδείκνυε πώς είναι σκόπιμο να την αντιμετωπίσουν, για να βοηθηθεί ο συγκεκριμένος στρατιώτης. Πάντα υπάρχουν οι δυνατοί, μα υπάρχουν και οι αδύνατοι που υποφέρουν και απελπίζονται εύκολα, χωρίς φανερό λόγο. Ποιος μπορεί να τους ψέξει; Σ’ αυτές τις περιπτώσεις ο π. Λεωνίδας συγκέντρωνε όλες του τις δυνάμεις, όλη την ακα‑ τάβλητη αισιοδοξία του, όλη του την ανθρωπιά. Μεταμορφωνόταν σε άγγελο πα‑ ρακλήσεως. Εκεί όμως πού κυριολεκτικά μεταρσιωνόταν ο π. Λεωνίδας και μεταρσίωνε και τους άλλους ήταν οι Θείες Λειτουργίες. Υπαίθριες, σε χιονισμένες βουνοπλαγιές οι περισσότερες, πάνω σ' ένα αγιασμένο αντιμήνσιο, με την υπόκρουση των οβί‑ δων που έσκαναν άλλοτε μακριά και άλλοτε πλησιέστερα ή με τον βόμβο των εχθρικών αεροπλάνων, αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και οπλίτες με τον ιερέα τους πρόσφεραν τη «λογικήν λατρείαν» και κοινωνούσαν από τά Άχραντα Μυ‑ στήρια. Είχαν κι άλλα καθήκοντα οι ιερείς πάνω στο μέτωπο, πικρά και φαρμακερά. ΄Επρεπε να μα‑ ζεύονται τα σκοτωμένα παλικάρια, να ψέλνεται ή νεκρώσιμη ακολουθία, να θάβονται κάτω από τα παγωμένα χιόνια. Η φρίκη του πολέμου... Ωστόσο ο π. Λεωνίδας δεν ξέχασε μέσα στη δίνη των γεγονότων τα μετόπισθεν, τους συνερ‑ γάτες και τα πνευματικά παιδιά του πού έμει‑ ναν πίσω. Αλληλογραφούσε τακτικά μαζί τους, «Αλβανία». συνήθως με σύντομες επιστολικές κάρτες, τους Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία ενημέρωνε, τους μετέδιδε τον παλμό και τον χωρίς ημερομηνία. αέρα του μετώπου, τους ζητούσε ενίοτε να του στέλνουν χρήσιμα πράγματα για τους στρατιώτες: φανέλες και κάλτσες μάλλι‑ νες, βιβλία, εικόνες κ.α. Μ' άλλα λόγια κράτησε σ' όλη τη διάρκεια του πολέμου μια ανοιχτή γραμμή επικοινωνίας ανάμεσα στο μέτωπο και τη Θεσσαλονίκη. Το παρακάτω κείμενο είναι μία επιστολή του, κατ’ εξαίρεση εκτεταμένη, που απευ‑ θύνεται στη μικρή ακόμα τότε ομάδα των χριστιανών φοιτητών του «Ακαδημαϊ‑ κού Κοινωνικού Συνδέσμου» Θεσσαλονίκης: Τ.Τ. 395, 1‑3‑41 "Αγαπητά μου αδέλφια, Με την επιστολή μου αυτή, δεύτερη, μου φαίνεται πως κάμνω ένα καλό πνευμα‑ 12

τικό περίπατο, για να συναντήσω νεαρούς συναγωνιστάς στο στάδιο του αύτοκα‑ ταρτισμού. Και ενθουσιώδεις συναθλητάς στον αγώνα της διαδόσεως των χριστια‑ νικών αληθειών. Θα ζωγραφίσω αμυδρά στην παρούσα μου την εδώ πνευματική κίνηση και ζωή. Στα βορειοηπειρωτικά βουνά φυσά δυνατός πολεμικός αέρας. Τον αναπνέομεν άφθονα όλοι μας. Φαίνεται πώς έχει μέσα του μια μεγάλη μυστηριώδη δύναμη. Γιατί με το φύσημά του ανοίγει τις σφιχτοδιπλωμένες σελίδες του βιβλίου της ψυχής μας. Και διαβάζουμε μέσα εκεί αλήθειες που δεν τις προσέξαμε στην προπολεμική μας ζωή. Η πνοή του άνεμου αυτού φθάνει στην εστία, στο κέντρον του πνευματικού μας εγώ. Διώχνει από εκεί με ορμή και σκορπίζει τη στάχτη κάποιων επιπολαιοτή‑ των και προκαταλήψεων πού είχαν σχηματιστεί γύρω από τα ζητήματα της πί‑ στεως προ της ιστορικής 28ης Οκτωβρίου του 1940. Και εφούντωσε ξαφνικά η σπίθα της περιφρονημένης πίστεως, που ήταν μισοσβησμένη στα βάθη πολλών ψυχών. Άναψε έτσι εδώ μια μεγάλη φωτιά θρησκευτικής ζωής. Περνούν οι ήμερες και γί‑ νεται μεγαλύτερη. Είναι τόσο μεγάλη, που πιστεύω να την βλέπουν όλοι, όσοι κα‑ τοικούν στον πλανήτην αυτόν, πάνω στον όποιον παίζεται τις στιγμές αυτές το μεγάλο δράμα. Αρκεί μονάχα ν' ανεβούν στο παρατηρητήριο της πνευματικής ζωής των πολεμιστών μας. Μπορεί να πει κανείς πώς ό χειμώνας αυτός της εθνικής μας περιπέτειας, έφερε άνοιξη πνευματική, που η ατμόσφαιρά της μοσχοβολά από τη μυρωδιά των ανθισμένων δένδρων χριστιανικής ζωής. Εις την πίστιν, την προς τον Θεόν πίστιν, οφείλονται αι λαμπραί νίκαι του υπερηρωικού στρατού μας. Και με την ακαταγώνιστη δύναμή της μετακινούν τα όρη των τεχνικών μέσων πού διαθέτει ό άπιστος αντίπαλος. Και του βάζουν φτερά στα πόδια. Για να φεύγει περίτρομος. Αυτή εμπνέει στους στρατιώτας μας την αυτοθυσία και την αυταπάρνηση. Και χρη‑ σιμοποιεί υπέρ ημών όλους εκείνους τους αστάθμητους παράγοντας, για τους οποί‑ ους έγραψε ο επιστολογράφος των "Ακτἰνων" στο τεύχος του Ιανουαρίου. Η έντονη αυτή αναζωπύρωσις της πίστεως είναι φαινόμενο γενικό εδώ επάνω. Το ξύπνημα του κοιμισμένου έμφυτου θρησκευτικού αισθήματος είναι καθολικό. Από τον ανώτατο αξιωματικό μέχρι τον τελευταίο στρατιώτη. Αι αλήθειαι της πί‑ στεως είναι ο κανών της ζωής του πολεμικού μας μετώπου. Με την εξής διαφορά όμως: Ο κάθε κανών έχει τις εξαιρέσεις του. Στον κανόνα αυτόν, για τον οποίον σας γράφω παραπάνω, δεν υπάρχει καμία, μα απολύτως καμία εξαίρεσις. Στην προπο‑ λεμική μου ζωή συναντούσα την άρνηση των χριστιανικών αξιών ή και την θρησκευ‑ τική αδιαφορία σε κάθε βήμα. Πολύ προκλητική μάλιστα. Στολισμένη με όλα τα ψεύτικα χρυσά «λιλιά» των βέβηλων κενοφωνιών της ψευδωνύμου γνώσεως. Τώρα την άρνηση αυτή τη ζητώ εδώ επάνω επί τέσσερις μήνες. Επιμόνως μάλιστα. Δεν κατεδέχθη νά φανεί ούτε μία φορά. Επιστήμονας, και μάλιστα εκπροσώπους των θετικών επιστημών, συναντώ πολλούς. Και τους συναναστρέφομαι. Ντυμένους την στολήν του αξιωματικού ή του απλού στρατιώτου. Ψάχνω καλά το περιεχόμενον του πνευματικού των κόσμου. Άρνησις ουδαμού. Πίστις παντού. Ας είναι εύλογημέ‑ νον το όνομα του Θεού, που με την πανσόφως παιδαγωγούσαν αγαθότητά του μας περνά από το χωνευτήρι των θλίψεων. Για να εύρωμεν τον εαυτόν μας. Σε άλλη επιστολή μου ‑ ελπίζω να δυνηθώ να γράψω ‑ θα σας γνωρίσω μερικά συγκεκριμένα, συγκινητικά και απτά περιστατικά, στα οποία εύγλωττα, κατά την ταπεινή μου γνώμη, θα μεταφράζεται η πνευματική ζωή των υπερασπιστών της 13

τιμής της πατρίδος μας. Είθε η πίστις αυτή με την οποία θαυματουργεί σήμερα το Έθνος μας, να γίνει φωτεινός οδηγός της νεότητος όλης στον σκοτεινό δρόμο της παρούσης ζωής. Είθε, αγαπητά μου αδέλφια, η σπουδάζουσα νεότης την ατομική και επιστημονική της ζωή να κτίσει επάνω στα γερά θεμέλια της πίστεως. Τότε θα ροδίσει η αυγή νέας ημέρας για την ανθρωπότητα, ημέρας ειρήνης και χαράς. Ας ικετεύομεν τον Κύριον να μας την δίδει την πίστιν αυτήν, διότι "Θεού το δώρον". Προσεύχεσθε παρακαλώ και υπέρ εμού. Και των αξιωματικών και οπλιτών μας, πολλοί από τους οποίους αυτή τη στιγμή σε ύψος 1.500 ‑ 2.000 μέτρων, μέσα στο κρύο, μέσα στο χιόνι, γράφουν χρυσές σελίδες στην ιστορία του ΄Εθνους μας. Περι‑ μένω να μου γράψετε λόγους παρακλήσεως. Ολόθερμα χαιρετώ όλους εν Κυρίω. Λεωνίδας Παρασκευόπουλος ΥΓ. Να με συγχωρήσετε για την κακογραφίαν. Δεν πταίω εγώ. Εκτός των άλλων πταίει και το μοναδικό μου γραφείο: τα γόνατά μου. Αύριον πρωί, Θεού θέλοντος, θα τελεσθεί Θεία Λειτουργία κοντά στην υψηλή κορυφή ορεινού χιονισμένου όγκου. Ζήτησαν τούτο οι ατρόμητοι πυροβοληταί μας (ορεινού πυροβολικού).

< Κατοχή Έπειτα ‑ποιος το περίμενε ύστερα από τόσες νίκες‑ ήρθε η άδικη, η τριπλή κα‑ τοχή. Χειμώνας βαρύς ήταν ό χειμώνας του πολέμου πιο βαρύς στάθηκε ό χει‑ μώνας του πρώτου έτους της κατοχής. Βροχή, κρύο και χιόνια ατελείωτα, χιόνια που δεν έλιωναν «περίμεναν άλλα», όπως λέει ο λαός. Θερμοκρασίες κάτω από το μηδέν σταθερά για πολλές‑πολλές μέρες. Και μόνο οι καιρικές αυτές συνθήκες έκαμαν δύσκολη τη ζωή των Ελλήνων. Κι όμως αυτά ήταν ένα τίποτα μπροστά στα άλλα δεινά: αφόρητη καταπίεση, πείνα, απάνθρωπες αγριότητες των στρα‑ τευμάτων κατοχής. Μέσα σ' αυτή την τραγική κατάσταση ποια μπορούσε να είναι η προσφορά ενός ιερέα προς τον λαό, ποια μπορούσε να είναι η αντίστασή του κατά των κατοχικών δυνάμεων; Εκείνη ασφαλώς πού είχε προδιαγράψει κιόλας η ιστορία μέσα από τα βασανισμένα χρόνια της τουρκοκρατίας: η συντήρηση της ελπίδας ότι «τάχ΄ αὔριον ἔσεται ἄμεινον» με τη συγκεκριμένη ηθική και υλική, κατά το δυνατόν, στήριξη του λαού. Μέσα σ' αυτά τα πλαίσια κινήθηκε και ό π. Λεωνίδας μαζί με τους συνεργάτες του. «Μετά το τέλος του πολέμου», σημειώνει λακωνικά ό Αλκιβιάδης Τζούφης στις αναμνήσεις του, «ο π. Λεωνίδας επέστρεψε στη Θεσσα‑ λονίκη, όπου ήρχισε και πάλιν το έργον του ‑ κήρυγμα, ομιλίαι, κατηχητικά σχο‑ λεία». Στη δεύτερη αυτή φάση της εργασίας του ο π. Λεωνίδας, χωρίς βέβαια να εγ‑ καταλείψει κανένα τομέα από τις προηγούμενες δραστηριότητες, στράφηκε απο‑ φασιστικά προς το τμήμα εκείνο του λαού της Θεσσαλονίκης, πού κινδύνευε 14

περισσότερο, δηλαδή προς τη νεολαία, τη μαθητική, την εργαζόμενη, τη φοιτη‑ τική. Ο λόγος του έγινε ακόμα πιο λιτός και ουσιαστικός. Μιλούσε στα παιδιά και προπαντός στους νέους μ' ένα συγκρατημένο πάθος πάντοτε, αλλά απλά, θερμά, χωρίς ρητορικές κορόνες. Τί τους έλεγε; Να κάνουν καρτερία, να έχουν πίστη και ελπίδα. Τους μιλούσε για τον Χριστό, πού σταυρώθηκε κι αναστήθηκε, για την Ελλάδα, πού ξαναγεννήθηκε μέσα από τα ερείπια, για τον σπαρασσόμενο κόσμο, που αυτοκαταστρέφεται. «Μη φοβάστε όμως», συμπλήρωνε, «δε θα χαθεί ή πα‑ τρίδα. Υπάρχει και Θεός που βλέπει και απονέμει δικαιοσύνη». Τα μάτια του πετούσαν σπίθες, οι νέοι συναρπάζονταν κι ό ίδιος αναβαπτιζό‑ ταν κι εκείνος μες στον κοινό ενθουσιασμό. Αυτά, μέσα στη μακριά νύχτα της κατοχής, την άναστρη, τη σκοτεινή.

Τα συσσίτια

Ήταν πρωί της 9ης Απριλίου, όταν άρχισαν να μπαίνουν στη Θεσσαλονίκη οι πρώτες μηχανοκίνητες γερμανικές μονάδες του στρατάρχη Λιστ. Από την προ‑ ηγούμενη μέρα οι αρχές είχαν εγκαταλείψει την πόλη και οι κάτοικοι ζούσαν ένα παράξενο συναίσθημα μεταξύ ελευθερίας και αναρχίας ανάμεικτο με έντονη ανησυχία. Το κράτος είχε αυτοκαταργηθεί. Η Θεσσαλονίκη, πόλη ανοχύρωτη. Συγχρόνως είχε ξυπνήσει σε πολλούς ένα πρωτόγονο ένστικτο επιβίωσης, πού τους οδηγούσε στην προμήθεια τροφίμων μ’ οποιονδήποτε τρόπο. Είχαν παρα‑ βιαστεί οι αποθήκες στο λιμάνι και δεν ήταν λίγοι εκείνοι που κουβαλούσαν ό,τι έβρισκαν. Ακόμα και βαρέλια ολόκληρα έβλεπες να τσουλάνε στους δρόμους κατά τη διάρκεια της νύχτας και να τα πηγαίνουν στα σπίτια τους. Γρήγορα αποδείχτηκε ότι οι φόβοι των ανθρώπων δεν ήταν αβάσιμοι. Πέρασε δεν πέρασε ο πρώτος μήνας και τα τρόφιμα άρχισαν απότομα να ακριβαίνουν ή και να λείπουν σε μεγάλο βαθμό. Τότε εμφανίστηκαν τα πρώτα κρούσματα της μαύρης αγοράς. Όσο ο καιρός προχωρούσε, τα πράγματα πήγαιναν στο χειρότερο. Κύλησε το καλοκαίρι, πέρασε το φθινόπωρο και πλάκωσε εκείνος ο ασήκωτος χειμώνας του 1941‑42. Θεέ μου, να μην ξαναφανεί Η πείνα δεν αστειευόταν πια, άρχισε να θε‑ ρίζει κόσμο και κοσμάκη. Ίσως ν' ανησυχούσαν οι αρμόδιοι ‑ οι όποιες ελληνικές αρχές ‑ μα στην ουσία είχαν σηκώσει τα χέρια. Τότε δεν άντεξε άλλο ό π. Λεωνίδας. Το απόγευμα της εορτής των Τριών Ιεραρ‑ χών του 1942, μετά το εσπερινό κήρυγμα, καθόταν με 4‑5 επιστήμονες συνεργά‑ τες του. Ήταν ανήσυχοι όλοι τους. Εκείνος, σκεφτικός, σαν να γύριζε κάτι στο μυαλό του. Και ξαφνικά: ‑ Κάτι πρέπει να κάνουμε. Κινδυνεύει το μέλλον του Έθνους. Τα παιδιά πεθαί‑ νουν από την πείνα, είπε. ‑ Τι εννοείς; Τι περνάει από το χέρι μας; ρώτησε κάποιος. Σήκωσε τα μάτια του και τον κάρφωσε με το αετίσιο βλέμμα του. 15

‑ Τι θα πει, τι περνάει από το χέρι μας; Θα κάνουμε συσσίτιο για τα παιδιά. Οι άλλοι έμειναν να τον κοιτάζουν. ‑ Πότε; Με ποια μέσα; τόλμησε να ψελλίσει ένας άλλος. ‑ Αύριο. Με ό,τι έχει ό καθένας μας, απάντησε αποφασιστικά ο π. Λεωνίδας. Τότε ένας από τη συντροφιά είπε ότι θα μπορούσε να εξασφαλίσει μια μικρή ποσότητα από όσπρια, φασόλια και ρεβίθια, ένας δεύτερος ότι θα έφερνε 100 δρά‑ μια λάδι κι ένας τρίτος μισή οκά, μπορεί και παραπάνω αλεύρι, για πρώτη δόση. Την παράλλη μέρα και συγκεκριμένα στις 2 Φεβρουαρίου είχε στηθεί κιόλας το συσσίτιο. Εφτά μαθητές του «Εργατικού Κατηχητικού» στο πίσω μέρος του βι‑ βλιοπωλείου της «Ζωής», που στεγαζόταν τότε στην Πλατεία Αγίας Σοφίας, αριθ. 3, έτρωγαν ένα πιάτο ζεστό φαΐ. Αυτό στάθηκε το ξεκίνημα. Κάθε μεγάλο έργο χρειάζεται έμπνευση, μια δυναμική σύλληψη. Τα περίφημα συσσίτια των κατη‑ χητικών σχολείων στα χρόνια της κατοχής τα εμπνεύστηκε ο π. Λεωνίδας. Άρχι‑ σαν από εφτά μαθητές και έφτασαν σε εφτά χιλιάδες μαθητές, φοιτητές και εργαζόμενους, αγόρια και κορίτσια. Αρκετές μέρες το νεοϊδρυόμενο συσσίτιο φιλοξενήθηκε στον στενό και οπωσ‑ δήποτε ακατάλληλο χώρο του βιβλιοπωλείου. Ζητήθηκε στη συνέχεια, με την ευλογία του μητροπολίτη Γενναδίου, η συμπα‑ ράσταση του ιστορικού σωματείου της Θεσσαλονίκης «Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυρίων», που είχε στην ιδιοκτησία του τη γωνιακή πολυώροφη οικοδομή εκεί κοντά, στην πλατεία Αγίας Σοφίας. Ως το τέλος του 1942 άλλες εφτά εστίες σε διάφορα σημεία της πόλης, δηλαδή στο Παπάφη, στην Αγία Τριάδα, στην οδό Κλεισθένους, στη Λαγκαδά, στη Φράγ‑ κων, στην οδό Πρασακάκη και στην οδό Κλεισούρας κοντά στην Παναγία Χαλ‑ κέων. Έτσι ο αριθμός των σιτιζομένων είχε ξεπεράσει πια τις 5.500. Ήταν παιδιά και νέοι: μαθήτριες, φοιτητές και φοιτήτριες, εργαζόμενοι και εργαζόμενες. Ποιοι υπηρετούσαν όλο αυτό το πλήθος; Ένα σώμα εθελοντών από 300 περίπου άντρες και γυναίκες και από πάνω, μια κεντρική επιτροπή με δώδεκα μέλη, εκλεκτά στε‑ λέχη του χριστιανικού κινήματος και της κοινωνίας της Θεσσαλονίκης, και πιο πάνω ακόμα ο πατήρ Λεωνίδας, ο πατήρ Φώτιος, ο πιο ταπεινός και αφανής ερ‑ γάτης του χριστιανικού έργου, και ο Αθανάσιος Φραγκόπουλος. Την 25η Μαρτίου του 1943 η χριστιανική εστία της Αγίας Τριάδας σε συνεργασία μ΄ εκείνη της οδού Παπάφη, τόλμησε κι έκαμε μια πρωτοφανή επίδειξη δυνά‑ μεως. Οργάνωσε, εν μέσω γερμανικής κατοχής, μια τοπική παρέλαση με μαθητές και φοιτητές που ξεκινώντας από το οίκημα της οδού Βελισσαρίου με επικεφαλής τον πατέρα Λεωνίδα πέρασε επιδεικτικά μπροστά από το βουλγαρικό κέντρο μ' ελληνική σημαία, τραγουδώντας εθνικά θούρια και δηκτικά κατά των Βουλγά‑ ρων άσματα. Ήταν τέτοιος ο παλμός, το πάθος και το πλήθος των νέων, ώστε οι Βούλγαροι τρομοκρατημένοι έκλεισαν βιαστικά πόρτες, παράθυρα και παντζού‑ ρια και ταμπουρώθηκαν μέσα. Ύστερα από μερικούς μήνες η ξένη αυτή προπα‑ γανδιστική σφηκοφωλιά, καθώς δεν έβρισκε καμιά απήχηση στο λαό, αναγκάστηκε να κλείσει. Μια εστία είχε οργανωθεί στην οδό Κλεισθένους, αριθ. 5 μέσα σε ιδιωτικό σπίτι, που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως «κατ’ οίκον εκκλησία». Και τι δεν κατορ‑ θώνει η αγάπη! Οι ένοικοι είχαν περιοριστεί σ' ένα δωμάτιο και τ’ άλλα δύο δω‑ 16

μάτια του σπιτιού μαζί με την κουζίνα τα παραχώρησαν, δωρεάν φυσικά, στην εξυπηρέτηση των συσσιτίων. Πήγαιναν εκεί και έτρωγαν το φαγητό τους βρί‑ σκοντας κάθε είδους περιποίηση και θαλπωρή από τα μέλη της χριστιανικής εκεί‑ νης οικογένειας του Χρίστου Παπαγεωργόπουλου κυρίως κοριτσάκια, αλλά και λίγα αγοράκια, ίσαμε 170 την ημέρα. Πάρα πολλές ήταν οι περιπτώσεις που το προσφερόμενο φαγητό μεταφερόταν σε σπίτια για αναξιοπαθούντα πρόσωπα. Θα παρατεθεί στη συνέχεια ένα μόνο περιστατικό ‑ μέσα από πολλά ανάλογα ‑ που το διηγείται ώριμη τώρα κυρία στις αναμνήσεις της για τον π. Λεωνίδα: «Γνώρισα τον π. Λεωνίδα στην κατοχή, στη μεγάλη πείνα, ήμουν μικρό κοριτσάκι. Ο πατέρας μου, αξιωματικός, εδιώκετο από τους Γερμανούς. Πεινούσαμε γιατί ήμα‑ σταν τέσσερα παιδιά. Κάποια μέρα μια κυρία είπε στη μητέρα μου να στείλει τα δυο κορίτσια της, τη μεγάλη μου αδελφή και μένα, στην Αγία Τριάδα στο συσσίτιο. Μας ετοίμασε η μητέρα μου από μια στρατιωτική καραβάνα σε καθαρή πετσέτα και με δυο γειτονοπούλες μάς πήραν και πήγαμε στο σπιτάκι της Αγίας Τριάδας. Περιμέναμε να μας φωνάξουν μαζί με άλλα παιδιά. Μια κυρία φώναζε τα ονόματα των παιδιών, εμείς όμως μείναμε έξω. Εγώ μη ακούγοντας το όνομά μου άρχισα να κλαίω. Τότε είδα το μεγαλείο του π. Λεωνίδα που έτυχε να βρίσκεται εκεί. Βγήκε έξω, ήρθε κοντά μου, μ' αγκάλιασε και με ρώτησε γιατί κλαίω. Εγώ με την παιδική μου αφέλεια είπα ότι πεινάω. Με πήρε από το χέρι, μ' έβαλε μαζί με τ' άλλα παιδιά και γέμισε την καραβάνα μου με πιλάφι και σταφίδες. Εγώ δεν έτρωγα, παρ’ όλο πού πεινούσα. Ήρθε πάλι κοντά μου και με ρώτησε πώς με λένε. Του είπα, Ευτυχία. Τότε εκείνος ‑ Γιατί δεν τρως αφού πεινάς, Ευτυχία; Του είπα ότι έξω είναι και άλλες. Τότε βγήκε πάλι και τις φώναξε κι αυτές και τις έβαλε να φάνε. Μου έκανε εντύπωση ότι κοίταζε συνέχεια εμένα, έτσι τουλάχιστον μου φαινόταν. Αφού έφαγα το μισό, κλείνω την καραβάνα. Έρχεται πάλι και με ρωτά, γιατί δεν το έφαγα όλο. Τότε του είπα ότι είναι στο σπίτι μας η μαμά μου με το μωρό μας. Φώναξε την υπεύθυνη και της είπε: ‑ Την Ευτυχούλα, όταν θα φεύγει, να της γεμίζεις την καραβάνα για το σπίτι...» Πίσω λοιπόν από μια καλά μονταρισμένη μηχανή δούλευε και ρύθμιζε τα πάντα η αγάπη. Σ' αυτήν οφείλεται το θαύμα των συσσιτίων, που αποτέλεσαν αναμφισβήτητα μια από τις δυναμικότερες και ουσιαστικότερες μορφές αντίστα‑ σης κατά των στρατευμάτων κατοχής. Εκείνα βέβαια, δηλ. τα στρατεύματα κα‑ τοχής, είχαν κάθε λόγο να επιδιώκουν την εξαθλίωση, αν όχι και την ολοκληρωτική εξόντωση του ελληνικού λαού. Υπήρξαν όμως οι φύλακες που, παρά τις φανερές αντιδράσεις και τις κρυφές υπονομεύσεις των ίδιων των Γερ‑ μανικών δυνάμεων κατοχής και των συνεργατών τους κατόρθωσαν να φέρουν σε πέρας το μέγα εκείνο έργο.

< 17

Σπορά καί θερισμός Τα συσσίτια στάθηκαν ένα κατόρθωμα αληθινά μεγαλεπήβολο και στη σύλ‑ ληψη και στην εκτέλεση. Δεν μπορούσαν όμως να απορροφήσουν τη δραστηριό‑ τητα του π. Λεωνίδα αποκλειστικά. Έπρεπε να συνεχιστεί το ίδιο ενταντικά και ο ευαγγελισμός του λαού. Μετά το 1942 τα κατηχητικά σχολεία ξαναφούντωσαν. Στο γεγονός αυτό βοη‑ θούσαν και εξωτερικοί παράγοντες. Οι σκληρές δοκιμασίες του πολέμου και της ξένης κατοχής έφεραν τον κόσμο πιο κοντά στον Θεό. «Ἐν θλίψεσιν ἐμνήσθημέν σου, Κύριε». Μέσα στις εκκλησίες ο βασανισμένος, ο κυνηγημένος ΄Ελληνας ένιωθε ένα αίσθημα γαλήνης και ασφάλειας. Ζούσε σε μιαν ατμόσφαιρα ατα‑ λάντευτης σταθερότητας. Εκεί μέσα και τα παιδιά του τα αισθανόταν πιο εξα‑ σφαλισμένα. Φυσικά οι εξωτερικές συνθήκες καθεαυτές δε σημαίνουν τίποτα, αν δεν βρεθεί ο κατάλληλος άνθρωπος για να τις αξιοποιήσει. Στην προκειμένη περίπτωση ο άνθρωπος αυτός ήταν ο π. Λεωνίδας και όλοι βέβαια οι εκλεκτοί συνεργάτες του. Δεν έμεινε ενορία, δεν έμεινε εκκλησία σ' όλη την περιοχή της «μείζονος Θεσσα‑ λονίκης», που να μην έχει το κατώτερο κατηχητικό της για αγόρια και κορίτσια του δημοτικού σχολείου. Πολλά ήταν και τα μέσα κατηχητικά, που λειτουργού‑ σαν για τα παιδιά των πρώτων τάξεων του ονομαζόμενου τότε οκτατάξιου, κι ας είχε μόνον έξι τάξεις, Γυμνασίου. Λιγότερα, αλλά πάντως αρκετά ήταν και τα ανώτερα κατηχητικά για τα παιδιά των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου. ΄Αρ‑ χισε τέλος να λειτουργεί και ένας τύπος κατηχητικού που προοριζόταν για νέους εργαζόμενους και εργαζόμενες. Ο π. Λεωνίδας τα πρώτα χρόνια της διακονίας του στη Θεσσαλονίκη είχε διδά‑ ξει σ' όλες τις βαθμίδες του κατηχητικού και είναι πολλοί εκείνοι που με συγκί‑ νηση θυμούνται ακόμα τα συναρπαστικά μαθήματα του, άλλος στό κατώτερο της Αχειροποιήτου, άλλος στο μέσο του Άγιου Γρηγορίου Παλαμά, άλλος στο ανώτερο της Αγίας Σοφίας και άλλος αλλού. Η θεία λειτουργία του π. Λεωνίδα ήταν το κάτι άλλο. Καθαρή και σταθερή φωνή, φυσική απαγγελία χωρίς ίχνος επιτήδευσης, ρυθμός κανονικός. Διάβαζε όλες τις ευχές ‑ κατά την αρχαία τάξη ‑ «μετά φωνῆς τῷ πιστοτάτῳ λαῷ ἐξακουο‑ μένης», κάτι που για την εποχή εκείνη θεωρούνταν φοβερή καινο¬τομία. Προς το τέλος, μετά το κοινωνικό, ερχόταν η ώρα του κηρύγματος. Για την εντύπωση που έκαμνε στον λαό το κήρυγμά του, αρκεί το ακόλουθο πε‑ ριστατικό που, όσο κι αν μοιάζει με ανέκδοτο, πρόκειται για γεγονός. Ήταν οι πρώτοι μήνες της κατοχής και υπήρχαν ακόμα Θεσσαλονικείς που δεν τον γνώ‑ ριζαν. Ο π. Λεωνίδας κήρυττε τότε κάθε Κυριακή σε άλλη εκκλησία. Συναντήθη‑ καν λοιπόν δύο γνωστές κυρίες από διαφορετικές ενορίες. «Την Κυριακή», λέει η μια, «στην εκκλησία μας μίλησε ένας πάτερ Λεωνίδας. Δεν ξανακούσαμε τέτοιο κήρυγμα». «Σε μας», απαντά η άλλη, «την προπερασμένη Κυριακή είχε μιλήσει ο π. Παρασκευόπουλος. Δε νομίζω ότι τον φτάνει κανένας. Ούτε κι αυτός ο π. Λεωνί‑ δας που λες».

Αξίζει να ακουστεί και μια άλλη σχετική μαρτυρία. «Στην κατοχή, τον βαρύ χει‑ μώνα του 1942, πήγαμε οικογενειακώς στη Θεσσαλονίκη δια τον φόβο των Βουλγά‑ ρων. Τότε γινόταν πολύς λόγος για τα κηρύγματα του πατρός Λεωνίδα. Συχνά μου έλεγε ο αδελφός μου ότι τέτοια κηρύγματα δεν έχει ακούσει, και μου επαναλάμ‑ βανε: "Έλα κι εσύ". Ένα σαββατόβραδο μου λέει: "Αύριο θα πάμε μαζί, μη μου πεις όχι. Θ' ακούσεις και θα με δικαιώσεις". Επιτέλους, δέχτηκα. Ανοίξαμε την εφημε‑ ρίδα να δούμε πού θα λειτουργούσε την επόμενη μέρα, αλλά δυστυχώς δεν το είχαν δημοσιεύσει, πράγμα σπάνιο. Τότε μου λέει ο αδελφός μου: "Μη σε νοιάζει. Θα μπούμε στο τραμ και σ' όποια στάση κατέβει ο πολύς ο κόσμος, εκεί θα είναι". Ξε‑ καρδίστηκα στα γέλια. Την άλλη μέρα ξεκινήσαμε πρωί κι ανεβήκαμε στο τραμ. Μέναμε στο ανατολικό τμήμα της πόλης. Το κρύο ήταν τσουχτερό. Εντύπωση μου έκανε πως σε κάθε στάση ανέβαιναν και νέοι επιβάτες, ενώ κατέβαιναν ελάχιστοι. "Βλέπεις, μου λέει, όλοι αυτοί εκεί θα πηγαίνουν". Το έλεγε με τόση βεβαιότητα. Μου φαινόταν παράξενο να προχωρεί το τραμ κι εμείς να μην ξέρουμε πού θα κατεβούμε. Περάσαμε την πρώτη στάση, τη δεύτερη, την τρίτη και άλλη και άλλη. "Μα τέλος πάντων για πού τραβάμε; Κοντεύουμε στο τέρμα", είπα. " Όπου κατεβούν οι πιο πολλοί", μου απάν‑ τησε. Επιτέλους, σε μια στάση λίγο πριν από τον Βαρδάρη, να και κατεβαίνουν σχε‑ δόν όλοι. "Έλα, κατεβαίνουμε κι εμείς", λέει ο αδελφός μου και με πιάνει από το χέρι. Δεν βαδίζαμε, σχεδόν τρέχαμε ακολουθώντας τους άλλους."Εδώ είναι μόνο μαγαζιά, δε βλέπω καμιά εκκλησία", παρατήρησα μια στιγμή ειρωνικά. Σε λίγο όμως στρίβει ο κόσμος, στρίβουμε κι εμείς και να, μπροστά μας μια εκκλησία. Ήταν ο ΄Αγιος Μηνάς, κατάμεστος από κόσμο, ως την εξώπορτα σχεδόν». Να επισκέπτεται κανένας αρρώστους ή φυλακισμένους αποτελεί προϋπόθεση σωτηρίας. Ο λόγος του Κυρίου είναι σαφής. «Ἠσθένησα καί ἐπισκέψασθέ με, ἐν φυ‑ λακῇ ἤμην καί ἤλθετε πρός με». Ήταν λοιπόν κάτι συνηθισμένο στα φοβερά χρό‑ νια της κατοχής να συναντά κανείς μικρές ομάδες εφήβων που τραβούσαν για τα νοσοκομεία της πόλης. Εκεί κουβέντιαζαν με τους αρρώστους, κάμνανε μι‑ κροεξυπηρετήσεις, μοίραζαν αναμνηστικά δωράκια, τραγουδούσαν, με δυο λόγια σκορπούσαν αισιοδοξία και χαρά. Πιο οδυνηρή ήταν η επίσκεψη στους φυλακισμένους, στους ποινικούς του Επτα‑ πυργίου π.χ., ή, ακόμα χειρότερα, στους κρατουμένους του «Παύλου Μελά», όπου βρίσκονταν όσοι βαρύνονταν με πράξεις στρεφόμενες κατά του κατακτητή, δη‑ λαδή οι αντιστασιακοί. Αβεβαιότητα και αγωνία· η ζωή τους παιζόταν κάθε στιγμή κορόνα ‑ γράμματα. Κρεμόταν από μια ψιλή‑ψιλή κλωστή. Κάθε εβδομάδα σχεδόν μια φοιτητική συντροφιά με επικεφαλής άλλοτε τον πατέρα Λεωνίδα και άλλοτε τον Αθανάσιο Φραγκόπουλο τολμούσε και περνούσε τις διπλοσκοπιές, συναντιόταν με τους κρατουμένους, τους μοίραζαν τρόφιμα και ρουχισμό, έπαιρναν κι έδιναν μηνύματα για τους οικείους τους, όταν μπο‑ ρούσαν, όχι βέβαια, χωρίς κίνδυνο. Ο π. Λεωνίδας, σπανιότερα ο π. Φώτιος, πέρα απ' αυτά, προσπαθούσε να εξασφαλίσει καμιά άδεια για εξομολόγηση και Θεία Λειτουργία. Ήταν τόση η ενίσχυση που έπαιρναν τα φυλακισμένα εκείνα παλι‑ κάρια από τις ευκαιρίες αυτές... Ήταν αρχές Μαρτίου του 1948, όταν με τρόμο και κατάπληξη μαζί πληροφο‑ ρήθηκε ο ελληνικός λαός, ότι οι αντάρτες άρχισαν στην ύπαιθρο την παρανοϊκή 19

«Σκρά 1948» Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από όλες τις φωτογραφίες. Πιθανότατα πρόκειται για επιμνημόσυνη δέηση σε στρατιωτικό ηρώο.

επιχείρηση της απαγωγής παιδιών έξω από τα ελληνικά σύνορα. Καλά, οι μεγά‑ λοι είχαν τις διαφορές τους. Τα παιδιά, τι φταίγαν τα παιδιά; Ένα νέο παιδομά‑ ζωμα λοιπόν. Σημαντική στάθηκε η προσφορά του πατρός Λεωνίδα και στο Αναμορφωτικό Ίδρυμα της Καλαμαριάς «Ο Αριστοτέλης». Πνευματικά του παιδιά με σύσταση δική του ανέλαβαν και εκεί το παιδαγωγικό έργο με ζήλο και αυταπάρνηση, δη‑ μιουργώντας έτσι συνθήκες άνετης διαβίωσης, ένα ανθρώπινο, ζεστό περιβάλλον για τα κυνηγημένα εκείνα ελληνόπουλα. Γράφει σχετικά ένας λυκειάρχης: «Μας επισκεπτόταν τακτικά και μας ενίσχυε όλους, παιδαγωγούς και λοιπό προσωπικό. Ιδιαιτέρως είχε μεγάλη επαφή με τα παιδιά, που τον θεωρούσαν πατερούλη τους. Η διακονία μας ήταν συνεχής, επί 24ώρου βάσεως». Υπό την άμεση φροντίδα της χριστιανικής κινήσεως λειτουργούσαν μέσα στην πόλη δύο παιδοπόλεις. Η μία ήταν εγκατεστημένη στη Ν. Ελβετία, το γνωστό πάρκο της περιοχής Χαριλάου, που ο δήμος Θεσσαλονίκης το είχε παραχωρήσει για αρκετά χρόνια στη χριστιανική κίνηση για τις ανάγκες της. Εκεί φιλοξενούν‑ ταν γύρω στα 250 παιδιά. Η δεύτερη, με λιγότερα παιδιά, βρισκόταν στην πλατεία της Αγίας Σοφίας, μέσα στην ιστορική πια αίθουσα «Βυζάντιον». Εκείνο όμως που πραγματικά άφησε εποχή ήταν η παιδόπολη της Αγίας Τριά‑ δας. Η αρχηγός της για δυόμισι περίπου χρόνια, νεαρή τότε φιλόλογος καθηγή‑ τρια, Έλλη Γεωργίτσα‑Παπαδημητρακοπούλου, έχει εκδώσει ένα ογκώδες βιβλίο με τίτλο «Παιδόπολις Αγία Τριάς», βραβευμένο από την Ακαδημία Αθηνών. Στο βιβλίο αυτό, που έχει ημερολογιακή μορφή, μπορεί κανείς να δει το έργο που συν‑ τελέστηκε εκεί από τα πνευματικά παιδιά του πατρός Λεωνίδα και να καταλάβει, τι σημαίνει χριστιανική κοινωνική και εθνική προσφορά, χωρίς καλλωπιστικά ψι‑ μύθια.

Στην Παιδόπολη της Αγίας Τριάδος. Δίπλα του η κ. ΄Ελλη Γεωργίτσα Παπαδημητρακοπούλου

Στην άκρη του Καράμπουρνού, σε απόσταση τριάντα χιλιομέτρων από τη Θεσσαλονίκη, βρί‑ σκονται οι εγκαταστάσεις των θερινών κατασκη‑ νώσεων του ΠΙΚΠΑ. Εκεί, στις 31 Μαρτίου του 1948, μεταφέρθηκαν από τη Δυτική Μακεδονία γρήγορα‑γρήγορα κάπου 1.000 παιδιά, αγόρια και κορίτσια, μισοκλα‑ Στην Παιδόπολη της Αγίας Τριάδος. - χωρίς ημεμένα, αβέβαια για την τύχη τους, επαναστατη‑ ρομηνία μένα που τα χώρισαν από τους γονείς τους. Η αρχηγός και οι συνεργάτριές της με την πίστη τους, με τον πλούτο της καρδιάς τους, με τον νεανικό ενθουσιασμό τους, με τις παιδαγωγικές και ψυχολογικές τους γνώσεις, με την ακούραστη εργατικό‑ τητά τους, μάνες μαζί και δασκάλες για τα 1.000 εκείνα παιδιά, έδωσαν τη μάχη τους και την κέρδισαν. Ήταν μια μάχη, όπως έλεγε ο π. Λεωνίδας, για τον Χριστό και την Ελλάδα. Εμπνευστής λοιπόν στις αγωνίστριες εκεί‑ νες νέες ήταν ο Γέροντας. Πριν ξεκινήσουν για την αποστολή τους «ανέβηκαν όλες μαζί στο εντευκτήριο, να πάρουν την ευχή του πνευματικού τους πατέρα, του πατρός Λεω‑ νίδα. "Η πατρίς κινδυνεύει! Κάνετε ό,τι μπο‑ είναι ο αξιωματικός ο ρείτε. Τα παιδιά αυτά αποτελούν την Ελλάδα. «Παιδόπολις Αγίας Τριάδος 1949 -στρατηγός Βεντήρης». Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία Πρέπει να ζήσουν, να σώσουμε το Γένος! Ερ‑ γαστείτε με πίστη στον Θεό και το έργο σας", είπε. Ήταν βαθιά συγκινημένος. Μια‑μια του φίλησαν το χέρι και έφυγαν». Αυτά τα γράφει η αρχηγός στο προσωπικό της ημερολόγιο. Μετά την οριστική νίκη του εθνικού στρατού στον Γράμμο και στο Βίτσι τον Αύγουστο του 1949, άρχισε ο επαναπατρισμός των προσφύγων στα χωριά τους. Ύστερα από όσα είχαν προηγηθεί, μπορεί κανείς να φανταστεί την εικόνα των εγ‑ καταλειμμένων χωριών και την οικτρή οικονομική κατάσταση των κατοίκων που γύριζαν με την ψυχή στο στόμα στις εστίες τους. Η Εκκλησία ανέλαβε τις δύ‑ «Αρχάγγελος 1948». σκολες εκείνες ώρες να βοηθή‑ Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία σει, όσο μπορούσε, τον λαό του 22

Θεού και στον τομέα τούτο. Η Αρχιεπισκοπή Αθηνών, λοιπόν, συνεννοήθηκε με τις μητρο‑ πόλεις και των άλλων πόλεων και ξεκίνησε έτσι η ειρηνική εκστρατεία για το «δέμα του επαναπατριζόμενου». Ο μητροπολίτης Γεννά‑ διος την προσπάθεια αυτή, που είχε εθνικό και φιλανθρωπικό χαρακτήρα, την ανέθεσε ‑ που αλλού; ‑ στο χριστιανικό κίνημα. Ο άμβωνας του πατρός Λεωνίδα πετούσε σπίθες, όταν έκα‑ «Μνημείον Αγνώστου στρατιώτου Εδέσσης μνε τις θερμές εκκλήσεις του για γενναιόδωρη 26/5/951». συνεισφορά όλων. Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία Και η συγκομιδή στάθηκε αληθινά πλούσια: Άφθονος και καλής ποιότητας ρουχισμός (κουστούμια, φουστάνια, παλτά, εσώ‑ ρουχα, παπούτσια, κουβέρτες, σεντόνια και κάθε είδους κλινοσκεπάσματα), τρό‑ φιμα σε μεγάλες ποσότητες, σχολικά είδη ‑ και παιχνίδια ‑ για τα παιδιά, ένα σωρό άλλα χρήσιμα υλικά αγαθά. Η μεγάλη αίθουσα του Βυζαντίου και άλλοι ακόμα χώροι γέμισαν από την απλόχερη προσφορά των Θεσσαλονικέων. Συνεργεία από εκατοντάδες φοι‑ τητές και μεγάλους μαθητές με την επίβλεψη πολλών μελών της Γ.Ε.Χ.Α. συγκέντρωναν τα προσφε‑ ρόμενα, τα ταξινομούσαν κατά κα‑ τηγορίες, τα μετρούσαν και τα «7-10-51 Η τελετή της θεμελιώσεως του Σχολικού κτιρίου έκαναν δέματα προσέχοντας να διά το Δημοτικόν σχολείον της Ευαγγελιστρίας περιοχής Λαχανά όπερ ανεγείρεται υπό του 72 Συντάγματος Πεζικού». υπάρχει αφθονία και ποικιλία περιε‑ Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία χομένου σ’ όλα. Άλλα προορίζονταν για οικογένειες με μικρά παιδιά, άλλα με μεγάλα παιδιά, άλλα για πολύτεκνες οικογένειες, άλλα για ολιγομελείς. Υπήρχε τάξη, σύστημα και πραγματική αξιοποίηση των αγαθών που είχαν συγκεντρωθεί. Σχηματί‑ στηκαν μ' αυτόν τον τρόπο 100.000 περίπου δέματα. Ύστερα, με την πρωτοβουλία κυρίως του πατρός Λεωνίδα, εξασφαλίστη‑ καν στρατιωτικά αυτοκίνητα, φορτώθηκαν σ’ αυτά τα δέματα και με τη συνοδεία φοιτητών και

«Κατασκήνωσις Γ΄ Σώματος Στρατού εις Πανόραμα 1952». Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία

«26.10.50 ΄Αγιος Δημήτριος Θεσσαλονίκη». Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία Ο πατήρ Λεωνίδας βρίσκεται πίσω από τον μητροπολίτη Γεννάδιο

γονέων έφτασαν στον προορισμό τους, δηλαδή στους νομούς Φλώρινας, Καστο‑ ριάς, Κοζάνης, Έδεσσας, Κιλκίς, Χαλκιδικής και όπου αλλού χρειάστηκαν. Μόνο η επιχείρηση της διανομής ξεπέρασε τις 15 μέρες. Ήταν μια ανακούφιση, όχι ευ‑ καταφρόνητη, για τον ταλαιπωρημένο λαό.

«Επιστροφή από το 115 Ε.Φ. “Πασπαλιάρη” 10/7/53 Αντ/γος Πετσέας Δτής Γ΄Σ.Σ. Υποστρ/γος Τσαρούχης Ι. Δτής Χ Μεραρχίας Αρχ/της π.Παρασκευόπουλος Λ. Αντ/χης Σκούμπης Ιωαν». Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία

«Προμαχών 10-7-53». Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία

1953, 1954, 1955... Η Θεσσαλονίκη δεν είχε ακόμα το σημερινό απάνθρωπο πρό‑ σωπό της. Αν εξαιρέσεις το κέντρο, την «πυρίκαυστο», ολόκληρη η πόλη διατη‑ ρούσε την παλιά μορφή της με τις γειτο‑ νιές, τα μέτρια σπίτια, τις αυλές. Αν τύχαινε να 'ναι Κυριακή, σε καιρό που οι νοικοκυρές κρατούν τα παράθυρα ανοι‑ χτά, και περπατούσες στο δρόμο, εκεί, γύρω στις έξι το απόγευμα, από παντού θα άκουγες να γεμίζει την ατμόσφαιρα η Χωρίς καμία σημείση. ίδια φωνή, λαγαρή, ζεστή, οικεία. Ήταν Πιθανότατα είναι η ίδια μέρα με τις φωτογραφίες της προηγούμενης σελίδας, καθόσον, όπως διακρίνεται, ο π. Λεωνίδας, που μιλούσε από το ραδιό‑ τελείται επιμνημόσυνη δέηση στο μνημείο του φωνο. Και οι άνθρωποι γύριζαν το «πεσόντος στρατιώτου Αλέξανδρου Πασπαλιάρη, μαχομένου εναντίον των Βουλγάρων». κουμπί στην Υ.ΕΝ.Ε.Δ. να τον ακούσουν. Το ίδιο συνέβαινε στα λαϊκά καφενεία, το ίδιο στα υπεραστικά λεωφορεία. Η εκπομπή «Σας ομιλεί ο πανοσιολογιότατος αρ‑ χιμανδρίτης π. Λεωνίδας Παρασκευόπουλος», «Κάθε Κυριακή έξι παρά τέταρτο», έσπασε κάθε ρεκόρ ακροαματικότητας. Ρουφούσε ο διψασμένος λαός τον λόγο του, τον λόγο του Θεού, και στηριζόταν στα πόδια του. Αλλά μήπως αυτά συνέ‑ βαιναν μόνο στη Θεσσαλονίκη; Ολόκληρη η Ελλάδα, όπου έφτανε η εμβέλεια του σταθμού, άκουγε τον π. Λεωνίδα. Πρόκειται για ένα φαινόμενο χωρίς προ‑ ηγούμενο. Από τη μακρινή Σεούλ ένας αρχιμανδρίτης, ιεραπόστολος από χρόνια στην Κορέα, θυμάται: «... Μερικά χρόνια αργότερα έκανα περιοδεία σε χωριά της Λέσβου ως ιεροκήρυξ. Ήταν καλοκαίρι. Έφθασα σ' ένα χωριό, Κυριακή απόγευμα, για κή‑ ρυγμα. Κατευθύνθηκα στην πλατεία του χωριού, όπου θα μάζευα τον κόσμο. Δεν χρειάστηκε κόπος. Πολλοί ήταν ήδη μαζεμένοι και περίμεναν. Τι όμως περίμεναν; Η απορία μου λύθηκε, όταν η ώρα έγινε 6 παρά τέταρτο και από το μεγάφωνο του μοναδικού ραδιοφώνου του χωριού, που ο καφετζής φρόντισε να το δυναμώσει για ν' ακούνε όλοι, ακούσαμε την εκφωνήτρια: "Εδώ ραδιοφωνικός σταθμός ενόπλων δυνάμεων Βορείου Ελλάδος· θα σας ομιλήσει ο π. Λεωνίδας Παρασκευόπουλος". Βλέπω τους καθιστούς να ανακάθονται στις καρέκλες τους, ενώ ένα αίσθημα ευ‑ χαριστήσεως αντικατοπτριζόταν στα πρόσωπά τους. Οι όρθιοι φρόντιζαν να βρουν μια θέση να καθίσουν. Οι γυναίκες απο τα άκρα της πλατείας ήρθαν πιο κοντά να ακούν καλύτερα και επέβαλαν στα παιδιά ησυχία. Ήταν και για μένα μια ευκαιρία ν' ακούσω, μετά από χρόνια, τόν πατέρα Λεωνίδα να ομιλεί, γιατί συνήθως τις Κυ‑ ριακές είχα απογευματινά κηρύγματα. Καθώς έβλεπα τους γύρω μου να παρακολουθούν τον ομιλητή, είχα την εντύπωση ότι τον αισθάνονταν κοντά τους, ανάμεσα τους. Του μειδιούσαν, επιδοκίμαζαν με κίνηση της κεφαλής ή με επιφωνήματα τα λόγια του και μια ικανοποίηση και ευχα‑ ρίστηση απλωνόταν στα πρόσωπά τους. Πώς τα κατάφερνε ο π. Λεωνίδας να μα‑ γνητίζει τους ακροατές του από τόσο μακριά! Φυσικά δικό μου κήρυγμα δεν τόλμησα να κάνω εκείνη τη βραδιά!». Πού οφείλεται άραγε η τόση επιτυχία του πατρός Λεωνίδα ειδικά στο κήρυγμα, 25

«Επίσκεψη σε σχολείο Ν.Πετρίτσιο». Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία χωρίς ημερομηνία

είτε γινόταν από τον άμβωνα είτε από τον ραδιοφωνικό σταθμό είτε από κάποιο βήμα; Θα ήταν μάταιο ν' αναζητήσει κανένας στον λόγο του πιστή συμμόρφωση σε κανόνες της ομιλητικής ή αυστηρή διάρθρωση και άλλα τέτοια σχολαστικά. Τα κύρια γνωρίσματά του ήταν, πάντα μέσα στα πλαίσια της ορθοδοξίας, ο αυ‑ θορμητισμός, η τόλμη και η άμεση επαφή με την πραγματικότητα και τις ανάγ‑ κες της ζωής στην κοινωνία. Ο π. Λεωνίδας, ταλαντούχος ομιλητής, έσπαζε τα καλούπια και τα σχήματα, πρωτοτυπούσε στα επιχειρήματα, έφερνε απροσδό‑ κητα παραδείγματα και χρησιμοποιούσε γλώσσα ζωντανή, χωρίς καμιά επιτή‑ δευση. Πλούσιος σε συναισθήματα ο ίδιος, έδινε παλμό και θέρμη στο κήρυγμα. Κάτοχος των ρευμάτων της εποχής, γνώστης των προβλημάτων του λαού, ελεύ‑ θερος από δεσμεύσεις, μιλούσε πάντοτε την ανάλογη γλώσσα, έτσι ώστε «ἤκουεν εἷς ἕκαστος τῇ ἰδίᾳ διαλέκτῳ λαλοῦντος αὐτοῦ». Όπως παρατήρησε ο άγιος Διδυ‑ μοτείχου κ. Κωνσταντίνος. Δεν έλειπαν από τις ομιλίες του και τα χαριτολογή‑ ματα, γι' αυτό ο λόγος του ήταν «ἐν χάριτι, ἄλατι ἠρτυμένος». Με δυο λόγια, ήταν γεννημένος ρήτορας ο π. Λεωνίδας. Η ρητορική ήταν βέβαια το μέσο. Ο στόχος ήταν να καθοδηγεί τους ακροατές του στη σωτηρία: πώς θα εφαρμόσουν το Ευαγγέλιο στις συγκεκριμένες εκάστοτε περιπτώσεις μέσα στη σκληρή καθημερινότητα και τις απαιτήσεις του κοινωνι‑

κού στίβου. Μια η κατευθυντήρια και αταλάντευτη γραμμή του: το ιεραποστο‑ λικό χρέος απέναντι στον οδυνώμενο άνθρωπο, τον παραπεσόντα. Από το ακαδημαϊκό έτος 1949‑50 ο π. Λεωνίδας άρχισε να διδάσκει για δεκα‑ πέντε και περισσότερα χρόνια θρησκειολογία στην Παιδαγωγική Ακαδημία της Θεσσαλονίκης. Το ψυχρό, ιστορικού κυρίως περιεχομένου, μάθημα μεταμορφω‑ νόταν σε μυσταγωγία. Χωρίς να ξεφεύγει ουσιαστικά από την προβλεπόμενη ύλη είχε και εδώ την τόλμη να σπάει τα διδακτικά στεγανά, να επιλέγει τα κα‑ τάλληλα κεφάλαια και να δίνει έναν προσωπικό, ανεπανάληπτο τόνο στη διδα‑ σκαλία. Έτσι συναρπάζονταν κυριολεκτικά οι σπουδαστές και τον παρακολουθούσαν με αμείωτο ενδιαφέρον. Άλλοτε με γοητευτική διήγηση, άλ‑ λοτε με χιούμορ, άλλοτε με διάλογο που θύμιζε τη μαιευτική του Σωκράτη και πάντα με πλούσιο κυματισμό της φωνής, τραβούσε την προσοχή και του πιο αδιά‑ φορου και του πιο κουρασμένου. Το μάθημα εντυπωνόταν βαθιά και οικοδομούσε προσφέροντας συγχρόνως και πρωτότυπο γνωστικό υλικό. Ωστόσο η διδασκαλία καθεαυτή αποτελούσε τη μια πλευρά της εκπαιδευτικής δραστηριότητας του πατρός Λεωνίδα. Πιο αξιοσημείωτη ίσως είναι η άλλη πλευρά, της επικοινωνίας του δηλαδή με τους σπουδαστές σε προσωπικό επίπεδο. Παρά το περιορισμένο ωράριο της διδασκαλίας του, γνώριζε τον καθένα σε βάθος. Ο σπουδαστής δεν ήταν για τον πατέρα Λεωνίδα ένα ονοματεπώνυμο. Ήταν ο συγκεκριμένος άνθρωπος με τα ατο‑ μικά και οικογενειακά του προβλήματα. Απορούσαν όλοι, πώς συγκρατούσε το όνομα, το επίθετο, τον τόπο καταγωγής, το επάγγελμα του πατέρα και άλλες ακόμα λεπτομέρειες για τον καθένα. Ξεχωριστό ενδιαφέρον έδειχνε για όσους κατάγονταν από μακρινά χωριά. Συζητούσε συχνά μαζί τους, πληροφο‑ ρούνταν τις συνθήκες διαμονής και διατροφής τους, τα οικο‑ νομικά τους. Ίσως θυμόταν τα δικά του. Τις παραμονές των διακοπών των Χριστουγέννων και του Πάσχα καλούσε ιδιαιτέ‑ «28/10/1958 Από μια εξόρρως όλους σχεδόν τους σπουδαστές και τους ρωτούσε αν έχουν μηση εις Ευζώνους». τα μέσα να γυρίσουν στο χωριό τους. Δεν ήταν σπάνιο να βγά‑ Ιδιόχειρη σημείωση πίσω από τη φωτογραφία ζει το πορτοφόλι του και να τους δίνει τα αναγκαία χρήματα για τα εισιτήρια ή για καμιά άλλη άμεση ανάγκη. Ήταν ο προ‑ στάτης τους. Σημειώνει σχετικά μια μαθήτριά του: «Θυμάμαι που δεν είχα κάποτε να πλη‑ ρώσω το ενοίκιο στο δωμάτιο που νοίκιαζα. Ήμουν πολύ στενοχωρημένη και του το είπα. ‑ Για να δούμε, έμεινε τίποτα εδώ μέσα; Είναι τρύπιο, ξέρεις, είπε ψάχνοντας το πορτοφόλι του. Έβγαλε γελώντας δύο κατοστάρικα και απλώνοντας το χέρι, ήσουν τυχερή που έμειναν κι αυτά, συμπλήρωσε. Παρ' τα κι έχει ο Θεός. Επειδή εγώ δίσταζα να τα δεχτώ, πρόσθεσε: ‑ Δε σ΄ τα χαρίζω. Δανεικά σ΄ τα δίνω. Όταν διοριστείς, μου τα επιστρέφεις. Όταν διορίστηκα και του επέστρεψα τα δανεικά, τα πήρε χαμογελώντας και βά‑ ζοντάς τα στο πορτοφόλι του είπε: ‑ Και μου χρειάζονταν τώρα. Το πορτοφόλι μου είχε αδειάσει». 27

Για να συμπληρωθεί η εικόνα πρέπει να αναφερθεί ακόμα, ότι και μετά την αποφοίτηση και τον διορισμό των σπουδαστών το ενδιαφέρον του τους συνόδευε και με πολλούς απ’ αυτούς διατηρούσε τους δεσμούς του. Οι νέοι ιδίως δάσκαλοι επικοινωνούσαν με αλληλογραφία μαζί του, τον συμβουλεύονταν για χίλια δυο πράγματα, τον επισκέπτονταν όταν τους δινόταν η ευκαιρία, δέχονταν ως δώρα για το σχολείο και τους μαθητές τους δέματα με βιβλία, με γραφική ύλη, με εικό‑ νες, με τρόφιμα και ρουχισμό καμιά φορά, όταν υπηρετούσαν σε άγονες περιοχές. Ο π. Λεωνίδας εξακολουθούσε να τους ενισχύει με κάθε τρόπο και σαν εκπαι‑ δευτικούς και σαν ανθρώπους και σαν οικογενειάρχες. Και ένα χαρακτηριστικό περιστατικό: «Ποτέ δεν θα ξεχάσω το πατρικό του εν‑ διαφέρον. Τον Οκτώβρη του 1955 στο χωριό Τσέγανι της Έδεσσας, όπου είχα πρω‑ τοδιοριστεί, είχε πέσει πολύ χιόνι και αποκλειστήκαμε. Ο π. Λεωνίδας έκανε κάτι που ούτε οι γονείς μου δεν το έκαναν: φρόντισε να μου στείλουν αλεύρι». Μέσα στις χίλιες δυο φροντίδες του, θυμήθηκε και την αποκλεισμένη από τα χιόνια δα‑ σκάλα!

Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Ο π. Λεωνίδας ουδέποτε επιδίωξε την αρχιερoσύνη. Την αλήθεια αυτή την βε‑ βαιώνουν υπεύθυνα όλα τα πνευματικά παιδιά του καθώς και οι στενοί συνερ‑ γάτες του, που χρόνια και χρόνια έζησαν κοντά του. Άλλωστε, αν την είχε βάλει ως στόχο, θα μπορούσε προ πολλού να την πετύχει και όχι μόλις στα 1968, όταν πια βάραιναν στους ώμους του 64 χρόνια. Το έργο του με τους τόσο πλούσιους καρπούς τον γέμιζε απόλυτα και ασφαλώς θα ήταν ικανοποιημένος και αναπαυ‑ μένος, αν τερμάτιζε την επίγεια πορεία του ως ιεροκήρυκας αφοσιωμένος ψυχή τε και σώματι στην υπηρεσία του λαού του Θεού. Ωστόσο, όπως παρατηρεί δια‑ κεκριμένος πρωτοπρεσβύτερος, «ήρθε κάποια εποχή που ανεζητούντο και εκα‑ λούντο στο ανώτατο εκκλησιαστικό αξίωμα όχι οι αιτούντες και εκλιπαρούντες, αλλά οι φεύγοντες την αρχιεροσύνη. Έτσι ο π. Λεωνίδας αναδείχθηκε ποιμενάρχης της Θεσσαλονίκης· και σε μια ηλικία που άλλοι τερματίζουν τη σταδιοδρομία τους, εκείνος άρχιζε με νεανική ζωντάνια μια καινούρια σταδιοδρομία». Η προσφώνηση του αρχιεπισκόπου των Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερω‑ νύμου, που έγινε κατά την ώρα της χειροτονίας του πατρός Λεωνίδα και αποτε‑ λούσε, καθώς σημειώνει ο ίδιος, «μια ωχρή απεικόνιση του ποιος ήταν» ο χειροτονούμενος. «Θεοφιλέστατε, Είσθε επαρκώς εις θέσιν να γνωρίζετε με ποίαν και πόσην συγκίνησιν σας υπο‑ δεχόμεθα αυτήν την στιγμήν προ των τελευταίων βαθμίδων του φρικτού θυσιαστη‑ ρίου, τας οποίας εντός ολίγων λεπτών θα ανέλθητε... Επί μίαν ολόκληρον γενεάν διέτρεχες συνεχώς ολόκληρον την Βόρειον Ελλάδα. Από των ανατολικών της χώρας μας συνόρων μέχρι και της Αδριατικής δεν υπάρχει οικισμός ή κωμόπολις ή πόλις, η οποία να μη εγνώρισε την αγάπην και την φλόγα του θρυλικού πλέον πατρός Λε‑ ωνίδα. Δεν σε ημπόδισεν ούτε η ξε‑ νική Κατοχή ούτε η μετακα‑ τοχική αναταραχή, διά να περιστείλης την φωτιστικήν δράσιν σου ή να περιορίσεις το βάλσαμον της αγάπης σου και της παρηγοριάς σου, εις όλους όσοι τα εχρειάζοντο. Τρεις φοράς ανετινάχθης από νάρκας εις τον αέρα, αλλ’ ο Πανάγαθος σε ήθελε ακόμη δρώντα επί της γης, διότι είχεν ακόμη ανάγκην των πολυτίμων υπηρεσιών σου. Σε ήθελε, δια να χορτά‑ σεις τας μυριάδας των πει‑ Ο χώρος μπροστά από τον ναό του πολιούχου Αγίου Δημητρίου, νώντων, τους οποίους έτρεφες κατάμεστος από κόσμο, που περιμένει να υποδεχθεί τον νέο ποιμενάρχη του εις τα υπό σου διοργανούμενα 29

συσσίτια, δια να ακούσεις την εξομολόγησιν χιλιάδων μετανοούντων, των οποίων η καρδία κατενύσσετο από το μεστόν και ζωηρόν κήρυγμά σου, με το οποίον διέτρεφες πνευματικώς αναρίθμητα πλήθη όχι μόνον της Μακεδονίας, αλλά ολοκλήρου της Ελλάδος, τα οποία έσπευδον να κατακλύσουν τους ναούς ή τας αίθουσας όπου θα ομίλεις ή να κρεμασθούν κυριολεκτικώς από τον ραδιοφωνικόν δέκτην, ο οποίος θα μετέδιδε τας φλογεράς ομιλίας σου. Σε ήθελεν ακόμη ο Αρχιποίμην, δια να εμπνεύ‑ σεις και γαλβανίσεις εντός των Κατηχητικών ή εις τας θερινάς Κατασκηνώσεις τας στρατιάς εκείνας των νέων και νεανίδων, των οποίων "ἡ καρδία ἦν καιομένη ἐν τῇ ὁδῷ" της πνευματικής προόδου και της ολοτελούς εξυψώσεως. Σε ήθελεν επίσης διά να εμψυχώνεις τας δεκάδας των χιλιάδων των ανδρών του Στρατού και των Σω‑ μάτων Ασφαλείας, τους οποίους και κατά τας πολεμικάς και κατά τας ειρηνικάς περιόδους τακτικώς ετροφοδότεις ως ακάματος και απτόητος πνευματικός και εθνικός οικονόμος. Σε ήθελε διά τας χιλιάδας των εκπαιδευτικών, των οποίων επί μακράν σειράν ετών εντός των Παιδαγωγικών Ακαδημιών των υπήρξες ο τακτικός πνευματικός διδάσκαλος. Εις ποίον τομέα της θρησκευτικής και εκκλησιαστικής δραστηριότητος δεν σε ηθέλησε και δεν σε εχρησιμοποίησε αφειδώς ο Κύριος του Αμπελώνος και πού δεν έσπευσες να απαντήσεις με το "παρών" εις οιανδήποτε πρόκλησίν του;....». Σε σχετικό σημείωμά του συμπληρώνει ο Αρχιεπίσκοπος: «Αυτά και πάμπολλα άλλα έχοντας υπόψη της η Σύνοδος δεν μπορούσε να βρει άλλον πιο κατάλληλο από τον π. Λεωνίδα για την πόλη του Μυροβλήτου και την περιώνυμη αυτή Μητρόπολη. Γι' αυτό η επιλογή του έγινε παμψηφεί. Ένας όμως διαφωνούσε. Κι αυτός ήταν ο ίδιος ο π. Λεωνίδας. Δεν μπορεί εδώ να περιγραφεί τι τράβηξε ο πρόεδρος της Συνόδου και άλλοι πολλοί, για να τον πεί‑ σουν να δεχθεί την εκλογή του. Τα λίγα σχετικά λόγια που είπε με το θέμα αυτό στην αντιφώνησή του κατά την χειροτονία του, και ιδίως για το "σχέδιον αποδρά‑ σεώς" του, φωτίζουν το θέμα περισσότερο». Στην παραπάνω προσφώνηση του Αρχιεπισκόπου ο π. Λεωνίδας απάντησε με την ακόλουθη αντιφώνηση: «Μακαριώτατε, Δεχθείτε λίγα απλά λόγια βγαλμένα από μια φτωχή καρδιά. Έχετε μπροστά σας αυτήν την ώρα έναν ηττημένο, νικημένο. Αυτός ο νικημένος αξιώθηκε από τη θεία Πρόνοια να φθάσει εις το λειτούργημα του ιερέως και επί‑ στευσε ακραδάντως ότι είναι υπεραρκετή αυτή η τιμή και η θεία συγκατάβασις και θα ηδύνατο ο υποφαινόμενος έτσι να πληροφορήσει την διακονία του. Εις τούτο τον ενέπνευσε το φωτεινό παράδειγμα δύο αγίων ανθρώπων, φωτεινών ανθρώπων, τους οποίους η αγάπη του Θεού του προσέφερε ως οδηγούς του και καθοδηγητάς του. Η μία μορφή είναι ο αείμνηστος Ευσέβιος Ματθόπουλος και η άλλη ο Σεραφείμ Παπακώστας. Με εδίδαξαν με το παράδειγμά των ότι δύναται ο ιερεύς να κατορ‑ θώσει πάρα πολλά χωρίς να επιζητήσει ν’ ανέβει και παραπάνω. Και επί πλέον το βάρος του λειτουργήματος, το απροσμέτρητον βάρος, το οποίο ιδίως κατά τους κρί‑ σιμους καιρούς, που περνούμε, τους κοσμογονικούς, μου ενίσχυσε την πεποίθησιν, η οποία έγινε καθεστώς, ότι έως εδώ, δοξασμένο τό όνομα Κυρίου Παντοκράτορος. Αλλά αυτός ο ηττημένος, που είναι εμπρός σας, ευρέθη αυτάς τας ημέρας ενώπιον τρομερού διλήμματος. 30

Δια πρώτην φοράν, Μακαριώτατε, εβίωσεν τοιαύτην κατάστασιν. Το δίλημμα ήτο η απειθαρχία εις την φωνήν της Αγίας και Ιεράς Συνόδου, στο προσκλητήριο της Εκκλησίας, λιποταξία ή υποταγή. Η πάλη διήρκεσε μερικάς ημέρας. Δραματική πάλη. Μονομαχία αγρία με τον εαυτό μου. Σκληρή πάλη διά της προσευχής. Και συ‑ νέβησαν και μερικά άλλα γεγονότα. Ηκούσθησαν μηνύματα από διαφόρους κατευ‑ θύνσεις, μηνύματα θεία και ουράνια, τα οποία έπεισαν τον υποφαινόμενο ότι η φυγή, διότι, πιστεύσατε, την εσχεδίασα, Μακαριώτατε, ‑ εξομολόγησιν κάνω ‑ την εσχε‑ δίασα και θα με κυνηγούσατε και δεν θα ημπορούσατε ίσως να με πιάσετε. Και επεί‑ σθην ότι η βούλησις της Αγίας και Ιεράς Συνόδου ήτο βούλησις του ίδιου του Κυρίου. Και είναι φοβερόν πράγμα να αντισταθεί ο άνθρωπος εις το θέλημα του Κυρίου. Γι’ αυτό νικημένος, Μακαριώτατε, υποκύπτω και υποτάσσομαι εις το θείον κέ‑ λευσμα της Εκκλησίας...». Ο πρώτος μήνας της άνοιξης στη Θεσσαλονίκη συνήθως είναι ένας μήνας σκληρός. Εκείνος όμως ο Μάρτης του 1968, στις τελευταίες του μέρες, ήταν ήπιος, με πολύ φως, μύριζε καλοκαίρι. Μόλις έγινε γνωστό ότι έρχεται να ενθρονιστεί στον θώκο του Γρηγορίου του Παλαμά ο νέος μητροπολίτης, ο π. Λεωνίδας, άν‑ τρες και γυναίκες απ’ όλες τις συνοικίες χύθηκαν στους δρόμους να τον υποδε‑ χτούν. Πού το άκουσαν; Πού το έμαθαν; Μέσα σε λίγη ώρα η Εγνατία, η Βενιζέλου, η

Πομπή προς τον ΄Αγιο Δημήτριο για την ενθρόνιση

Αγίου Δημητρίου πλημμύρισαν από κόσμο. Μικροί, μεγάλοι, μάνες με τα μωρά στην αγκαλιά, νέοι, ηλικιωμένοι, έτρεξαν για να επιβεβαιώσουν όλοι μαζί: Άξιος. Ήταν μια υποδοχή ανεπανάληπτη, μια συμμετοχή εντελώς πηγαία και αυθόρ‑ μητη. Ήταν σα να αναβίωσε η αρχαία τάξη: εκλογή «ψήφῳ κλήρου καί λαοῦ». Βούιζαν λοιπόν οι δρόμοι και περνούσε ο π. Λεωνίδας κατασυγκινημένος από τις θερμές εκδηλώσεις του λαού και ευλογούσε τα πλήθη μέσα σε μιαν ατμό‑ σφαιρα πρωτόφαντου πανηγυριού. Η ανάρρησή του στον μητροπολιτικό θρόνο,για τη Θεσσαλονίκη σίγουρα ήταν μια παρηγοριά και μια εγγύηση την ώρα εκείνη. Όταν η πομπή έφτασε στο Διοικητήριο, έστριψε δεξιά, ακολούθησε την Αγίου Δημητρίου και μπήκε, υπό την διαρκή ιαχή "άξιος", στον μεγαλοπρεπή ναό του Μυροβλήτη, που ήταν κιόλας κατάμεστος. Σε λίγο γέμισε και το ευρύχωρο προ‑ αύλιο του ναού, κόπηκε η κίνηση στην Αγίου Δημητρίου και ο κόσμος απλώθηκε στο παρκάκι με τους δύο δρόμους εκατέρωθεν ως κάτω, στο Εργατικό Κέντρο. Ήθελε να παρακολουθήσει την τελετή της ενθρόνισης έστω και από τα μεγά‑ φωνα. Η τελετή άρχισε στις 5 το απόγευμα ‑ ήταν Κυριακή, 31 Μαρτίου του 1968 — και είχε βέβαια τη συνηθισμένη βυζαντινή μεγαλοπρέπεια. Αλλά ο π. Λεωνίδας δεν ήταν άνθρωπος της ετικέτας και του πρωτοκόλλου, δε χωρούσε σε καλούπια. Γι’ αυτό ακόμα και την ώρα εκείνη έδειξε την ιδιαιτερότητά του. Ενδιαφέρουσα είναι η χαριτωμένη αφήγηση του αρχιεπισκόπου κ. Ιερωνύμου: «Όσοι βέβαια τον είχαμε γνωρίσει από κοντά γνωρίζαμε ότι τα λόγια του ήταν πάντοτε "ἅλατι ἠρτυμένα", με αγνό χιούμορ και με πολλή χάρη. Αλλά ότι ο π. Λε‑ ωνίδας θα έφθανε να λέει αστεία και να ειρωνεύεται έτσι τον εαυτό του, ώστε να προκαλεί το γέλιο εκείνων που τον άκουαν ακόμα και στον ενθρονιστήριο λόγο του, αυτό δεν μπορούσε να το φαντασθεί κανείς. Και όμως ‑ μπροστά στις αμέτρητες χι‑ λιάδες κόσμο, που είχαν γεμίσει ασφυκτικά τον τεράστιο ναό του Αγίου Δημητρίου και την προ του Ναού πλατεία και όλους τους δρόμους που είναι γύρω του, μπροστά σε υπουργούς, αρχιερείς, νομάρχες και άλλους επισήμους, στην τόσο επίσημη και ιερή αυτή ώρα, δεν παρέλειψε να πει και τα πράγματι αστεία ! Σε μια μάλιστα στιγμή, ύστερ' από ένα ακόμη αστείο, διακόπτοντας τον ενθρονιστήριό του, είπε: "Το ξέρω, θα με μαλώσει ο Μακαριώτατος γιατί λέω αστεία". Φυσικά το ακροατή‑ ριό του ξέσπασε και πάλι σε ακράτητο, άδολο γέλιο, ενώ οι πολλοί που τον ήξεραν από κοντά θα σκέφτηκαν: ο πατέρας τους Λεωνίδας δεν είχε αλλάξει καθό‑ λου, ούτε ως αρχιερεύς». Ιδού τώρα ο ενθρονιστήριος λόγος του πατρός Λεωνίδα: «Συντετριμμένος και τεταπεινωμέ‑ νος εγώ, διότι ανεδέχθην βάρος και ανέλαβα αξίωμα, το οποίον ούτε επε‑ δίωξα ούτε επεθύμησα ποτέ. Εισήλθον εις τον ιερόν κλήρον με την απόφασιν να μείνω ένας απλός ιε‑

Η πομπή φθάνει στον Ι.Ν. του Αγίου Δημητρίου

ροκήρυξ και υπαξιωματικός της Εκκλησίας του Χριστού. Ιδού όμως τώρα ευρίσκομαι ενώπιον πάντων εψηφισμένος και εκλεγμένος και χειροτονημένος δια χειρών του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος και των αγίων συνοδικών μητροπολίτης της θεοσώστου ταύτης μητροπό‑ λεως. Δεν παραγνωρίζω το γεγονός ότι μεταξύ των άλλων διακεκριμένων και κατά πολύ ανωτέρων μου και κατά την μόρφωσιν και κατά την ικανότητα και κατά την αρετήν κληρικών της Ορθοδόξου Εκκλησίας μας προέκρινεν εμέ Πνεύματι Αγίω η Αγία και Ιερά Σύνοδος δια την διαποίμανσιν της Αποστολικής των Θεσσαλονικέων Εκκλησίας. Αυτής της Εκκλησίας, την οποίαν ίδρυσεν ο μέγας της Ελλάδος και των Εθνών Απόστολος Παύλος και την οποίαν έκλεισαν δια μέσου των αιώνων πανύ‑ ψηλα πνευματικά αναστήματα, άγιοι και μεγαλειώδεις Πατέρες, κορυφαίοι μαθη‑ ταί της Ορθοδόξου ημών Πίστεως, ως ο Ιωσήφ ο Στουδίτης, Λέων ο Φιλόσοφος, Ισίδωρος και Ευστάθιος, Γρηγόριος ο Παλαμάς και Καβάσι‑λας, Συμεών ο Θεσσα‑ λονίκης, Θεωνάς ο Όσιος, ο και μετέπειτα οικουμενικός Πατριάρχης και τόσοι άλλοι εκλεκτοί της Εκκλησίας Υπηρέται. Κάμπτομαι και δειλιώ ενώπιον του πελωρίου βάρους και των δυσβάστακτων ευ‑ θυνών και υποχρεώσεων τας οποίας επωμίζομαι εις τους κρισίμους αυτούς καιρούς προβεβηκώς την ηλικίαν με τους εξήντα τἐσσαρας Μαρτίους επάνω στην πλάτη μου και άπειρος διοικητικών και απροετοίμαστος δια την ανάληψιν τοιούτων δυσθε‑ ώρητων καθηκόντων. Οπωσδήποτε όμως εντυχάνω και της δωρεάς του Παναγίου Πνεύματος, του τα ασθενή θεραπεύοντος και τα ελλείποντα αναπληρούντος, το οποίον ιερέα με κατέ‑ στησε, καθώς και εις την ισχυράν και ακαταμάχητον ενίσχυσιν και βοήθειαν του Αρχιποίμενος Χριστού, του θείου δομήτορος της Εκκλησίας, όπως επίσης και εις την συμπαράστασιν και τας προσευχάς αρχιερέων και ιερέων και πάντων υμών των ευσεβών Χριστιανών, που υπερεπληρώσατε κατά την ώραν αυτήν τον ιερόν αυτόν χώρον. Ο δρόμος ηνοίχθη πλέον, θα τον βαδίσω όσον δύναμαι και όσον το θέλημα του Κυ‑ ρίου επιτρέψει. Πριν όμως προχωρήσω εις τα καθιερωμένα, θα αφήσω να ανέβει από τα βάθη της καρδιάς μου θερμή προς τον Θεόν δοξολογία, ευχαριστία και ευγνωμοσύνη, διότι επί δεκάδες ετών επέβλεψεν επί τον δούλον Αυτού και επί την ιεράν αυτού διακο‑ νίαν και τώρα με προωθεί εις νέους αγώνας, εις νέας θυσίας εν τω ιερώ Αυτού αμ‑ πελώνι... Θα ανυπομονείτε τώρα να ακούσετε εις τον ενθρονιστήριον αυτόν λόγον ποιο είναι το πρόγραμμα του νέου Ποιμενάρχου. Δεν προτίθεμαι να σας καταπονήσω την ώραν αυτήν, ένα ακόμα, ότι και προπα‑ ρασκευήν πολλήν απαιτεί και μελέτην επιμελή και προσευχήν εκτενή και μετά κραυγής ισχυράς. Η επί τριανταδύο χρόνια διακονία μου ως εργάτου του Ευαγγελίου εις την Θεσ‑ σαλονίκην μας υποδηλεί κάπως, οποίον θα είναι εν γενικαίς γραμμαίς και το μέλλον να καταστρωθεί και έφαρμοσθεί πρόγραμμα. Ευρύτατοι είναι οι ορίζοντες που εκτείνονται ενώπιον του Ποιμένος και των ερ‑ γατών του Ευαγγελίου εις τους μεγάλους αυτούς καιρούς. Και πολλά γίνονται από 33

τους ζηλωτάς ποιμένας και εργάτας της Εκκλησίας. Τομείς εργασίας, προβλήματα φλέγοντα, ανάγκες υλικές και πνευματικές τερά‑ στιες, δίψα για την αλήθεια και πείνα για την πνευματική τροφή, φθορά αξιών, κα‑ τακλυσμός κακού, σύγχυσις ιδεών. Όλα αυτά και άλλα πολλά αναμένουν αντιμετώπισιν ορθήν και σθεναράν. Απέναντι αυτών των συσσωρευμένων καθη‑ κόντων, ιδού έργον κοπιώδες και επίμοχθον που κείται ενώπιον μας σήμερον. Ανάγκη ο Ποιμενάρχης και νέους τομείς ευαγγελισμού του λαού και πνευματικής εργασίας να ανοίξει και νέους εργάτας να επιστρατεύσει και μεθόδους να ανανεώ‑ σει και το θείον κήρυγμα να ενισχύσει, κήρυγμα εκσυγχρονισμένον μεν, βαθύτατα όμως χριστοκεντρικόν και απαντητικόν στα προβλήματα τα φλέγοντα των καιρών μας. Η οικογένεια, της οποίας το ελληνοχριστιανικόν βάθρον και τα θεμέλια κλονί‑ ζονται, αξίζει της στοργής μας πράγματι και μαζί της το υπ' αριθμόν ένα πρόβλημα της εποχής μας, η νεότης, τα παιδιά μας. Και μάλιστα η νεότης της νευραλγικής αυτής περιοχής θα καταβληθεί κάθε προσπάθεια να περισωθεί από τους τρομερούς κινδύνους, που την απειλούν, να περιφρουρηθούν τα ισχυρά ιδεώδη που πρέπει να τη διέπουν, να διαποιμανθεί ηθικώς και πνευματικώς, έτσι που αυτή η νεότης να αποτελέσει το βάθρον μιας πράγματι αναγεγεννημένης και μεγάλης Ελλάδος. Αγάπη προς τον μοχθούντα και εργαζόμενο άνθρωπο, προς αυτόν που ιδρωκοπά, έτσι ώστε να αισθανθεί ότι δεν είναι εγκατελελειμμένος και άνευ προστασίας και πατρικής συμπαραστάσεως. Ανάγκη τα πονεμένα παιδιά της Εκκλησίας να αισθαν‑ θούν την αγάπη του Ευαγγελίου να επουλώνει τις πληγές τους, να τους μεταδίδει θάρρος, να τους προωθεί προς τον δρόμον της ζωής και της πίστεως. Εξ όλων αυτών εμφανές το καθήκον προβάλλει ενώπιον του μητροπολίτου. Τα χρήματα της εκκλησίας θα διατεθούν εις ιδρύματα πνευματικής εργασίας προς τόνωσιν του χριστιανικού φρονήματος και προς οικοδομήν των πιστών. Αλλά και τα ιδρύματα ανακουφίσεως παντοίου πόνου ανάγκη να πληθυνθούν και να τε‑ θούν εις την υπηρεσίαν του Θεού. Όσο για τον υποφαινόμενο ούτε τρόπο ζωής θα αλλάξω ούτε συμπεριφορά θα με‑ ταβάλω. Επιθυμώ, και θα προσπαθήσω να μείνω όπως ήμουν, πάντα απλός, λιτός, ολιγαρκής και πτωχός. Εκτός των άλλων θα είμαι ο πάτερ Λεωνίδας με εκείνο που λέει ο Απόστολος Παύλος, «ἀργυρίου καί χρυσίου οὐκ ἐπεθύμησα», δόξα τω Θεώ. Καταθέσεις εις τας τράπεζας και διαμερίσματα και τα τοιαύτα ούτε υπήρχαν ούτε θα υπάρξουν. Από τον μισθόν μου το μεγαλύτερο μέρος ‑ θα κρατώ όσα χρειάζονται για να συντηρούμαι ‑ θα πηγαίνουν σ’ εκείνη την ευλογημένη την Τράπεζα της Αγά‑ πης. Μέγα το έργον και ανώτερον ενός ταπεινού και αδυνάτου ιεράρχου. Δεν το είπαμε όμως; Υπάρχει ο ευλογών και ενισχύων τους ασθενείς. Είναι ο Αρχιποίμην Χριστός. Αυτός δια πρεσβειών του Πολιούχου και προστάτου της πόλεως των Θεσσαλονι‑ κέων, του Αγίου Δημητρίου, δεν θα αφήσει μόνον και αδύναμον τον ταπεινόν δούλον του. Συγχρόνως θα έχω προστάτην και βοηθόν τον ιερόν κλήρον της ορθοδόξου αυτής μητροπόλεως. Σεις, αδελφοί μου, συλλειτουργοί μου, θα βαστάξετε μαζί μου τον κόπον που απαιτεί μια αληθινά εν Χριστώ διαποίμανσις ενός μεγάλου και ευσεβούς ποιμνίου. Σεις θα ευρίσκεσθε, αδελφοί μου, εις την έπαλξιν του αγώνος και θα αποτελείτε 34

την πρωτοπορίαν εις την αναπλαστικήν αυτήν προσπάθειαν. Ο Αρχιποίμην Χριστός, Εκείνος και μόνον που μας ήξίωσε να γίνωμεν διάκονοι και λειτουργοί του, ζητεί από εμέ πρώτον, και από εσάς ακόμη ανάτασιν πνευματι‑ κήν και ηθικήν αποβλέπουσαν εις το θέλημα Του, αγνότητα και καθαρότητα της ψυχής, εργασίαν αδιάκοπον δια να ανταποκριθώμεν εις την υψηλήν αποστολήν μας, δια να υπηρετήσωμεν το ευσεβές, το φιλόχριστον αυτό Ποίμνιον γινόμενοι κατά το πρόσταγμα του μεγάλου Παύλου "τύπος τῶν πιστῶν ἐν λόγῳ, ἐν ἀναστροφῇ, ἐν ἀγάπῃ, ἐν πνεύματι, ἐν πίστει, ἐν ἁγνείᾳ". Ο ιεράρχης σας θα σταθεί παρά το πλευ‑ ρόν σας σαν αδελφός, βοηθός και ενισχυτής σας. Ελπίζω να μη δοθεί αφορμή για να γίνη κάτι το ανεπιθύμητον. Τώρα λοιπόν άρχεται μεγάλος αγών. Θα είναι συνέχεια εκείνου που εκάναμε όλοι μαζί. Κλήρος, χριστιανικαί οργανώσεις και σωματεία, που προσέφεραν πολύτιμες υπηρεσίες στην Εκκλησία μέχρι σήμερον, καθηγηταί και διδάσκαλοι, στρατιωτικοί και επιστήμονες, ένας ολόκληρος λαός του Θεού, όλοι εις την εμπροσθοφυλακήν, παλαιοί και νέοι συνεργάται εις την ωραιοτέραν και υψηλοτέραν εξόρμησιν δια την χριστιανικήν ανάπλασιν της κοινωνίας. Γνωρίζω ότι όλοι είσθε μαχηταί της πρώτης γραμμής. Δεν θέλω φιλάθλους εις τας κερκίδας δια να θαυμάζουν και να χειροκροτούν. Θέλω αθλητάς εις τον στίβον. Δια να παλεύουν, και έτσι κερδίζεται η μάχη. Η μάχη αναμένει να δώσωμεν αυτό τό ωραίον παρών. Πάνω μας αυτήν την στιγ‑ μήν μας παρακολουθούν οι άγιες ψυχές των προγόνων μας. Των προγόνων μας οι ψυχές και δη ο προστάτης και εμπνευστής μας, ο Άγιος του Θεού Δημήτριος. Κάτω εδώ, παιδιά μου, Ιεράρχαι του Θεού και άρχοντες της πολιτείας, κανείς να μη λείψει από το θεϊκό προσκλητήριο. Ας περιπατήσουμε όλοι μαζί, χέρι με χέρι. Όλοι και όλα για του Χριστού την δόξα και της Αγίας μας Εκκλησίας. Όλοι και όλα για το μεγαλείο της αγαπητής μας Πατρίδας. Της Πατρίδας των Πατρίδων, της αιωνίας Ελλάδος. Αμήν».

Το επισκοπικό έργο Ο π. Λεωνίδας είχε ένα σπάνιο προνόμιο. Μπορούσε να ξεπερνά τα φυσικά εμ‑ πόδια της ηλικίας και να αρχίζει κάθε φορά από την αρχή. Το επισκοπικό λοιπόν έργο το ανέλαβε, παρά την κάποια ηλικία του, με νεανικό ενθουσιασμό. Δεν πρό‑ κειται εδώ για συμβατικές κουβέντες υπερβολής. Είναι η πραγματικότητα, καθώς θα φανεί και από τη συνέχεια, αλλά και από όσα θυμούνται και διηγούνται οι συνεργάτες του. Εκείνοι κουράζονταν, ο ίδιος όχι. Τον συνείχε βέβαια η ευθύνη και η αγωνία για τα προβλήματα των λογικών προβάτων που έπρεπε να ποιμάνει. Καθώς μάλιστα ήταν φύση επαναστατική και δεν αρκούνταν στα παγιω‑ μένα σχήματα, στο «κατεστημένο», όπως έλεγε, αναζητούσε διαρκώς νέους τρόπους εργασίας. Ήθελε να βρίσκεται κοντά στο λαό, σ' ολόκληρη, εννοείται, την κλίμακα των κοινωνικών τάξεων, να ενημερώνεται για τις ανάγκες του, να εργά‑ ζεται μέρα και νύχτα για την ικανοποίησή τους. Η μητρόπολη και ο ίδιος προσωπικά ήταν στη διάθεση του καθενός. Εκατοντάδες άνθρωποι περνούσαν καθημερινά για να εμπιστευτούν στον ποιμένα τους τα βάσανά τους, τις αγωνίες τους, το μικρό ή μεγάλο πρόβλημά τους. «Ἦσαν οἱ ἐρχόμενοι καί οἱ ὑπάγοντες πολλοί». (Μαρκ. στ' 31). Κι εκείνος, στοργικός πατέρας, τους δεχόταν Στα εγκαίνια του διδακτηρίου ακούραστος, τους άκουγε με προσοχή, συμμερι‑ του Β΄Γυμνασίου Θηλέων Θεσσαλονίκης ζόταν τον πόνο τους κι έκαμνε κάθε φορά ό,τι περνούσε από το χέρι του. Αν ήταν κάτι πρόχειρο, το τακτοποιούσε την ίδια στιγμή. Στην κατηγορία αυτή ανήκαν συνήθως οι άμε‑ σες οικονομικές ανάγκες. Καλούσε αμέσως τον ειδικό συνεργάτη και έδινε, και σκόρπιζε μάλλον, με τόση απλοχεριά τα χρήματα, που πολλές φορές έφτανε σε απελπισία ο ταλαίπωρος διαχειριστής της «Τράπεζας της Αγάπης». Άλλοτε έπαιρνε ένα τηλέφωνο, άλλοτε μ' ένα σημείωμα έστελνε τον ενδιαφερόμενο στον αρμόδιο, άλλοτε περιοριζόταν στη συμβουλή ή την παραμυθία. Υπήρχαν και πε‑ ριπτώσεις που συνιστούσε να ξαναπεράσουν τα πνευματικά αυτά παιδιά του και δεύτερη και τρίτη φορά, ως την οριστική λύση του προβλήματος. Δεν κουραζόταν; Παρουσίαζε πάντως μια εξαιρετική αντοχή. Η καρδιά και η σκέψη του πατρός Λεωνίδα ανήκαν στον Ουρανό. Αλλά, όπως φάνηκε από όλη την πολύπλευρη δραστηριότητά του, πατούσε γερά, και με τα δυό του πόδια, πάνω στη γη. Η αγάπη του προς τον Θεό ήταν ακριβώς που του ενέπνεε την αγάπη και προς τον πάσχοντα άνθρωπο. Η διπλή δηλαδή διάσταση της αγάπης, η κατακόρυφη και η οριζόντια, ήταν η καθημερινή πρακτική του. Από αρχιμανδρίτης ακόμα είχε ιδρύσει, μέσω των ραδιοφωνικών του ομιλιών, την «Τράπεζα της Αγάπης», ένα ταμείο δηλαδή φιλανθρωπίας και συναντίληψης. Δεχόταν με απλότητα όλες τις προσφορές που του έκαμναν και μ’ αυτό τον τρόπο 36

είχε την ευχέρεια να βοηθάει καθέναν που κατέφευγε σ’ αυτόν. Η καρδιά του πατρός Λεωνίδα «καιο‑ μένη ἦν» για τα ελληνικά νιάτα, «το μέλ‑ λον της πατρίδας μας», καθώς συνήθιζε να λέει. Σ' όλη του τη ζωή, και ακόμα πε‑ ρισσότερο κατά τη διάρκεια της αρχιερα‑ τείας του, ένιωθε βαριά την ευθύνη για την πορεία που ακολουθούσαν οι νέοι, γνωρίζοντας ότι θα αποδώσει λόγο για όλες τις ανήσυχες αυτές ψυχές που του εμ‑ πιστεύτηκε ο Κύριος. Προσπαθούσε λοι‑ πόν να δημιουργεί κάθε τόσο καινούριες δυνατότητες επικοινωνίας μαζί τους. Ανοιχτός, απλός, κεφάτος, νεανικός, θα έλεγε κανείς, είχε την τέχνη να τους κερ‑ δίζει, να τους εμπνέει, να τους χειραγωγεί αβίαστα στον δρόμο του καθήκοντος και, πέρα απ' αυτό, στον δρόμο της σωτηρίας. Φωτογραφία με αφιέρωση του αστροναύτη Thomas Stafford , πληρώματος της αποστολής Apollo 10, την οποία ο Γέροντας Και ένα διαφορετικό περιστατικό. «Το είχε κορνιζαρισμένη στο σπιτάκι του στο Πανόραμα. σχολικό έτος 1973‑74 υπηρετούσα στο συγ‑ κρότημα της Καλλιθέας», διηγείται μια δα‑ σκάλα. «Στην αυλή του σχολείου υπήρχε ένα εκκλησάκι και, επειδή δεν είχαμε αίθουσες, ζητήσαμε από τόν ιερέα της ενορίας να το χρησιμοποιήσουμε ως αίθουσα. Αυτός δεν το επέτρεψε. Εμείς τότε απευθυνθήκαμε στον π. Λεωνίδα που, μόλις το έμαθε, είπε: “Εδώ ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός έλεγε να γκρεμίζεται εν ανάγκη και καμιά εκκλησία για να γίνει σχολείο, και τώρα έτοιμη εκκλησίτσα να μην τη χρησι‑ μοποιήσετε, με την ευλογία του Θεού, και με όλον τον αρμόζοντα σεβασμό, για αί‑ θουσα;“ Και το πρόβλημα λύθηκε». Θα ήταν μάταιο μέσα σε λίγες σελίδες να επιχειρήσει κανείς να παρουσιάσει ολόκληρο το μεγαλεπήβολο έργο του πατρός Λεωνίδα. Γι’ αυτό στη συνέχεια θα αναφερθούν επιλεκτικά απλώς κάποιοι τομείς δραστηριότητας με μορφή τίτλων: Νοσοκομεία και κλινικές. Ξενώνας μητέρων. Μέριμνα για τους φυλακισμένους. Φιλανθρωπικά ιδρύματα. Γηροκομεία. Σχολή τυφλών. Κατασκηνώσεις της Ι.Μητροπόλεως. Αντιχιλιαστικός αγώνας. Διαπιστώνει δηλαδή κανείς σ’ όλες τις περιπτώσεις ένα στιβαρό διοικητικό χέρι, που ξέρει εντούτοις να κρατάει τρυφερά κάθε αδύνατο.

< 37

Η εκθρόνιση Το κακό, έλεγαν οι παλιοί, έρχεται στα καλά καθούμενα, εκεί που δεν το περι‑ μένεις. Μέσα σ' ένα γενικότερο καθεστώς αυθαιρεσίας και παραλογισμού, η δι‑ οικητική εξουσία της εκκλησίας της Ελλάδος ακολουθώντας στον χώρο της τη λογική της στρατιωτικοπολιτικής ηγεσίας εκθρόνισε με αντικανονικές και αντι‑ συνταγματικές πράξεις δώδεκα επίλεκτους ιεράρχες, «άνδρας μαρτυρουμένους» ανά το Πανελλήνιο. Ο λόγος; Έπρεπε να χτυπηθούν οι χριστιανικές οργανώσεις και οι φίλοι τους. Κάτι ήξερε βέβαια ο Απόστολος Πέτρος όταν έγραφε ότι «ὁ ἀν‑ τίδικος ἡμῶν διάβολος ὡς λέων ὠρυόμενος περιπατεῖ ζητὼν τίνα καταπίῃ». Κορυφαίος ανάμεσα στους δώδεκα ο π. Λεωνίδας καθαιρέθηκε στις 11‑7‑74. Τότε αποσύρθηκε, άτρωτος και ακέραιος, στο ερημητήριό του. Έπειτα από την ένταση μιας ασύγκριτης σε ποιότητα διακονίας, άνοιγε μπροστά του τις πύλες ένα στάδιο σιωπής και καρτερίας. «Ἐν τῇ ὑπομονῇ κτήσασθε τάς ψυχάς ὑμῶν». Εξάλλου η ιστορία της Εκκλησίας, και επί Βυζαντίου και στα χρόνια της Τουρκο‑ κρατίας και στον αιώνα μας ακόμα, έχει να επιδείξει αρκετές περιπτώσεις άξιων και δραστήριων ιεραρχών, που εξαναγκάστη¬καν να γίνουν ησυχαστές. Πάντως ο π. Λεωνίδας δεν ήταν από τους ανθρώπους που σηκώνουν τα χέρια και παραδίνονται. Έτσι κι αλλιώς δεν τον επηρέαζε καθοριστικά η νίκη ή η ήττα. Εκείνο που πίστευε για όλες τις περιπτώσεις ήταν, «και όμως πρέπει να προχω‑ ρήσω».

< 38

Η δράση ενός ερημίτη «Ὑπόμεινον τόν Κύριον· ἀνδρΐζου καί κραταιούσθω ἡ καρδία σου, καί ὑπόμεινον τόν Κύριον». Υπόμεινε με γενναιότητα ο π. Λεωνίδας τον Κύριο. Και αναδείχτηκε, σύμφωνα με το ψαλμικό ρητό, άνδρας και κραταιός. Το ερημητήριό του πολύ γρή‑ γορα μεταβλήθηκε σε πόλο έλξεως και καταφύγιο όχι μόνο για τους Θεσσαλο‑ νικείς, αλλά για ένα απροσδιόριστο πλήθος ανθρώπων που κοντά του έβρισκαν κουράγιο και ειρήνη. Ήταν ανώνυμοι και επώνυμοι. Συζητούσε μαζί τους, τους συμβούλευε, τους ξεκούραζε, τους ενίσχυε, αν χρειαζόταν, και οικονομικά. Η ζωή, η κοινωνία μας, έχει ένα σωρό ναυαγούς, κι ας φαίνονται επιφανειακά σαν πε‑ τυχημένοι καπετάνιοι. Επιπλέον πώς τα κατάφερνε ο ανάργυρος επίσκοπος και, εκτός από τις έκτακτες περιπτώσεις, έστελνε τακτικά βοηθήματα, κάθε μήνα, σε τέσσερις, πέντε, έξι μεριές. Τι να προσθέσει κανείς για τις ευλο‑ γημένες εκείνες ώρες της λατρείας στο εκκλησάκι του Αγίου Βασιλείου, θείες λειτουργίες και λοιπές εκκλη‑ σιαστικές ακολουθίες; Από τα παρα‑ δοσιακά εκκλησιαστικά κείμενα δεν εννοούσε ο ζηλωτής ιεράρχης να πα‑ ραλείπεται ούτε λέξη. Το ενάντιο, πρόσθετε ο ίδιος επίκαιρα αιτήματα με τοπική ή οικουμενική διάσταση. Και όμως, φιλάνθρωπος καθώς ήταν, Κατασκήνωση στον χώρο που βρίσκονται σήμερα τα Εκπαιδευτήρια «Ο Απόστολος Παύλος». Ο Γέροντας κατευθύνεται προς το σπιτάκι τελικά κατόρθωνε να συντέμνει τον όπου πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του - διακρίνεται δεξιά συνήθη χρόνο των ακολουθιών. Πώς πίσω από τα δέντρα. Στο βάθος το στρατιωτικό τολ, που αποτέλεσε το πετύχαινε αυτό; «Οὐδέν παραλεί‑ και το πρώτο κλειστό γυμναστήριο του Σχολείου. πομεν, ἀλλ’ οὐ δευτεροῦμεν». Αξίζει τον κόπο να διαβάσει ο αναγνώστης μερικά από τα πρωτότυπα αιτή‑ ματα του πατρός Λεωνίδα: «Ὑπέρ τῆς ἐργαζομένης, τῆς σπουδαζούσης καί τῆς μα‑ θητιώσης νεολαίας καί τῶν διδασκάλων αὐτῆς» ‑ «Ὑπέρ τῶν ἰατρῶν καί τῶν ἀδελφῶν νοσοκόμων» ‑ ««Ὑπέρ τῶν ἐν Ἀσίᾳ καί Ἀφρικῇ ὀρθοδόξων ἰεραποστόλων καί τῶν συνοδειῶν αὐτῶν» ‑ «Ὑπέρ τῶν ἐν Κύπρῳ, Βορείῳ Ἠπείρῳ, Τουρκίᾳ καί ἀπανταχοῦ τῆς γῆς δοκιμαζόμενων ἀδελφῶν ἡμῶν» ‑ «Ὑπέρ τῶν παιδιῶν πού ὑπο‑ σιτίζονται καί πεινοῦν ἀνά τόν κόσμον» ‑ «Ὑπέρ τῶν εὑρισκομένων εἰς στρατόπεδα συγκεντρώσεως καί ψυχιατρεῖα ἀδελφῶν ἡμῶν» ‑ «Ὑπέρ τῶν ἀεροπειρατῶν, τῶν δολοφόνων καί τῶν θυμάτων αὐτῶν καί ὑπέρ ἐπιστροφῆς αὐτῶν εἰς Κύριον». Τα αιτήματά του ανάλογα με των εποχών τα προβλήματα γίνονται πιο επί‑ καιρα. Είναι βαρυχειμωνιά; Οι ευχές του σκεπάζουν τους κτηνοτρόφους και τους κατοίκους των ορεινών περιοχών, που δοκιμάζονται από τα χιόνια και τις παγω‑ νιές. Είναι καλοκαίρι; Ο προβολέας της καρδιάς του στρέφεται στους γεωργούς που δοκιμάζονται από την ανομβρία. Ξεσηκώνεται μπουρίνι; Οι ψαράδες κι οι ναυτικοί παίρνουν επίκαιρη θέση στις ευχές του. Φουντώνουν πυρκαγιές που απειλούν τα δάση της πατρίδας μας; Προσεύχεται για τη λύτρωση από τη μά‑ στιγα αυτή. Ποια κατηγορία ανθρώπων δεν είχε το μερίδιο της αγάπης του, 39

καθώς εκείνος ευχόταν μπροστά στην Αγία Τράπεζα στην επίσημη ώρα της Θείας Λειτουργίας; Οι ώρες της λατρείας για τον πατέρα Λεωνίδα ήταν πηγή δυνάμεως. Αυτές τον ανανέωναν, τον κρατούσαν στη ζωή. Εδώ έχει τη θέση του και το ακόλουθο συγκλονιστικό περιστατικό: Πριν από πολλά χρόνια ο π. Λεωνίδας είχε πάει στο Ασβεστοχώρι, στο Σανα‑ τόριο, να λειτουργήσει στους φυματικούς. Τον συνόδευε ως ψάλτης ένας φοιτητής της θεολογίας. Την ώρα που οι άρρωστοι κοινωνούσαν, ένας φυματικός έκαμε αιμόπτυση μέσα στό Άγιο Ποτήριο. Ταράχτηκε προς στιγμή ο π. Λεωνίδας, αλλά αμέσως κυριάρχησε στον εαυτόν του και συνέχισε τη θεία μετάδοση, σα να μη συνέβη τίποτα. Μετά τό «δι’ ευχών» ο φοιτητής παρακολουθούσε, όσο μπορούσε πιο διακριτικά, τον πατέρα Λεωνίδα. Τι θα γίνει άραγε με την κατάλυση, αναρωτιόταν. Ο π. Λε‑ ωνίδας αφού, όπως πάντα, έκαμε ατάραχος την κατάλυση, φώναξε κοντά του τον νεαρό φοιτητή. Είχε αντιληφθεί την ανθρώπινη αδυναμία του. «Άκουσε, παιδί μου», του είπε.« Ότι θα πεθάνω είναι σίγουρο. Αλλά εξίσου σίγουρο είναι ότι δεν θα πεθάνω από φυματίωση. Το περιεχόμενο του Ποτηρίου είναι φωτιά που τα καίει όλα». Και τον χτύπησε φιλικά στον ώμο.

Ο πατήρ Λεωνίδας μέχρι τέλους της ζωής του παρέμεινεένας άνθρωπος ενεργός. Αριστερά: Επίσκεψη στην κατασκήνωση των Χ.Μ.Ο. στην Ελαφίνα - μεταξύ του Ανδρέα Πετάνη και του π. Ιγνατίου. Δεξιά: Επίσκεψη στην κατασκήνωση της Πρώτης στη Φλώρινα, συνοδευόμενος από τον καθηγητή Στέργιο Σάκκο. Αριστερά ο μητροπολίτης Φλωρίνης Αυγουστίνος. Καλοκαίρι 1982

Τα εκπαιδευτήρια του συλλόγου «Ο Απόστολος Παύλος» Μέσα στο ωραίο κτήμα του συλλόγου «Ο Απόστολος Παύλος» ο ολιγαρκής Γέ‑ ροντας απολάμβανε τα δώρα του Δημιουργού: τις εναλλαγές των ωρών και των εποχών. Ξυπνούσε χαράματα, πότιζε τα λουλούδια και τα λαχανικά του κι έριχνε σπό‑ ρους για τα πουλιά. Η ανατολή του ήλιου, τα τιτιβίσματα των πουλιών γέμιζαν την καρδιά του. «Δόξα σοι, τῷ δείξαντι τό φῶς...», σιγόψελνε. Ακολουθούσαν οι μοναχικοί περίπατοί του κάτω από τα πεύκα στον φρέσκο αέρα. Τα δειλινά δε χόρταινε τά χρώματα του εσπερινού φωτός. «Ἐλθόντες ἐπί τήν ἡλίου δύσιν... ὑμνοῦμεν Πατέρα, Υιόν καί Ἅγιον Πνεῦμα Θεόν», μουρμούριζαν τά χείλη του. Το ήσυχο βράδυ κάτω από τ' αστέρια κυριαρχούσε η σιωπή, εναλλασσόμενη με τους παράξενους ήχους των δέντρων και των φυλλωμάτων. «Ἐν εἰρήνῃ ἐπί τό αὐτό κοι‑ μηθήσομαι καί ὑπνώσω ὅτι σύ, Κύριε, κατά μόνας ἐπ’ ἐλπίδι κατώκησάς με», προ‑ σευχόταν. Το καλοκαίρι μάζευε σύκα από τις συκιές. Τον χειμώνα, γερά κουκουλωμένος, περπατούσε στο χιόνι που έτριζε κάτω από τις μπότες του. Την άνοιξη καρτε‑ ρούσε τα πουλιά, τα χελιδόνια, κάποιες πέρδικες. Τότε ήταν που γέμιζε ο αέρας από τις τρίλιες των αηδονιών. Το σκεφτικό φθινόπωρο, το κουρασμένο, τον συν‑ τρόφευαν οι βροχές, το πρώτο ρίγος του χειμώνα. Ήξερε ο Γέροντας να χαίρεται τη φύση. «Ἀνοίξαντός σου τήν χεῖρα τά σύμπαντα πλησθήσονται χρηστότητος». Τα πουλιά λοιπόν και τα λουλούδια που αγαπούσε. Είχε και μια τρίτη αγάπη, μια μόνιμη έγνοια, τα παιδιά. «Αγαπώ τα παιδιά, τα πουλιά και τα λουλούδια». Ὀπως είναι γνωστό, πάντα τον ανησυχούσαν οι κίνδυνοι που διέτρεχαν τα νιάτα. Αισθανόταν πολύ υπεύθυνος για το μέλλον τους. Ήταν και «η μυστική βοή των πλησια‑ ζόντων γεγονότων». Τότε του ήρθε η δη‑ μιουργική έμπνευση: ο χώρος αυτός, ιδανικός για σχολείο, πρέπει να αξιο‑ ποιηθεί το συντομότερο, πρέπει να γε‑ μίσει παιδιά. Έκαμε την πρότασή του στο διοικητικό συμβούλιο του συλλό‑ γου, κι εκείνο, με πρόεδρο τον Κων‑ σταντίνο Μπακατσέλο, την υιοθέτησε χωρίς πολλή συζήτηση. Ἐτσι ιδρύθηκαν 1980: Μπροστά στην πόρτα του σπιτιού του μοιράζει καραμέλες τα σημερινά εκπαιδευτήρια, που περι‑ στα νήπια. λαμβάνουν παιδικό σταθμό, νηπιαγω‑ γείο, δημοτικό,γυμνάσιο και λύκειο. Τα σημερινά πασίγνωστα εκπαιδευτήρια στην κοινωνία της Θεσσαλονίκης με τα επιβλητικά διδακτήριά τους και τις άρτιες τεχνικές εγκαταστάσεις τους ξεκί‑ νησαν από ένα ολιγάριθμο νηπιαγωγείο. Για νά φτάσουν στο επίπεδο όπου βρί‑ 41

σκονται σήμερα, πέρασαν από μια σταδιακή αύξηση, προσεγμένη και μεθοδική. Το πρώτο τμήμα του νηπιαγω‑ γείου άρχισε να λειτουργεί το σχο‑ λικό έτος 1976‑77 σ’ ένα οίκημα που προϋπήρχε στο κτήμα. Ήταν ένα γερό κτίριο, λίγο ακαλαίσθητο, που μπορούσε όμως με τις αναγκαίες διαρρυθμίσεις να καταστεί κατάλ‑ ληλο για διδακτήριο. Το καλοκαίρι του 1976 έπεσε πολλή δουλειά εκεί μέσα. Μεγάλη στάθηκε τότε η προ‑ σφορά της αξέχαστης φιλολόγου

Σεπτέμβριος 1976 - Εγκαίνια του Νηπιαγωγείου. Μαζί ο π. Φώτιος

καθηγήτριας Νίκης Τσιάντη. Διέ‑ θεσε την περίοδο των διακοπών της, κάποιες οικονομίες της, τη δο‑ κιμασμένη καλαισθησία της και έτσι τον Σεπτέμβριο όλα ήταν έτοιμα. Την ορισμένη μέρα ένα μικρό λε‑ ωφορείο μετέφερε τα πρώτα παιδά‑ κια στην τεράστια αυλή του σχολείου, που δεν ήταν ακόμα διαρ‑ ρυθμισμένη όπως σήμερα. Η δα‑ Σεπτέμβριος 1976 - Εγκαίνια του Νηπιαγωγείου. Η πρώτη νηπιαγωγός, κ. Δροσούλα Δαδουλίδου

Ιούνιος 1979: Μετά τη γιορτή λήξης στην είσοδο του πρώτου κτιρίου που φιλοξένησε το Σχολείο.

σκάλα τους και η αίθουσα διδασκαλίας, διακοσμημένη και εξοπλισμένη σύμφωνα με την τελευταία λέξη της παιδαγωγικής, της ψυχολο‑ γίας και της αισθητικής, όχι απλώς κέρδισαν τα παιδιά, κυριολεκτικά τα ξετρέλαναν. Φυσικά η πρώτη εντύπωση είναι το παν. Ωστόσο όλα φαίνονται εύκολα εκ των υστέρων. Ας αναλογιστεί όμως κανένας τι κουράγιο, τι αι‑ σιοδοξία έπρεπε να έχουν ο π. Λεωνίδας και οι δυο‑τρεις άμεσοι συνεργάτες του, όταν στον πρώτο αγιασμό του σχολείου, ύστερα από τόσο κόπο και τόσα έξοδα, τα παιδάκια ήταν όλα κι όλα δέκα. Εντούτοις, ως το τέλος του σχολικού έτους ο αριθμός τους τετραπλασιάσθηκε! Η μάχη είχε κερδιθεί. 42

Το επόμενο σχολικό έτος 1977‑78 εκτός από το νηπιαγωγείο άρχισε να λειτουργεί και Δημοτικό σχολείο με πρώτη τάξη. Στο τέλος του σχολικού έτους, στις 20 Ιουνίου 1978, έγινε στη Θεσσαλο‑ νίκη ο μεγάλος σεισμός με τις γνω‑ στές φοβερές του συνέπειες. Και το χειρότερο: οι μετασεισμικές δονήσεις συνεχίζονταν για καιρό, σκορπώντας πανικό στους κατοίκους, ενώ παράλ‑ ληλα κυκλοφορούσαν οι πιο περίεργες ανησυχητικές διαδόσεις. Η Θεσσαλο‑ Μάιος 1980: Μαζί με τους μαθητές της Β΄ τάξης νίκη άδεια ολόκληρο το καλοκαίρι, μια πόλη φάντασμα. Τότε, κάποια Κυριακή μετά τη Θεία Λειτουργία στον Άγιο Βα‑ σίλειο, βγήκε στο ιερό βήμα ο π. Λεωνίδας και ανακοίνωσε με αυτοπεποίθηση στο εκκλησίασμα: «Μη φοβάστε, δεν πρόκειται να ξαναγίνει μεγάλος σεισμός. Κάντε το σταυρό σας και γυρίστε στα σπίτια σας. Είναι καιρός να ξηλωθούν τα αντίσκηνα». Μερικοί σκεπτικιστές συλλογίστηκαν: «Μα πώς δεσμεύεται έτσι; Πώς τολμά και διακυβεύει έτσι το κύρος του;» Εκείνος όμως, σαν να απαντούσε στις σκέψεις τους, συνέχισε. «Αυτή την πλη‑ ροφορία έχω. Μη ρωτάτε πώς και τι. Λοιπόν, μη ταρασσέ‑ σθω υμών η καρδία, μηδέ δειλιάτω». Πραγματικά άλλος σοβαρός σεισμός έκτοτε στη Θεσσαλονίκη δεν έγινε, παρά τις επίμονες φήμες και τα μασημένα λόγια των ει‑ δικών. Κατά τη σχολική χρονιά που ακολούθησε, 1978‑79, ση‑ μειώθηκε το μεγάλο άλμα στο σχολείο, χωρίς καμιά απολύτως διαφήμιση. Οι αιτή‑ σεις για εγγραφή νέων μαθη‑ Στην είσοδο του οικίσκου που έμενε τών ξεπέρασαν και τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις κι έτσι το δημοτικό σχολείο λει‑ τούργησε με πέντε τάξεις. Τώρα πια το όνειρο του πατρός Λεωνίδα έχει πάρει σάρκα και οστά. Ο σχολικός χώρος του κτήματος είναι γεμάτος από παιδιά. Τα πλησιάζει με απλότητα, κου‑ βεντιάζει μαζί τους, ημερεύει τα πιο ατίθασα, ενισχύει τα πιο συνεσταλμένα, τους προσφέρει εικονίτσες και καραμέλες. Και κείνα χαίρονται, συνωστίζονται γύρω του, σπρώχνει το ένα το άλλο, φτάνει να φιλήσουν το χέρι του παπούλη. Είναι μια εικόνα αληθινά συγκινη‑ τική, που ανακαλεί μνήμες αρχαίες. 1979: Ανάγνωσμα του Ευαγγελίου Όταν μια μέρα άκουσε τα παιδιά να τραγουδούν ανέ‑ κατά τη διάρκεια μαθητικής Θείας Λειτουργίας μελα το γνωστό τραγουδάκι: «Κι όλα τα καλά παιδιά τ’ 43

αγαπά η Παναγιά», κοντοστάθηκε, τους σταμάτησε και τους είπε: «Και τα κακά παι‑ διά τ’ αγαπά η Παναγιά, για να γίνουν βέ‑ βαια καλά». Αυτό θα πει αγωγή. Ένα επιτελείο από φτασμένους εκπαι‑ δευτικούς δημοτικής και μέσης εκπαιδεύ‑ σεως, που ο καθένας τους είχε διαπρέψει στην επαγγελματική του σταδιοδρομία, ανέλαβε τη χάραξη της βασικής παιδευτι‑ κής γραμμής. Είναι η αγωγή που θεμελιώ‑ νεται πάνω στα ελληνοχριστιανικά ιδανικά, έτσι όπως τα είχαν προσδιορίσει πριν από αιώνες οι προστάτες των γραμ‑ μάτων μας, οι τρεις Ιεράρχες. Και κοντά σ’ αυτούς ο καινούριος Πατροκοσμάς, ο π. Λε‑ ωνίδας, πεπειραμένος κι αυτός εκπαιδευτι‑ κός με δεκαπενταετή διδακτική πρακτική, πανταχού παρών και συμμετέχων σε όλα.

Ο πατήρ Λεωνίδας καθιέρωσε την προσφορά πασχαλινών λαμπάδων ως ευλογία για όλα τα παιδιά του Σχολείου., κάτι που διατηρείται μέχρι σήμερα. ΄Ολοι οι μαθητές την τελευταία μέρα πριν από τις διακοπές του Πάσχα περνούσαν και έπαιρναν την ευχή του με μια λαμπάδα.

Το σχολείο είχε και ένα μοναδικό πλεονέκτημα: δικό του ναό, τον Άγιο Βασίλειο, και δικό του ιερέα, τον επί‑ σκοπο πατέρα Λεωνίδα. Αν οι θείες λειτουργίες του Γέροντα πάντοτε με‑ ταρσίωναν το εκκλησίασμα, οι ειδι‑ κές μαθητικές θείες λειτουργίες ήταν κάτι το ανεπανάληπτο. Πώς κρα‑ τούσε την προσοχή και των νηπίων ακόμα συγκεντρωμένη από την αρχή ως τό τέλος; Σύντομες, όσο γίνεται, και κατανυκτικές οι ακολουθίες, και ύστερα το κήρυγμα «βραχεῖ Ο πατήρ Λεωνίδας τελούσε πάντα την αναστάσιμη Θεία Λειτουργία ρήματι». Ο λόγος του σιτάρι καθαρό. στον Ι. Ν. του Αγίου Βασιλείου - 1979 Ακολουθία Αναστάσεως Ωστόσο οι μεγάλες δυσκολίες άρχι‑ ζαν από εδώ και πέρα. Το διδακτήριο δεν επαρκούσε πια. Και οι αιτήσεις και οι παρακλήσεις για εγγραφή νέων μαθητών αύξαιναν και πίεζαν διαρκώς. Τότε πάρθηκε η μεγάλη απόφαση: θα χτιστεί καινούριο διδακτήριο. Και τα χρήματα; Και ο περιορισμένος χρόνος ως την έναρξη του νέου σχολικού έτους; Έχει ο Θεός! Τα πράγματα απέδειξαν ότι όντως έχει ο Θεός. Οι προσφορές, μικρές, μεγάλες, μεγαλύτερες, κατέφθαναν συνέχεια. Και από τους έχοντες πολλά και από τους έχοντες λίγα. Υπήρξαν και περιπτώσεις, όπου κάνοντας να βγει ο π. Λεωνίδας το πρωί από το σπιτάκι του, έβρισκε στο σκαλοπάτι ένα χρηματόδεμα. Κλείστηκε και ένα δάνειο. Ήταν Απρίλιος του 1979, παραμονή του Λαζάρου, όταν άρχισε η εκσκαφή. Μέσα σε δεκαπέντε μήνες υψώθηκε περήφανο ένα σύγχρονο διδακτήριο με δώ‑ δεκα κύριες αίθουσες διδασκαλίας, δύο γραφεία, άλλους δύο πολύ χρήσιμους 44

βοηθητικούς χώρους, δυο σειρές τουαλέτες και μια μεγάλη αίθουσα τελετών. Χρόνος ρεκόρ. Πού βρέθηκαν τόσα χρήματα; Πότε πρόλαβαν και ολοκληρώθη‑ καν όλα τούτα; Μες στα θεμέλια, μέσα στις πλάκες, στους τοίχους και στη στέγη κρύβονται οι κόποι και οι θυσίες πολλών ανθρώπων ιδιαίτερα της δυναμικής μη‑ χανικού που ανέλαβε το έργο. Ήταν και οι προσευχές του πατρός Λεωνίδα βέβαια. Οπωσδήποτε στις 8 Ιουλίου του Ι980, ημέρα Κυριακή, μετά τη Θεία Λει‑ τουργία, έγιναν απλά και αθόρυβα τα εγκαίνια του νέου διδακτηρίου. Λαμπο‑ κοπούσε ο Γέροντας από τη χαρά του. Δόξα σοι, ο Θεός! Το σχολικό έτος 1980‑81 άρχισε η λει‑ τουργία του Γυμνα‑ σίου. Και την επό‑ μενη χρο‑ ν ι ά , φθινόπωρο του 1981, ζητήθηκε η άδεια για την ίδρυση Λυκείου, η οποία δό‑ 1980: Ο πρώτος αγιασμός στο νέο διδακτήριο θηκε δέκα χρόνια αρ‑ γότερα, λόγω νομοθεσίας που υπήρχε την εποχή εκείνη. Στο μεταξύ οι μαθητές όλο και περίσσευαν. Δεν άργησε να αποδειχτεί και το νέο διδακτήριο ανεπαρκές. Τι έπρεπε να γίνει; Απλούστατα, καινούριο διδακτήριο. Νέες προσπάθειες λοιπόν, νέοι αγώνες, νέες θυσίες. Ας είναι καλά ο εργολάβος που ανέ‑ λαβε το καινούριο έργο. Άνθρωπος έμ‑ πειρος, δραστήριος, ανιδιοτελής. Και ευσεβής. Τα κατάφερε κι αυτός μέσα σε χρόνο ρεκόρ να παραδώσει τον πρώτο όροφο, που ήταν απολύτως απαραίτη‑ τος. Στην πλάκα της θεμελίωσης μπο‑ ρεί να διαβάσει κανείς:

Ύστερα από επτά μήνες, στις 30 Ιανουαρίου του 1984, εορτή των Τριών Ιεραρχών και των ελληνικών γραμμάτων, ο π. Λεωνίδας αξιώθηκε να κάνει τα εγκαίνια του πρώτου ορόφου του τρίτου αυτού διδα‑ κτηρίου. Το διδακτήριο, που ολοκληρώθηκε το 1985, περι‑ λαμβάνει 14 αίθουσες διδα‑ σκαλίας, ειδική αίθουσα διδασκαλίας και εργαστήριο φυσικής, αίθουσα βιβλιοθή‑ κης, τέσσερα γραφεία και τους

1982: Εγκαίνια του κλειστού γυμναστηρίου. Το παλιό στρατιωτικό τολ μετασκευάζεται σε έναν ευρύχωρο κλειστό χώρο άθλησης

αναγκαίους χώρους υγιεινής. Θα ήταν παράλειψη να μη μνημονευ‑ θεί τέλος και το νέο λαμπρό και από κάθε άποψη άρτιο κλειστό γυμναστήριο του σχολείου. Ολοκληρώθηκε στις αρχές του 1988. Το ίδιο και η οριστική διαμόρφωση του τεράστιου εξωτερικού χώρου.

Τώρα πια το σχολείο, που άρχισε με δέκα νήπια, έχει περισσότερα από 1.100 παιδιά. Περιλαμβάνει ένα τμήμα προνη‑ πίων, τρία τμήματα νηπιαγωγείου, δε‑ 1984: Τα εγκαίνια του νέου διδακτηρίου του Γυμνασίου. καοχτώ τμήματα δημοτικού και δέκα Με τον π. Μάξιμο τμήματα Γυμνασίου. Η ευλογία του Θεού είναι πάνω του. Εισπράττει τα χαμηλότερα δίδακτρα, κάνει ειδικές εκπτώ‑ σεις σε συγκεκριμένες κατηγορίες μαθητών και χορηγεί υποτροφίες σε ορισμένα άπορα παιδιά.

1983: Με τους πρώτους αποφοίτους του Γυμνασίου

1982: Με τους μαθητές της Στ΄ τάξης

Το διδακτικό προσωπικό ‑ και το βοηθητικό επίσης ‑ διαπνέεται από τις βασικές αρχές του σχολείου. Εργάζεται με ευσυνειδησία και διάθεση αυτοπροσφοράς και αγωνίζεται ειλικρινά για την ουσιαστική μόρφωση και κατάρτιση των μαθητών.

Οκτώβριος 1982: Μαζί με τον π.Κωνστάντιο, μητροπολίτη Αλεξανδρουπόλεως, επισκέπτεται το Σινά

1984: Μπροστά στο νέο διδακτήριο του Γυμνασίου. Αριστερά η γυμνασιάρχης Αικατερίν η Λέτη και δεξιά οι Ελευθέριος Γρηγοριάδης και Αντώνης Αντώτσιος

Ο Γέροντας ήταν παρών σε όλες τις εκδηλώσεις του Σχολείου. Στην τελευταία κοπή βασιλόπιτας που έκανε. Γιορτή τριών Ιεραρχών 1984.

Η παρουσία του Γέροντα ήταν αυτονόητη σε όλες τις γιορταστικές εκδηλώσεις του Σχολείου. Ηταν πάντα παρών.

Με αγάπη και τρυφερότητα βρισκόταν κοντά σε όλα τα παιδιά του Σχολείου. Η αγάπη του και η στοργή του φανερή και συνεχής. Το ενδιαφέρον του παρακινούσε όλους και η ενθάρρυνσή του έδινε δύναμη. Η απλότητα ήταν πηγαία και γνήσια.

Ιούνιος 1980. Παρών, όπως πάντα, στις γιορτές λήξης του σχολικού έτους.

Καρδιολογικό Ίδρυμα Βορείου Ελλάδος Ένα δεύτερο όνειρο του πατρός Λεωνίδα, μέσα στα πλαίσια της ανύσταχτης έγνοιας του για τον πάσχοντα άνθρωπο, ήταν να δημιουργηθεί ένα νοσηλευτικό ίδρυμα υψηλής επιστημονικής στάθμης, αλλά και πολλής έμπρακτης αγάπης. Εκεί θα μπορούσαν να περιθάλπονται δωρεάν άποροι ασθενείς, προπαντός παι‑ διά και νέοι, και να βρίσκουν νοσηλεία κληρικοί, μοναχοί και γενικά άνθρωποι της εκκλησίας. Θα ήταν δυνατόν ένα τέτοιο ίδρυμα να διαθέτει και μια πτέρυγα για ανήμπορους γέροντες που, επειδή δεν έχουν πού να καταφύγουν, περνούν τα τελευταία χρόνια της ζωής τους κάτω από αξιοθρήνητες συνθήκες. Το όνειρο αυτό του οραματιστή Γέροντα δεν πραγματοποιήθηκε και για άλλους λόγους, αλλά και γιατί τα τελευταία χρόνια η ιδιωτική πρωτοβουλία στον τομέα της κοινωνικής πρόνοιας έχει συρρικνωθεί. Άλλωστε «η μεν τέχνη μακρά, ο δε βίος βραχύς». Εντούτοις η δημιουργία του Καρδιολογικού Ιδρύματος Βορείου Ελ‑ λάδος (Κ.Ι.Β.Ε.) αναπλήρωσε μερικώς το ανέφικτο εκείνο όνειρο. Σήμερα το Κ.Ι.Β.Ε. διαθέτει τελειότατα μηχανήματα, εργάζεται με τη μορφή των «εξωτερικών ιατρείων» και ήδη έχουν περάσει για εξέταση χιλιάδες άτομα. Παράλληλα στον χώρο του Κ.Ι.Β.Ε. λειτουργεί και ξενώνας, όπου φιλοξενούνται δωρεάν συγγενείς‑συνοδοί αρρώστων, που προέρχονται από την επαρχία και, επειδή είναι άποροι, δεν έχουν πού να μένουν τα βράδια στην χαώδη, όπως έχει καταντήσει, Θεσσαλονίκη μας. Εκεί με προσωπικές θυσίες πολλών ευγενών εθε‑ λοντών ‑ κυρίως εθελοντριών ‑ βρίσκουν όλοι αυτοί οι ταλαιπωρημένοι άνθρωποι τον κατάλληλο τόπο καταφυγής.

< 49

Δεύτε λάβετε φως Πάσχα 1984. Ο π. Λεωνίδας ετοιμαζόταν να υποδεχτεί και πάλι ‑ποιος θα 'λεγε πως ήταν η τελευταία φορά ‑ το ευφρόσυνο μήνυμα της Ανάστασης, που καταργεί τον φθοροποιό πόνο. Κυριαρχούσε πια στα αισθήματά του και αποβραδίς διεκ‑ περαίωσε μερικές προσωπικές του υποχρεώσεις. Ήταν 10.50' το βράδυ, όταν πέ‑ ρασε το βορειοανατολικό πορτάκι και, ευθυτενής και ήρεμος, μπήκε στο Ιερό του Ναού. Δεν πρόλαβε να κάμει δυο‑τρία βήματα κι ένας δυνατός πόνος στο στήθος τον ανάγκασε να γείρει στην πρώτη καρέκλα που βρέθηκε μπροστά του. Ο ορ‑ γανισμός του σήμανε ξαφνικά συναγερμό. Στην εκκλησία ήταν παρών, όπως συ‑ νήθως, ένας καθηγητής καρδιολόγος που έσπευσε και τον εξέτασε πρόχειρα, επί τόπου. Ανήσυχος αλλά αυτοσυγκρατούμενος τον παρακάλεσε τότε θερμά να επι‑ τρέψει να τον οδηγήσουν πίσω στό κελί του. Εκείνος έμεινε ανένδοτος. Η μόνη του υποχώρηση ήταν να μην ιερουργήσει. «Αλλά το αναστάσιμο Φως», επέμενε, «θα το μεταδώσω ο ίδιος στο εκκλησίασμα». Η ακολουθία άρχισε περίπου στην ώρα της. Λίγοι είχαν αντιληφθεί τα συμβε‑ βηκότα. Αργόσυρτος και πένθιμος ο κανόνας, τον σιγόψελνε κατανυκτικά όλο σχεδόν το εκκλησίασμα. Στην θ' όμως ωδή, ύστερα από τα σποραδικά προμηνύ‑ ματα, το χαρούμενο άγγελμα ακούστηκε ολοκάθαρα «Ἀναστήσομαι γάρ καί δο‑ ξασθήσομαι». «Ἀγαλλιάσθω ἡ κτίσις, εὐφραινέσθωσαν πάντες οἱ γηγενεῖς». Το πλήρωμα της εκκλησίας ήταν ώριμο πια να δεχθεί το φως από την ανέσπερη πηγή του. Πραγματικά την ώρα εκείνη άνοιξε η Ωραία Πύλη και μέσα στο ημίφως των καντηλιών φάνηκε στο Ιερό Βήμα ο π. Λεωνίδας με αναμμένη τη λαμπάδα του. Ήταν σαν οπτασία μακρινή κι απόκοσμη, κάτωχρος, τυλιγμένος στο μαύρο ράσο του, χωρίς τα αρχιερατικά άμφια, μια τέτοια νύχτα. Έριξε εκφραστικό το βλέμμα του στο πλήθος, που είχε κατακλύσει την εκκλησία καταργώντας το αδιαχώρητο κι ύστερα πρότεινε τη λαμπάδα του ψέλνοντας όσο μπορούσε πιο σταθερά: «Δεῦτε, λάβετε φως...». Η σκηνή είχε μια παράξενη υποβλητικότητα. Η ατμόσφαιρα, φορτισμένη με αντίμαχα συναισθήματα, προσδοκίας, χαράς, απο‑ ρίας, αδιόρατης ανησυχίας, έμοιαζε ηλεκτρισμένη, σάμπως έτοιμη να εκραγεί. Σπινθήρας της στάθηκε το «Χριστός Ανέστη». Ξέσπασε ο λαός του Θεού κι έψαλε τον νικητήριο αναστάσιμο παιάνα μ' ένα πάθος, θα έλεγε κανείς, πρωτοφανέ‑ ρωτο, πάλι και πάλι. Ναι, τον έψελνε απ’ εκεί και πέρα ασταμάτητα, ως την ώρα του ενταφιασμού του Γέροντα, με λυγμούς τότε πια και ελπίδα. Τελευταία λειτουργική πράξη του πατρός Λεωνίδα στάθηκε το κάλεσμά του να δεχτούν όλοι, παρόντες και απόντες, «από περάτων έως περάτων της οικουμέ‑ νης», όπου έφτανε η εναγώνια μέριμνά του, φως «εκ του ανεσπέρου Φωτός». Το γεγονός τούτο ήταν μια σύμπτωση, ήταν ένα βαθύ σύμβολο, ήταν η οικονομία του Θεού, για να κρατάμε εμείς, τα πνευματικά του παιδιά, με μεγαλύτερο αί‑ σθημα ευθύνης, άσβηστο το φως που πήραμε από τον πνευματικό πατέρα μας; Κύριος οἶδε. Οπωσδήποτε μετά από την τελευταία αυτή δημόσια εμφάνιση, λίγοι ήταν εκείνοι που ξαναείδαν ζωντανό τον Γέροντα. Τα γεγονότα εξελίχτηκαν ρα‑ γδαία. Ωστόσο καθισμένος εκεί, μέσα στο Ιερό ο π. Λεωνίδας νίκησε την αδυναμία της σάρκας και άντεξε να μείνει ως το τέλος της Θείας Λειτουργίας. Ο γιατρός βέβαια 50

δίπλα του, δεν εννοούσε να τον αφήσει μόνο ούτε δευτερόλεπτο. Συχνά αναγκα‑ ζόταν να τον συγκρατεί με τρόπο, όταν προσηλωμένος εκείνος στη θεία λατρεία ξεχνιόταν και πεταγόταν αυθόρμητα από το κάθισμά του. Στο τέλος αφού κοι‑ νώνησε με πολλή κατάνυξη τα Άχραντα Μυστήρια, άφησε, ήρεμος πια, τον εαυτό του να τον οδηγήσουν στο κελί του.

< Το τέλος της αρχής Εκεί, στον ταπεινό οικίσκο, η νύχτα δεν προχώρησε ομαλά. Πρώτα‑πρώτα έγινε το κλασικό σ' αυτές τις περιπτώσεις καρδιογράφημα. Η κατάσταση, χωρίς να είναι απελπιστική, εμφανιζόταν σοβαρή. Ας ξημερώσει ο Θεός τη μέρα και βλέ‑ πουμε, ήταν η επικρατέστερη άποψη. Έτσι πέρασε πάνω από μια ώρα και ο Γέ‑ ροντας φαινόταν ήσυχος. Αιφνιδίως όμως τον βρήκε μια δεύτερη κρίση, βαρύτερη από την πρώτη. Αυτή τη φορά ο γιατρός ήταν αποφασιστικός. ‑ Θα πάμε για λίγο στο νοσοκομείο, πάτερ, πιστεύω γρήγορα να γίνετε καλά και να γυρίσουμε πίσω. ‑ Όχι για λίγο, παιδί μου. Το ξέρω πως δε θα ξαναγυρίσω πια στο ερημητήριό μου. Τι σοκ για όσους άκουαν τα λόγια αυτά! Εκείνο το βράδυ έτυχε να είναι εφημερεύον το νοσοκομείο «Άγιος Δημήτριος». Το ασθενοφόρο λοιπόν, που έφτασε εσπευσμένως, κατευθύνθηκε εκεί. Έτσι πέ‑ ρασε η πρώτη νύχτα και ξημέρωσε η Κυριακή του Πάσχα. Στο μεταξύ σαν αστραπή διέσχισε τη Θεσσαλονίκη το κακό μαντάτο: ο πάτερ Λεωνίδας έπαθε καρδιακή κρίση και κινδυνεύει! Πόσος κόσμος δε λαχταρούσε να τον δει, να τον χαιρετίσει, ν' ακούσει ας είναι και μια λέξη από το αγιασμένο στόμα του. Ήταν αδύνατο. Στην «εντατική», όπου βρισκόταν, απαγορευόταν κάθε προσπέλαση. Στον «Άγιο Δημήτριο» δεν έμεινε πολύ. Το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό έκαμνε ό,τι περνούσε από το χέρι του με σεβασμό και αγάπη, αλλά μερικές αν‑ τικειμενικές αδυναμίες του νοσοκομείου, όπως η έλλειψη θαλάμου απομόνωσης, ο μη επαρκής εξοπλισμός με σύγχρονα μηχανήματα, ανάγκασαν τον καρδιολόγο καθηγητή να ζητήσει τη μεταφορά του αρρώστου στο Β' Γενικό Νοσοκομείο του ΙΚΑ «Η Παναγία», όπου υπηρετούσε και ο ίδιος. Τη δεύτερη λοιπόν μέρα του Πάσχα ο π. Λεωνίδας μεταφέρθηκε, παρ' ότι ο ίδιος δεν τις ήθελε αυτές τις μετα‑ κινήσεις, στην «Παναγία». Κι από εκεί την Παρασκευή της Διακαινησίμου, βρα‑ δινές ώρες, με τη νοσταλγία του Ουρανού φανερή, κίνησε για το αιώνιο ταξίδι. Οι τελευταίες αυτές πέντε μέρες αποτέλεσαν το έσχατο στάδιο νικηφόρων αγώ‑ νων του Γέροντα. Οι κρίσεις ήταν συχνές: φοβερή δύσπνοια, οξύς πόνος, ίδρώτας. Ωστόσο «σαν άρρωστος υπήρξε μέγας» έγραψε η διευθύνουσα αδελφή. Στάθηκε 51

ένα παράδειγμα ανδρείας, αντοχής και υπομονής. Ολόκληρο το νοσοκομείο είχε να λέει. Έπαιρνε όμως και το «φάρμακον αθανασίας». Δυο φορές μέσα στις δύ‑ σκολες αυτές μέρες ζήτησε να κοινωνήσει. Ο πόθος του ήταν τόσο φλογερός, που εντυπωσίασε ακόμα κι εκείνους που τον ήξεραν καλά. Στο κρεβάτι εκεί του πόνου πρόλαβε και συζήτησε με τα πιο έμπιστα πρόσωπα, τους πολύ στενούς συνεργάτες του, ένα‑δυό θέματα που τον απασχολούσαν και άφησε τις σχετικές παραγγελίες του. Ένα απ' αυτά ήταν η συνέχεια του χριστια‑ νικού έργου στη Θεσσαλονίκη. Ένα δεύτερο, η μορφή που θα μπορούσε να πάρει η κηδεία του. Όταν του πρότειναν επίσημη και πάνδημη τελετή από την Αγία Σοφία, την απέκλεισε κατηγορηματικά. ‑ Όχι, είπε, όχι. Σας παρακαλώ, θέλω μια απλή και αθόρυβη εξόδιο ακολουθία, χωρίς παράτες και επισημότητες, χωρίς στεφάνια και λόγους, στο ναό του Αγίου Βασιλείου, στον ναό της ερημίας μου. Και το μνήμα μου στον ίδιο χώρο, κοντά στην εκκλησία. Παρασκευή της Διακαινησίμου, 27 Απριλίου του 1984. Τον παρακολουθούν με όλη τους τη φροντίδα τρεις γιατροί καθηγητές, πνευματικά παιδιά του, ενώ πα‑ ράλληλα ένας μεγάλος αριθμός από κυρίες του χριστιανικού έργου έχουν κάμει μιαν «αλυσίδα προσευχής». Σαν άλλοτε: «Προσευχή δέ ἦν ἐκτενής γινομένη ὑπό τῆς ἐκκλησίας πρός τόν Θεόν ὑπέρ αὐτοῦ». Ώρες‑ώρες του φαίνεται πως βρίσκεται μέσα σε άγνωστη μεγαλόπρεπη εκκλησία και ακούει, εκστατικός και μαγεμένος, τις πιο υπέροχες ψαλμωδίες. Ύστερα συνέρχεται, προσγειώνεται στην πραγμα‑ τικότητα. Κάποια στιγμή πληροφορείται ότι το βράδυ στις 9.30 θα γίνει αγρυπνία στον Άγιο Βασίλειο. ‑ Στις 9.30 θα έρθω κι εγώ στην αγρυπνία, λέει με πλήρη διαύγεια πνεύματος. Ξέρει τι λέει. Δεν έχει ψευδαισθήσεις. Με απλότητα προαναγγέλλει το τέλος: Θα παρακολουθήσει την αγρυπνία από τη θριαμβεύουσα Εκκλησία μαζί με άλ‑ λους αγαπητούς προαπελθόντες. Και πραγματικά, στις 9.30 το βράδυ ο π. Λεωνίδας Παρασκευόπουλος, μητρο‑ πολίτης Θεσσαλονίκης, παρέδωσε το πνεύμα. Λίγο νωρίτερα είχε κοινωνήσει για τρίτη φορά. Μακάριοι οἱ ἐν Κυρίῳ ἀποθνήσκοντες.

< Ο εξόδιος ύμνος Την άλλη μέρα το πρωί, Σάββατο της Διακαινησίμου, το σεπτό σκήνωμα μετα‑ φέρθηκε στον Άγιο Βασίλειο και τοποθετήθηκε στο κέντρο του ναού για λαϊκό προσκύνημα. Έμεινε εκεί ένα τριήμερο, ως το απόγευμα της Δευτέρας. Αλλά και δέκα μέρες να έμενε, δεν θα τελείωναν εκείνοι που έρχονταν να τον προσκυνή‑ σουν. Άνθρωποι από όλα τα κοινωνικά στρώματα, άνθρωποι από κάθε γενιά, γε‑ ροντάκια, μεσήλικες (προπαντός αυτοί ήταν τα παιδιά του 1940‑1950), νέοι, τα παιδιά των Εκπαιδευτηρίων μικρά και μεγάλα, από το πρωί ως το βράδυ σχεδόν, 52

περνούσαν σιωπηλοί και δακρυσμένοι και χαιρετούσαν το σκήνωμα του Γέροντα. Συγχρόνως η καμπάνα χτυπούσε πένθιμα ολημερίς, σαν Μ. Παρασκευή, και μέσα στον ναό διαβάζονταν αδιαλείπτως αγιογραφικά κείμενα. Ο θάνατος του πατρός Λεωνίδα ήταν σαν μια έκρηξη. Έτσι απότομα αναδύθη‑ καν δυνάμεις που κανένας δεν μπορούσε να τις φανταστεί. Αποδεσμεύτηκαν κα‑ ταπιεσμένα από χρόνια συναισθήματα, ελευθερώθηκαν μνήμες, που μες στην καθημερινότητα είχαν παραμεριστεί σε κάποιαν άκρη, αφυπνίστηκαν μισοκοι‑ μισμένες συνειδήσεις. Ένα αμέτρητο πλήθος ανθρώπων, που χρόνια ολόκληρα είχαν να τον δουν και να τον ακούσουν, ένιωσαν την ανάγκη, όταν πληροφορή‑ θηκαν ότι έπαψε να χτυπά η μεγάλη καρδιά της Θεσσαλονίκης, να πάνε και να του πουν συντετριμμένοι το ύστατο χαίρε. Η ευγνωμοσύνη, αυτό το θαυμά‑ σιο συναίσθημα, μπορεί να μένει πολλές φορές ανεκδήλωτη και κα‑ ταχωνιασμένη σε μια γωνιά της συ‑ νείδησης, αλλά, όταν δεν υπάρχει πώρωση, έρχεται η στιγμή που ξε‑ πετιέται και ξεχύνεται αδέσμευτη. Αυτό συνέβη στην περίπτωση του πατρός Λεωνίδα. Ο καθένας που ερ‑ χόταν εκεί είχε να θυμηθεί και να διηγηθεί κι ένα δικό του, προσωπικό περιστατικό, που σε κάποια φάση της ζωής του τον είχε δέσει με τον Γέ‑ ροντα. Ήταν από τους δεσμούς που ο χρόνος δεν τους καταλύει εύκολα. Από τις 12 η ώρα κι ύστερα της Δευτέρας, 30 Απριλίου, όπως διηγούνται οι τα‑ ξιτζήδες, όποιος ανέβαινε προς το Πανόραμα ήταν γνωστό πού θα σταματήσει. Κι έφτασαν οι μεταμεσημβρινές ώρες. Τι ήταν εκείνο, αλήθεια! Η Θεσσαλονίκη στο πόδι. Κηδεύεται ο πάτερ Λεωνίδας! Μετά τις 3.30 η προσπέλαση με αυτοκί‑ νητο ήταν πια αδύνατη. Η συγκοινωνία είχε κοπεί πολύ πιο κάτω από την Πυ‑ λαία, κάπου κατά τη Χαριλάου. Πολλοί ήταν εκείνοι που αναγκάστηκαν να γυρίσουν πίσω άπρακτοι και λυπημένοι. Υπήρξαν όμως και άλλοι, πιο επίμονοι, που αφήνοντας κάπου το αυτοκίνητό τους συνέχισαν με τα πόδια. Και σκέφτεται κανένας: τι κόσμος άραγε θα είχε συγκεντρωθεί, αν η κηδεία γινόταν στην Αγία Σοφία; Οπωσδήποτε ο λαός έδωσε αποστομωτική απάν‑ τηση στις προκαταλήψεις μερικών σπουδαιοφανών κι ακόμα περισσό‑ τερο στη μικρότητα του κρατικού ραδιοφώνου και της κρατικής τηλε‑ όρασης, που τήρησαν σιγήν ιχθύος. Οι 25.000 και πάνω άνθρωποι που μαζεύτηκαν αυθόρμητα στον χώρο του Αγίου Βασιλείου για να κηδέ‑ 53

ψουν τον Γέροντα, δεν αποτελούσαν είδηση για τα κρατικά αυτά μέσα μαζικής ενημέρωσης. Η ποιότητα της ζωής μας...

Η νεκρώσιμη τελετή άρχισε, όπως είχε προσδιοριστεί, ακριβώς στις 4 το από‑ γευμα. Ήταν παρόντες πολλοί κληρικοί όλων των βαθμών της ιεροσύνης. Ωστόσο η εξόδιος ακολουθία έγινε από έναν μόνο ιερέα, σύμφωνα με την τελευ‑ ταία επιθυμία του Γέροντα, από τον πατέρα Μάξιμο (Ψιλόπουλο) που στάθηκε από τα πιο αγαπημένα και αφοσιωμένα πνευματικά παιδιά του. Στεφάνια δεν κατατέθηκαν. Ούτε επικήδειοι λόγοι εκφωνήθηκαν, εκτός από λίγα σταράτα και συγκινημένα λόγια, που είπε ο αντιπρόεδρος του συλλόγου «Απόστολος Παύ‑ λος», δικηγόρος Σπ. Γουλιέλμος. Άλλωστε σε τι θα χρησίμευαν; Ο π. Λεωνίδας ήταν τόσο γνωστός στους παριστάμενους, το ίδιο και το έργο του. Εντούτοις οι χιλιάδες του λαού πήραν ενεργό μέρος στην όλη τελετή, σιγοψέλνοντας με βαθιά συγκίνηση. Κυρίαρχος στάθηκε ο θριαμβικός αναστάσιμος ύμνος, το «Χριστός ἀνέστη ἐκ νεκρῶν...». Ακούστηκαν τότε και κάποιοι άλλοι ύμνοι, μετά τους εξο‑ δίους, που θύμισαν στους πενηντάρηδες, στους εξηντάρηδες το μεγαλείο μιας άλλης εποχής.

< 54

Η διαθήκη του πατρός Λεωνίδα Το παρόν είναι και η διαθήκη μου. Με την χάριν του Θεού υπηρέτησα την Ορθόδοξον Εκκλησία μου και το προ‑ σφιλές έθνος μου. Δύναμαι να είπω με ανιδιοτέλεια. Στους τελευταίους καιρούς ηδικήθην από την διοικούσαν Εκκλησίαν και από την Πολιτείαν. Με πρότυπον όμως τον Κύριον Ιησούν τον αναμάρτητον και τα παθήματά Του, με υποδείγματα τα μεγάλα πνευματικά αναστήματα τους πατέ‑ ρας της Ορθοδοξίας μας και τις θλίψεις των και τους διωγμούς των καθώς και τους αγωνιστάς των ιδανικών του Γένους με τας κακοπαθείας των, ενδυναμού‑ μενος εν Κυρίω έμεινα ειρηνικός και πιστός εις την προσταγήν του χρέους μέχρι τέλους. Η δε ικεσία μου προς τον Θεόν Πατέρα (εκείνη του π. Ευσεβίου Ματθο‑ πούλου) μεταξύ των άλλων «Σε παρακαλούμεν, Κύριε, να μας χαρίσεις καρδίαν αγαθήν, διά να είμεθα πάντοτε επιεικείς και ανεξίκακοι πρός πάντας τους κακο‑ λογούντας και συκοφαντούντας καί οπωσδήποτε αδικήσαντας ημάς, τους οποίους και Σε παρακαλουμεν να ελεήσεις και φωτίσεις και αξιώσεις της βασιλείας Σου της επουρανίου πρός καταισχύνην του πονηρού». Ηλεημένος αμαρτωλός παρά του Θεού της αγάπης παραδίδω εις Εκείνον και το έλεός του την αθάνατον ψυχήν μου. Περιουσίαν χρηματικήν ή κτηματικήν, κινητήν ή ακίνητον δεν απέκτησα. Διά τα υπάρχοντά μου (δια τας καθημερινάς ανάγκας) βιβλιοθήκη, ιερά άμφια, εν‑ δύματα, κλινοσκεπάσματα και λοιπά έπιπλα καθιστώ γενικόν κληρονόμον μου τον ενταύθα Σύλλογον Ορθοδόξου Ιεραποστολής «Ο Απόστολος Παύλος», τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του ως άνω συλλόγου (είναι άνθρωποι ευσε‑ βείς και φοβούμενοι τον Θεόν) παρακαλώ να διαθέσουν τα ως άνω υποστατικά μου ως κάτωθι. 1) Τα βιβλία μου διά τας βιβλιοθήκας των εκπαιδευτηρίων του Συλλόγου (πλην ορισμένων τόμων του περιοδικού «Ζωή» που ανήκουν εις το εδώ κλιμάκων της Αδελφότητος Θεολόγων «Ζωή». Ας δοθούν εις τους δικαιούχους παρακαλώ). 2) Τα ιερά άμφια ας διατεθούν κατά την κρίσιν του Διοικητικού Συμβουλίου του Συλλόγου (εις τα ναΐδρια του Συλλόγου Αγίου Βασιλείου και Αγίας Μακρίνας). Ας σταλούν μερικά εις τους Ορθοδόξους Ιεραποστόλους Αφρικής αρχιμανδρίτας κ.κ. Χαρίτωνα Πνευματικάκην και Κοσμάν Ασλανίδην δια τας ανάγκας των ως επίσης και ολίγα εις τον ιερόν ναόν Αγίου Δημητρίου της γενέτειράς μου Μάναρι. Τα υπόλοιπα έπιπλα κ.λ.π. ας κανονισθούν κατά την κρίσιν του Διοικητικού Συμ‑ βουλίου του Συλλόγου. Εις πάντας τους εξ αίματος συγγενείς μου εύχομαι από καρδίας την ευλογίαν του Κυρίου. Ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Λεωνίδας Πανόραμα 12/6/82

< 55

Μια συνοπτική θεώρηση Ο π. Λεωνίδας δεν ήταν βέβαια ο μεγάλος θεωρητικός της θεολογικής επιστή‑ μης. Στίβος του στάθηκε η ίδια η ζωή. Άλλα λοιπόν ήταν εκείνα που τον ξεχώρι‑ ζαν. Πρώτα‑πρώτα μια ζωή έμεινε ο ζηλωτής ιεραπόστολος με τον μεστό και καθο‑ δηγητικό προφορικό λόγο. Ένας αληθινός πυρπολητής των ψυχών. Στα τελευ‑ ταία πενήντα χρόνια είναι ζήτημα αν υπήρξε άλλος εφάμιλλος μ’ αυτόν εκκλησιαστικός ιεροκήρυκας στον τόπο μας. Έπειτα ήταν ο φλογερός μυσταγωγός της λατρευτικής πράξης. Ζώντας ο ίδιος μέσα στο μυστήριο του Αγίου Πνεύματος είχε τη δύναμη ως τα ογδόντα χρόνια του να ανακαινίζεται και να ανακαινίζει. Αψηφώντας τα σχόλια των μικρολόγων τολμούσε να ανανεώνει με υπευθυνότητα τη θεία λατρεία εισάγοντας στο αιώνιο σήμερα της Εκκλησίας και τα αιτήματα της ημέρας. Ήταν ακόμα ο γεννημένος ηγέτης. Ένας ηγέτης εμπνευστής, ένας ηγέτης οδη‑ γός. Σ' όλη του τη ζωή μέσα σε χρόνια ειρηνικά και σε χρόνια ταραγμένα, είτε ως ένα νεαρό διακάκι είτε ως φλογερός αρχιμανδρίτης είτε ως δυναμικός μητροπο‑ λίτης των Θεσσαλονικέων είτε ως κυνηγημένος επίσκοπος, στάθηκε πάντα πρώ‑ τος στην πρώτη γραμμή. Ήταν τέλος ο ακούραστος εργάτης της αγάπης, μιας αγάπης που μετουσιωνό‑ ταν αδιάκοπα σε έργα θυσίας. Η πεποίθησή του ήταν ότι ο μόνος τρόπος να σώ‑ σεις τον εαυτό σου είναι να τον προσφέρεις στους άλλους. Πολλοί στους καιρούς μας ισχυρίζονται ότι αγαπούν την ανθρωπότητα και είναι έτοιμοι τάχα να θυ‑ σιαστούν γι’ αυτήν. Η αλήθεια είναι ότι αγάπη θα πει να αγαπάς τον συγκεκρι‑ μένο άνθρωπο, τον α, τόν β, τόν χ. Όλα τα άλλα είναι θεωρίες για κατανάλωση. Ο π. Λεωνίδας με την αξιοθαύμαστη συμμετοχή του στον προβληματισμό της εποχής μας, στις αγωνίες, τις λαχτάρες και τις αγάπες του συνανθρώπου, μπο‑ ρούσε με μοναδική άνεση να επικοινωνεί με τους πιο ετερόκλητους τύπους. Με τον αγρότη και τον εργάτη, με τους ψαράδες της Μηχανιώνας και της Χαλκιδικής, με τον πολύπειρο έμπορο και τον άνθρωπο της πιάτσας, με τον επηρμένο επι‑ στήμονα, με τον άντρα και τη γυναίκα, με τον ανήσυχο έφηβο και τον ετοιμόρ‑ ροπο γέροντα, με το αθώο παιδί, προπαντός μ’ αυτό. Στο πρόσωπό του ξαναζωντάνεψε η συγκινητική παραγγελία του Κυρίου «Ἄφετε τά παιδία ἔρχε‑ σθαι πρός με καί μή κωλύετε αὐτά». Αν η προσωπικότητα είναι μια αδιάσπαστη αλληλουχία από διαδοχικές χειρο‑ νομίες, ενέργειες όποιας μορφής, τότε θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς στις ποικίλες εκδηλώσεις του μακαριστού Γέροντα κάτι ασυνήθιστα δυναμικό. Οι άν‑ θρωποι διαφέρουν βέβαια μεταξύ τους, δεν έχουν την ίδια συναισθηματική στόφα, τον ίδιο τρόπο σκέψης, την ίδια αίσθηση αξιοπρέπειας. Κι όμως ο π. Λεω‑ νίδας είχε το κουράγιο να τους αντιμετωπίζει όλους θετικά και να τους ενισχύει ηθικά και πνευματικά σύμφωνα με τις ανάγκες και τις ιδιορρυθμίες τους. Γι' αυτό κι ο καθένας νόμιζε ότι έχει μια μοναδική προσωπική σχέση μαζί του. Στο πρό‑ σωπό του ξαναβρήκε εφαρμογή ο λόγος του Αποστόλου Παύλου «τοῖς πᾶσι γέ‑ γονα τά πάντα, ἵνα πάντως τινάς σώσω». Είναι δείγμα αγάπης αλλά και απέραντης ελπίδας να μη καταλήγεις εύκολα σε αρνητικά συμπεράσματα, παρά 57

να τους αντέχεις όλους με τις αρετές ή απλώς τις καλές προθέσεις τους κι ακόμα με τις μικρότητες, τις υπεκφυγές, τις ασυναρτησίες τους. Ίσως κανένας, διαβάζοντας τις παραπάνω γραμμές, να σκεφτεί ότι υπάρχει υπερβολή, εξωραϊσμός πέρα από το μέτρο. Αληθινά, όταν μιλάει κανείς για κά‑ ποιον που τον αγαπάει απεριόριστα, κινδυνεύει να εξιδανικεύσει. Ωστόσο όσα αναφέρθηκαν εδώ αποτελούν μια συνολική, ρεαλιστική πάντως, εκτίμηση του ανδρός. Ασφαλώς σαν άνθρωπος είχε κι εκείνος τις αδυναμίες του και έκαμε τα λάθη του. Αλλά ήταν ο «ἠλεημένος παρά τοῦ Θεοῦ» και γι' αυτό είχε τη δύναμη της υπέρβασης και των αδυναμιών και των λαθών του. Επομένως δεν υπάρχει υπερβολή. Η πραγματικότητα επιβάλλεται μόνη της. Ο π. Λεωνίδας ήταν και μένει για όλους ένας δυνατός πομπός της Μεγάλης Ελ‑ πίδας!

< Στις επόμενες σελίδες υπάρχουν κείμενα τα οποία γράφηκαν για τον πατέρα Λεωνίδα μετά την κοίμησή του. Πρώτα υπάρχει ένα από τα πολυάριθμα κείμενα που έγραψαν μαθητές του σχολείου, που τα προηγούμενα χρόνια τον είχαν γνω‑ ρίσει από κοντά, τον αισθανόταν δικό τους. Ακολουθούνδημοσιεύματα που ανα‑ φέρονται στον άνθρωπο που υπήρξε πνευματικός ευεργέτης πλήθους αμετρήτου Θεσσαλονικέων.

Το μνήμα του π.Λεωνίδα στον χώρο των Εκπαιδευτηρίων «Ο Απόστολος Παύλος». Βρίσκεται ακριβώς απέναντι από την είσοδο του Ι.Ν. του Αγίου Βασιλείου, στον οποίο ιερουργούσε ο Γέροντας μέχρι την κοίμησή του.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η αρχή ................................................................................................................................... 3 Εν Αθήναις ............................................................................................................................ 7 Το ξεκίνημα .......................................................................................................................... 8 Θεσσαλονίκη ........................................................................................................................ 9 Το έπος .................................................................................................................................. 11 Κατοχή ................................................................................................................................. 14 Τα συσσίτια ......................................................................................................................... 15 Σπορά και θερισμός .......................................................................................................... 18 Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης ....................................................................................... 29 Το επισκοπικό έργο .......................................................................................................... 36 Η εκθρόνιση ....................................................................................................................... 38 Η δράση ενός ερημίτη ....................................................................................................... 39 Τα εκπαιδευτήρια του Συλλόγου «Ο Απόστολος Παύλος» ....................................... 41 Καρδιολογικό Ίδρυμα Βορείου Ελλάδος ........................................................................ 49 Δεύτε λάβετε φως ............................................................................................................... 50 Το τέλος της αρχής .............................................................................................................. 51 Ο εξόδιος ύμνος ................................................................................................................... 52 Η διαθήκη του πατρός Λεωνίδα ...................................................................................... 55 Μια συνοπτική θεώρηση ................................................................................................... 57