Newsletter Setembru 2013 Númeru 1
www.idn.tl
Destakes
Primeiru kursu Promosaun bá Ofisial Superior Ha'hu Pós-Graduasaun iha Estudus Polítikus no Militares Artigu opiniaun kontra-almirante Silva Ribeiro no Profesor Luís Amado
Serimónia loke anu lektivu Iha âmbitu dezenvolvimentu Planu Aktividades bá 2013/14, IDN halo iha loron 29 Maiu Sesaun Solene bá loke Anu Lektivu 2013-2014,Nu ne'e mós Konferênsia Inaugural.
Editorial Hó hau nia simu pose, iha loron 3 Maiu 2012, hanesan Diretur husi Instituto de Defesa Nacional, ha'hu etapa inovadora foun mak hanesan Estadu Timor-Leste hare bá assuntus relasiona hó defesa no soberania nasional. Nia objektivu agora envolve parte hotu husi sosiedade no halo Timor oan sira dezenvolve rasik matérias fundamental tebes bá sira nia futuru, bo'at ne'e bé relasiona hó defesa bá independênsia Nasaun. Aktividades mak realiza no previstu bá tinan ida ne'e tuir prioridades. Iha faze ida ne'e, iha na'fatin difikuldades hanesan rekursus umanus, finanseirus, materiais no instalasões, difikuldades sira ne'e mak sei liu hó apoiu no orientasaun husi tutela. Parte ami nian, ami sei halo bo'at hotu hodi kumpri ami nia misaun, hó objektivus intereses nasional husi Timor-Leste. Tinan 2013, ne'e bé sei marka hó mudansa jere husi reorganizasaun no reorientasaun IDN, halo Institutu hanesan estabelesimentu ensinu superior husi Defesa Nasional, formasaun no reflesaun kona bá asuntus nasionais. Boat ne'e bé mak ita lá ha'karak no konstranjimentus balun no difikuldades, normal iha organizasaun ida iha faze dezenvolvimentu, belé iha, no valores ita nian sei as liu. No sira iha, hau fiar, lha futuru, ami nia motivasaun. Donaciano Gomes, Diretur, IDN
Auditóriu F-FDTL fatin ne'e bé hala' serimónia
Serimónia prezidi husi Vise-PrimeiruMinistru, Fernando La Sama de Araújo, halo aprezentasaun feita bá Kursu Promosaun bá Ofisial Superior, ne'e bé integra Pós-Graduasaun ida iha Estudus Polítikus no Militares, husi Diretur Kursu, Major Eng.º Arlindo Domingues, husi IESM. Konferênsia Inaugural Hó tema “Forsas Armadas no Dezenvolvimentu Nasional Descentralizasaun no Poder Lokal”, IDN fó dalan bá siklu konferênsias. Iha eventu ne'e debate knar husi Forsas Armadas iha dezenvolvimentu nasional no descentralizasaun no poder lokal, iha painéis importantes ha'at hodi Kompreende, reflete no debate dinâmikas la'o hela iha Timor-Leste no dalan ohinsá Estadu atu bele interajir hó sosiedade.
1
Newsletter Setembru 2013 Númer 1
www.idn.tl
Pós-Graduasaun iha Estudus Polítikus no Militares parseria hó ISCSP Profesor Doutor Heitor Romana no Profesor Doutor Manuel Meirinho husi ISCSP iha sala aula husi CPOS iha Instituto de Defesa Nacional
Halo parte kursu Promosaun bá Ofisial Superior, ha'hu iha Julho bá Pós-Graduasaun bá Estudus Polítikus no Militares, iha âmbitu parseria koperasaun halo hó Instituto Superior de Ciências Sociais e Políticas (ISCSP), husi Portugal. Kursu ne'e ha'karak otimiza Siêntífika no pedagojikamente, planu estudus husi primeiru CPOS no iha durasaun bá fulan tolu. Hanorin hela iha rejime intensivu no atu posibilita bá alunus sira estabelese ligasaun ida hó universitáriu le'et no resultadu mak integra iha akadémiku nia an. Hó dalan ne'e, alunus ne'e bé iha lisensiatura ida, no sira hetan aprovasaun iha pós-graduasaun, belé kontinua estudus iha nível mestradu. Alen nain sia (9) alunus husi CPOS, pós-graduasaun
Sura mós hó partisipasaun kuadrus superiores sivis husi Secretaria de Estado de Defesa, husi Instituto de Estudos Diplomáticos (MNE) no husi Instituto de Defesa Nacional. Protokolus no parserias Parseria ne'e hó ISCSP halo parte estratéjia husi IDN hodi instalasaun, dezenvolvimentu no hametin Institutu. Instituisaun iha mós protokolus koperasaun hó Guarda Nacional Republicana (GNR), hó Universidade Nacional de Timor Lorosa’e (UNTL) na Timor Telecom. Nu ne'e mós, IDN hakarak mós hametin relasões hó nasões iha ASEAN koperasaun tékniku-militar hó nasões husi CPLP.
2
Newsletter Setembru 2013 Númeru 1
www.idn.tl
Hahu bá dala uluk (1.º) Kursu Promosaun bá Ofisial Superior Aranka husi (1.º) CPOS, ne'e bé integra Pós-Graduasaun ida iha Estudus Polítikus no Militares, marka pasu dala uluk hodi konkretizasaun, ida husi objektivus estratéjikus IDN nian halo hanesan universidade defesa nasional exselênsia ida. CPOS iha durasaun 36 semanas lektivas no hánorin iha rejime exslusividade. Ha'karak atualiza no uniformiza konhesimentus ofisiais husi F-FDTL, hametin espíritu sira an rasik, no fó bá ofisiais hó postu kapitaun ou Primeiru-Tenente satisfasaun husi kondisaun espesial promosaun ida bá postu imediatu.
husi F-FDTL perante sosiedade sivil Timor-Leste hametin relasionamentu entre parte rua liu realizasun projektu sosial “F-FDTL no Sosiedade Sivil”.
Llllllkkk
Fó diploma Lian português Kursu Lian Portugues hanesan komponentes ida husi CPOS no iha objektivu prepara no habo’ot kapasidades komunikativas husi alunus iha lian ne'e.
Hó kursu progesaun kareira ne'e IDN ha'karak kualifika ofisiais superiores no dezenvolve pensamentu estratéjiku nasional.
Alunus CPOS hó diretur kursu, Major Arlindo Domingues, husi IESM
Kursu hánorin husi Instituto de Estudos Superiores Militares (IESM), husi Portugal, no alén husi komponente esensialmente militar hare mós transmiti konhesimentus realidade envolvente husi âmbitu nasional no internasional, hó natureza polítika, estratéjika, sosial, ekonómika no kultural, ha'koak domínius konhesimentu ne'e bé exijem análise komprensaun bá fenómenos exteriores bá Instituisaun Militar an rasik.
2.º Tenente Daniel Neto, professor do curso de língua portuguesa, durante a atribuição dos diplomas
Diplomas fó iha serimonia ida realiza iha IDN ne'e bé sura hó prezensa personalidades oin oin husi governu timorense no husi korpu diplomátiku iha Timor-Leste. Alunu ne'e bé diak liu husi kursu simu mós premiu espesial ida fó husi Profesor Doutor Heitor Romana.
Objektivus ida seluk husi kursu mak realsa importânsia 3
Newsletter Setembru 2013
www.idn.tl
Númer 1
Importânsia estratéjika husi Tasi Husi António Silva Ribeiro
Iha uluk, tasi asosiadu bá hó rikusoin ne'e bé barak tebes no hó kapasidade resisti bá abusus husi umanidade. Maski, durante sékulu XX, impaktus aktividades ema nian hamosu preokupasões relasiona hó nesesidade governu, manten ekuilíbriu entre intereses públikus no privadus, diak hanesan satisfaz nesesidades prezente, sein kompromete nesesidades husi jerasões futuras. Hodi kumpri hó exijênsias sira ne'e, governasaun husi kualkuer rai ida sei manan makas se konsidera importânsia estratéjika husi tasi, traduz husi lubun ida dezafius kulturais, diplomátikus, ekonómikus, ambientais no sekuritárius, ne'e bé importa karakteriza. Iha Timor-Leste, dezafius kulturais liga hela bá dezenvolvimentu aktividades no patrimóniu imaterial marítimu, esensiais hodi diferensia Jéneru vida husi Timor oan nian, nu ne'e reforsa ni'nian identidade nasional. Dezafius diplomátikus relasiona hó importânsia husi konhesimentu siêntífiku no kapasidades teknolójikas no afirmasaun husi autoridade Estadu iha tasi, hodi fortalese kredibilidade Timor-Leste iha negosiasões kona bá delimitasaun espasus marítimus. Desafius ekonómikus destaka nesesidade garanti explorasaun sustentada husi rekursus moris no la moris, hodi potensializa tasi husi Timor-Leste bele transforma iha fator aktivu ida bá progresu nasional. Desafius ambientais, fó prova utilidade regulamentasaun husi aktividades marítimas no reforsu asões vijilânsia, fiskalizasaun no
Contra-Almirante Silva Ribeiro durante visita bá Jardim dos Heróis iha loron IDN nian, 30 Agostu, nee bé fó omenajen bá Komandante Konis Santana
kontrolu tasi Timor-Leste, hodi garanti kualidade husi bé no rekursus naturais. Dezafius sekuritárius bolu bá artikulasaun planeamentu relativu meios atu hola no uza das kapasidades marítimas entre departamentus la'hanesan hó responsabilidades iha tasi, aspetu esensial hodi prevene efisiênsia iha utilizasaun rekursus materiais no umanus husi Timor-Leste. Iha kontextu sira ne'e, hanesan utilidade bo'ot konsidera dezafius ne'e bé, hodi reflekte importânsia estratéjika tasi, iha kuadru governasaun kontribui hodi reforsa identidade, kredibilidade, progresu, kualidade no efisiênsia marítima husi Timor-Leste.
4
Newsletter Setembru 2013 Númeru 1
www.idn.tl
“EUA iha kompremisu hodi ha'boot lian husi rai ki'ik ne'e iha rejiaun” Iha loron 24 Junhu, Vise-Almirante Scott H. Swift, iha altura Komandante husi 7.ª Eskuadra Estadus Unidus, fó palestra ida iha IDN iha âmbitu CPOS, hateten katak apoiu EUA bá Timor-Leste. Durante nia intervensaun, hó tema “Dinâmikas Rejionais Seguransa”, Vise-Almirante dehan katak IDN hanesan entidade moderna vokasiona bá funsões hodi preparasaun no formasaun futurus kuadrus. Eventu sura hó prezensa husi Embaixadora EUA, Judith Fergin, Vise-Almirante refere nia orgulhu hó kleur ona no kontínua parseria hó Timor-Leste no dehan nafatin apoiu Estadus Unidus bá “nasaun klosan” ne'e.
Vise-Almirante Scott H. Swift hó Embaixadora EUA, Diretur IDN no alunus CPOS.
Diresaun husi IDN hakarak susesu hotu bá Embaixadora EUA Judith Fergin iha nia perkursu foun, no felisita-nia bá nia mandatu hotu iha Timor-Leste haleu hó êxitus iha âmbitu koperasaun tékniku-militar EUA – F-FDTL no agradese apoiu sira hotu fó bá dezenvolvimentu IDN. Ajenda:
Timor Telecom patrosina material eskolar
Iha âmbitu parseria koperasaun halo hó Timor Telecom, fó bá alunus sira husi CPOS lubun ida husi materiais hó hanoin hodi hadia diak liu tan prosesu ensinu no aprendizajen.
Material patrosina husi Timor Telecom hanesan telemóvel ida hó kartaun SIM no pen 3G ida. Diretur IDN halo apelu ida bá alunus hodi aproveita “oportunidade únika” ida ne'e bá progresaun iha kareira no uza materiais sira ne'e hodi halo hotu hó susesu CPOS.
Loron, 18-27 Outubru: estágiu funsionárius husi IDN-TL iha áraes: TIC, Finanças e Investigação Loron 11-14 Novembru: partisipasain IDN iha 17th Asean Regional Forum Heads of Defence Universities/Colleges/Institutions Meeting, em Darussalam, no Brunei Novembru: vizita Diretur IDN bá instituições konjéneres iha Brazil, Kuba no iha EUA (Naval War College, Havai – APCSS, no seluk seluk tan). Janeiro de 2014: visita estudu alunus CPOS no pós-graduasaun bá Portugal no fó diplomas pós-graduação
INSTITUTO DE DEFESA NACIONAL Palácio do Governo, Edifísu n.º 2, 3.º andar Apartado 257, Díli, Timor-Leste Tel.: +670 3310376; E-mails: idn@idn.tl, rdtlndi@gmail.com; Sítio Web: www.idn.tl
5